Op de middellange termijn is de vanmiddag gepresenteerde begroting van het demissionaire kabinet-Schoof niet houdbaar, concludeert de Raad van State. Het belangrijkste adviesorgaan van de regering kijkt elk jaar naar hoe het kabinet de in- en uitgaven boekt en of dat volgens de regels gaat.

Hoewel de begroting op papier dit jaar en volgend jaar wel sluitend is en aan de Europese en nationale regels voldoet, worden rekeningen doorgeschoven naar de toekomst en daarmee naar volgende kabinetten.

Het huidige niveau van collectieve voorzieningen kan dan in gevaar komen, waarschuwt de Raad van State. Alleen gokken op economische voorspoed is volgens de raad geen goed idee, gezien de economisch onzekere tijden en de geopolitieke spanningen.

Sowieso is er vanwege de vergrijzing in de toekomst steeds meer geld nodig voor de zorg en de AOW.

Brandstofaccijns

De Raad van State ziet dat het demissionaire kabinet wel een eerste aanzet heeft gedaan om de overheidsfinanciën verder op orde te krijgen, maar de echte slag moet nog gemaakt worden, zegt vicepresident Thom de Graaf.

Zo wordt de verlaging van de brandstofaccijns nog een jaar doorgezet. Goed nieuws voor de automobilist, die anders per 1 januari 25 cent meer kwijt zou zijn per liter benzine. Maar deze lastenverlichting betekent een gat in de begroting die pas na 2026 volledig wordt gedekt, met toch weer een lastenverzwaring van 135 miljoen voor de burger, stelt de Raad van State. "Dit verdient geen schoonheidsprijs."

Ook is de Raad van State kritisch over het besluit om geld weg te halen bij de ministeries door ze niet volledig te compenseren voor de hogere prijzen. Dat kan ten koste gaan van de dienstverlening van de overheid, waarschuwt het instituut. Sommige ministeries hebben bovendien meer last van stijgende kosten dan andere, waardoor deze kaasschaafmethode ongelijk uitvalt. Bouwen en wegen aanleggen is bijvoorbeeld veel duurder geworden.

Kijk verder vooruit

De Raad van State maakt zich zorgen over de kortetermijnfocus van de politiek. Juist omdat we te maken hebben met onzekere tijden moeten we scherpe keuzes maken om Nederland op de lange termijn financieel sterk te houden. Het advies van De Graaf: "Kijk dan verder dan de cyclus van vier jaar."

Maar dat is niet aan het huidige kabinet en de huidige Tweede Kamer, stelt hij. Zelfs de nieuwe Tweede Kamer zou na de verkiezingen in het begin terughoudend moeten zijn, tot er een nieuw kabinet op het bordes staat.

De nieuwe Tweede Kamer moet voor het einde van het jaar stemmen over deze begroting, maar als die nog vol in de verkiezingskoorts de begroting helemaal verbouwt en dichttimmert, wordt een nieuw kabinet klemgezet.

Helemaal gerust zijn ze er bij de Raad van State niet op. "De ervaring leert bovendien dat het gemakkelijker is om ad-hoccoalities te vormen voor extra uitgaven of lastenverlichting dan voor bezuinigingen of lastenverzwaring."

Minister Heinen van Financiën vindt het "eeuwig zonde" dat hij vandaag de Miljoenennota naar de Tweede Kamer heeft gestuurd namens een demissionair kabinet. Bij de aanbieding van het traditionele koffertje refereerde hij aan vorig jaar, toen hij dat voor de eerste keer deed namens het kabinet-Schoof.

"Het vertrouwen in het kabinet was groot", aldus Heinen. Het zou de problemen van de gewone Nederlanders gaan aanpakken. Maar omdat de coalitie in juni uit elkaar viel, rest hem nu het aanbieden van een Miljoenennota met nauwelijks nieuwe plannen.

Dat vertrouwen is in een jaar tijd gedaald. "Niet alleen in het kabinet, maar in de hele politiek. Dat moet echt anders. We moeten het landsbelang weer vooropstellen", zei de VVD-minister. "We lijken onvoldoende te beseffen wat er op het spel staat."

Het is goed mogelijk het tij te keren, denkt Heinen. "Onze uitgangspositie is goed. De economie groeit, de koopkracht stijgt, de staatsschuld is laag. En we leven in een van de gelukkigste en welvarendste landen ter wereld. Ook dat beseffen we te weinig."

Volgens Heinen liggen er voor het komend jaar drie grote opgaves voor de politiek. Allereerst het op orde brengen van onze internationale veiligheid, met de oorlog in Oekraïne. Daarom gaat er 3,4 miljard euro meer dan afgelopen jaar naar defensie. Ook zet het kabinet in op een sterkere economie door onder meer de vrije handel te bevorderen. De derde opgave is de portemonnee van mensen met een middeninkomen, zei de minister.

'Belangrijke stappen'

Er worden "belangrijke stappen" gezet om het tij te keren, schrijft de minister van Financiën in zijn toelichting op de Rijksbegroting voor 2026.

Hij noemt onder meer:

Stikstofbeleid

Eerder was al naar buiten gekomen dat er 2,6 miljard extra wordt uitgetrokken voor het stikstofbeleid. En vandaag is duidelijk geworden hoe de speciale ministeriële commissie onder leiding van premier Schoof dit bedrag wil inzetten: er komen vrijwillige stoppersregelingen voor boeren, bedragen voor innovaties in stallen en subsidies voor natuurverbeteringsprojecten.

De commissie zet in op "doelsturing", dat wil zeggen dat boeren "vanuit hun eigen expertise en ondernemerschap" mogen bepalen hoe ze de opgelegde stikstofreductiedoelen willen bereiken. Het is de bedoeling dat daarbij een toezicht- en handhavingssysteem wordt ontwikkeld.

De Tweede Kamer vraagt al lang om concrete plannen die ervoor moeten zorgen dat Nederland van het stikstofslot kan en er weer natuurvergunningen kunnen worden afgegeven voor bijvoorbeeld bouwprojecten. Het is de vraag of dit voldoende is om de inmiddels zeer grote oppositie over de streep te trekken.

Andere opvallende maatregelen: vliegtaks en bodycams

Vorige week werd al bekend dat het kabinet bijna een half miljard euro extra voor de techindustrie uittrekt.

Verder wordt de nationale CO2-heffing voor de industrie buiten werking gesteld. Deze regeling blijft op papier bestaan, maar wordt zo ingericht dat bedrijven er geen last meer van hebben.

Wat ook al gelekt was, is dat huishoudens volgend jaar gemiddeld 1,3 procent meer te besteden hebben. Dat is meer te danken aan economische ontwikkelingen dan aan beleid. Gepensioneerden gaan er met 1.5 procent het meest op vooruit.

De staatsschuld komt volgend jaar uit op 47,8 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Met een begrotingstekort van 2,9 procent blijft het kabinet net binnen de marge die de EU heeft gesteld.

Mensen lijken steeds vaker tegenover elkaar te staan, bijvoorbeeld op straat, online, op universiteiten en in de politiek. Dat zei koning Willem-Alexander in de Troonrede die hij namens de regering voorlas in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag.

"Debat en verschil van inzicht horen bij een levende democratie", voegde hij eraan toen. "Wat er ook bij hoort, is de bereidheid om elkaar over die verschillen heen op een volwassen manier de hand te reiken." De koning benadrukte dat het gelijk van de een niet automatisch het ongelijk van een ander betekent. "De maatschappelijke werkelijkheid is bijna altijd oneindig meer complex dan dat."

Namens het kabinet zei de koning tegen de verzamelde parlementariërs "dat nog meer dan anders de polsstok van het regeringsbeleid niet verder reikt dan u toestaat". Hij doelde daarmee op de coalitie die na het vertrek van PVV en NSC nog maar bestaat uit twee partijen.

Grote vraagstukken

Dat maakt volgens de koning dat de oproep tot handreiking ook geldt voor het kabinet "om tot oplossingen te komen voor problemen die leven in de samenleving". Volgens Willem-Alexander bestaan er geen "snelle en gemakkelijke antwoorden" op de grote vraagstukken die spelen in de politiek en samenleving.

De koning sprak namens het kabinet de wens uit om elkaar in de samenleving én de politiek meer de hand te reiken:

In de Troonrede ging de koning in op allerlei beleidsterreinen waaraan het demissionaire kabinet-Schoof nog aandacht wil geven. Hij noemde onder meer migratie, de hersteloperaties Groningen en Toeslagen, zorg en stikstof.

Volgens de koning kennen "de dagelijkse zorgen van mensen over werk, wijk en woning geen pauzeknop". Hij noemde een fatsoenlijk inkomen, een huis, toegankelijke zorg, een sociaal vangnet en onderwijs "dat kinderen allereerst de basisvaardigheden leert". Dat zijn onderwerpen die mensen primair bezighouden, zei hij.

