In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: het CDA. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Henri Bontenbal is te gast.

Veel Nederlanders voelen zich machteloos en gefrustreerd over de politiek. Een meerderheid van 59 procent vindt dat het de verkeerde kant opgaat met Nederland en dat de politiek maar niet met oplossingen komt. Dat blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in aanloop naar de verkiezingen.

De onderzoekers spraken kiezers na de val van het kabinet in juni, toen de PVV eruit stapte, en na het opstappen van NSC-bewindspersonen eind augustus. Daaruit blijkt dat het vertrouwen in politiek Den Haag laag blijft. Een meerderheid van 60 procent geeft politiek Den Haag een onvoldoende.

Vooral het beeld van onderling geruzie en stilstand is sterker geworden. "Stelletje prutsers. Nemen geen enkele verantwoordelijkheid", zegt een deelnemer van het onderzoek die de politiek het rapportcijfer 1 geeft. Een andere deelnemer zegt: "Ik vind het momenteel een puinzooi, zeker nu ook NSC eruit is gestapt".

Vertrouwen laag, mede door Gaza-standpunt kabinet

Volgens het SCP is het vertrouwen in de politiek al sinds 2021 laag. Mensen zeggen dat problemen, zoals het woningtekort, niet worden opgelost. Het vertrouwen in de politiek was twintig jaar geleden - na de moord op Pim Fortuyn - ook al laag. De onderzoekers zien dat de dip nu langer duurt.

Voor sommigen is de politieke koers van het kabinet een oorzaak van het lage vertrouwen. Zij vinden onder meer dat het demissionaire kabinet te weinig doet en heeft gedaan om de oorlog in Gaza te veroordelen of te bestrijden, ziet het SCP.

"Mensen hebben het gevoel dat zij zelf weinig kunnen doen aan de negatieve gevolgen van binnenlandse en buitenlandse ontwikkelingen", zegt SCP-onderzoeker Josje den Ridder. "In hun ogen kan de overheid deze problemen wel aanpakken, maar doet ze dat niet of doet ze het verkeerde. Het gevolg is dat sommige mensen afhaken en niet meer stemmen."

Zorgen om polarisatie

Ook ziet Den Ridder dat mensen zich zorgen maken om polarisatie door problemen rond immigratie en klimaat. "Mensen denken dat deze kwesties ertoe leiden dat mensen tegenover elkaar komen te staan en elkaar onheus bejegenen. We zien dat sommigen dit zo vervelend vinden dat ze gesprekken met andersdenkenden mijden." Dat is volgens de onderzoeker een risico voor de democratie.

Deelnemers aan het onderzoek hopen dat politici na de verkiezingen samenwerken om de problemen daadwerkelijk op te lossen. Wonen is het belangrijkste thema. De meeste mensen vinden dat een nieuw kabinet ook meer geld moet uitgeven aan het leger, de gezondheidszorg en onderwijs.

Over het onderzoek

Het SCP peilt sinds 2008 de stemming van Nederlanders over de maatschappij en de politiek. De onderzoekers komen drie keer per jaar met een rapport. Een deel van het onderzoek is gedaan in samenwerking met onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam.

In deze aflevering van de verkiezingsserie De Peilers spreken we kiezers over het wantrouwen in de politiek:

"Het spijt me dat ik het moet zeggen, maar de heer Jetten staat hier gewoon te jokken." Dat was de felste aanval in het tweede RTL-debat van de campagne. D66-leider Rob Jetten had net gezegd dat er wat hem betreft in het basispakket van de zorgverzekering ruimte blijft voor vergoeding van nieuwe medicijnen, bijvoorbeeld tegen kanker. Maar volgens GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans was dat bezijden de waarheid.

"U heeft een slot gezet op het basispakket. Er mag niets bij. Het staat zwart op wit", hield Timmermans Jetten voor. De D66-leider reageerde gebeten op het verwijt dat hij zou jokken. "Dat slaat nergens op. U moet niet aan angstzaaierij gaan doen. Dat doet Wilders al elke dag."

Bekijk het fragment hier:

De discussie draaide om de stijgende zorgkosten, wat er moet gebeuren met het eigen risico en wat er uit het basispakket van de verzekering moet worden vergoed. Jetten zei in het debat dat hij vooral wil kijken of er nu behandelingen worden vergoed die niet werken. "We moeten wel zorgen dat nieuwe medicatie er altijd bij kan."

Maar uit de doorrekeningen van Centraal Planbureau (CPB) blijkt iets anders. D66 heeft aan het CPB wel degelijk doorgegeven geen nieuwe behandelingen te willen toevoegen aan het basispakket. Volgens het CPB levert dat over vijf jaar 500 miljoen euro op, en kan de winst op de lange termijn oplopen tot 7,7 miljard euro.

Peilingen

De aanval van Timmermans op Jetten viel een beetje te verwachten. D66 doet het de laatste dagen steeds beter in de peilingen en haalt mogelijk stemmen weg bij de linkse fusiepartij. Jetten beantwoordde de aanval door Timmermans te verwijten dat ook hij naar het CPB andere plannen heeft gestuurd dan in het verkiezingsprogramma staan.

In het programma belooft GroenLinks-PvdA volgens hem het eigen risico af te schaffen, maar in de doorrekeningen voor het CPB gaat de partij niet verder dan een halvering. Overigens schrijft GroenLinks-PvdA dat het het eigen risico 'stap-voor-stap' wil afschaffen, en komt dat voorlopig neer op 'verlagen'.

D66 houdt in zijn plannen het eigen risico op maximaal 385 euro per jaar. Verlagen of afschaffen lijkt leuk, maar leidt volgens Jetten tot langere wachtlijsten omdat dan meer mensen gebruiken gaan maken van de zorg. Beter is het om chronisch zieken en gehandicapten gericht te helpen met hun zorgkosten, vindt Jetten.

Bekijk hier het debat in drie video's:

Anderhalve week voor de verkiezingen wordt de toon wat feller, zo bleek in het debat. VVD-leider Dilan Yesilgöz, die in de peilingen op verlies staat, richtte zich bij het onderwerp asiel bewust op haar concurrent Henri Bontenbal (CDA). Die heeft volgens haar de strenge asielwetten om de instroom te beperken gefrustreerd. Anders hadden ze er al lang kunnen zijn, zegt ze.

Het CDA stemde in de Tweede Kamer tegen de wetten, maar dat had volgens Bontenbal een reden. "Dan had u maar goede wetten moeten maken en geen prutswerk." Grootste bezwaar van het CDA was het strafbaar stellen van hulp aan illegalen.

Arbeidsmigratie

Op het onderwerp arbeidsmigratie was er juist opvallend veel overeenstemming. Eigenlijk waren alle partijen het eens dat er iets aan de uitwassen van de arbeidsmigratie moet worden gedaan, zoals uitbuiting, slechte huisvesting en migranten die op straat gaan zwerven als ze hun baan, en daarmee hun huisvesting kwijtraken.

SP-leider Jimmy Dijk verweet de andere partijen dat ze de afgelopen jaren de zaak te veel op hun beloop hebben gelaten. "U heeft niets gedaan, terwijl deze mensen al jaren worden uitgebuit, afgedankt en op straat gezet."

Yesilgöz stak de hand in eigen boezem: "Ook mijn partij heeft te lang gedacht dat de markt het wel zou oplossen." Net als het CDA en JA21 wil ze werkgevers aanspreken en inzetten op meer automatisering, zodat laagbetaalde arbeidsmigranten niet meer nodig zijn.

JA21 is zelfs bereid het vrij verkeer van personen binnen de EU aan te scherpen om zo de arbeidsmigratie terug te dringen. Hoe partijleider Joost Eerdmans dat precies wil gaan doen, werd niet duidelijk. Voor zo'n aanscherping is een verdragswijziging nodig en dat duurt jaren.

