Het kabinet moet opnieuw naar de tekentafel met het wetsvoorstel dat ervoor moet zorgen dat mensen minder hard gestraft worden als ze een fout maken bij het aanvragen van toeslagen. Dat stelt de Raad voor de rechtspraak in een kritisch advies.

Met de wet moet er een einde komen aan de hoge standaardboetes die worden opgelegd als mensen onbedoeld een fout maken. In plaats daarvan moeten ambtenaren de mogelijkheid krijgen om bijvoorbeeld te kijken naar persoonlijke omstandigheden van uitkeringsgerechtigden. In het nieuwe wetsvoorstel staat bijvoorbeeld dat ambtenaren ook een waarschuwing mogen geven als iemand een fout maakt.

Eerder dit jaar werd het wetsvoorstel door de inmiddels demissionaire ministers Van Gennip (Sociale Zaken) en Schouten (Armoedebeleid) gepresenteerd. Maar de Raad, die het kabinet adviseert over wetskwesties, oordeelt dat het voorstel onvoldoende is en wil dat het kabinet de conceptwet grondig herziet.

De belangrijkste kritiek van het adviesorgaan richt zich op de terugvordering van uitkeringen. Uitkeringsinstanties zijn verplicht om onterecht verstrekte uitkeringen terug te halen. Maar in het nieuwe wetsvoorstel, zo zegt de Raad, staat niets daarover opgenomen. "Het gaat er in zo'n wet dus ook om in wat voor termijnen je int, of wanneer kwijtschelding mag. Dat blijft nu onduidelijk", zegt Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, tegen de Volkskrant.

Het adviesorgaan wijst erop dat er wel een andere wet in de maak is die de terugvordering moet regelen. Maar de samenhang tussen die voorstellen ontbreekt. "Het grotere geheel is onvoldoende in beeld en bestaande regelgeving is uit het oog verloren", schrijft de Raad in een toelichting. Naves waarschuwt ervoor dat het nieuwe wetsvoorstel burgers zelfs verder in de financiële problemen kan brengen.

Uitgangspunt van het voorstel - voluit het concept wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid - is dat ambtenaren meer mogelijkheden krijgen om op te treden wanneer er problemen ontstaan bij het aanvragen van toeslagen. Zo moeten ambtenaren de mogelijkheid krijgen om af te zien van straf of een voorwaardelijke boete of een waarschuwing op kunnen leggen.

Het demissionaire kabinet kwam met de nieuwe wetgeving na het toeslagenschandaal. Daarbij werden honderden burgers gedupeerd omdat zij onterecht als fraudeur werden gezien. Eerder schreven de demissionaire ministers Van Gennip en Schouten dat het uitgangspunt van de nieuwe wet moet zijn dat iemand een uitkering aanvraagt omdat dat nodig is, niet om misbruik van het systeem te maken. "Iemand die een uitkering aanvraagt moet dus met vertrouwen worden bejegend", schreven zij eerder.

De ministers hebben nog niet gereageerd op de kritiek van de Raad voor de rechtspraak.

Twee weken voor de verkiezingen tekent zich in de Peilingwijzer een top 2 af. NSC met 25 tot 31 zetels en de VVD met 26 tot 30 zetels gaan aan kop, terwijl GroenLinks-PvdA met 21 tot 25 zetels achterblijft. De Peilingwijzer is een gewogen gemiddelde van de peilingen van I&O Research en Ipsos/EenVandaag.

Volgens Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, was er twee weken geleden nog geen duidelijk verschil tussen GroenLinks-PvdA enerzijds en de VVD en het NSC anderzijds, en is dat er nu met vijf zetels wel.

Daarbij gaan bij Ipsos/EenVandaag VVD en NSC aan kop, met 28 respectievelijk 26 zetels, en staat GroenLinks-PvdA daar duidelijk achter met 22 zetels, terwijl bij I&O Research NSC met 29 zetels drie zetels groter is dan de VVD, die weer 2 zetels groter is dan GroenLinks-PvdA.

Louwerse zegt dat de peilingen in elk geval geen Timmersmans-effect laten zien. "De combinatie GroenLinks-PvdA staat in de Peilingwijzer ongeveer net zo hoog als vóórdat de partijen besloten een gezamenlijke lijst te vormen. Ze staan al bijna het hele jaar op hetzelfde niveau."

Onderzoeker Asher van der Schelde van I&O zegt dat uit het kiezersonderzoek van zijn bureau naar voren komt dat Frans Timmermans voor de kiezers niet erg overtuigend is. Bovendien draait de campagne niet om klimaatverandering, een thema waarop GroenLinks-PvdA goed scoort.

Pieter Omtzigt doet het bij de kiezers juist goed. Zowel bij College Tour als bij het RTL-debat vonden kiezers hem blijkens onderzoek van I&O het meest overtuigend. 53 procent vond hem in het RTL-debat de beste, tegen slechts 14 procent voor Timmermans. Dilan Yesilgöz zit daar met 36 procent tussen.

Zij doet het vooral volgens haar eigen kiezers goed. Ze wordt ervaren als duidelijk en realistisch.

De partij van Omtzigt heeft volgens het I&O-onderzoek ook de meeste mogelijkheden om door te groeien. Van der Schelde vindt dat wel verrassend. "Omtzigt trekt kiezers van links en rechts, dat is moeilijk bij elkaar te houden. We hielden er rekening mee dat hij wat zou verliezen zodra zijn programma bekend werd, maar we zien juist dat veel mensen die nog geen voorkeur hadden nu ook voor hem kiezen."

Welke invloed het heeft dat Omtzigt nog niet weet of hij premier wil worden, is niet duidelijk. Daar heeft I&O geen onderzoek naar gedaan. Van der Schelde vindt dat Omtzigt dit slim aanpakt. "Stel dat hij geen premier wil worden, dan moet hij iemand aanwijzen, en dan bestaat de kans dat mensen zeggen dat het voor hen niet meer hoeft."

Een gelopen race is het nog niet. Ook GroenLinks-PvdA heeft nog groeipotentieel en kan vooral kiezers winnen die nu D66 of Volt denken te stemmen.