Ook ging de koning in op veiligheid van de eigen omgeving. Die moet beter en dat vraagt "een stevige aanpak", zei Willem-Alexander. "We kunnen niet accepteren dat meisjes en vrouwen zich op straat niet veilig voelen, of mensen met een keppeltje op of hoofddoek om. Of dat twee mensen van hetzelfde geslacht niet hand in hand kunnen lopen."

NAVO en Gaza

Aan het begin van de toespraak blikte Willem-Alexander terug op de NAVO-top afgelopen zomer in Den Haag. Hij sprak van een succesvolle top, die volgens hem "vrijwel meteen" historisch werd genoemd. De koning stelde dat tachtig jaar na de Tweede Wereldoorlog "vraagstukken van vrede en veiligheid" opnieuw urgent zijn.

De koning had het ook over de oorlog in Gaza, die tot veel maatschappelijke discussie leidt. Hij zei dat iedereen wil dat zo snel mogelijk een einde komt aan het menselijk lijden. Het demissionaire kabinet hoopt volgens hem "vurig" dat mensen op dit onderwerp niet nog verder tegenover elkaar komen te staan.

Vierde Troonrede in Koninklijke Schouwburg

Het was voor de vierde keer dat de Troonrede werd voorgelezen in de Koninklijke Schouwburg van Den Haag. Vanwege de verbouwing van het Binnenhof is de Ridderzaal geen optie.

Voor koning Willem-Alexander was het de dertiende Troonrede die hij voorlas. De rede van dit jaar was een stuk korter dan de afgelopen jaren: zo'n 1800 woorden. Vorig jaar waren het er nog bijna 2600 en het jaar daarvoor ongeveer 2550.

Het kabinet kondigt vanmiddag de terugkeer van subsidie voor windparken op zee aan. Dat bevestigen bronnen aan de NOS. Volgend jaar wordt er een kleine miljard euro uitgetrokken om te voorkomen dat de bouw van windparken stilvalt. De afgelopen jaren werden grote windparken op de Noordzee zonder subsidie aanbesteed.

In het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, België en Denemarken zijn de laatste tijd aanbestedingsprocedures voor windparken op zee mislukt. Geen enkel energiebedrijf durfde de investering aan.

Dat komt omdat de bouwkosten de afgelopen jaren met dertig tot veertig procent zijn toegenomen. Bovendien is er onzekerheid over de toekomstige afname van elektriciteit door de industrie. Volgens het kabinet is er geen alternatief voor windparken op zee als het gaat om het opwekken van hele grote hoeveelheden duurzame elektriciteit.

Risico's bij vertragingen

Landelijk netbeheerder Tennet is al ver gevorderd met de aanleg van de infrastructuur voor toekomstige windparken op de Noordzee. Vertraging van de bouw van die windparken zorgt voor enorme kostenverhogingen bij Tennet. De 'gewone' subsidieregeling zoals die volgend jaar wordt toegepast is tijdelijk. Het kabinet bereidt wetgeving voor om de financiering in de toekomst gelijk te trekken met die in landen als Denemarken en het Verenigd Koninkrijk.

Het gaat dan om de zogenoemde 'contracts for difference.' Dat betekent dat bij een lage elektriciteitsprijs er subsidie verleend wordt. Bij een heel hoge elektriciteitsprijs wordt de winst van het energiebedrijf afgeroomd. Binnen een bepaalde bandbreedte doet de markt zijn werk.

Hoeveel de subsidie voor windparken op zee de belastingbetaler precies gaat kosten is onzeker. Dat hangt uiteindelijk af van de toekomstige elektriciteitsprijs waar de bouwer van de windparken mee te maken krijgt.

Een groep van 84 Syriërs is vanmorgen vanaf Rotterdam The Hague Airport vertrokken naar hun thuisland. Het is voor het eerst dat de Nederlandse overheid een chartervlucht inzet om Syriërs terug te vliegen. Het ministerie van Asiel en Migratie nodigde de pers uit om bij het moment aanwezig te zijn.

De groep van Syriërs stapte vrijwillig in het vliegtuig, zegt het ministerie van Asiel en Migratie. De overgrote meerderheid had een tijdelijke verblijfsstatus in Nederland of zat nog in de asielprocedure. Op de luchthaven moesten die passagiers vanmorgen vroeg een formulier ondertekenen. Met hun handtekening gingen ze akkoord met de intrekking van hun asielprocedure.

Daarnaast zitten er ook mensen aan boord met een zogeheten vertrekplicht. Dat betekent dat ze Nederland moeten verlaten, omdat ze geen recht op verblijf hebben. Bij Syriërs gebeurt dit vertrek niet gedwongen.

We spraken vertrekkende Syriërs, sommigen wilden vanwege hun veiligheid niet herkenbaar in beeld:

Een jongen van 12 jaar heeft een Syrische vlag om zijn schouders geslagen. "Ik heb Syrië nog nooit gezien. Vier maanden nadat ik was geboren, zijn we vertrokken. Ik vind het best wel spannend." Hij vertelt dat hij in september begint met school: "Die is net gebouwd. Maar ik ga ook Nederland missen: de mensen, de school en de juffen."

Abdullah (21) reist terug naar Aleppo. Daar wachten zijn twee kinderen op hem, die hij al twee jaar niet heeft gezien. "Ik heb lang gewacht op de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), zodat mijn kinderen hierheen konden komen. Maar zij komen niet. Daarom wil ik terug. Het was een moeilijke beslissing, omdat mijn broer en moeder hier wonen in Nederland, mijn vrouw en kinderen daar."

Hij heeft nog geen huis in Aleppo. "Ik moet op zoek naar onderdak en een baan als chef. Ik werkte in een restaurant." Over de veiligheid in Syrië denkt hij niet te veel na. "Over tien of vijftien jaar is de situatie in het land pas echt weer goed."

Veiligheid

De Syriërs die nu teruggaan hebben van de overheid geld gekregen, een zogeheten terugkeerondersteuning. Volwassenen hebben 2800 euro gekregen en kinderen 1650 euro. Het vliegtuig maakt een tussenstop in Istanbul. Vervolgens vliegt het door naar de Syrische hoofdstad Damascus, waar het aan het begin van de middag aankomt.

Dat veel van de vertrekkers vrijwillig teruggaan naar Syrië, verbaast Yvonne Bussche, directeur van Solid Road, niet. Haar organisatie helpt asielzoekers, vluchtelingen en migranten met terugkeer. "Ze keren terug omdat ze hun familie missen en heimwee hebben."

Een andere belangrijke reden is de val van Assad, zegt Bussche. Onder het regime van voormalig president Assad vreesden veel Syriërs voor hun veiligheid. Asielzoekers uit het land kregen door die terechte vrees vrijwel altijd het recht om in Nederland te verblijven.

'Voorbarig'

Toen het regime in december 2024 viel, rees vrijwel direct de vraag: gaan Syriërs die naar Nederland vluchtten nu terug? Volgens cijfers van de Dienst Terugkeer en Vertrek (DTV) vertrokken er tussen 1 januari en 31 augustus dit jaar ruim 700 Syriërs uit Nederland. In totaal wonen er ongeveer 150.000 Syriërs in Nederland.

In een brief aan de Tweede Kamer schreef demissionair asielminister Van Weel (VVD) ook dat Syrië voor veel meer Syriërs als veilig kan worden verklaard om naartoe terug te keren. Veel vluchtelingenorganisaties zijn het daar niet mee eens: zij noemden het besluit voorbarig en stellen dat het niet overal in Syrië veilig is.

Kleurcode blijft rood

Wil Eikelboom, asieladvocaat bij het advocatenkantoor Prakken d'Oliveira noemt het dubieus dat de Nederlandse overheid een groep Syriërs laat terugkeren." De rechter heeft niet bevestigd dat Syrië veilig is", zegt hij. "Het is riskant om erheen te gaan, zeker met kinderen."

Hij plaatst een kanttekening bij het feit dat Syriërs vrijwillig vertrokken. "Dat moet wel een keuze zijn die gebaseerd is op de juiste feiten en motieven. Dus niet op basis van een uitzichtloos bestaan in een azc, jarenlang wachtend op een beslissing over asielaanvraag en gezinshereniging."

Ook Amnesty International spreekt zich uit over de veiligheidssituatie van de teruggekeerde groep. "Wij zeggen tot nu toe dat het in Syrië niet veilig is."

Ook het ministerie van Buitenlandse Zaken adviseert om in geen enkele situatie naar het land af te reizen. De kleurcode van het reisadvies voor het land is rood.

Een groot deel van de Nederlandse kiezers heeft weinig vertrouwen in de politiek. Ook verwachten ze niet dat het na de komende verkiezingen beter wordt. Dat blijkt uit een Prinsjesdagonderzoek van Ipsos I&O in opdracht van de NOS.

Het vertrouwen in de landelijke politiek is na een opleving een jaar geleden weer terug op het gemiddelde niveau van de laatste jaren: 29 procent heeft een beetje tot veel vertrouwen in de politiek, 68 procent weinig tot zeer weinig.