Het RTL-debat ging tussen de zes partijen die begin deze maand het hoogst in de peilingen stonden. Omdat PVV-leider Wilders had afgezegd voor het debat, mocht SP'er Dijk meedoen. Die was daar blij mee: "Bedankt. Houden zo", zei hij aan het begin van de uitzending via de camera tegen Wilders.

De meeste politieke partijen trekken volgens de politie niet genoeg geld uit om de kwaliteit van het korps op peil te houden. De Nationale Politie hoopt dat er na de verkiezingen, bij de kabinetsformatie, wel meer aandacht komt voor binnenlandse veiligheid.

De politie zegt minstens 350 miljoen euro per jaar extra nodig te hebben om alle taken uit te kunnen voeren. Die berekening heeft de politie vorige maand nog met de politieke partijen gedeeld.

Blauw op straat

De politie was nog relatief bescheiden met deze roep om meer budget, want in de zomer had het korps nog berekend dat het 850 miljoen euro tekort zou gaan komen. Vanwege het forse bedrag zijn sommige ambities, zoals het moderniseren van de ICT, in de ijskast gezet.

De 'slechts' 350 miljoen per jaar is volgens de politie echt het minimale dat nodig is om bijvoorbeeld genoeg blauw op straat te betalen. Maar de meeste politieke partijen leveren ook dat bedrag niet, blijkt uit de plannen die de partijen bij het Centraal Planbureau (CPB) hebben ingeleverd.

De meeste partijen doen wel iets voor de politie, maar minder dan het korps minimaal nodig zegt te hebben om de stijgende kosten en extra taken, bijvoorbeeld rondom georganiseerde criminaliteit, het hoofd te bieden.

Zo wil het CDA 200 miljoen euro uittrekken voor de politie. D66 reserveert eenzelfde bedrag voor 'veiligheid' dat naar de politie zou kunnen gaan. GroenLinks-PvdA en SGP begroten ook 200 miljoen, maar dat bedrag is ook bedoeld voor bijvoorbeeld het Openbaar Ministerie. Partijen als BBB, NSC, ChristenUnie en Volt trekken in hun ingeleverde plannen niets extra uit voor de politie.

Onduidelijk

Van de partijen die hun financiële plannen hebben ingeleverd bij het CPB, trekken alleen JA21 en vooral VVD meer geld uit voor veiligheid dan het minimumbedrag dat de politie vraagt. Ze maken alleen niet duidelijk welk deel daarvan naar de politie gaat.

Zo wil de VVD 800 miljoen euro investeren in "extra personeel bij de politie en in extra capaciteit van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en in cyberveiligheid".

JA21 wil 500 miljoen euro uitgeven aan 'binnenlandse veiligheid' in 2030. Maar het gevangeniswezen valt daar ook onder. Van het gereserveerde geld van JA21 is dus waarschijnlijk niet alles bestemd voor de politie.

Want om alle veroordeelden op te kunnen sluiten, vroeg Ingrid Coenradie - destijds PVV-staatssecretaris, nu JA21-kandidaat - in het voorjaar nog om 432 miljoen euro extra budget voor het gevangeniswezen. Coenradie zegt dat haar nieuwe partij met alle keuzes die gemaakt moeten worden "niet in één keer" kan leveren wat er wordt gevraagd.

Weinig aandacht voor politie

De NOS vroeg de Nationale Politie om een reactie op al deze plannen. De politie blijft erop hameren dat het gevraagde geld toch echt nodig is. "Wij hebben minimaal 350 miljoen euro per jaar nodig om al onze taken goed te kunnen blijven uitvoeren", laat de korpsleiding schriftelijk weten.

"In de doorrekening zien we dat geen enkele partij het politietekort expliciet dekt", aldus de Nationale Politie. En als de politiek dat doorzet, kan de politie vacatures niet meer invullen, stelt de korpsleiding. "Voor burgers betekent dat minder blauw op straat, vaker 'nee' bij aangiftes en een politie die minder in staat is om een vangnet te zijn."

De politie ziet dat de politiek veel geld over heeft voor defensie en heeft daar uiteraard begrip voor. "Voor veiligheid binnen onze grenzen is vooralsnog echter minder aandacht."

De Nationale Politie hoopt dat de politiek na de campagne meer oog voor de politie krijgt. "Wij rekenen erop dat in de formatie breder wordt nagedacht over de rol van politie in het versterken van de nationale weerbaarheid."

Politiebond

Dat zegt de korpsleiding, maar ook agenten vinden het "een gemiste kans" van de politieke partijen, zegt Nine Kooiman van de Nederlandse Politiebond. "350 miljoen erbij is de absolute ondergrens en dan krijg je er nog geen mensen bij. We hebben nu al onderbezetting en zedenzaken blijven liggen."

Er zijn ook partijen die hun programma niet hebben laten doorrekenen bij het CPB, waardoor hun plannen niet te vergelijken zijn met die van andere partijen. Zo zegt de SP een miljard voor de politie te willen, maar die partij liet het CPB dus niet controleren of dat met hun plannen te betalen is.

Geweld in Gaza

Het Israëlische leger is begonnen met een reeks aanvallen op Hamasdoelen in Gaza. Het leger reageert daarmee op de "flagrante schending van het staakt-het-vuren" door Hamas, melden de strijdkrachten op X. Eerder vandaag voerde Israël al aanvallen uit in het gebied rond de zuidelijke stad Rafah omdat "terroristen" een antitankraket hadden afgevuurd en zouden hebben geschoten op troepen van het Israëlische leger. Is dit het einde van het bestand?

Zwevers en niet-stemmers

Anderhalve week voor de Tweede Kamerverkiezingen weet 17 procent van de kiesgerechtigden voor welke partij ze gaan. Dat betekent dat 83 procent in meer of mindere mate 'zweeft'. Dan zijn er ook nog mensen die niet stemmen: doorgaans ongeveer één op de vijf kiesgerechtigden. Er zijn partijen die daar baat bij hebben en partijen die een lage opkomst juist vrezen. Wat zijn de overwegingen van de zwevers en de niet-stemmers? We bespreken het met politiek duider Arjan Noorlander.

Met het tweede grote televisiedebat in aantocht, vanavond op RTL 4, is de 'hete fase' van de verkiezingscampagne aangebroken. Slechts 17 procent van de kiezers weet volgens Ipsos I&O zeker wat ze gaan stemmen en dat betekent dat er in de laatste anderhalve week nog grote verschuivingen kunnen plaatsvinden.

Zo is het de vraag of PVV-leider Wilders zetels kan terugwinnen door de komende dagen weer vaker zijn gezicht op televisie te laten zien. Vorige week legde hij zijn campagne stil, nadat hij had gehoord dat hij mogelijk doelwit was geweest van een Belgische terreurcel.

Eergisteren was hij weer voor het eerst ergens te gast, bij het televisieprogramma Vandaag Inside. Vandaag is hij op de redactie van De Telegraaf om met andere lijsttrekkers de verkiezingskrant te maken en de komende dagen zal hij ook te zien zijn bij onder meer het debat van SBS en het NOS Jeugdjournaal.

Wel blijft Wilders zijn mediaoptredens nauwkeurig uitkiezen. Op de uitnodiging van het debat van vanavond, bij RTL Tonight, is hij bijvoorbeeld niet ingegaan. SP-lijsttrekker Dijk neemt zijn plaats in. Wilders blijft ervoor kiezen om zich vooral via andere kanalen, zoals X, af te zetten tegen de rest en zich als enige echte rechtse partij neer te zetten.

Het grote 'uitsluitspel'

De VVD wil dat beeld ontkrachten en neemt ook steeds meer afstand van links. De partij tilde afgelopen dagen het 'uitsluitspel' naar een hoger niveau door niet alleen elke samenwerking met de PVV, maar ook die met GroenLinks-PvdA na de verkiezingen te blokkeren.

VVD-lijsttrekker Yesilgöz hoopt met waarschuwingen tegen een kabinet met CDA, D66 en GroenLinks-PvdA de rechtse kiezer terug te winnen. Daarmee neemt de partij een gok, die ervoor kan zorgen dat na de verkiezingen het vormen van een coalitie bijna onmogelijk wordt. Desondanks zegt Yesilgöz de oppositiebanken niet te vrezen.