Het verleden heeft geleerd dat er in de laatste week nog flinke verschuivingen kunnen komen, zegt Tom Louwerse. "We hebben in Nederland een korte campagne, waardoor er op het laatst vaak nog wel wat verandert. In 2021 zag je dat D66 in de laatste week ineens omhoogging. En in 2017 liet de VVD de PVV aan het slot duidelijk achter zich."

De PVV staat nu in de Peilingwijzer op 16-20 zetels. "Na een stijging stabiliseert het zeteltal van de PVV zich rond de koers die ze vorige keer ook hadden. Een echte doorbraak blijft uit", aldus Louwerse.

BBB zakt duidelijk verder weg en staat nu op 7-11 zetels. Louwerse constateert dat NSC en BBB electorale concurrenten zijn en dat NSC die strijd nu duidelijk aan het winnen is.

De partij van Caroline van der Plas is zelfs zo ver weggezakt dat ze op min of meer gelijke hoogte staat met D66, dat op 6-10 zetels staat. Dat verschil valt binnen de foutmarge.

De Partij voor de Dieren staat op 6-8, en wordt gevolgd door de SP met 4-6 zetels, en Volt, FVD, CDA, Denk en de ChristenUnie die alle op 3-5 staan.

De SGP staat op 2-4 en JA21 is gezakt naar 0-2 zetels. BIJ1 en 50Plus staan op 0 tot 1 zetel.

Aan de teloorgang van het CDA lijkt voorlopig nog geen einde te komen. Ondanks rapport op rapport met analyses van wat er voorheen misging, weet de partij kiezers nog steeds niet te overtuigen. Maar volgens lijsttrekker Henri Bontenbal zal zijn partij "nog wel eens kunnen gaan verrassen".

"Het CDA heeft de afgelopen jaren te veel water bij de wijn gedaan." Bontenbal wil het CDA weer een duidelijk profiel geven, zegt hij in een verkiezingsgesprek bij Nieuwsuur.

De kersverse CDA-lijsttrekker erft een partij die door zijn voorganger Wopke Hoekstra nog verder in verval is gestort. Als nieuwe lijsttrekker wacht hem een zware klus. Zelf zegt hij dat het "frisser en compromislozer" zal zijn.

Het CDA, ooit een brede volkspartij, hamert op "waarden en normen" en pleit voor een "fatsoenlijk land". De komende verkiezingen zijn het zoveelste hoofdstuk waarin de partij zegt dat ze haar leven gaat beteren. Bontenbal schermt met vernieuwing en wil van het CDA ook een klimaatpartij maken. Maar gelooft de achterban dat allemaal nog?

De natuurlijke CDA-achterban komt van het platteland, en bestaat ook uit boeren. De tragiek is dat het gedachtegoed van die achterban lijkt te floreren als nooit tevoren. Maar mensen komen volgens de peilingen niet meer uit bij het CDA, maar bij nieuwkomers als NSC van Pieter Omtzigt en BBB van Caroline van der Plas. Die partijen lijken het CDA-verhaal veel beter te verkopen.

Toch vindt Bontenbal dat het CDA nog steeds "nodig is in het politeke spectrum". "Kunnen die nieuwe partijen het wel waarmaken? Wij zijn als partij geworteld, ook in lokaal bestuur."

Van de 54 zetels die de partij in de jaren 80 had, heeft het CDA er in de Tweede Kamer nu nog vijftien. Na de verkiezingen van 22 november voorspellen de peilingen dat daar slechts een handjevol van overblijft. Van de 15 huidige CDA-Kamerleden zijn er inmiddels 11 vertrokken of zullen de Haagse deur na de verkiezingen achter zich dichttrekken.

Bontenbal: "Ik vertegenwoordig een brede partij. Met een boerin op nummer 2 en mensen die uit heel Nederland komen. Ik ben de kopman van deze brede club mensen. En ik wil mijn stempel gaan drukken op het CDA-verhaal. Zodat mensen weer zien waar we voor staan."

Boer Henry Fox is zijn vertrouwen in het CDA helemaal kwijtgeraakt. Hij was 25 jaar lang lid. "Op het moment dat ze hier het erf afrijden, zijn ze het vergeten. Nooit hoorde ik iets terug. We hebben alle praatjes de afgelopen jaren al gehoord, maar het heeft ons niets opgeleverd." De melkveehouder uit Twente overweegt nu op NSC of BBB te stemmen. "CDA kiest steeds voor de natuur boven de landbouw."

Bontenbal snapt de frustratie en geeft toe dat het (demissionaire) kabinet de sector met een doelstelling tegen de muur heeft gezet. Hij wil opnieuw proberen een landbouwakkoord te sluiten. "Dit gaat over de boeren en over milieu, die komen samen in dat akkoord. De overheid is topdown dingen gaan bedenken, terwijl er in de sector genoeg ideeën zijn voor een transitie."

Ook zegt hij dat boeren twee jaar lang geen perspectief is geboden. "We hadden harder moeten duwen en schreeuwen, misschien. Het probleem is niet weg. Gaan andere partijen dan iets heel anders doen? Er is geen makkelijke weg uit deze crisis."

Op de partij van Pieter Omtzigt - NSC dat op inhoudelijk gebied een grote concurrent is - heeft Bontenbal kritiek. "NSC agendeert niet en legt geen hoopvolle agenda neer. Die partij analyseert alleen de problemen, maar biedt geen oplossing. Als het vertrouwen in de politiek laag is, moeten we zorgviuldig zijn en wantrouwen niet verder aanwakkeren."

In Nieuwsuur kreeg Bontenbal ook kritiek namens de jongeren. Niels Honkoop, tot vorig jaar CDA-raadslid in Gouda en eerder vice-voorzitter van CDA-jongeren, heeft zijn lidmaatschap opgezegd en twijfelt aan de koers van de partij. Het hameren op een fatsoenlijk Nederland is hem in het verkeerde keelgat geschoten. "Er is een reden voor mensen om cynisch naar de politiek te kijken: Groningen, de toeslagenaffaire, de woningnood. Het CDA was er altijd bij. En nu is er weer een new kid on the block die het allemaal anders gaat doen?"