De oorzaak van het wantrouwen ligt er vooral in dat de politiek niet samenwerkt, niets oplost en veel met zichzelf bezig is, zo blijkt uit het onderzoek. Bijna driekwart van de ondervraagden, verdeeld over alle partijen, denkt er zo over.

Kiezers zijn ook niet tevreden over het beleid op het gebied van asiel en migratie (68 procent), de woningmarkt (64 procent) en de gezondheidszorg (53 procent). Onder de kiezers van PVV (87 procent) en JA21 (92 procent) is de onvrede over immigratie en asiel het grootst.

Verdeeldheid

Vorig jaar, toen het kabinet van PVV, VVD, BBB en NSC net was aangetreden, had 44 procent nog vertrouwen in de politiek. Het vertrouwen nam toen vooral sterk toe onder lager en middelbaar opgeleiden, zegt onderzoeker Asher van der Schelde van Ipsos I&O.

"Deze groepen stemmen bovengemiddeld vaak PVV en BBB. Met het aantreden van het kabinet-Schoof hoopten zij dat hun belangen beter bediend zouden worden. Dat is niet gelukt, waardoor het vertrouwen ook onder deze groepen weer terug is op het niveau van voor de voorgaande verkiezingen", aldus Van der Schelde.

Onder de aanhang van de PVV, de grootste partij in de Tweede Kamer, daalde het vertrouwen van 50 naar 14 procent. Onder BBB-kiezers ging dit van 57 naar 13 procent. VVD'ers zijn nog het positiefst: onder hen daalde het vertrouwen van 73 naar 53 procent. Ook is er relatief veel vertrouwen in de politiek bij kiezers van D66 (51 procent) en GroenLinks-PvdA (50 procent).

De NSC-aanhang, waarvan vorig jaar nog 55 procent vertrouwen had in de politiek, is grotendeels verdwenen. Deze partij krijgt ook in de peilingen geen of vrijwel geen zetels meer.

In een peiling van RTL eind augustus, vijf dagen na het vertrek van NSC uit het al gevallen kabinet, had slechts 4 procent van de ondervraagden nog vertrouwen in de politiek. Ipsos I&O heeft geen verklaring voor het verschil met deze peiling. RTL werkt met een eigen panel.

Weinig optimisme over de economie

Als het gaat over verkiezingsthema's, dan zijn de ondervraagden voornamelijk somber over de economie. Gevraagd naar hoe Nederland er over een jaar economisch voorstaat, verwacht 44 procent dat het minder zal gaan. Slechts 7 procent voorziet een groei van de economie. De rest verwacht geen grote verandering of zegt het niet te weten.

Kiezers die een verslechtering van de economische situatie verwachten, komen vooral van de PVV (55 procent), BBB (52 procent) en SP (59 procent). Ook meer dan de helft van de minima (53 procent) is niet optimistisch, ondanks de uitgelekte verwachting van het kabinet dat de koopkracht met gemiddeld 1,3 procent stijgt.

Prinsjesdag live bij de NOS Steun voor Oekraïne

Vergeleken met vorig jaar is de overtuiging dat Nederland Oekraïne moet blijven steunen sterker geworden. Dat percentage steeg van 58 naar 63. De steun voor het CDA-plan voor een belastingverhoging om extra defensie-uitgaven te kunnen doen, blijft steken op 31 procent. 38 procent is tegen zo'n verhoging.

Ook de zogenoemde spreidingswet, die regelt dat gemeenten naar rato asielzoekers moeten opvangen, leidt tot verdeeldheid. 32 procent vindt dat de wet moet worden ingetrokken, 45 procent is het er wel mee eens.

Rapportcijfer kabinet

Slechts 15 procent van de ondervraagden is tevreden over het demissionaire kabinet. Dat is hetzelfde als in april, toen het volledige kabinet-Schoof er nog zat. Kiezers vinden het kabinet niet stabiel genoeg. De val van het kabinet, tot twee keer toe, heeft daarop dus weinig invloed.

Demissionair premier Schoof, die bij 86 procent van de ondervraagden bekend is, krijgt als rapportcijfer gemiddeld een 5,1 en datzelfde cijfer krijgt ook minister Heinen van Financiën, die vanmiddag de Miljoenennota aanbiedt aan de Tweede Kamer. Heinen is bij 31 procent van de mensen bekend.

Slechts 18 procent verwacht dat de politiek na de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober beter gaat functioneren. Kiezers van GroenLinks-PvdA, CDA en D66 zijn in die groep het sterkst vertegenwoordigd met gemiddeld 30 procent. 37 procent denkt dat dat zeker niet gebeurt. De overige 45 procent weet het niet, of is neutraal.

Verantwoording

Voor dit rapport deed Ipsos I&O online onderzoek onder een representatieve groep van 1115 Nederlanders van 18 jaar en ouder.

De gegevens werden verzameld van zaterdag 13 tot en met maandag 15 september.

Het is de derde dinsdag van september, het kabinet presenteert zijn Miljoenennota en de koning leest als vanouds de Troonrede voor. Tot zover niets nieuws onder de zon. Toch zijn de omstandigheden rond deze Prinsjesdag aanzienlijk anders dan 'normaal'.

Het inmiddels demissionaire kabinet-Schoof had vorig jaar zijn eerste Prinsjesdag. Het zat er toen net twee maanden. Intussen is het kabinet min of meer gehalveerd: in juni vertrok de PVV en in augustus keerde ook NSC de ploeg de rug toe.

Het was voor het eerst dat een hele partij uit een al gevallen kabinet stapte. Met als gevolg dat er nog maar twee van de vier regeringspartijen over zijn: VVD en BBB. Die hebben samen 32 van de 150 zetels in de Tweede Kamer en kunnen er niet voetstoots van uitgaan dat hun plannen erdoorheen komen.

'Toch belangrijk werkstuk'

De Miljoenennota is dan ook "beleidsarm", zei premier Schoof al. Hij bedoelde daarmee dat er geen al te scherpe keuzes gemaakt kunnen worden. "Maar het blijft altijd nog een belangrijk werkstuk."

De inmiddels uitgelekte plannen zijn inderdaad niet radicaal te noemen. Er is duidelijk rekening gehouden met het feit dat er voor elk voorstel voldoende steun moet worden gevonden bij de oppositiepartijen.

Lees hier wat er al is uitgelekt:

Mede door die instabiele politieke situatie blijven grote problemen als de stikstof- en wooncrisis liggen. Aan de andere kant draait de economie gewoon door.

Het Centraal Planbureau voorspelde in augustus dat er komend jaar ondanks alles sprake blijft van een gestage groei, dat de werkloosheid met 4 procent laag blijft en dat de koopkracht verbetert. Vanmiddag komt het CPB met nieuwe cijfers. Vrijdag kwam al naar buiten dat het kabinet ervan uitgaat dat huishoudens het komende jaar gemiddeld 1,3 procent meer te besteden hebben.

Naderende verkiezingen

Het is verder niet voor het eerst dat de Rijksbegroting is opgesteld door een demissionair kabinet, dat in principe enkel nog lopende zaken afhandelt. Sterker: dat kwam sinds 2006 zes keer voor. Er zijn in die negentien jaar zeven kabinetten geweest en er was er maar één dat de hele rit uitzat: Rutte II (VVD en PvdA) .

Wat wel anders is dan bij veel vorige demissionaire Prinsjesdagen, zijn de rap naderende verkiezingen. Over anderhalve maand, op 29 oktober, wordt er een nieuwe Tweede Kamer gekozen. Twee jaar geleden was er een soortgelijke situatie, maar toen waren de verkiezingen een kleine maand later, op 22 november.

Toen bleek ook al dat de Algemene Politieke Beschouwingen, het tweedaagse debat over de Prinsjesdagstukken, in het teken stonden van de aankomende stembusgang. Het zal er morgen en donderdag vast niet anders aan toegaan in de Kamer, waarmee de verkiezingscampagne écht is afgetrapt.

Prinsjesdag bij de NOS

Het demissionaire kabinet wil de regels voor kinderopvangorganisaties aanscherpen. Vanaf 2029 worden winsten begrensd en mogen bestuurders niet meer verdienen dan het maximumsalaris in de publieke sector, dat nu op 246.000 euro ligt.

De plannen maken onderdeel uit van de volledige hervorming van het kinderopvangstelsel, waarbij de opvang bijna gratis moet worden. De overheid wil daarbij het geld rechtstreeks gaan overmaken naar de kinderopvangorganisatie, in plaats van naar de ouder. Zo moet voorkomen dat ouders in de financiële problemen komen, zoals bij het toeslagenschandaal.

Het kabinet verwacht straks bijna 9 miljard euro per jaar naar kinderopvangorganisaties over te maken. Een van de problemen is dat dat kan worden gezien als staatssteun. Om dat te voorkomen wil het kabinet van kinderopvang een zogenoemde 'dienst van algemeen economisch belang' maken, een constructie die ook wordt gebruikt bij woningcorporaties. De overheid mag dan onder strikte voorwaarden financiële steun geven.