Het CDA is in de peilingen met GroenLinks-PvdA de tweede partij, achter de PVV. Hoewel de druk op CDA-lijsttrekker Bontenbal toeneemt om zich uit te spreken over zijn favoriete coalitie, blijft hij alle opties openhouden.

"Het helpt niet om van tevoren partijen uit te sluiten, of breekpunten en rode lijnen te formuleren", zo vindt Bontenbal, al sloot hij wel eerder de PVV uit. Ook gaf hij deze week toe dat hij als hij "met pistool op de borst" moet kiezen een voorkeur heeft voor een coalitie met de VVD.

Ook D66 en JA21 ruiken kansen. Beide partijen hebben de afgelopen weken een opmars gemaakt in de peilingen en staan nu ongeveer op gelijke hoogte met de VVD. "Er kan nog veel veranderen de komende dagen", weet JA21-lijsttrekker Eerdmans. "En het kan nog ten gunste van ons vallen."

D66 deed goede zaken doordat het optreden van Jetten in het vorige RTL-debat bij veel kiezers in de smaak viel. De partij wil doorpakken door zich zo veel mogelijk als potentiële winnaar van de verkiezingen neer te zetten. "Ik wil Wilders verslaan", zei D66-lijsttrekker Jetten gisteren op een campagnebijeenkomst.

Het is dan ook een grote tegenvaller voor de partij dat Jetten niet mag aanschuiven bij het SBS6-debat van komende donderdag, omdat D66 eerder deze maand net niet bij de grootste vier partijen in de peilingen zat.

Wel had D66 de afgelopen weken nog een troef in het vuur waarnaar andere partijen met jaloezie zullen hebben gekeken. Jetten was heel wat dagen te zien in het goedbekeken tv-programma De Slimste Mens, waarin hij uitgebreid over zichzelf kon vertellen. In de laatste aflevering, die gisteravond werd uitgezonden, eindigde hij als derde.

De opmars van Jetten in de peilingen kan weleens slecht nieuws voor GroenLinks-PvdA betekenen. Die partij hoopt met het internationale imago van lijsttrekker Frans Timmermans een duidelijke premierskandidaat te leveren. Maar met de opkomst van Jetten hebben ze er een geduchte concurrent bij: uit kiezersonderzoeken blijkt dat D66 vooral kiezers kan wegtrekken bij GroenLinks-PvdA en CDA.

Het CDA profileert zich steeds nadrukkelijker als pro-Europees. Volgens partijeider Henri Bontenbal is de prijs voor veiligheid en vrede: meer macht en geld naar Brussel. "Ik zie niet hoe dat anders kan. Veel meer Europese samenwerking is keihard nodig", zegt hij tegen Nieuwsuur. Met de huidige winst in de peilingen kan het CDA in een nieuwe coalitie een sleutelrol spelen en daarmee de koers van een nieuw kabinet veel pro-Europeser maken.

Een nieuw kabinet moet in Brussel grote besluiten gaan nemen over samenwerking op het gebied van bijvoorbeeld defensie en migratie. Veel politieke partijen zijn het erover eens dat er meer Europese samenwerking moet komen, maar over de inzet van Nederland en hoe ver die moet gaan, zijn ze verdeeld. Het CDA, voorheen vooral strikt als het ging om Europese uitgaven, laat die strenge opstelling nu los.

'Open houding'

Het demissionaire kabinet-Schoof wilde op het gebied van migratie, de afdracht aan de EU en landbouw juist meer nationale invloed en geld terughalen uit Brussel. En al zijn bijna alle partijen het eens dat voor meer veiligheid er meer Europese samenwerking nodig is, verschillen ze nogal van mening hoever Nederland daarin wil gaan. Partijen als D66, GroenLinks-PvdA en Volt zijn voorstander van een pro-Europese koers. JA21, BBB en VVD zijn ook voor Europese samenwerking, maar zijn daarin terughoudender. FVD wil zelfs helemaal uit de Europese Unie.

Politiek duider Arjan Noorlander

"Zeker het afgelopen kabinet-Schoof was uitgesproken euro-kritisch en wilde de macht terugpakken uit Brussel. Dat is mislukt door de oorlogen in Oekraïne, in het Midden-Oosten. Onze veiligheid staat onder druk, dus zoeken partijen meer internationale samenwerking. Die internationale component wordt in de campagnes vergeten, partijen blijven zich focussen op nationale thema's. Al schuiven steeds meer partijen op naar een meer pro-Europees geluid."

Het CDA vindt op de rem staan niet langer verantwoord. Bontenbal noemt in dat verband ook de discussie over de Nederlandse bijdrage aan de meerjarenbegroting van de EU. Het demissionaire kabinet vindt dat Nederland ten opzichte van andere landen meer gaat bijdragen aan die begroting en vindt dat onacceptabel. Bontenbal: "Als wij Europa zo hard nodig hebben, dan moeten we er met een open houding heen gaan. Ik weet dat andere lidstaten graag de hand ophouden bij noordelijke landen. Dat weet ik, ik ben niet naïef. Maar tegelijkertijd moet je je steeds de vraag stellen: als ik geld steek in Europa, wat krijg ik er voor terug? Dát moet de discussie zijn."

Partijen in Nederland zijn verdeeld over de financiering van de Europese defensie-ambities, zoals bijvoorbeeld het gebruik van eurobonds. Dat zijn gezamenlijke leningen waarbij Europese landen samen garant staan voor elkaars schuld. Het CDA is niet langer tegen eurobonds, tot verbazing van de VVD.

Demissionair minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) verzet zich juist tegen gezamenlijke leningen. "Ja, dat vind ik echt naïef om als dat als startpunt van een discussie te gebruiken. Want wat je dan ziet is dat landen gelijk achterover gaan leunen", zegt Heinen. Maar Bontenbal noemt "die deur hard tegenhouden, juist naïef". "We moeten er wel heel sterke voorwaarden aan verbinden. Dus die eurobonds moeten niet over van alles en nog wat gaan."

'Toekomstgericht'

Eurobonds zijn al lang een heet hangijzer in Den Haag, omdat de financiële gevolgen van de gezamenlijke leningen vooral voor rekening kunnen komen van de rijkere landen. Want hoe lager de kans dat je kunt terugbetalen, hoe hoger de rente. De rijkere lidstaten vrezen dat ze met eurobonds duurder uit te zijn vanwege hogere rentes van economische zwakkere landen. Uiteindelijk vrezen ze zelfs te moeten gaan opdraaien voor het terugbetalen van het geleende geld.

Bontenbal zegt dat als het om collectieve projecten voor onze veiligheid gaat, "nu echt de nood aan de man" is. Als het niet op een andere manier van de grond komt dan vind hij eurobonds gerechtvaardigd. "Ook hier geldt: jongens voer geen achterhoedegevecht, kijk naar voren. Ik verwacht van partijen dat ze ook toekomstgericht bezig willen zijn."

'Solidariteit'

Europa heeft ook afspraken gemaakt voor een strenger asielbeleid. De maatregelen moeten volgend jaar ingaan, maar er is nog veel onduidelijk. Bijvoorbeeld over de spreiding van asielzoekers over de EU-lidstaten. Lidstaten die geen asielzoekers willen opnemen, kunnen hun deel 'afkopen'.

Het demissionaire kabinet-Schoof heeft voor die laatste optie gekozen, maar Bontenbal vindt dat die opstelling de Europese solidariteit ondermijnt. "Ik zou dat echt egoïstisch vinden. Als alle lidstaten alles afkopen, dan heb je een onmogelijke situatie. We hebben juist een migratiepact afgesproken om te zorgen voor een eerlijke verdeling."