Bontenbal vindt dat zijn partij eerder de koers had moeten verleggen, maar gelooft heilig dat het CDA terug kan komen. "Onze filosofie is precies wat mensen nodig hebben en natuurlijk moeten we het gaan waarmaken. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Het CDA is niet dood en begraven, maar komt er weer bovenop."

Een belangrijke pijler onder het klimaatbeleid van de vorige regering zijn de afspraken met de grootste CO2-uitstoters van Nederland. Met normen en verplichtingen, maar ook met drie miljard subsidie wil de regering deze industrieën helpen te vergroenen. Een idee uit de koker van Bontenbal. Wat is daarop zijn antwoord? Bekijk hier het hele gesprek terug:

Het bestuur van de Partij voor de Dieren krijgt van de rechter gelijk in een zaak die was aangespannen door de integriteitsfunctionaris van de partij.

Die vond het onterecht dat de partij in een persbericht sprak van een onjuiste en onzorgvuldige manier van behandelen van de meldingen tegen lijsttrekker Esther Ouwehand.

Maar de rechter is het daar niet mee eens en vindt dat de partij dat wel mag zeggen, al was het beter geweest als de integriteitsfunctionaris daar vooraf van op de hoogte was gesteld.

Op 6 oktober maakte het partijbestuur bekend dat de klachten die tegen Ouwehand waren ingediend van het oude bestuur kwamen en onterecht waren. Ouwehand was door dat bestuur aan de kant gezet.

Het nieuwe bestuur concludeerde na onderzoek van de klachten en extern en juridisch advies dat Ouwehand geen integriteitsschendingen had begaan.

Nederland stuurt een marineschip richting Gaza om te kunnen helpen bij evacuaties en de toevoer van noodhulp. Demissionair minister van Defensie Ollongren heeft dat bekendgemaakt bij haar bezoek aan Cyprus. Dat EU-land wil een humanitaire zeecorridor instellen naar de Gazastrook.

"Het is nog niet zeker of het tot een inzet komt. Maar we sturen het schip alvast die kant op", zegt een woordvoerder van de Koninklijke Marine. De opties voor een humanitaire corridor worden nog afgewogen. "Als er een corridor in werking treedt dan zijn we alvast in gebied aanwezig."

Zr.Ms. Holland vertrekt waarschijnlijk halverwege deze maand naar het oostelijke deel van de Middellandse Zee. Het ruim honderd meter lange patrouilleschip doet volgens Defensie ongeveer anderhalve week over de reis. Mogelijk meert het schip aan in Cyprus, maar het kan ook op zee blijven wachten.

In de Gazastrook, waar Israël dagelijks luchtaanvallen uitvoert, woedt een humanitaire crisis. Defensie noemt de situatie zeer ernstig en wil een bijdrage leveren aan de noodhulp voor Gazanen. "Het verruimen en versnellen van de toegang tot het gebied over land heeft daarom prioriteit."

De enige toegang tot Gaza over land is via Egypte. Maar via de grensovergang bij Rafah komen maar mondjesmaat voedsel, medicijnen en water de Palestijnse enclave binnen. Cyprus, dat zo'n 350 kilometer ten noorden van Gaza ligt, wil daarom via zee noodhulp leveren.

De Cypriotische president Christodoulides presenteert morgen zijn plan voor de zeecorridor in Parijs. Daar komen EU-leiders bijeen om de humanitaire crisis te bespreken. Premier Rutte sprak vanmiddag met de Israëlische premier Netanyahu en in dat gesprek ging het ook over dit plan, zei Rutte na afloop.

Nederland is momenteel met twee C-130 transportvliegtuigen aanwezig op Cyprus. Deze toestellen kunnen mogelijk ook worden ingezet voor evacuaties of het leveren van noodhulp. Defensie benadrukt dat ook "opties door de lucht" worden overwogen.

In totaal zijn zo'n 200 Nederlandse militairen tijdelijk gestationeerd op Cyprus. Minister Ollongren bracht vandaag een bezoek aan deze eenheid.

Momenteel zijn er geen Nederlandse marineschepen in de Middellandse Zee. Er zijn wel Franse, Amerikaanse en Italiaanse schepen in het oostelijke deel vanwege de oorlog tussen Israël en Hamas.

"Er zijn al best wat grote schepen met andere capaciteiten", zegt de marinewoordvoerder. Welke rol de Holland bij aankomst krijgt, hangt af van omstandigheden.

"Patrouilleschepen zijn geschikt voor evacuaties op kleinere schaal", legt de marinewoordvoerder uit. Ze zijn volgens hem ook nuttig voor het leveren van noodhulp. De Zeeland, het zusterschip van de Holland, heeft bijvoorbeeld noodhulp geleverd in Caribisch gebied in de nasleep van orkaan Irma in 2017.

Partijen reageren verschillend op de doorrekening van de verkiezingsprogramma's door het Centraal Planbureau. Daarbij benadrukken ze vrijwel allemaal de punten waarin zij er relatief goed vanaf komen. En partijen die aan de doorrekening hebben deelgenomen, leveren kritiek op de partijen die niet hebben meegedaan.

VVD-lijsttrekker Yesilgöz noemt het 'goed' dat acht partijen hun keuzes hebben laten doorrekenen. Zij onderstreept dat de VVD investeert om de vaste lasten te laten dalen: "Ook zorgen we ervoor dat we ons land veiliger maken door te investeren in politie en defensie."

D66-voorman Jetten vindt het teleurstellend dat "virtueel de helft van de zetels in de peilingen" het programma niet heeft laten doorrekenen. Hij wijst er onder meer op dat zijn partij fors investeert in onderwijs en dat zijn partij kinderarmoede meer dan halveert.

GroenLinks-PvdA-fractievoorzitter Klaver zegt dat hij net als sommige anderen aanmerkingen heeft op de manier waarop het CPB werkt. "Maar het is toch belangrijk om de plannen door te laten rekenen. Want iedereen wordt langs dezelfde meetlat gelegd." Hij benadrukt dat GroenLinks-PvdA de klimaatambities haalt en tegelijk de bestaanszekerheid versterkt en roept NSC-leider Omtzigt op alsnog berekeningen te laten maken.