Maar dat gaat wel gepaard met strenge regels voor kinderopvangorganisaties: zij mogen niet langer onbeperkt winst maken en komen onder de Wet normering topinkomens te vallen, waarmee volgens het ministerie van Sociale Zaken "excessieve beloningen aan bestuurders" worden voorkomen. Op dit moment is er geen sprake van grote winsten, maar het ministerie wil wel voorkomen dat kinderopvangorganisaties vanaf 2029 hun prijzen flink verhogen.

Kinderopvangorganisaties ontevreden

De Brancheorganisatie Kinderopvang (BK) is niet blij met de stap van staatssecretaris Nobel (Participatie). BK wil dat het geld gewoon aan de ouders wordt overgemaakt in plaats van aan de opvangorganisatie, zoals dat nu meestal ook gebeurt. "Als de staatssecretaris de plannen doorzet, zouden er ongelofelijk veel administratieve regels bijkomen," zegt Dedan Schmidt van BK.

Schmidt denkt dat de regels ervoor zorgen dat organisaties minder snel extra locaties openen, omdat zij investeringen niet snel meer kunnen terugverdienen. "Wij zijn ook voor een redelijk rendement, maar op deze manier worden ondernemers huiverig om een kinderopvangorganisatie te starten. Dan ontstaan er wachtlijsten."

BK vertegenwoordigt onder meer commercieel ingestoken kinderopvangorganisaties en een aantal grote stichtingen. Een andere branchevereniging, Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang, is juist wel blij met deze stap. "Er gaat fors meer geld uitgetrokken worden voor kinderopvang. Dan is het logisch dat de overheid ook wil dat geld doelmatig wordt besteed."

Ook de stichting voor Werkende ouders is blij met deze stap. "Ik snap gedeeltelijk de zorgen van de ondernemers", zegt voorzitter Marjet Winsemius. "Er spelen echter veel eigen belangen in de sector." Bovenal hoopt de stichting die opkomt voor het belang van de ouders dat hiermee een einde komt aan het ingewikkelde stelsel voor kinderopvangtoeslag.

Nobel zegt in een reactie met de branche om tafel te willen om dat mogelijke problemen op te lossen. "Ondernemers zijn de drijvende kracht achter onze goede kinderopvang. Daarom zorgen we ervoor dat zij kunnen blijven ondernemen en voldoende winsten kunnen blijven maken." Hoe hij dat precies wil regelen, is nog niet duidelijk.

Gratis kinderopvang eerder uitgesteld

De kinderopvang zou eigenlijk in 2025 gratis worden, maar het besluit is inmiddels meerdere keren uitgesteld. Een van de belangrijkste obstakels is het verwachte effect op de vraag: zodra de opvang goedkoper wordt, zullen aanzienlijk meer kinderen er gebruik van maken. De sector kampt echter nu al met personeelstekorten, waardoor er dan te weinig opvangplekken zullen zijn.

"Alleen als we de doelen niet halen, maken we alternatief beleid", schreven coalitiepartijen PVV, VVD, NSC en BBB vorig jaar over klimaat in hun hoofdlijnenakkoord. Ook committeerden ze zich aan bestaande afspraken. In aanloop naar Prinsjesdag maakt de NOS de balans op: wat is daarvan terechtgekomen?

Een jaar geleden concludeerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat het "hoogstonwaarschijnlijk" was dat de klimaatdoelen werden gehaald. In Nederland ligt dat doel vast in de Klimaatwet: in 2030 moeten we 55 procent minder uitstoten dan in 1990. 2030 is inmiddels over ruim vier jaar. Dat lijkt het ver weg, maar is in beleidsjaren dichtbij.

Welk klimaatbeleid is het afgelopen jaar mede door minister Hermans van Klimaat en Groene Groei geschrapt, afgezwakt of juist ingevoerd?

1. Geschrapt

Waar Hermans' voorganger Jetten (met de portefeuille Klimaat en Energie) werk wilde maken van het afbouwen van fossiele subsidies, waait er nu een andere wind. Zo is de Indirecte Kostencompensatie (IKC) heringevoerd, een subsidie voor bedrijven die grote hoeveelheden (dure) fossiel opgewekte energie gebruiken. Vanaf volgend jaar worden deze honderden miljoenen betaald uit het Klimaatfonds, een pot geld eigenlijk bedoeld om uitstoot naar beneden te brengen.

Een belasting op de productie van nieuw plastic (plastic wordt gemaakt van olie) werd onder druk van de industrie geschrapt. Op Prinsjesdag wordt waarschijnlijk bekend waar het demissionaire kabinet de al ingeboekte honderden miljoenen euro's vandaan gaat halen. Dat gebeurt mogelijk bij de burger, bevestigde het ministerie van Financiën eerder.

De CO2-belasting verdween deze zomer in de prullenbak. Deze gold al sinds 2021, maar de industrie werd vanwege coulance van de overheid tot nu ontzien: in plaats van tientallen miljoenen is er slechts 60.000 euro opgehaald. Nu gaat deze belasting helemaal van tafel. Op Prinsjesdag wordt ook bekend hoe dit begrotingsgat wordt opgevangen. Overigens is er voor bedrijven ook een Europese CO2-belasting.

Subsidies op elektrische auto's en warmtepompen werden in het hoofdlijnenakkoord al geschrapt. Het demissionaire kabinet blijft ook de accijnzenkorting op fossiele brandstof verlengen. Lagere (brandstof)prijzen betekenen meestal meer gebruik en dus meer uitstoot.

Wat betreft landbouw, een van de sectoren met de grootste uitstoot, is er eerder sprake van stilstand: er is geen noemenswaardig beleid geschrapt of ingevoerd.

2. Afgezwakt

Maatwerkafspraken, oftewel speciale afspraken tussen de overheid en de industrie over verduurzamen, waren een belangrijk onderdeel van het klimaatbeleid. De overheid beloofde subsidies aan de dertig grootste industrieën in Nederland in ruil voor vergaande klimaatmaatregelen. De industrie is namelijk een van de grootste uitstoters.

Afgelopen juni werd bekend dat de gesprekken met een groot aantal bedrijven zijn gestopt, onder meer met Shell (olie), BP (olie), Air Liquide (gas), Air Products (gas), ExxonMobil (olie), LyondellBasell (plastic) en Dow Chemical (chemie). Tot nu toe zijn alleen maatwerkafspraken gemaakt met zoutfabrikant Nobian. Het grote wachten is nu op de grootste uitstoter, Tata Steel. De bedrijven die gestopt zijn, zeggen zelf dat dit niet betekent dat ze geen klimaatmaatregelen zullen nemen.

Ook lijken de normen van het Klimaatfonds te zijn opgerekt. Uit deze enorme subsidiepot van 26 miljard euro - specifiek bedoeld om de klimaatdoelen te halen - wordt inmiddels dus ook fossiele subsidie IKC betaald. Ook wil het kabinet een half miljard uit deze pot gebruiken om de energiebelasting voor huishoudens iets te verlagen en liggen er plannen voor een ov-pas voor lage inkomens.

3. Ingevoerd

In 2027 worden belastingvoordelen ingevoerd voor elektrische auto's op de leasemarkt. Ook zal de motorrijtuigenbelasting worden aangepast. Doordat elektrische auto's door hun accu's zwaarder zijn dan benzineauto's, is die belasting nu nog hoger. Daarom wordt het criterium niet meer gewicht, maar voertuigoppervlakte. Aankoopsubsidies zijn inmiddels afgelopen. Er ligt wel een belofte voor extra laadpalen.

Ook stelde Hermans afgelopen april miljarden beschikbaar voor het uitbreiden van het stroomnet. Bedrijven en huishoudens die willen verduurzamen, lopen nu tegen allerlei netcongestieproblemen aan waardoor een aansluiting op het net niet altijd mogelijk is. Wil een bedrijf overstappen van fossiel naar elektriciteit, dan is dat noodzakelijk.

De glastuinbouw - een grootverbruiker van gas - heeft extra geld gekregen om te verduurzamen - al is over de uitwerking nog weinig bekend. Hetzelfde geldt voor groene waterstof en de ondergrondse opslag van CO2 - over de klimaatwinst van dat laatste zijn de meningen overigens verdeeld.

En als laatste een ingewikkelde: een belastingvoordeel op 'rode diesel' voor boeren was afgeschaft, zou weer worden ingevoerd, maar gaat nu toch weer niet door.

En nu?

Wat deze plussen en minnen betekenen voor het halen van het klimaatdoel, zal komende dinsdag bekend worden, als het PBL op Prinsjesdag zijn nieuwe berekeningen presenteert.

Oppositiepartij SP wil na de Tweede Kamerverkiezingen meeregeren in een kabinet met in ieder geval GroenLinks-PvdA en het CDA. SP-leider Dijk pleit op het verkiezingscongres in Utrecht voor een "sociale coalitie", een "kabinet van gemeenschapsdenkers". "En dat is een kabinet van de SP tot en met het CDA." Ook denkt Dijk aan partijen als D66.