Europa is dus géén hoofdthema van de campagne. Daarom analyseerden we de (verborgen) Europese verkiezingsplannen, die straks de pro-Europese koers van Nederland zullen gaan bepalen:

Met nog anderhalve week tot de verkiezingen maken politieke partijen zich op voor de eindsprint. Zeker de helft van de kiezers twijfelt nog over op wie te stemmen, dus er is partijen alles aan gelegen om mensen over te halen. Dat doen ze dan ook op uiteenlopende manieren.

Zo flyert het CDA 'ouderwets' op de markt in Rotterdam. Dat de partij het goed doet in de peilingen, is mede te merken aan de stoet buitenlandse journalisten die lijsttrekker Henri Bontenbal volgt.

Het CDA kreeg afgelopen weken vooral van de VVD de vraag of de partij "over links of over rechts" wil gaan. Maar Bontenbal blijft erbij dat hij na de verkiezingen vooral wil samenwerken.

"Ik hoop dat mensen niet nog allerlei zetten gaan doen om partijen uit te sluiten", zegt Bontenbal. "Ik denk dat het niet verstandig is, want na 29 oktober moet er een stabiel kabinet komen."

Bontenbal werd in zijn woonplaats Rotterdam door veel journalisten gevolgd:

De VVD doet die zet juist wel. De partij kiest frontaal de aanval door een groot kartonnen bord in Oosterhout (Noord-Brabant) neer te zetten. Daarop is een nepbrief van de Rijksoverheid afgebeeld, die gericht is aan "de werkende Nederlander", waarin wordt gewaarschuwd voor de plannen van GroenLinks-PvdA, CDA, D66 en SP.

Yesilgöz, die samenwerking met GroenLinks-PvdA heeft uitgesloten, zet het rechtse geluid extra kracht bij door het CDA en D66 tot een keuze te bewegen. "Of ze kunnen in een links kabinet, of in een rechts kabinet met de VVD", zegt Yesilgöz. "Ik zou graag willen dat D66 en CDA daarover helderheid geven."

Yesilgöz op pad in het Noord-Brabantse Oosterhout:

"Het ruikt een beetje naar wanhoop langzamerhand", reageert GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans, die vindt dat de punten uit de brief van de VVD niet kloppen. Hij is vandaag te vinden op het congres voor Europese Socialisten, waar hij voor het oog van de camera's kon rekenen op de steun van onder meer de Noorse premier Jonas Gahr Støre en de Spaanse premier Pedro Sánchez.

"Alle landen hebben met dezelfde uitdagingen te maken", zegt Timmermans, verwijzend naar de opkomst van extreem-rechts. "Alle progressieve bewegingen zijn op zoek naar het juiste antwoord en dat bespreken we hier met elkaar."

Timmermans kon rekenen op warme woorden van de Spaanse premier Sánchez:

D66 was van plan om vandaag te gaan flyeren, maar koos er op het laatste moment toch voor om een extra campagnebijeenkomst in Leiden in te lassen. De partij klimt omhoog in de peilingen en ziet richting 29 oktober de kansen groeien.

"We maken ons op voor de eindsprint, ik wil Wilders verslaan", zei lijsttrekker Rob Jetten op het podium. "Noem me ambitieus, noem me misschien te optimistisch, maar ik weet zeker: het kan wél."

Jetten zei ook dat hij wil dat de Nederlandse vlag weer "van iedereen wordt":

De Partij voor de Dieren gooit het traditiegetrouw over een activistische boeg. Onder aanvoering van lijsttrekker Esther Ouwehand liepen vandaag mensen een 'Tata Steel Toxic Tour' in Wijk aan Zee. Daarbij droegen ze een bord door de straten met "de rekening voor onze gezondheid". Het bord werd vervolgens in de duinen bij staalproducent Tata Steel geplaatst.

De partij wil daarnaast meer aandacht voor klimaat. "Het gaat daar te weinig over deze campagne, dus het is heel belangrijk dat dat weer op de agenda staat", zegt Ouwehand. "Volgende week hebben we daarom ook een klimaatmars."

JA21-lijsttrekker Joost Eerdmans staat net als Bontenbal op de markt van Rotterdam, maar dan in een dj-booth met rookmachines waarmee hij het winkelende publiek aan het dansen probeert te krijgen. De partij staat er goed voor in de peilingen en dat smaakt naar meer.

"Er kan nog veel veranderen de komende dagen", zegt Eerdmans. "En het kan nog ten gunste van ons vallen." Partijen uitsluiten is hij niet van plan. "Dat is vervelend, dan zet je te veel op scherp", vindt hij. "Laten we gewoon elkaar proberen te overtuigen van de standpunten en dan zien we na 29 oktober wel hoe de puzzel ligt."

Ook andere partijen waren vandaag in het land te vinden:

Vladimir Poetin is een "maniak" en het Oekraïense volk verdient onze steun. Dat zegt SP-lijsttrekker Jimmy Dijk terwijl hij tegelijkertijd vindt dat Oekraïne niet welkom is als NAVO- of EU-lid. In gesprek met Nieuwsuur legt Dijk uit waarom de mening van zijn SP zo verschilt van die van andere partijen over het beteugelen van de Russische agressie.

Toen Mark Rutte vorig jaar aantrad als secretaris-generaal van de NAVO, sprak hij duidelijke woorden: "Oekraïne hoort thuis bij het bondgenootschap". Eerder bepaalden de lidstaten al dat de weg van Oekraïne naar het lidmaatschap 'onomkeerbaar' is.

"Onverstandig", zegt SP'er Dijk nu. Hij denkt dat NAVO-lidmaatschap van Oekraïne "niet helpt" bij eventuele vredesonderhandelingen met Rusland.

Tijdens een Tweede Kamerdebat vorig jaar zei Dijk dat er geen "rechtvaardiging" is voor de oorlog in Oekraïne, maar wel een "verklaring": namelijk de uitbreiding van de NAVO. Die wordt door Rusland gezien als een bedreiging van hun veiligheid.

In de studio van Nieuwsuur benadrukt Dijk nogmaals dat hij "geen begrip" heeft voor de invasie in Oekraïne, maar dat hij wel probeert Poetin te "begrijpen". "Als je begrijpt hoe iemand anders tegen de wereld aankijkt, kan dat helpen in een pad naar vrede."

'NAVO-norm leidt tot wapenwedloop'

De Russische agressie en de afbrokkelende Amerikaanse militaire steun hebben NAVO-landen doen besluiten een 5-procentnorm in te voeren voor defensie-uitgaven. Dat betekent dat alle landen op termijn 5 procent van hun bbp aan defensie moeten uitgeven. Daarvan mag 1,5 procent worden besteed aan zaken waar de krijgsmacht indirect van meeprofiteert, zoals cyberveiligheid en de verbetering van wegen en bruggen.

Een meerderheid van de Tweede Kamer is voor die norm, maar dat geldt niet voor de SP. Dijk zegt dat er al genoeg "bommen en granaten" zijn en dat het geld beter naar zorg of onderwijs kan. Maar zijn belangrijkste tegenargument: "Het brengt een wapenwedloop op gang die onze wereld niet veiliger maakt."

Toen de NAVO-landen op de top in juni in Den Haag vergaderden over de defensienorm, was de SP gastheer van een zogenoemde 'tegentop'. Op die bijeenkomst spraken gasten uit binnen- en buitenland over de-escalatie en een nieuwe internationale veiligheidsorde. Onder hen ook enkele Europese politici met controversiële standpunten. Sommigen willen de gaskraan naar Rusland weer openen en vinden dat Europa geen wapens meer moet leveren aan Oekraïne.

Dijk benadrukt dat hij zulke standpunten niet heeft. Wat wil de SP dan wél doen voor het Oekraïense volk? De partij stemde tegen enkele moties die de regering opriepen meerjarige financiële en militaire steun toe te zeggen. Maar, zo benadrukt Dijk, de SP zette wél een handtekening onder alle steunpakketten voor de korte termijn. Met één uitzondering: het leveren van langeafstandsraketten. "Die konden tot ver in Rusland reiken, wat een escalerend effect kan hebben op de oorlog."