Maar NSC is niet van plan zelf nog met een nader financieel lijstje te komen, laat kandidaat-Kamerlid Van Hijum desgevraagd weten. De partij is wel bereid antwoord te geven op specifieke vragen.

Ook CDA-Kamerlid Van den Brink benadrukt dat de kiezers nu duidelijkheid hebben hoe zijn partij de rekening betaalt en welke investeringen het CDA doet. "Ook na de hele eerdere discussie over 'gratis bier' geven wij die duidelijkheid wel."

Hij wijst er onder meer op dat het CDA gezinnen meer bestaanszekerheid geeft en dat de partij fors in de regio investeert. De christendemocraten willen het minimumloon laten stijgen met de inflatie en niet extra, zoals veel andere partijen wel voorstellen.

ChristenUnie-Kamerlid Grinwis onderstreept dat bij zijn partij de armoede in Nederland het meeste daalt. "En de kosten voor arbeid bij bedrijven stijgen bij de ChristenUnie minder snel dan als we niks zouden doen."

Volt wil een radicale versimpeling van het sociaal-fiscale stelsel. "Dit laat zien dat die stelselwijziging kan en positieve effecten heeft op alle inkomensgroepen", zegt lijsttrekker Dassen.

SGP-kandidaat Flach wijst erop dat zijn partij onder meer extra geld uittrekt voor gezinnen en eenverdieners, bijvoorbeeld door kindregelingen af te schaffen en te vervangen door een "kinderbijdrage". "Daardoor dalen de armoede en de kloof tussen een- en tweeverdieners."

JA21-voorman Eerdmans benadrukt dat alle werkende Nederlanders er met de voorstellen van de partij op vooruit gaan. JA21 is volgens de berekeningen van het CPB de enige deelnemer aan de verkiezingen waarbij de armoede toeneemt. De partij bekijkt nog of op dat punt de plannen kunnen worden bijgesteld.

Er moeten meer dijken, waterkeringen en dammen worden versterkt dan werd gedacht. In 2014 werd geschat dat het tot en met 2050 om ongeveer 1500 kilometer ging, nu blijkt het te gaan om zo'n 2000 kilometer.

De operatie gaat daardoor nog eens tientallen miljarden euro extra kosten: in plaats van de eerder geschatte 12,6 miljard euro is nu mogelijk 15,7 tot 32,9 miljard nodig, schrijft demissionair minister Harbers van Infrastructuur aan de Tweede Kamer.

Onder meer door betere meetmethodes is op meer plekken duidelijk geworden dat veel dijken niet voldoen aan de strengere normen die sinds 2017 gelden.

Ook is nu scherper in beeld hoe het klimaat zich tot en met 2050 zal ontwikkelen. Onder meer droogte speelt een rol bij hoe stevig dijken blijven, en in 2050 zal het vaker droog zijn

Van de 237 beoordeelde dijktrajecten voldoet ruim een kwart (26 procent) bij lange na niet aan de huidige normen. Het gaat dan onder meer om de dijktrajecten langs de Maas in Noord-Brabant en Gelderland. Ook in Limburg zijn sommige dijken in het noorden lang niet hoog en breed genoeg.

Nederland heeft sinds het uitbreken van de oorlog tussen Israël en Hamas de levering van onderdelen voor Israëlische F-35-gevechtsvliegtuigen niet tegengehouden, ondanks waarschuwingen. Het gaat om ambtelijke waarschuwingen dat hiermee mogelijk het humanitair oorlogsrecht wordt geschonden, meldt NRC na een onderzoek hiernaar.

Israël heeft na de terreuraanslagen van Hamas op 7 oktober een bestelling geplaatst bij het F-35 European Regional Warehouse op Vliegbasis Woensdrecht, het distributiecentrum van de Verenigde Staten in Europa voor onderdelen voor de F-35. Die lading is volgens de krant al opgehaald.

De douane informeerde volgens NRC nog bij Buitenlandse Zaken of de zending aan Israël geblokkeerd moest worden vanwege de oorlog. Ondanks waarschuwingen van juristen dat er risico's waren op schendingen van het oorlogsrecht, adviseerden ambtenaren de levering door te laten gaan.

Politieke afwegingen gaven hierbij volgens de krant de doorslag. De weigering van de levering zou schade kunnen toebrengen aan zowel de relatie met Israël als die met de VS, de belangrijkste militaire bondgenoot van Israël.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken bevestigt dat de uitvoer aan internationale partners in het F-35-programma, waaronder Israël, tot nu toe niet is ingeperkt.

Die uitvoer vindt volgens het ministerie plaats vanuit de langlopende samenwerking tussen Nederland en internationale partners, door middel van een bulkvergunning. Daardoor is niet voor iedere aanvraag een aparte vergunning nodig. Vanwege die algemene vergunning is het ministerie niet direct betrokken bij de doorvoer, laat het ministerie in een reactie weten.

Wel weigerde Nederland 29 keer een vergunning voor de uitvoer van militaire goederen naar Israël, tussen 2004 en 2020, meldt NRC. Daarbij ging het vermoedelijk om individuele leveringen en niet om de bulkvergunning voor de F-35-onderdelen.

Buitenlandse Zaken meldt verder dat het kabinet de precieze rol onderzoekt van het ministerie bij uitzonderingen op algemene vergunningen. Daarbij wordt gekeken of het "wenselijk en mogelijk" is om "specifieke leveringen aan extra controles te onderwerpen".

"In die besluitvorming neemt het kabinet alle beschikbare informatie mee, waaronder het Israëlische recht op zelfverdediging en de risico's op schendingen van het humanitair oorlogsrecht", aldus het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Israël gebruikt de F-35's voor het uitvoeren van luchtaanvallen op de Gazastrook. Vorige week zei het Hoge Commissariaat voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties na zo'n aanval op het Palestijnse vluchtelingenkamp Jabalia in de Gazastrook dat dit mogelijk buitenproportionele aanvallen zijn, die kunnen neerkomen op oorlogsmisdaden. Bij die luchtaanvallen vielen veel burgerslachtoffers.

Inmiddels zijn er ook Kamervragen over de leveringen van reserveonderdelen voor de F-35 aan Israël gesteld.