De SP, die nu met vijf zetels in de oppositie zit, denkt in de kabinetsformatie een cruciale rol te kunnen spelen. De socialisten zien een lichte stijging in de peilingen en hopen op tien zetels. "Dan worden wij dé sleutelpartij", aldus Dijk op het congres, dat is omgedoopt tot het "Festival voor Gelijkheid" en plaatsvindt in een tent in het Utrechtse Griftpark.

In de laatste Peilingwijzer staat de SP tussen de vijf en zeven zetels. De Peilingwijzer wordt berekend op basis van zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag.

SP'ers op het congres vinden het tijd dat hun partij gaat meeregeren en leggen uit waarom:

De SP heeft in haar 52-jarige bestaan wel in verschillende gemeente- en provinciebesturen gezeten en heeft daar nog steeds bestuursverantwoordelijkheid. Maar van regeringsverantwoordelijkheid in Den Haag is het nooit gekomen. De partij is van oudsher een socialistische actiepartij, die zich met vrijwilligers in wijken inzet voor bijvoorbeeld armoedebestrijding, betere woonomstandigheden en het behoud van buurtvoorzieningen.

Daarnaast pleit de partij voor meer overheidsingrijpen om de zorg, het openbaar vervoer en energie betaalbaarder te maken, en is zij tegen marktwerking. De SP pleit al sinds jaar en dag voor een andere verdeling van de welvaart, waarbij welvarende Nederlanders meer belasting moeten betalen. De partij is, in tegenstelling tot veel andere partijen in de Tweede Kamer, tegen de verhoging van de defensie-uitgaven naar 5 procent van het bruto binnenlands product (bbp).

Neergaande lijn

Ook de nieuwe 39-jarige SP-leider Dijk, afkomstig uit Groningen, draagt dit traditionele SP-DNA. Nog geen twee jaar geleden volgde hij Lilian Marijnissen op, die er in haar bijna zes jaar durende leiderschap niet in slaagde de neergaande lijn van de SP te keren.

Onder Dijks leiding blijft de nadruk liggen op de genoemde kenmerkende SP-standpunten. Het verkiezingsprogramma heet ook "Supersociaal!", en in de speech van de partijleider kwam het woord "sociaal" zeker twintig keer voor. Dijk noemt het "niet normaal" dat "kinderen in auto's en garageboxen slapen", "1 op de 5 gezinnen last heeft van kou, tocht en schimmel" en "20.000 ouderen op een wachtlijst voor het verpleeghuis staan." Het levert hem in het Utrechtse park luid applaus op.

Samen

Voor Dijk zijn het zijn eerste Tweede Kamerverkiezingen. Ondanks zijn uitgesproken SP-profiel denkt hij dat de partij klaar is voor regeringsdeelname. In zijn speech vraagt hij nadrukkelijk aan GL-PvdA-leider Timmermans en CDA-leider Bontenbal om samen een kabinet te vormen, zeker zonder de PVV en de "knetterrechtse" VVD.

Dijk zegt dat regeren noodzakelijk is om zijn "supersociale" plannen ook uit te kunnen voeren. Hij vreest voor de komst van een middenkabinet, met zijn verfoeide VVD.

Hij ziet overeenkomsten met partijen als GroenLinks-PvdA en het CDA op het gebied van wonen, migratie, het versterken van de economie, de zorg en een andere inkomensverdeling. "Laten we samen om tafel gaan voor dit sociale alternatief."

In een interview na zijn speech erkent Dijk dat er nog grote verschillen zijn met de twee genoemde partijen. Timmermans en Bontenbal willen wél miljarden euro's extra aan defensie uitgeven. Over defensie zullen we, zegt Dijk, inderdaad nog een "robbertje moeten vechten". Op de vraag of de SP bereid is om te bezuinigen op de zorg, zoals het CDA wil, geeft Dijk nog geen antwoord. "Eerst de verkiezingsuitslag afwachten en hoe groter we worden, hoe meer we van ons verkiezingsprogramma mogelijk kunnen maken."

Dijk hoopt met Timmermans en Bontenbal op korte termijn een kopje koffie te kunnen drinken om te praten over hun overeenkomsten en zijn gedroomde "sociale coalitie".

De polarisatie in Nederland is een zorg van het demissionaire kabinet. De ministerraad heeft daar vandaag over gesproken, zei premier Schoof op zijn persconferentie. "Je kunt niet tolerant zijn tegenover intolerantie", zegt hij over de conclusies uit dat gesprek. "De intolerantie neemt alleen maar toe. We moeten de dialoog blijven voeren, maar ook zeggen dat geweld nooit vergoelijkt kan worden."

Op de vraag wat hij ervan vindt dat ook mensen in Nederland de moord op de invloedrijke politieke activist Charlie Kirk zelfs toejuichen, zegt Schoof: "Niemand verdient het om vermoord te worden, en zeker niet om politieke opvattingen. Het is bijna overbodig om dit te moeten zeggen. De democratie in Nederland, in het Westen, in Amerika, staat en leeft bij de vrijheid van meningsuiting."

Ook in Nederland worden politici ernstig bedreigd om wat zij vinden. De bedreigingen komen van diverse kanten: dierenactivisten, jihadisten, radicale groepen met extreemlinkse of -rechtse denkbeelden, de georganiseerde misdaad en geradicaliseerde of verwarde individuen.

Te triest voor woorden

In de verkiezingscampagne richting 29 oktober neemt de spanning extra toe. De beveiliging van politici, en die van journalisten, advocaten, kunstenaars en anderen is een verantwoordelijkheid van de overheid, zegt Schoof. "We zetten daar zwaar op in. Het is te triest voor woorden, maar het moet."

Politici gaan allemaal anders om met het openbaar maken van de bedreigingen aan hun adres. BBB-lijsttrekker Van der Plas is er deels open over. "Het wordt wel wat spannender de laatste tijd", zei zij bij omroep WNL. Een dierenrechtenactivist dreigde onlangs het partijkantoor in brand te steken. De man werd opgepakt.

Voor Van der Plas is dit niet het enige voorval. "Vorige week heb ik weer een ernstige doodsbedreiging gehad. Niet even via de mail of via Twitter, maar een handgeschreven brief. Daar wordt echt moeite voor gedaan. In een envelop gestopt, postzegel erop. Dan moet je wel goed gaan opletten waar je wel en niet bent."

"Het geeft iets aan", aldus Schoof. "Dat we elkaar eens goed in de ogen moeten kijken, en dan bedoel ik iedereen in dit land: kan dit zo verder? We polariseren zo in dit land, we zitten zo in de lijnen van goed en kwaad in plaats van de dialoog. Maar nee, we grijpen naar geweld, naar polarisatie, naar uitsluiting."

Met een alarmknop rondlopen

Ook van politici die er geen ruchtbaarheid aan willen geven, "omdat dat alleen maar tot meer last leidt", is bekend dat zij op de een of andere manier beveiligd door het leven gaan. Zo zijn er politici die met een soort alarmknop rondlopen, te vergelijken met wat ouderen in bepaalde gevallen krijgen. Drukken ze op de knop, dan komt er zo snel mogelijk hulp van de politie. Bij openbare gelegenheden gaan standaard politiemensen mee.

Schoof heeft daar in zijn vorige carrière bij de veiligheidsdienst AIVD en als Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) veel mee te maken gehad. Zijn advies was en is om nooit specifiek mededelingen te doen over de beveiliging. "Dan wordt het gevaarlijk." Maar hij kan zich voorstellen dat politici wel af en toe zeggen waar ze mee te maken hebben. "Zodat het besproken wordt. Omdat het een signaalfunctie heeft."

Het geldt voor politici van alle partijen, van GroenLinks-PvdA tot VVD tot PVV. Beveiliging is een vast onderdeel van hun politieke bestaan geworden. Zelfs op het verkiezingscongres van de VVD werden lijsttrekker Yesilgöz en andere kandidaten op de kieslijst bijgestaan door beveiligers. Zoals Kamerlid Ellian, van wie bekend is dat hij vanwege zijn strijd tegen de georganiseerde criminaliteit wordt bedreigd.

Oud-minister van Buitenlandse Zaken Veldkamp kreeg onder meer te maken met posters van Oxfam Novib waarop hij met een foto van zijn gezicht persoonlijk verantwoordelijk werd gehouden voor het kabinetsbeleid over Gaza. Naast deze openbare kritiek op zijn beleid kreeg Veldkamp te maken met stelselmatige, persoonlijke bedreigingen, vertellen bronnen aan de NOS.

Hij liet in debatten en daarbuiten blijken zich deze beschuldiging aan te trekken. De bezorgdheid hierover is ook in de ministerraad besproken, nog vlak voordat Veldkamp opstapte.

Het hoort er helemaal niet bij

Het aantal bedreigingen richting politici is groter dan tien jaar geleden. PVV-leider Wilders ontvangt er veel uit de islamistische hoek. Hij doet daar in de meeste gevallen aangifte van, maar het zijn er veel.