(Defensie)compromis sluiten?

In het interview met Nieuwsuur benadrukt Dijk dat de SP graag voor het eerst in de partijhistorie plaatsneemt in een kabinet, bij voorkeur met partijen als GroenLinks-PvdA, CDA en D66. Ook voegt hij toe dat hij bereid is compromissen te sluiten om regeringsdeelname mogelijk te maken.

Het zou dan voor de hand kunnen liggen het standpunt over de 5-procentnorm los te laten, zegt politiek duider Arjan Noorlander van Nieuwsuur. De meeste andere partijen zijn namelijk wel voor forse ophoging van de defensie-uitgaven.

Jimmy Dijk werd ook bevraagd over onderwerpen als economie, woningmarkt en Tata Steel. Kijk hier het hele gesprek terug:

Het is opnieuw een van de belangrijkste verkiezingsthema's: migratie. Een omvangrijke en ingewikkelde kwestie met als grootste gevolg dat de bevolking toeneemt en diverser wordt. Elk jaar komen er meer migranten bij terwijl de autochtone bevolking juist krimpt. Het zorgt ervoor dat mensen de wijken waarin ze wonen zien veranderen.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) constateerde vanochtend in een onderzoek dat de politieke partijen veel aandacht hebben voor het beperken van migratie, maar minder voor de vraag hoe we met elkaar omgaan in een diverse samenleving. Mensen maken zich daar wel veel zorgen over, ziet het SCP.

Eén van hen is Arthur Swanevelt uit Den Haag. Hij heeft zijn wijk de afgelopen jaren veel minder vrij zien worden. "Toen ik hier kwam wonen waagde ik nog wel om hand in hand met mijn vriend te lopen, maar dat doe ik nu echt niet meer. Dat is niet verstandig, want de opmerkingen; daar heb ik gewoon geen zin in."

Ook vindt Swanevelt dat er weinig gemeenschapszin is. "Ik heb met iedereen goed contact hoor. Met Chinezen, Turken, Marokkanen en Nederlanders. Maar je merkt wel dat iedereen in zijn eigen bubbeltje zit."

Ook voor de 19-jarige Bruno Donners uit Den Bosch is het straatbeeld veranderd. Hij maakt zich zorgen. "Je ziet meer vrouwen met hoofddoeken, er zijn andere winkels in de plaats gekomen van Nederlandse winkels, je hoort andere talen en ziet andere culturen. Voor mij zijn Nederlandse normen en waarden heel belangrijk. Ik ben bang als een bepaalde cultuur of religie te dominant wordt dat bijvoorbeeld gelijkheid en vrijheid een stuk minder vanzelfsprekend worden."

Op zijn werk bij een fastfoodrestaurant praat Donners meer Engels dan Nederlands en ook dat stoort hem. "Waarom zou ik hier in een andere taal moeten praten, terwijl we ons al eeuwen uitdrukken in het Nederlands?"

Taal

Dilan Yesilgöz van de VVD noemt het "geen goed idee" als mensen erg geclusterd bij elkaar leven in wijken. "Omdat je dan ook dichte bubbels kunt krijgen", zegt ze. "Ik vind dat ook niet passen in onze vrije samenleving."

Ook Jimmy Dijk van de SP is voorstander van een "actief spreidingsbeleid", maar noemt het ook "cruciaal" dat mensen vanaf dag één beginnen met het leren van de Nederlandse taal.

Lijsttrekker Henri Bontenbal (CDA) is het met hem eens. Volgens hem is taal de belangrijkste factor waarom het misgaat met de integratie.

"Mensen vinden andere talen niet prettig, het geeft een gevoel van onveiligheid." Hij bepleit daarom hard in te zetten op het leren van Nederlands.

Daarnaast zijn er ook andere oplossingen, leggen ze uit in deze video:

Wie komen er naar Nederland? En waarom? Ontdek het in de onderstaande special:

Het demissionaire kabinet heeft een uitweg gevonden in de discussie over het versoepelen van de stikstofnorm. BBB en VVD waren het daarover oneens, maar ze hebben nu in principe afgesproken dat bedrijven meer stikstof mogen uitstoten zonder een natuurvergunning. Eind dit jaar wordt dan besloten of de nieuwe norm in 2026 kan ingaan.

De onenigheid tussen de twee coalitiepartijen ging over het verhogen van rekenkundige ondergrens. Dat is de hoeveelheid stikstof die een ondernemer mag laten neerdalen in kwetsbare natuurgebieden. Die moet wat de BBB betreft naar 1 mol (14 gram) stikstof per hectare. Dat is 200 keer hoger dan de huidige ondergrens van 0,005 mol.

BBB-vicepremier Mona Keijzer zei op een campagnebijeenkomst twee weken geleden dat BBB-landbouwminister Femke Wiersma hiermee bezig was "en ze gaat het nog deze maand voor elkaar krijgen. Want het kan gewoon en het moet gewoon." De partij wilde er met andere woorden nog voor de verkiezingen op 29 oktober afspraken over maken.

Keijzer benadrukte voor aanvang van de ministerraad, die vanwege een vooroverleg over dit onderwerp uren later begon, "dat het heel belangrijk is dat we van het stiksstofslot afgaan" en er bijvoorbeeld weer huizen kunnen worden gebouwd. "Dit kan niet wachten." Zij stelt dat "we een juridisch systeem hebben gebouwd" dat dit ten onrechte heel lastig maakt.

Niet zeker of doorgaat

De oplossing die de partijen nu hebben gevonden is dat er de komende maanden wordt gekeken of het juridisch houdbaar is om de rekenkundige ondergrens te verhogen naar 1 mol. Daar zijn bepaalde voorwaarden aan verbonden. Zo moet er in het hele land een "gewaarborgde daling" van de stikstofuitstoot zijn.

Ook moet er voor het einde van het jaar een proefproces worden gevoerd, en moet het kabinet er met de provincies uitkomen of zij het kunnen uitvoeren. Daarmee is het nog niet zeker of de nieuwe stikstofnorm er echt komt. Ook omdat bijvoorbeeld een nieuwe Tweede Kamer het onderwerp 'stikstof' na de verkiezingen nog controversieel kan verklaren.

'Over verhogen geen discussie'

De VVD is het ermee eens dat de stikstofnorm omhoog moet, "daar is geen discussie over", zei VVD-vicepremier Hermans vanmorgen. Ook zij vindt het "belangrijk dat we ervoor zorgen dat ondernemers, of het nou boeren zijn of economische bedrijven, kunnen investeren en dat zij daar ook zekerheid over hebben."

Maar deze coalitiepartij heeft minder haast. "Voor ons is het belangrijk dat we boeren en ondernemers niet opnieuw in onzekerheid storten", zei Hermans. Ze wees erop dat onder meer de Raad van State, werkgeversorganisatie VNO-NCW en de provincies kritisch zijn over het plan. "Dus je kunt nu even snel wat doen en dat we een uurtje denken: 'yes, het kan', En dan komt er een rechter die zegt dat het niet kan. En ja, wat zijn we dan opgeschoten met elkaar."

De VVD vreest dat bedrijven op basis van de nieuwe norm gaan werken en dat dan vervolgens blijkt dat dit niet mag. Dan zouden ze in eenzelfde situatie komen als de zogenoemde PAS-melders. Ook deze boeren werd verzekerd dat ze geen natuurvergunning nodig hadden, maar dat bleek later toch het geval te zijn. Zo werden zij buiten hun schuld om 'illegaal'.

Een docent op de Radboud Universiteit in Nijmegen heeft aangifte gedaan tegen onderwijsminister Gouke Moes. Hij vindt dat Moes zijn ambt heeft misbruikt door op televisie ertoe op te roepen hem te vervolgen.

"Het staat iedereen vrij om aangifte te doen", zegt Moes in een reactie. "Ik blijf achter mijn woorden staan. Het enige wat ik heb uitgesproken is dat ik verwacht dat universiteiten bij vermoedens van strafbare feiten aangifte doen."