Er zijn op veel vlakken duidelijke en soms zelfs forse verschillen in de financieel-economische keuzes van de partijen. Dat blijkt uit de doorrekening die het Centraal Planbureau heeft gemaakt van acht verkiezingsprogramma's.

Alle partijen die nu in de Tweede Kamer zitten konden meedoen, maar om uiteenlopende redenen hebben maar acht van dat aanbod gebruikgemaakt: VVD, D66, GroenLinks-PvdA, CDA, ChristenUnie, Volt, JA21, en SGP. Er zijn meer partijen dan anders die niet meedoen.

Een van de argumenten om de programma's niet te laten doorrekenen, is bijvoorbeeld kritiek op de economische modellen die het CPB gebruikt. CPB-directeur Hasekamp denkt dat de relatief geringe deelname ook iets zegt over de versplintering van het politieke landschap.

Hasekamp noemt als een van de dingen die opvallen dat er veel aandacht is voor bestaanszekerheid. Bij alle partijen stijgt de koopkracht in de komende kabinetsperiode. GroenLinks-PvdA, ChristenUnie en Volt kiezen er het meest voor om de inkomensverschillen te verkleinen.

Bij het CDA en de SGP verandert de inkomensverdeling ten opzichte van al eerder genomen maatregelen (het zogenoemde 'basispad') niet wezenlijk en bij JA21 gaan de laagste inkomens er relatief wat op achteruit ten opzichte van dat basispad.

Bij de meeste partijen daalt de armoede, hoewel ook daar de mate waarin verschilt. Het is voor het eerst dat het Planbureau de gevolgen van de maatregelen voor de armoede heeft uitgerekend. Volgens de CPB-berekening verhoogt de VVD het minimumloon met 5 procent en komt het in 2028 uit op 16,72 euro per uur. Linkse partijen komen vaak rond de 18 euro uit.

Volgens het CPB verhogen alle partijen die hun programma hebben laten doorrekenen de lasten. Maar de verschillen zijn groot als wordt ingezoomd op wie de lasten betaalt. Per saldo verlagen GroenLinks-PvdA en ChristenUnie de lasten voor gezinnen het meest. De VVD, D66, JA21 en de SGP verlagen die lasten ook. En bij bijna alle partijen nemen de lasten voor bedrijven toe. Alleen Volt en in iets mindere mate JA21 verlagen die.

Bij GroenLinks-PvdA nemen zowel de overheidsbestedingen als de consumptie van huishoudens toe, waardoor de economie licht groeit. Andere partijen met een positief effect op de economische groei zijn VVD, Volt en JA21.

Het CPB benadrukt dat de doorrekening van budgettaire en economische effecten maar één aspect is van de keuzes bij verkiezingen. De doorrekening is dan ook geen stemwijzer, onderstreept het CPB.

Behalve het CPB heeft ook het Planbureau voor de Leefomgeving programma's geanalyseerd. Het gaat daarbij om de programma's van VVD, D66, ChristenUnie, GroenLinks-PvdA en Volt.

Volgens het PBL is het niet waarschijnlijk dat de plannen voldoende zijn voor een klimaatneutraal Nederland in 2040. GroenLinks-PvdA, D66 en Volt willen al in 2040 klimaatneutraliteit bereiken. Zij combineren dit met forse extra lasten voor de industrie.

Op het eerste gezicht liggen de ambities van de deelnemende partijen op het gebied van leefomgeving dicht bij elkaar, vindt het PBL. Maar ze maken wel fundamenteel andere keuzes om de doelen te halen: "Dit heeft invloed op onze dagelijkse leefomgeving en leidt vooral op termijn tot een heel ander Nederland."

Het tempo waarin de partijen uitstoot van stikstof en broeikasgassen uit de landbouw terugdringen, verschilt. Bij D66, GroenLinks-PvdA, en Volt loopt de uitstoot meer terug dan bij ChristenUnie en VVD. De veehouderij zal bij die eerste drie partijen meer krimpen dan bij VVD en ChristenUnie.

Alle deelnemende partijen investeren in een goedkoper en beter openbaar vervoer. ChristenUnie, GroenLinks-PvdA en Volt hebben hier de grootste bedragen voor gereserveerd. De VVD investeert als enige partij in een extra uitbreiding van het autowegensnelwegennet.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen ontleden we de partijen aan de hand van hun verkiezingsprogramma's en stemgedrag. Kiezers uit eigen kring komen aan bod met verwachtingen, ambities en kritiek.

Vanavond staat de hele uitzending in het teken van het CDA, dat probeert op te krabbelen na tegenvallende verkiezingsuitslagen maar veel last heeft van concurrenten BBB en NSC. Lijsttrekker Henri Bontenbal is te gast.

Kijk hier alle vorige interviews terug.

Uitbreidingen van het lespakket, gratis maaltijden op school en meer aandacht voor het mentale welzijn van leerlingen. De politieke partij Volt heeft grootse plannen voor het onderwijs. Maar onderwijsbonden en leraren zeggen tegen Nieuwsuur dat de partij met deze plannen de échte problemen niet oplost.

Het thema onderwijs is verweven door het verkiezingsprogramma van Volt. Dat is niet voor niks, zegt lijsttrekker Laurens Dassen, want "het onderwijs is de plek waar leerlingen zichzelf ontwikkelen en hun toekomst vormgeven".

In het programma stelt Volt onder andere vijftien uitbreidingen van het lespakket en geheel nieuwe vakken voor in het primair en voortgezet onderwijs. Zo wil de partij dat er lessen komen over Europees burgerschap, over kunstmatige intelligentie en er moet een lesprogramma over ADHD en autisme komen.

Onderwijsbonden en docenten zijn kritisch. Zij vragen zich af hoe Volt dit wil betalen en uitvoeren. De Algemene Onderwijsbond (AOb) zegt bijvoorbeeld dat de plannen er op papier mooi uitzien, maar "afleiden van de kern: het oplossen van het lerarentekort", aldus AOb-bestuurder Jelmer Evers. Volgens de recentste cijfers is er in het primair onderwijs alleen al een tekort aan 9700 fulltime leerkrachten.