"Je hebt de neiging om te zeggen 'het hoort erbij', maar het hoort er helemaal niet bij", zegt Van der Plas. "Die bedreigingen komen van mensen die het niet met mij eens zijn. Voor een enkeling, we zien dat bij Charlie Kirk, betekent het gewoon dat je doodgeschoten wordt."

Schoof benadrukt dat tussen openbare uitingen van kritiek op politiek beleid en serieuze bedreigingen geen direct verband kan worden gelegd. De vrijheid van meningsuiting moet ondanks dreigementen juist overeind blijven. "De samenleving en de Tweede Kamer zijn een spiegel van elkaar. Ik denk dat we allemaal moeten luisteren naar elkaar en moeten bedenken hoe we het debat moeten voeren."

Om sluitingen te voorkomen krijgen spoedeisende hulp-afdelingen vanaf 2027 structureel geld, in plaats van per behandeling. "Een spoedeisende hulp-afdeling is dan niet meer afhankelijk van hoeveel patiënten er komen", zegt demissionair minister Bruijn van Volksgezondheid. "Dus als er soms wat minder mensen komen, blijft de afdeling toch klaarstaan voor iedereen."

Veel onvrede in Heerlen

Vorig jaar werd bekend dat de spoedeisende hulp uit Heerlen vertrekt, een besluit dat tot veel onvrede leidde. Ook in onder meer Haarlem en Terneuzen staat de acute zorg ter discussie. Dat is niet alleen een geldkwestie, want er is ook een tekort aan personeel om al die afdelingen te bemannen.

Bruijn hoopt dat de nieuwe financiering ook daarvoor enige verbetering zal geven. "Als de financiën stabieler worden, is het de verwachting dat het aantrekkelijker wordt om er te werken", zegt hij. "Het elke keer opheffen en verplaatsen van de spoedeisende hulp geeft ook heel veel onrust en zorgen bij mensen."

Het plan voor de structurele financiering is in de steigers gezet door Bruijns voorganger Agema. Zij kreeg eerder fikse kritiek van de Tweede Kamer, omdat haar plan er niet toe leidt dat ziekenhuizen op korte termijn stoppen met hun verhuisplannen. De sluiting van de afdeling in Heerlen kon zij dan ook niet voorkomen.

Academische ziekenhuizen en zorgverzekeraars zijn ook kritisch op het plan. Zij vinden dat de nieuwe financiering de komende jaren meer administratie met zich meebrengt, wat ook weer leidt tot extra kosten.

Het demissionaire kabinet heeft een aangepast wetsvoorstel over de verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zzp'ers naar de Raad van State gestuurd voor advies. Driekwart van de zelfstandigen is nu niet verzekerd omdat zij de kosten te hoog vinden. Een verplichte verzekering voor vrijwel alle zzp'ers drukt de kosten, zegt het kabinet.

In een eerder voorstel van het kabinet keerde de verzekering uit na een jaar arbeidsongeschiktheid. Dat wordt nu twee jaar. Daardoor kan de premie omlaag naar 5,4 procent van winst van de ondernemer. Eerder was dit
nog 6,5 procent. Het premiebedrag voor de verplichte verzekering komt dan uit op maximaal 171 euro bruto per maand. Ondernemers die al een goede verzekering hebben, hoeven niet mee te doen.

"Zorg dat je een goede buffer hebt", is het advies van demissionair minister Paul van Sociale Zaken. Zelfstandigen doen er volgens haar goed aan extra geld opzij te zetten voor het geval ze volledig arbeidsongeschikt raken en twee jaar zonder zelfstandigeninkomen zitten.

De uitkering is gelijk aan het minimumloon en ligt daarmee hoger dan een bijstandsuitkering. Bij die uitkering moet meestal ook eerst het eigen vermogen, spaargeld of de eigen woning worden opgebruikt voordat iemand een uitkering krijgt.

Kritiek

In het nieuwe voorstel is rekening gehouden met de kritiek van ondernemers, zegt het kabinet. Die konden hun bezwaren tegen het eerdere voorstel kenbaar maken. Maar nog steeds vindt het kabinet een verplichte verzekering nodig, omdat anders te veel mensen onverzekerd rondlopen en in financiële problemen kunnen komen.

Ook voor zelfstandigen die zich vanwege hun leeftijd, een medische aandoening of medische geschiedenis nu niet kunnen verzekeren is dit een oplossing, zegt het kabinet.

De koopkracht stijgt volgend jaar iets meer dan eerder door het Centraal Planbureau was berekend. Dat blijkt uit de Prinsjesdagstukken die de NOS heeft ingezien. Het kabinet verwacht dat de gemiddelde koopkracht volgend jaar toeneemt met ongeveer 1,3 procent. Begin juli werd nog gerekend op een koopkrachtstijging van 1 procent.

Werkenden gaan er 1,2 procent op vooruit, uitkeringsgerechtigden 1,3 procent en gepensioneerden het meeste: 1,5 procent.

Het kabinet trekt onder meer extra geld om de huidige lagere benzineaccijns te betalen, voor een stikstoffonds, voor gevangenissen en om enkele bezuinigingen terug te draaien. Uit de Miljoenennota-stukken blijkt dat er een gat zit van 35 miljard euro.

Het kabinet leent hiervoor geld en daardoor loopt ook de staatsschuld op. Dit jaar is dat 44,9 procent van het bruto binnenlands product (bbp) (nu zo'n 540 miljard euro) en dat gaat naar 48,7 procent in 2028, verwacht het demissionaire kabinet. Verder wordt ook de rode diesel voor boeren niet goedkoper.

Minister Heinen van Financiën schrijft in het voorwoord van de stukken voor Prinsjesdag dat "Nederland er goed voorstaat". "Nederlanders zijn tevreden met hun leven. Er waren nog nooit zoveel mensen aan het werk. De koopkracht stijgt, de armoede daalt en de staatsschuld is laag."

Desondanks vreest Heinen dat Nederland zijn koppositie, bijvoorbeeld voor topbedrijven, zal verliezen. "Ook in Nederland lopen de overheidsuitgaven in de toekomst op door stijgende kosten voor zorg en sociale zekerheid." Hij zegt dat Nederland op een keerpunt staat en meer moet investeren in veiligheid en dat het "Nederlandse verdienvermogen" moet worden versterkt.

Geheime informatie

Het koopkrachtcijfer dat nu is uitgelekt kan nog afwijken van de cijfers die volgende week dinsdag op Prinsjesdag worden gepresenteerd. Al sinds jaar en dag lekken de Miljoenennota en de begrotingsplannen voor volgend jaar een paar dagen van tevoren uit. Doorgaans gebeurt dat op vrijdag als de nog geheime informatie naar de fractievoorzitters in de Tweede Kamer wordt gestuurd. De exacte koopkrachtcijfers van het Centraal Planbureau (CBP) zitten daar niet bij, wegens de vrees voor lekken.

De begroting van dit demissionaire kabinet-Schoof bevat overigens weinig grote plannen voor 2026. Het kabinet viel in juni nadat de PVV de steun introk en 22 augustus stapte ook nog NSC op uit onvrede over het uitblijven van strengere maatregelen tegen Israël.

Nu zitten alleen nog VVD en BBB in het demissionaire kabinet dat nog steunt op 32 van de 150 zetels. Dat betekent dat er voor ieder voorstel bij allerlei oppositiepartijen steun gevonden moet worden. Met de Tweede Kamerverkiezingen in zicht, willen partijen daar graag iets voor terug.

Er zijn de afgelopen tijd wel voorstellen uitgelekt, zoals:

Wat is al eerder uitgelekt?

Uit de Prinsjesdagstukken blijkt onder meer dat de bezuinigingen op de onderwijskansenregeling worden teruggedraaid. Dat is een regeling om scholen te ondersteunen met de begeleiding van kinderen uit kansarme gezinnen.

Er wordt verder geïnvesteerd in het gevangeniswezen, schrijft minister Heinen in het voorwoord. Vanaf 2028 gaat er 35 miljoen euro extra naar gevangeniswezen, vanaf 2031 wordt dat 50 miljoen euro structureel.

De zorgpremie stijgt beperkt, met ongeveer 3 euro per maand. Het begrotingstekort is volgend jaar 2,9 procent, net onder de Brusselse norm van 3 procent. De jaren daarna gaat het naar 2,4 procent, verwacht het kabinet.

Met het oog op de naderende verkiezingen voor de Tweede Kamer willen de NOS en de regionale omroepen graag weten wat jij belangrijk vindt, wat je bezighoudt en wat je van de politiek verwacht.

Die verkiezingen worden gehouden op 29 oktober en dat is hét moment om invloed uit te oefenen met je stem.

Wat vind jij belangrijke thema's? Waar moet de politiek zich voor inzetten? Gaat het je om de woningmarkt, je financiële situatie, het klimaat of Gaza? Of vind je de natuur, asiel, zorg of de toekomst van de landbouw belangrijker?