Harry Pettit, de docent om wie het gaat, is omstreden vanwege uitlatingen op X over Hamas en Israël. Zo noemde hij de terreuraanslagen van 7 oktober 2023 in Israël "in bepaald opzicht geniaal" en vindt hij dat een feestdag. Ook spreekt hij van "Zionist demons", zionistische demonen, als hij het over Israël heeft.

In zijn berichten spreekt hij van 'Israël' omdat hij vindt dat het land geen erkenning als zelfstandige staat moet hebben. Gisteren zei hij "No zionists should be allowed anywhere" (zionisten zouden nergens toegelaten moeten worden). Het ging toen over het mogelijk weigeren van Israëlische fans bij de wedstrijd Aston Villa-Maccabi Tel Aviv.

De leider van Hamas, die door Israël is gedood, noemt hij "een held":

Minister Moes zei eerder in het tv-programma Café Kockelmann dat hij vindt dat de Radboud Universiteit vanwege deze uitingen, die volgens hem strafbaar zijn, aangifte moet doen tegen Pettit. Anders dreigde hij "stappen op de escalatieladder" te nemen.

Om die reden doet Pettit nu dus zelf aangifte, tegen Moes. "De minister heeft met zijn uitingen misbruik gemaakt van zijn gezag", staat in zijn aangifte. "Het is niet aan de minister om zich uit te laten over meningen van burgers, laat staan om een docent met een mening te betichten van een strafbaar feit."

Volgens Petit is wat hij zegt niet strafbaar:

De kans is klein dat de aangifte van Pettit gevolgen heeft. Tot nu toe is nog nooit een minister voor ambtsmisbruik vervolgd, ook omdat het heel moeilijk aan te tonen is wanneer er daadwerkelijk sprake van is.

"Je kunt zo'n procedure opstarten, maar je moet het misbruik wel heel concreet maken", zegt Paul Bovend'Eert, emiritus hoogleraar staatsrecht. Hij vindt de hele kwestie dan ook meer iets om in de Tweede Kamer te bespreken, in plaats van in de rechtbank.

De Radboud Universiteit zegt geen mededelingen te doen over individuele medewerkers. Een woordvoerder laat weten dat er een gesprek komt als medewerkers gedragscodes overtreden en er dan maatregelen kunnen volgen.

Minister Moes is nog niet in gesprek gegaan met de Radboud Universiteit en het is ook onduidelijk of dit op korte termijn gebeurt. "Minister Moes heeft aangekondigd contact met ons op te nemen en een gesprek te willen, dat wachten wij eerst af", zegt de woordvoerder van de universiteit.

Voor de Tweede Kamerverkiezingen legt de NOS iedere dag kijkersvragen voor aan een lijsttrekker. Denk-voorman Stephan van Baarle trapte op 9 oktober af, Henri Bontenbal van het CDA is op 28 oktober de laatste. Veertien lijsttrekkers van partijen die nu in de Tweede Kamer zitten doen mee.

De vraag-antwoord-sessies zijn op werkdagen online te zien in een stream, om 09.15 uur. In ons verkiezingsblog en op onze socials maken we steeds bekend wie de volgende gast is. Vragen insturen kan via vraag@nos.nl.

Alle Q&A's zijn hieronder terug te zien, swipe erdoorheen:

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: de SP. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Jimmy Dijk is te gast.

Twee weken voor de verkiezingen zet de geleidelijke groei van D66 in de Peilingwijzer door. De voorbije maand is de partij van Rob Jetten in dit gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag langzaam maar zeker gestegen naar inmiddels 13 tot 17 zetels.

D66 blijft daarmee nog wel duidelijk kleiner dan de grootste drie partijen in de Peilingwijzer: de PVV met 29 tot 33 zetels en het CDA en GroenLinks-PvdA met 22 tot 26 zetels. De VVD komt met 12 tot 16 zetels uit op een vergelijkbaar niveau als D66 en JA21 staat op 10 tot 14 zetels.

Ipsos I&O verklaart de stijging van drie zetels voor D66 vooral uit de positionering van de partij als vangnet voor ontevreden kiezers uit verschillende hoeken die een gematigde middenpartij zoeken. D66 haalt kiezers bij GroenLinks-PvdA vandaan, maar recentelijk ook bij het CDA en in mindere mate bij andere partijen.

Overstappende kiezers waardeerden Jettens optredens in de eerste debatten op radio en tv, met name zijn rol in het RTL-debat van afgelopen zondag. Daar nam hij de plaats in van PVV-leider Geert Wilders, die niet kwam naar aanleiding van een bericht over een dreiging vanuit België. Volgens veel kijkers deden hij en Henri Bontenbal (CDA) dat het beste; duidelijk beter dan Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) en Dilan Yesilgöz (VVD).

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, benadrukt dat nog steeds een grote groep kiezers niet zeker is van hun stemkeuze: "Verian/EenVandaag geeft aan dat de helft van de waarschijnlijke kiezers nog geen partijvoorkeur heeft of daarover nog twijfelt. Ipsos I&O schat dat percentage zelfs nog hoger in. Dat ziet nog vooral veel kiezers twijfelen tussen GroenLinks-PvdA en D66, tussen D66 en CDA, tussen CDA en VVD en tussen PVV, JA21 en BBB."

Nieuwsuur maakte deze video over de zwevende kiezer op rechts:

Bij de kleinere partijen in de Peilingwijzer is vooral de daling van de SP de afgelopen maand opvallend. De partij van Jimmy Dijk, die onder zijn voorganger Lilian Marijnissen al een reeks verkiezingsnederlagen leed, staat op dit moment op 3 tot 5 zetels. De Partij voor de Dieren, BBB en Forum voor Democratie koersen op hetzelfde aantal af.

Volt, Denk, de ChristenUnie en de SGP staan alle vier op 2 tot 4 zetels. 50Plus (1-3) maakt in de huidige Peilingwijzer een rentree in de Tweede Kamer, terwijl NSC (0-1) daaruit lijkt te verdwijnen.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

Politieke partijen roepen Nederlanders op om meer bij te dragen aan de samenleving, maar ze geven niet goed aan hoe mensen al die taken moeten combineren. Dat concludeert het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) na een analyse van de verkiezingsprogramma's van de tien grootste politieke partijen.

In de meeste programma's wordt een beroep gedaan op mensen om extra te werken en zich daarnaast in te zetten als vrijwilliger en mantelzorger. Daarbij hebben de partijen aandacht voor ondersteuning van mantelzorgers of verlofregelingen en ze erkennen dat er grenzen zijn aan wat mensen kunnen doen.

Maar volgens het SCP ontbreekt een visie hoe mensen dat allemaal moeten organiseren. Er wordt door de partijen niet gesproken over een "haalbare weekbelasting" waarin de rollen van ouder, kind, werknemer en mantelzorger kunnen worden gecombineerd.

Burn-out toegenomen

Het planbureau wijst daarbij op onderzoek waaruit blijkt dat burn-outklachten bij werkenden de afgelopen tien jaar met zo'n 50 procent zijn toegenomen. Ook doen partijen volgens het SCP weinig voorstellen om de groep "onderbelaste" mensen te betrekken die nu aan de zijlijn staan, maar die wel zouden kunnen meedoen.

De tien partijen

Voor de analyse is gekeken naar verkiezingsprogramma's van partijen die minstens vijf zetels hebben in de Tweede Kamer of op 31 augustus 2025 in de Peilingwijzer op meer dan vijf zetels uitkwamen.

Het SCP kwam op basis daarvan uit bij de volgende tien partijen: BBB, CDA, D66, GroenLinks-PvdA, JA21, NSC, Partij voor de Dieren, PVV, SP en VVD.

Het planbureau constateert verder dat de politieke partijen veel aandacht hebben voor het beperken van migratie, maar minder voor de vraag hoe we met elkaar omgaan in een diverse samenleving. Mensen maken zich daar wel veel zorgen over, ziet het SCP.