Dassen zegt de zorgen te begrijpen. Hij noemt het lerarentekort "een van de grote problemen van deze tijd". "En het tekort wordt steeds groter". Om dat op te lossen wil hij de administratieve druk voor leraren verlagen. "Nu gaat nog 6,5 uur per week naar administratieve taken." Daarnaast moet het salaris omhoog en wil Volt dat de lerarenopleiding gratis wordt.

Nieuwsuur legde de onderwijsplannen van Volt voor aan twee leraren. "Het zijn hele leuke ideeën, maar zeker op de korte termijn voor ons niet haalbaar":

Volt wil ook gratis gezonde schoolmaaltijden verzorgen op alle scholen "naar Zweeds model", waarbij "de maaltijd wordt gezien als onderdeel van het schoolprogramma". Maar in Zweden hebben scholen kantines met extern personeel. Leraren zeggen tegen Nieuwsuur dat ze vrezen dat zij in hun eigen pauzes boterhammen zullen moeten smeren.

"Daar zijn externe partijen voor", zegt Dassen. "Wij zeggen: zorg dat dat wordt uitgebreid en dat ministeries daar zaken mee doen."

En ook de extra lessen, bijvoorbeeld op het gebied van digitale vaardigheid, wil Dassen deels uitbesteden. "Dan zorg je dat het voor leraren werkbaar blijft."

Hoe Volt al die externe partijen gaat betalen, is nog onduidelijk. "Dat zijn we nu aan het bekijken. We laten ons verkiezingsprogramma ook deels doorrekenen. Niet al die vijftien zaken zullen we van buitenaf kunnen inhuren. Maar voor zaken als het welzijn van leerlingen, digitale vaardigheden, zwemles en schoollunches moet je kijken naar externe partners."

Op een Algemene Ledenvergadering van Volt in september waarschuwde ook Volt-lid Jori Mur voor de werkdruk die de voorgestelde lesuitbreidingen met zich mee zouden brengen. Mur werkt in de onderwijssector en zegt, net als andere leraren en bonden: "Dit is niet wat het onderwijs nu nodig heeft".

Dassen: "Uiteindelijk wil je ook kijken: waar wil je met het onderwijs naartoe? Ik realiseer me dat niet alle punten die we willen van de een op de andere dag geregeld zijn. Maar dat wil niet zeggen dat je daar als politiek niet al over na moet denken."

Volt strijdt ook voor meer transparantie binnen de politiek over contacten met lobbyisten. Nieuwsuur vroeg Dassen naar lobbypraktijken binnen zijn eigen partij en naar zijn radicale klimaatplannen. Kijk hier het hele gesprek terug:

Als morgenochtend het Centraal Planbureau (CPB) met de traditionele doorrekening van de verkiezingsprogramma's komt, zitten daar niet de plannen bij van twee partijen die hoog staan in de peilingen. NSC van Pieter Omtzigt en BBB van Caroline van der Plas hebben hun voorstellen niet laten doorrekenen. Hetzelfde geldt voor de SP, PVV, Partij voor de Dieren, Denk en Forum voor Democratie.

Ze hebben kritiek op de manier waarop de rekenmeesters van het CPB hun werk doen. Die kritiek is er al veel langer, maar nog nooit was het aantal weigeraars zo groot. Daarmee geeft de doorrekening deze keer dus lang geen volledig beeld.

Steen des aanstoots voor de meeste weigeraars zijn de economische modellen die het CPB gebruikt om te voorspellen wat de gevolgen van plannen zullen zijn voor de schatkist en de economie. Volgens SP-leider Lilian Marijnissen zijn het "neoliberale modellen", waar de ideeën van haar partij automatisch slecht uitkomen.

Als voorbeeld noemt ze de verhoging van het minimumloon, iets wat de SP al langer bepleit. "We hebben daar jarenlang strijd over gehad met het CPB. We kwamen altijd slecht uit de doorrekening omdat dat desastreus zou zijn voor de werkgelegenheid. Nou, wij weten wel beter."

Inmiddels is het CPB daarover van mening veranderd, zegt Marijnissen. "En nu willen allerlei andere partijen ook een hoger minimumloon. Maar ondertussen zitten we wel met een enorme scheefgroei in lonen." In 2021 deed de SP, met tegenzin, nog wel mee, maar nu dus niet meer. Marijnissen: "Wij willen een ideeënstrijd voeren en geen boekhoudersdebat".

Tegelijkertijd hebben veel partijen inmiddels zo veel kennis over de CPB-modellen vergaard, dat ze heel goed weten met welke voorstellen ze goed uit de doorrekening komen. Belastingkortingen voor werkenden stimuleren mensen om te gaan werken, en dat heeft een positieve uitwerking op het CPB-oordeel. Partijen maken daar dan vervolgens weer goede sier mee.

Dat is ook de belangrijkste kritiek van NSC-lijsttrekker Pieter Omtzigt, een van de koplopers in de peilingen. Hij vindt dat het CPB werkt met een soort schijnwerkelijkheid die niets te maken heeft met de echte wereld, en die door partijen te makkelijk te manipuleren is.

Bovendien kon hij naar eigen zeggen zijn programma niet laten doorrekenen, omdat de deadline voor het inleveren van de plannen al verstreken was voordat de partij was opgericht. In het RTL-debat van afgelopen zondag kwam het hem op veel kritiek te staan. "Uw partijprogramma wordt zo een menukaart zonder prijzen", oordeelde VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz.

Omtzigt zegde daarop toe dat hij binnenkort met een eigen overzicht komt van wat zijn plannen kosten en opleveren.

Dat zo veel partijen hun plannen niet laten doorrekenen, wil niet zeggen dat het ook helemaal niet gebeurt. Wim Suyker is op zijn zolderkamertje druk bezig om te kijken hoe de verschillende partijprogramma's uitpakken. Dat deed hij als econoom bij het CPB, en hij is ermee doorgegaan nu hij met pensioen is.

Zijn conclusie is dat veel programma's erg vaag zijn over de financiële en economische consequenties. "Het wemelt van onduidelijkheden. Ik zie hele lijsten van zaken waar iets aan gedaan moet worden. Maar hoe dan, en wanneer, dat staat er niet bij."