We willen graag weten wat jij ervan vindt, dus doe mee aan dit publieksonderzoek. Dit is geen opiniepeiling, maar een middel om ervaringen en verhalen van mensen te vergaren en te horen wat er leeft in ons land. Het helpt ons de komende weken, op weg naar de verkiezingen, nog beter te berichten over wat jij belangrijk vindt.

Je kunt je mening geven en ervaringen delen door deze korte vragenlijst in te vullen. We stellen het zeer op prijs als je meedoet. Je antwoorden worden vertrouwelijk behandeld. De enquête staat open tot en met zondag 14 september.

Het demissionaire kabinet steekt bijna een half miljard euro extra in de techindustrie. Dat staat in de stukken van Prinsjesdag, melden bronnen aan de NOS. Het kabinet vindt het strategisch belangrijk om te investeren in bedrijven die zich bezighouden met hoogwaardige technologie. Op dit moment speelt Nederland een belangrijke rol in deze sector, en dat moet zo blijven, is de redenering.

Er gaat 230 miljoen euro naar de halfgeleiders-industrie, in die sector worden computerchips gemaakt. Het geld daarvoor wordt in een Europees fonds gestoken. Dat fonds heet een IPCEI, Important Project of Common European Interest, en het geld dat daarin gestoken wordt zal dan terugvloeien naar projecten in Nederland, is de afspraak.

De chip-industrie is volop in beweging. Er komen allerlei nieuwe toepassingen van halfgeleiders en Nederland mag de boot niet missen, vindt het kabinet. Ook moeten we niet afhankelijk worden van andere landen als China voor technologie.

Start-ups laten doorgroeien

Er gaat ook 200 miljoen euro naar het ondersteunen van nieuwe bedrijven in de techindustrie. Met het geld moeten bedrijven geholpen worden die de startup-fase willen ontgroeien. De miljoenen worden gestopt in het European Tech Champions Initiative (ETCI) en ook dit geld moet via dat fonds terugvloeien naar Nederlandse projecten. De ontwikkeling van 'start-ups' naar 'scale-ups' loopt in Europa achter bij de VS, vooral door een tekort aan kapitaal.

De 430 miljoen in totaal wordt betaald vanuit de begroting van Economische Zaken. Het komt voor een groot deel uit het Nationaal Groeifonds dat niet al zijn geld uitgegeven heeft. Het Groeifonds is bedoeld om overheidsgeld te investeren in duurzame initiatieven van bedrijven. Het fonds startte in 2020 met twintig miljard euro in kas.

Demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken heeft de Russische ambassadeur in ons land ontboden op zijn ministerie. Vladimir Tarabrin moet uitleg komen geven over de drones die in de nacht van dinsdag op woensdag het Poolse luchtruim hebben geschonden. "Dat vinden we onacceptabel, wat de reden erachter ook is."

De ambassadeur praat volgens Van Weel op dit moment met een hoge ambtenaar op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Andere NAVO-landen zullen hetzelfde doen, zegt de minister.

Nederlandse F35-gevechtsvliegtuigen hielpen mee om de drones uit de lucht te schieten. Moskou heeft niet ontkend dat het om Russische drones ging, maar die zouden per ongeluk boven Polen zijn beland. Van Weel is daar niet van overtuigd. "Het was of roekeloos, of nog erger: een flagrante schending van het NAVO-luchtruim." Hij sluit verdere sancties tegen Rusland niet uit.

Ongenoegen

Het op het matje roepen van een ambassadeur is een betrekkelijk zwaar diplomatiek wapen, maar komt de laatste jaren regelmatig voor. Het is een manier voor een land om ongenoegen te tonen over een bepaalde gebeurtenis.

De Russische ambassadeur in Den Haag is al vaker ontboden. Dat gebeurde bijvoorbeeld na het neerhalen van vlucht MH17 en vorig jaar nog na de dood van dissident en Poetin-criticus Alexej Navalny.

Wat gebeurt er als een ambassadeur wordt ontboden?

De ambassadeur krijgt het verzoek om zich op een bepaald tijdstip te melden op het ministerie. Eigenlijk wordt daar altijd gehoor aan gegeven, zo zijn de regels van de internationale diplomatie. Wat volgt is een beleefde, maar koele ontvangst. Dat gebeurt meestal niet door de minister, maar door een hoge ambtenaar.

De ambassadeur krijgt in zakelijke bewoordingen uitgelegd waarom hij of zij ontboden is en krijgt de gelegenheid daarop te reageren. Over de precieze inhoud van het gesprek worden ook achteraf geen mededelingen gedaan.

Het ontbieden van een ambassadeur heeft vooral symbolische waarde. In conflicten kunnen landen ook verder gaan, bijvoorbeeld door diplomaten uit te wijzen. Maar dat leidt vaak tot tegenreacties, iets wat bij het ontbieden van een ambassadeur meestal niet het geval is.

In Nederland is de rechtspraak onafhankelijk. Toch kan de minister van Justitie tegen het Openbaar Ministerie zeggen of iemand wel of niet vervolgd moet worden. Dat wil een aantal partijen anders, waaronder D66, NSC en SP. Zij zeggen dat een kabinet die bevoegdheid kan misbruiken om bijvoorbeeld tegenstanders te laten vervolgen.

Niet alle partijen delen die vrees: onder meer VVD en BBB zien niets in een plan van D66-Kamerlid Sneller om de zogenoemde aanwijzingsbevoegdheid te schrappen.

Vandaag verdedigt Sneller zijn initiatiefwetsvoorstel in de Tweede Kamer. "We moeten zorgen dat onze wetgeving bestand is tegen iemand die aan de macht komt en kwaad wil", zegt hij.

Het plan schrapt de 'bijzondere aanwijzingsbevoegdheid' van de minister van Justitie. Nu kan die nog een opdracht (aanwijzing) geven tot opsporing, vervolging of juist tot niet-vervolgen. Ook kan een minister zich in theorie bemoeien met de manier waarop het OM een zaak aanpakt, bijvoorbeeld met de strafeis.

Drempel verhogen

Aanwijzingen zijn al tientallen jaren niet gedaan door een minister, maar alleen de mogelijkheid ervan kan volgens Sneller al effect hebben. Concreet zou het OM bijvoorbeeld na een gesprek met een minister kunnen besluiten om iemand te vervolgen, met de gedachte 'de minister lijkt dit te willen en zo voorkomen we een dienstopdracht'.

In het voorstel wordt ook de plicht van het OM om de minister te informeren over zaken flink ingeperkt. Die verplichting leidt volgens Kamerlid Sneller tot "mogelijkheden voor beïnvloeding". "Die drempel wil ik ook verhogen."

Uiterst middel

Niet iedereen in de Kamer staat te springen. BBB bijvoorbeeld wijst erop dat een minister in bijzondere gevallen moet kunnen ingrijpen. "Juist omdat de bevoegdheid bijna nooit wordt gebruikt, is zij van waarde", zegt Kamerlid Wijen-Nass. "Als uiterst middel kan de minister optreden bij een crisis." Met het voorstel van D66 wordt dat moeilijker.

Daarnaast, zegt het BBB-Kamerlid, is de minister politiek verantwoordelijk voor het OM en dan moet hij of zij ook wel bevoegdheden hebben. Soortgelijke kritiek op het plan had de Raad van State eerder ook en de VVD kijkt er ook zo naar. "Het huidige stelsel zorgt voor een goed evenwicht tussen aan de ene kant de onafhankelijkheid van het OM en aan de andere kant de verantwoordelijkheid van de minister", aldus Kamerlid Ellian.

Wijen-Nass voegt eraan toe dat ze de kans op ongelukken niet groot acht. "Het is niet zo dat als één politieke partij roept: 'we willen dat er vervolgd wordt' dat dat dan ook daadwerkelijk gebeurt."

Vriendjespolitiek

SP-Kamerlid Van Nispen vindt het wel een goed voorstel. "Het versterkt de scheiding der machten: we willen geen politieke vervolgingen en ook geen vriendjespolitiek." Maar hij wijst erop dat informele beïnvloeding van het OM wel mogelijk blijft. "Hoe kunnen we ook dit soort bemoeienis voorkomen?", is volgens Van Nispen de vraag.

De aanwijzingsbevoegdheid heeft nooit tot problemen geleid, maar dat is geen garantie voor de toekomst, vindt NSC. "Juist in onstuimige tijden moet de politiek zich richten op het voorkomen van problemen", zegt Kamerlid Six Dijkstra. "Vóór die uitmonden in een crisissituatie en de samenleving de klappen moet opvangen."

Initiatiefnemer Sneller kijkt daarbij naar andere landen - hij noemt Hongarije en de VS - waar instituties worden afgebroken. "Heel lang dachten we: iedereen in het kabinet heeft het goed voor met de democratie. Maar we hebben de afgelopen jaren gezien dat dat gewoon niet zo is." Sneller refereert daarbij aan het laatste kabinet, waarbij er zorgen waren over het rechtsstatelijke gehalte van de standpunten van coalitiepartij PVV, ook binnen de coalitie.