"De diverse samenleving vraagt om te investeren in goed samenleven en om polarisatie tegen te gaan", zegt SCP-directeur Karen van Oudenhoven. Ze roept partijen op om in de aankomende formatie na te denken "hoe we in een diverse samenleving met elkaar willen samenleven, waarbij er ook oog is voor de belangen van mensen uit minderheidsgroepen." Ze wijst erop dat de samenleving al divers is: "Ook al sluiten we de grenzen dan is dat nog steeds zo."

Buurthuizen en bibliotheken

De partijen zijn in de basis allemaal voor meer onderlinge samenhang tussen mensen, maar verschillen van uitgangspunt in hoe Nederland met die diversiteit moet omgaan. Voor PVV, JA21 en de VVD staat vooral de Nederlandse cultuur centraal, terwijl SP, GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren solidariteit hoog in het vaandel hebben. CDA, BBB en NSC leggen de nadruk op de lokale gemeenschap, D66 focust op individuele rechten en vrijheden.

Overeenkomsten zijn er ook: goed contact tussen buren, ontmoetingen en de Nederlandse taal wordt door alle partijen belangrijk gevonden.

In de verkiezingsprogramma's is volgens het SCP veel aandacht voor crises, zoals oorlog, een grote stroomstoring of een natuurramp, maar ook weinig voor hoe we ons daar op sociaal vlak op voorbereiden. "In de coronapandemie hebben we gezien hoe belangrijk dat is", zegt Van Oudenhoven. "Daarom is het goed om te investeren in de sociale infrastructuur zoals buurthuizen, bibliotheken en welzijnswerk. Dat is van groot belang voor verbondenheid en hulp tijdens crises."

Beloftes waarmaken

In aanloop naar de vorige Tweede Kamerverkiezingen, in 2023, zei het SCP dat partijen te veel beloven en te weinig keuzes maken. Een voorbeeld dat werd genoemd was dat alle partijen goede zorg belangrijk vonden, maar geen lastige beslissingen wilden nemen om de zorg betaalbaar te houden. Ook nu zegt het SCP dat partijen moeten opletten dat ze geen beloftes doen die ze niet kunnen waarmaken, omdat dat het vertrouwen in de politiek verder ondermijnt.

D66-lijsttrekker Rob Jetten uit kritiek op zijn VVD-collega Dilan Yesilgöz nu zij tegen De Telegraaf zegt na de verkiezingen niet te willen plaatsnemen in een mogelijk kabinet-Timmermans. Jetten noemt het "onbegrijpelijk hoe erg Yesilgöz de VVD aan het isoleren is".

In gesprek met Nieuwsuur zegt hij dat er snel na de verkiezingen een nieuw kabinet moet komen. Maar: "De lijst met breekpunten is bij deze VVD-leider inmiddels zo lang dat ze het eigenlijk onmogelijk maakt om snel te besturen in welke combinatie dan ook."

Yesilgöz zei eerder al dat ze niet opnieuw wil regeren met de PVV. Ook beloofde ze niet in een kabinet te stappen dat de hypotheekrenteaftrek afschaft. Veel andere partijen willen dat wel. Nu ze ook voor GroenLinks-PvdA de deur dichtgooit, blijven er steeds minder opties over voor meerderheidskabinetten.

'Obsessie met links en rechts'

De VVD-leider zei in eerdere interviews dat ze graag een centrumrechts kabinet wil waaraan ook D66 meedoet. Maar Jetten weigert voor de verkiezingen zijn voorkeur voor coalitiepartners te onthullen. "Ik merk dat de meeste mensen in het land denken: Yesilgöz' obsessie met links en rechts, daar heb ik niks aan."

Wel noemt Jetten een combinatie van zijn eigen D66 met CDA, GroenLinks-PvdA en VVD "één van de opties waar zeker over te praten valt". Volgens de meest recente peilingen halen die vier partijen net wel of net niet een meerderheid in de Tweede Kamer.

Verder sluit D66 twee partijen uit: de PVV en Forum voor Democratie. "Alle andere partijen zullen het de komende jaren als democratische en positieve krachten met elkaar moeten doen", zegt Jetten. "De echte wedstrijd die we nu met elkaar spelen is of de democratische krachten gaan winnen van een antidemocraat (Wilders, red.) die de afgelopen twee jaar in het centrum van de macht zat dankzij Yesilgöz en die er één grote puinhoop van heeft gemaakt."

Migratie en onderwijs

In de Nieuwsuur-uitzending viel Jetten de VVD ook aan tijdens een gesprek over migratie. Volgens de D66-leider is het huidige asielsysteem "failliet", onder meer omdat vluchtelingen soms jaren in onzekerheid zitten over de vraag of ze in Nederland kunnen blijven. "En de mensen die mogen blijven, mogen van de VVD de Nederlandse taal niet leren en niet aan het werk. Dan gaan we vervolgens klagen dat die mensen aan de zijlijn staan."

Ook op het thema onderwijs is Jetten kritisch op de VVD. Hij vindt het niet goed dat de partij van Yesilgöz daar 1,5 miljard op bezuinigt, zoals blijkt uit de doorrekeningen van het Centraal Planbureau.

Kijk hier het hele gesprek met Rob Jetten:

Het tekort aan woningen is een van de belangrijkste thema's van deze campagne. Alle politieke partijen zijn het erover eens dat er snel iets moet gebeuren. Maar de manier waarop, daarover verschillen ze (soms flink) van mening.

In het NOS Radiodebat van afgelopen vrijdag ging het even hard tegen hard, toen de tegenpolen BBB en D66 het over de aanpak van de woningnood hadden.

D66 wil onder meer tien nieuwe steden bouwen. Maar dat duurt veel te lang, zei Van der Plas van BBB. "Dat betekent dat mijn zoon van 25 op zijn 65ste, bij zijn 105-jarige moeder inmiddels, pas het huis uit kan."

Jetten van D66 zei op zijn beurt dat er gebouwd moet worden op landbouwgrond, die de BBB graag wil behouden. "Alle varkens in dit land hebben een dak boven het hoofd, maar een student of een starter kan nog niet eens een bezemkast vinden die je kan betalen."

Het debatje zette het probleem goed neer. Als het over de analyse gaat - met name jongeren kunnen moeilijk een woning vinden - is iedereen het eens. Net als over het aantal van 100.000 nieuwe woningen dat er jaarlijks bij moet komen. Maar welke oplossing kies je?

Doorrekening verkiezingsprogramma's: woningaanbod stijgt

Vorige week kwam het Centraal Planbureau (CPB) met zijn doorrekening van de verkiezingsprogramma's. Daaruit blijkt dat veel partijen kiezen voor meer subsidie op woningbouw, zodat er extra woningen bij komen: VVD, NSC, D66, CDA, ChristenUnie en Volt.

Daarnaast willen partijen woningcorporaties stimuleren om meer te bouwen, bijvoorbeeld door ze minder of geen winstbelasting meer te laten betalen: GroenLinks-PvdA, NSC, D66, ChristenUnie en Volt.

Het CPB verwacht dat op de lange termijn het aanbod aan woningen bij een aantal partijen flink hoger zal zijn dan nu nog verwacht. Het gaat om GroenLinks-PvdA, D66 en ChristenUnie. Bij GroenLinks-PvdA zijn dat dan vooral meer corporatiewoningen.

Bij VVD, NSC, CDA en Volt stijgt het woningaanbod licht vergeleken met wat nu verwacht wordt. De partijprogramma's van BBB, JA21 en SGP hebben volgens het CPB weinig of geen effect op het aanbod aan woningen

Er ligt een enorme hoeveelheid plannen om het woningtekort aan te pakken. En wat snel opvalt, is dat een aantal partijen bijzondere bouwlocaties op het oog heeft. Zo wil D66 een van zijn tien nieuwe steden, IJstad, in het IJmeer bouwen. Volt wil Tata Stad laten verrijzen op het terrein van Tata Steel in IJmuiden.