Suyker heeft ook de plannen van NSC en BBB doorgerekend. Beide laten het overheidstekort oplopen, is zijn conclusie. Omtzigt geeft zo'n 2 miljard euro meer uit dan er binnenkomt, bij Van der Plas is dat 7 miljard. En dat is een minimale schatting, want ook bij die partijen kwam hij veel vaagheid en onduidelijkheid tegen.

De commissie die toeziet op integriteit van Kamerleden wil dat de Kamerleden Baudet, Van Meijeren en Jansen van Forum voor Democratie (FVD) voor zeven dagen worden uitgesloten van vergaderingen van de Tweede Kamer. Ze mogen dan nog wel stemmen.

De drie hebben zich niet aan de gedragsregels gehouden, omdat ze een nevenfunctie niet hebben geregistreerd bij de Tweede Kamer. Het gaat om een bestuursfunctie bij maaltijdbezorgbedrijf Eerlijk Eten, een nevenfunctie waar Nieuwsuur vorige week uitgebreid aandacht aan besteedde.

Volgens de commissie, officieel het College van onderzoek Integriteit van de Tweede Kamer genoemd, moeten de drie Kamerleden ook worden berispt.

Voorzitter Bergkamp heeft namens het presidium, het bestuur van de Kamer, het advies van de commissie doorgestuurd naar alle Kamerleden. De Tweede Kamer is met verkiezingsreces en zal pas over dit voorstel stemmen op dinsdag 12 december.

Dan is de nieuwe Tweede Kamer geïnstalleerd. Er is een gerede kans dat Baudet, Jansen en Van Meijeren herkozen worden, omdat ze 1, 2 en 3 op de kandidatenlijst van FVD staan, en de partij in de Peilingwijzer op 4 zetels staat.

Het is de tweede keer dat de commissie de Tweede Kamer adviseert om een Kamerlid van Forum voor Democratie te schorsen. Ook de vorige keer, in oktober 2022, ging het om Baudet. Hij weigerde bij herhaling om een nevenfunctie als bestuurder bij Amsterdam Media Group BV aan te melden. Een grote meerderheid - 119 voor, 2 tegen - stemde voor.

Het College van onderzoek Integriteit van de Tweede Kamer bestaat niet uit Kamerleden, maar uit drie onafhankelijke deskundigen.

Het kabinet wil dat er ook geen mobieltjes meer worden toegestaan in klassen op basisscholen en in het speciaal onderwijs. Er komt geen wettelijk verbod, maar onderwijsminister Paul heeft wel vergaande afspraken gemaakt met de sector, meldt zij aan de Tweede Kamer.

De komende tijd zullen leraren, ouders en leerlingen bespreken hoe het 'verbod' in de praktijk kan worden gebracht. Vervolgens wordt het officieel van kracht in het schooljaar 2024-2025. De PO-raad, die opkomt voor scholen in het basisonderwijs liet leden stemmen over de afspraken. 75 procent van hen stemde in. "Het was echt een wens van de politiek", zegt woordvoerder Thijs den Otter. "En scholen en schoolbesturen willen hierin mee gaan."

Hij benadrukt dat het niet gaat om een verbod. "Dat is het in de volksmond, maar in de sector heet het een afspraak". Het betekent dat er geen consequenties zijn als scholen zich hier niet aan houden. Ook is in de afspraken vastgelegd dat leerlingen nog wel mobieltjes mogen hebben als de leraar die in de les wil gebruiken. Bijvoorbeeld bij quizjes of in lessen over digitale vaardigheden.

De PO-raad heeft geen cijfers over hoeveel kinderen in het basisonderwijs een mobiele telefoon hebben. Den Otter: "Maar kinderen in groep 7 en 8 hebben bijna allemaal wel een mobieltje." Wel stelt hij dat het gezag van een leraar op de basisschool "doorgaans groter is" dan dat van een leraar op een middelbare school. Het is daarom mogelijk dus makkelijker voor een basisschoolleraar om leerlingen een mobieltje niet te laten gebruiken.

Eerder zijn al afspraken gemaakt om smartphones uit de klas te weren op middelbare scholen. De afspraken voor alle scholen moeten 1 januari volgend jaar ingaan. Aan het eind van het jaar volgt een evaluatie en kan worden bepaald of er ook een wettelijk verbod moet komen.

Zes partijen heeft Joost Eerdmans gediend in zijn politieke carrière voordat hij zijn eigen partij oprichtte met oud FvD-collega Annabel Nanninga. "Een rechtse koers met realistische plannen", zo luidt de verkiezingsslogan van JA21. Maar hoe realistisch zijn de plannen van zijn partij?

Sinds de oprichting is het terugdringen van het aantal asielzoekers een van de belangrijkste speerpunten van JA21. Acht moties die de partij indiende over dit thema werden aangenomen. Maar bij de uitvoerbaarheid stokte het.

Eén motie ging over de inrichting van het Nederlandse asielbeleid naar Deens voorbeeld. JA21 wilde de asielopvang verplaatsen naar partnerlanden buiten de Europese Unie. Nieuwsuur deed navraag bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Het ministerie liet weten dat er wel contact is geweest met een Deense collega, maar dat er verder niets is gebeurd omdat dit plan niet uitvoerbaar is binnen de EU-wetgeving.

Dat aangenomen moties alsnog niet tot uitvoering komen, komt volgens Eerdmans door de problemen met de bestuurscultuur in Den Haag. "We hebben de Deense minister op bezoek gehad en gevraagd: is het mogelijk om jullie voorbeeld te volgen. Zijn antwoord was: ja, dat kan."

Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Eric van der Burg reageerde in een brief: "Het uitbesteden van asielprocedures en opvang brengt risico's en complexe uitdagingen met zich mee, ook op juridisch gebied. Zo is de EU-wetgeving hier niet op geschreven". Volgens Eerdmans is het vooral politieke onwil. "Van den Burg wil graag iedereen binnenlaten."

Ook bleek vandaag uit onderzoek van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) dat verschillende plannen van JA21 in strijd zijn met internationale wet- en regelgeving en met fundamentele mensenrechten. JA21 doet het volgens dit onderzoek het slechtst. Zo is het voorstel van JA21 (en CDA) om voor zware criminelen een streng gevangenisregime te voeren volgens de Orde niet rechtstatelijk.