Vanavond debatteert de Tweede Kamer over het plan. Of het voorstel een meerderheid gaat halen, is nog onduidelijk. Een aantal partijen heeft of wil nog niet laten weten wat hun standpunt is. In elk geval D66, GroenLinks-PvdA, SP, NSC, CDA, FvD en Volt staan positief tegenover het idee. Tegen zijn VVD, BBB, SGP en JA21.

Bredere zorgen

In politiek Den Haag zijn de afgelopen tijd meer zorgen te horen over of onze democratie wel zo weerbaar is. Zo zijn er Kamervragen gesteld over of de politiek zich wel moet kunnen bemoeien met de benoemingen in de rechterlijke macht en met hoe en waarvoor de rechtspraak geld krijgt.

En ook de Raad van State, het belangrijkste juridische adviesorgaan van de regering, maakt zich zorgen. Onder Trump in de VS wordt de rechtsstaat "vermorzeld", zei RvS-vicepresident Thom de Graaf deze week in een toespraak. Zo erg is het hier volgens hem niet, maar ook in Nederland worden "feiten in twijfel getrokken of ronduit genegeerd" door politici.

De Graaf: "Ook hier klinkt het verwijt dat onafhankelijke rechters en adviesorganen bevooroordeeld zijn omdat hun uitspraken en adviezen soms niet bevallen." Volgens hem kan "ons rechtsstatelijk en politiek bestel wel wat extra bescherming gebruiken".

Demissionair minister Van Weel komt "zo snel als mogelijk" met een nationaal importverbod op spullen uit illegale Israëlische nederzettingen. Dat zei hij in een debat in de Tweede Kamer.

Een Kamermeerderheid, met daarbij de VVD, steunt een verzoek van D66 aan het kabinet zo snel mogelijk met wetgeving te komen om zo'n verbod nationaal te regelen. Van Weel zei nu een Algemene Maatregel van Bestuur in gang te zetten, omdat dat sneller kan gaan dan wetgeving.

Vertrek NSC

Ruim twee weken geleden stapte NSC uit het demissionaire kabinet omdat toenmalig buitenlandminister Veldkamp onvoldoende steun voelde om door hem gewenste maatregelen, waaronder een nationale boycot, door te voeren. De VVD stond steeds op het standpunt dat eerst Europees gekeken moest worden of gezamenlijk zo'n handelsembargo kon worden ingevoerd.

Eind augustus bleek in Kopenhagen dat de EU-landen nog steeds verdeeld zijn. Daarom steunt de VVD nu ook een nationaal embargo, zei VVD-Kamerlid Van der Burg.

Mocht het ondertussen toch nog Europees lukken, dan verdient dat de voorkeur, zei Van Weel, omdat daar "een krachtiger signaal van uitgaat".

Van Weel zei dat het kabinet inzet op een snel verbod, maar dat het juridisch wel goed onderzocht moet worden.

In de Kamer was enige verbazing over de toezeggingen van Van Weel.

Van Weel benadrukte dat van een totaal handelsverbod met Israël geen sprake is. Het Nederlandse bedrijfsleven zou dan ten opzichte van andere landen onevenredig benadeeld worden, zei Van Weel.

In het debat riepen partijen ook op zieke en gewonde kinderen uit Gaza in Nederland te helpen. Van Weel zei dat het kabinet onderzoekt op welke wijze hulp aan landen in de regio kan worden gegeven die patiënten uit Gaza behandelen. "We kunnen daar meer bereiken met minder middelen", zei Van Weel, die geen voorstander is van het evacueren van kinderen.

Oppositiepartijen reageerden teleurgesteld en wezen erop dat volgens de Wereldgezondheidsorganisatie en andere hulporganisaties medische evacuaties nu nodig zijn. Volgens SP-Kamerlid Dobbe is het opvangen van kinderen hier wel "het minste wat Nederland kan doen".

"Het is wel grappig", zei politiek commentator Ron Fresen maandagavond bij Eva Jinek. De politiek commentator had AI-chatbot ChatGPT "even laten vertellen" wat de verschillen zijn tussen het PvdA-verkiezingsprogramma van 2012 en het programma van PvdA-GroenLinks nu. "Het klopt gewoon niet dat de partij veel linkser is geworden. Ze zijn opgeschoven richting het midden."

Onlogisch is het niet, om een AI-chatbot politieke vragen te stellen. Zo'n tool kan razendsnel grote hoeveelheden informatie verwerken. Zelf zouden we daar uren of nog veel langer over doen.

Maar of het ook verstandig is, is de vraag. Zo bleek deze week dat ook Google's NotebookLM partijprogramma's door elkaar haalt.

De AI-chatbots kunnen een verleidelijke stemadviseur zijn voor kiezers in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen eind oktober. Maar dat is wel oppassen geblazen.

"In de grote taalmodellen zoals ChatGPT zit allerlei ruis", zegt Claes de Vreese, hoogleraar Artificiële Intelligentie en Maatschappij aan de Universiteit van Amsterdam. "Je krijgt antwoorden waar meningen in zijn meegenomen. De antwoorden zijn vervuild."

Zo weet je nooit precies hoe een chatbot tot z'n antwoord komt. Waarschijnlijk vergeleek ChatGPT na de prompt van Ron Fresen niet alleen de twee partijprogramma's met elkaar. Vermoedelijk baseerde de tool z'n antwoord juist op menselijke analyses uit andere bronnen, zoals de Volkskrant of De Telegraaf.

PVV of VVD?

Er zijn ook chatbots die claimen volledig afgeschermd te zijn van externe informatie. Maar dan nog kan het misgaan, blijkt als Nieuwsuur een tool test van Google's AI-programma NotebookLM. Deze tool claimt alleen de verkiezingsprogramma's met elkaar te vergelijken en geen informatie van buitenaf te gebruiken.

Dat zou de kans op fouten miniem maken. Toch haalde de tool de VVD en PVV door elkaar toen Nieuwsuur vroeg wat de verschillende partijen zeggen over de opvang van Oekraïners in Nederland.

"De VVD stelt voor om Oekraïense mannen terug te sturen naar Oekraïne", gaf NotebookLM als reactie. De zin blijkt echter uit het PVV-programma afkomstig. Ook bij andere gebruikers haalt de tool partijen door elkaar.

"Als dat al misgaat, is dat zorgwekkend", zegt De Vreese. Google-woordvoerder Rachid Finge erkent de fout en zegt "bij het team achter NotebookLM" na te gaan "of dit een hallucinatie is of dat er wat anders aan de hand is".

Taalpatronen, geen feiten

'Hallucinatie' is een begrip dat veel gebruikt wordt voor fouten in de antwoorden van AI-chatbots. Maar eigenlijk hallucineren de chatbots constant. Het zijn namelijk taalmodellen die de wereld niet 'begrijpen', maar getraind zijn met enorme hoeveelheden tekst waaruit ze taalpatronen leren. De modellen voorspellen steeds het volgende woord dat het meest waarschijnlijk is, niet per se het meest waarheidsgetrouw.

Zo kan het goed voorkomen dat reacties niets met de werkelijkheid te maken hebben. Hoe beter de taalmodellen worden, hoe overtuigender de reacties worden en hoe lastiger fouten te spotten zijn. Antwoorden zouden daarom altijd dubbel gecheckt moeten worden.

De Vreese: "De kern is dat we niet weten wat de werkwijze van AI is. Dus je zou op z'n minst inzicht willen in hoe model een beetje werkt."

'Gebruik ze alleen als extra bron'

Vraag AI-chatbots dus niet om politiek stemadvies, adviseert voorlichtingsorganisatie Prodemos, de maker van de StemWijzer, dan ook. "Het is heel ingewikkeld om te beoordelen hoe betrouwbaar en neutraal de antwoorden zijn en met welke data ze getraind worden", zei woordvoerder Gijs Boerwinkel recent in De Nieuws BV. "Informatie is vaak achterhaald, terwijl je stemadvies op basis van de laatste informatie wil."

De Vreese ziet de chatbots wél als goed, aanvullend hulpmiddel voor mensen die niet alle verkiezingsprogramma's willen lezen. "Maar gebruik ze alleen als extra bron van informatie en vermaak, en niet als beste adviseur die je hebt op politiek gebied. Probeer de reacties altijd te plaatsen in wat je verder al weet."

Hij pleit bovendien voor strengere regels voor AI-programma's. "Je kunt inbouwen dat-ie op een politieke vraag geen definitief advies geeft."

"Aanvankelijk zeiden AI-bedrijven: we zorgen dat je ons niet voor stemadvies kan gebruiken. Dat is een gepasseerd station, maar ik vind dat we dat stadium te snel hebben verlaten. Ze zeggen nu: succes, individuele burger, met hiermee omgaan. Met een beetje pech komt er oncontroleerbare extra invloed op onze stemkeuze."