Als het aan de PVV ligt verandert het Mediapark in Hilversum in een woonwijk. En GroenLinks-PvdA ziet graag een woonwijk komen op het terrein van de luchthaven bij Rotterdam.

Veel partijen willen dat het mes in de veehouderij gaat, zodat er landbouwgrond vrijkomt die kan worden gebruikt om woningen op te bouwen. De Partij voor de Dieren wil zelfs 75 procent minder vee ten behoeve van nieuwe huizen.

Onder meer GroenLinks-PvdA wil zo nodig "dwingende maatregelen als stok achter de deur" hebben om tot een kleinere veestapel te komen. Maar daar tegenover staan partijen als de BBB en de SGP die vinden dat er niet aan boerenbedrijven mag worden getornd.

JA21 en het CDA denken dat "een straatje" of "een wijkje" bijbouwen aan de randen van dorpen en steden, een goede oplossing is. De VVD wil dat er "dertig nieuwe, grootschalige woonwijken" bij komen.

Partijen als VVD en D66 pleiten voor het beter benutten van bestaande gebouwen. Die moeten worden gesplitst, een extra laag krijgen of wat dan ook, zodat er meer mensen kunnen wonen.

Deze partijen, en bijvoorbeeld ook NSC, vinden verder dat het makkelijker moet worden om een bouwvergunning te krijgen, maar juist moeilijker om als omwonende bezwaar te maken.

PVV en Forum voor Democratie willen dat de duurzaamheidseisen rond woningbouw worden afgeschaft. Verder zien deze partijen, net als BBB, en JA21, veel heil in het aanscherpen van de asiel- en migratiemaatregelen.

Alleen al over het al dan niet afschaffen van de hypotheekrenteaftrek verschillen de meningen fundamenteel. Dat zou zelfs een breekpunt kunnen worden tijdens de vorming van een nieuw kabinet.

Maar over één ding lijken in elk geval de deelnemers aan het RTL-debat van afgelopen zondag het eens te zijn: een kabinet onder hun leiding zal zijn stinkende best doen, maar kan niet garanderen dat er jaarlijks ook echt 100.000 woningen bij komen:

Hoe staat de woningmarkt in Nederland ervoor? Hoe groot is het huizentekort, en wat zijn de vooruitzichten? Je ziet het in onze dataspecial.

In Nederland is opnieuw een landelijke ophokplicht ingesteld voor pluimvee vanwege een uitbraak van de besmettelijke vogelgriep. Het ministerie van Landbouw heeft die afgekondigd.

Vorige week is op een kippenboerderij in het Drentse Gasselternijveenschemond vogelgriep geconstateerd en de kans op verspreiding is volgens deskundigen zo groot dat pluimveehouders hun dieren niet meer naar buiten mogen laten gaan.

Naar aanleiding van de besmetting in Drenthe is de Deskundigengroep Dierziekten bijeengekomen. Het risico op besmetting van een pluimveebedrijf in Nederland wordt nu ingeschat als matig. Dit was eerder laag tot matig. Daarom is nu voor een landelijke ophokplicht gekozen.

'Zware maatregel'

De ophokplicht geldt zowel voor commerciële pluimveehouders als hobbyisten die kippen houden. Verder mogen er geen tentoonstellingen meer zijn van risicovogels, zoals hoenderachtigen, water- en loopvogels.

De landelijke ophokplicht moet de kans op besmetting met vogelgriep zoveel mogelijk verkleinen. Het ministerie noemt de maatregel "een zware maatregel" voor commerciële bedrijven en hobbyhouders. Het zegt dat de ziekte "erg onvoorspelbaar" is en houdt daarom de situatie nauwlettend in de gaten.

In Gasselternijveenschemond zijn 71.000 kippen geruimd door de NVWA na de uitbraak. Ook mogen in een zone van 10 kilometer geen dieren worden vervoerd.

Van november 2024 tot juli 2025 was er ook een landelijke ophokplicht en mochten kippen en ander gevogelte niet naar buiten.

Als kippen binnen moeten blijven, mogen hun eieren geen "vrije-uitloop"-kenmerk meer krijgen en verdwijnen ze langzaam maar zeker uit de winkel. Er zijn dan alleen nog maar scharreleieren te krijgen, omdat die van kippen komen die binnen zitten.

Nederland kan er over 25 jaar veel groener uitzien, met meer natuur, meer soorten die hier voorkomen en schoner water. Daarmee zou ons land ook voldoen aan Europese natuur-, water- en klimaatdoelen. Maar de opgave is historisch in omvang, schetst het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een verkenning van twee scenario's.

De doelen worden nu bij lange na niet gehaald, volgens het PBL omdat het de politiek niet lukt om het "complexe vraagstuk van landbouw en natuur te kunnen temmen". Daarom besloot het planbureau zelf aan de slag te gaan.

Het PBL onderzocht een scenario waarin de oplossing met name in landbouwtechnologie wordt gezocht en een waarin natuurinclusiviteit centraal staat, oftewel het verweven van landbouw met natuur. Beide opties worden vaak als voorkeur genoemd in politiek en maatschappij.

In beide scenario's zullen er veel minder koeien in Nederland gehouden worden. Met de huidige stand van de techniek vormt volgens het PBL niet zozeer stikstof de grootste beperking, maar methaan. Dat is een sterk broeikasgas, dat onder meer door koeien wordt uitgestoten. Als er voor een strikt klimaatdoel gekozen wordt voor de landbouw, dan zal ook een halvering van het aantal koeien nodig zijn.

Geen koeien in de wei

In het techniek-scenario moet er 150.000 hectare landbouwgrond natuurgebied worden. Dat is een kleine 10 procent van het huidige landbouwareaal en ongeveer de oppervlakte van de provincie Utrecht. Ook komen er stroken van 2 kilometer breed als overgangsgebieden tussen landbouw en natuur. Daar wordt veel minder vee per hectare gehouden dan nu het geval is, het zogenoemde extensiveren.

Landbouwbedrijven zullen waarschijnlijk nog groter worden dan nu, omdat dit efficiënter is. Het landschap wordt een stuk leger aangezien dieren het hele jaar hoofdzakelijk binnen moeten staan. Zo kan de staltechniek optimaal benut worden. "Koeien in de wei zijn een beeld uit het verleden geworden."

Als er een minder strikt klimaatdoel voor de landbouw gekozen wordt, of innovaties voor het zuiveren van methaan uit stallucht breed worden toegepast, dan hoeft de melkveestapel veel minder te krimpen en kan de landbouwproductie wel grofweg op peil blijven, zegt PBL-onderzoeker Martijn Vink. "Dat is het positieve nieuws voor de agrosector. Aan de andere kant moet er wel ontzettend veel worden geïnvesteerd in die techniek. De overheid zal moeten controleren of de techniek goed werkt en er zal gehandhaafd moeten worden. Dus ook dat is een enorme opgave."

Oostenrijk of Engeland

Als Nederland kiest voor natuurinclusieve landbouw, komt er 100.000 hectare natuur bij en maar liefst 650.000 hectare wordt geëxtensiveerd. Vink vergelijkt het landschap in dit scenario met hoe het er nu uitziet in Oostenrijk of delen van Engeland. "Waarbij er veel meer kleinschalige landbouw zal plaatsvinden en waarbij boeren ook naar andere inkomstenbronnen moeten zoeken. Ze moeten wellicht ook subsidie krijgen om hun bedrijf te laten draaien."

Niet alleen de rundveestapel halveert, dat geldt voor de hele landbouw. Koeien lopen permanent buiten en varkens en kippen krijgen ook een uitloop.

Om de doelen linksom of rechtsom te halen, moet de overheid het tempo waarin landbouwgrond wordt aangekocht volgens onderzoeker Vink flink versnellen. "Dat moet echt twee tot vier keer zo snel."

Het PBL adviseert om een staatscommissie in te stellen, waarin naast politici ook wetenschappers en mensen uit de praktijk kunnen meedenken over oplossingen.