Toch houdt Eerdmans vast aan zijn plannen voor het strenger straffen van criminelen. Hij wil onder meer dat mensen die drie keer een ernstig misdrijf hebben begaan automatisch levenslang krijgen. Maar uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat dit principe er juist voor kan zorgen dat criminelen zwaardere delicten plegen in de wetenschap dat ze toch de rest van hun leven vast komen zitten.

Eerdmans gelooft desondanks in de maatregel. "Wij zeggen bij zwaardere geweldsdelicten: na drie keer is het echt klaar. Ik vind dat de maatschappij dat verdient. Bovendien vind ik het een dreiging voor mensen die een delict hebben gepleegd dat dit boven hun hoofd hangt, het heeft aan afschrikkende werking."

Een rechtse koers dus, maar op die flank is er 22 november meer te kiezen. Naast JA21 appelleren ook de VVD, BBB en NSC aan de "fatsoenlijke" rechtse kiezer. Partijen die, afgaande op de meest recente peilingen, er beduidend beter voor staan dan JA21. Begin dit jaar stond de partij in de peilingen nog op negen tot dertien zetels, maar op de vooravond van de verkiezingen lijkt JA21 de rechtse kiezer nog nauwelijks te vinden. De Peilingwijzer peilt JA21 nu op een tot drie zetels.

Waarom moet de rechtse kiezer op JA21 stemmen? Eerdmans: "BBB en Omtzigt zijn meer middenpartijen dan rechtse partijen, denk ik. Rechts van de VVD zijn we de enige partij die in een kabinet wil komen en daarvoor ook wordt uitgenodigd."

Ook binnen de partij nam de kritiek het afgelopen jaar toe. Partijleden, onder wie prominente Kamerleden, uitten in maart ontevredenheid over de partijtop die teveel macht naar zich toe zou trekken. Daarnaast hekelden ze de dubbelfuncties binnen de partij, waarmee ze onder andere doelde op de dubbelrol van Nanninga als lijsttrekker voor de Eerste Kamer en fractievoorzitter in de gemeenteraad van Amsterdam.

Een "onzinverhaal", zegt Eerdmans over die dubbelfuncties. "Voor de toekomst hebben we gezegd dat we geen dubbele functies willen. Maar Annabel was gekozen voor de Eerste Kamer en voor de gemeenteraad. Dan is het niet logisch daar zomaar uit te stappen."

Toch leek de aankondiging van Nanninga, eind augustus, dat ze zich kandidaat stelde als nummer twee op de lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen de druppel voor veel partijleden. Nadat eerder Kamerleden Nicki Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink al uit de partij waren gestapt en zich bij de BBB voegden, zegden ook zes andere partijleden, onder wie twee Europarlementariërs, hun lidmaatschap op.

"Je ziet bij veel partijen strubbelingen en dat mensen ermee stoppen. Veel mensen kwamen bij ons omdat ze belangstelling hadden voor JA21. Daar hebben mensen bij gezeten die andere verwachtingen hadden van de partij. Dat kan."

Kijk hier het hele gesprek met Joost Eerdmans terug:

Als Frans Timmermans op 14 oktober het eerste gezamenlijke GroenLinks-PvdA-congres toespreekt, is de sfeer enthousiast en optimistisch. Het gaat goed in de peilingen en zelfs na het uitbreken van de oorlog in Gaza lukt het om eensgezind op te treden. Maar, vertelt politiek verslaggever van Nieuwsuur Nynke de Zoeten in deze podcast, in een deel van de achterban lopen de emoties over de oorlog hoog op en is er ook onvrede over de lijn die wordt uitgezet. Met name onder GroenLinks-leden is dat het geval.

Die onvrede zie je ook in een deel van de achterban van linkse partijen in het buitenland. In Engeland staat Labour er goed voor in de peilingen, maar dreigt de oorlog de partij te verdelen en komt het leiderschap onder druk te staan. Ook binnen de Democratische Partij van president Biden in de VS is veel discussie.

Historicus en Midden-Oostendeskundige Peter Malcontent schetst hoe het links-rechtsdenken over Israël is ontstaan en waarom er juist op de linkerflank culturele en ideologische verschuivingen plaatsvinden die voor een zekere worsteling zorgen.

Reageren? Mail dedag@radio1.nl

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Het is al jaren de vraag: gaat Lelystad Airport open voor commercieel vliegverkeer en kan het vluchten overnemen van Schiphol? De meningen in politiek Den Haag zijn de afgelopen jaren veranderd en de kans is klein dat het nog gebeurt. Waar eerst bijvoorbeeld de PvdA in 2014 als coalitiepartner nog openstond voor de uitbreiding, is dat in 2023 niet meer zo.

Dat geldt voor het grootste deel van de partijen. In bijna alle verkiezingsprogramma's staat dat de luchthaven niet open kan gaan voor passagiersvluchten. Volgens de gemeente en ondernemers in de buurt heeft dat economische gevolgen. Er is de afgelopen jaren ruim 200 miljoen euro gestoken in het klaarmaken van Lelystad Airport voor commerciële luchtvaart.

In Lelystad en omgeving wordt gehoopt dat de uitbreiding toch door kan gaan. Maar die kans lijkt klein als je naar de plannen van de partijen kijkt.

Ondanks de politieke realiteit heeft de gemeente Lelystad nog goede hoop. Verantwoordelijk VVD-wethouder Dennis Grimbergen: "Wij vinden het spijtig, maar blijven positief over de opening. Het trekt bedrijvigheid aan, het biedt werkgelegenheid. We willen groeien naar 120.000 inwoners. Dat betekent dat we 20.000 woningen moeten bouwen. En waar mensen wonen, willen mensen werken. Het is een economische stimulans voor de regio. Een groter Lelystad Airport kan de komende tien jaar 1000 tot 1500 nieuwe banen opleveren."

Daarnaast is hij van mening dat Schiphol Lelystad Airport nodig heeft, vooral nu die luchthaven moet krimpen. En daarvoor ligt het vliegveld al jaren klaar, zeggen gemeente en ondernemers in de buurt.

Daarom willen ook de ondernemers nog geen definitief afscheid nemen van de uitbreiding. Volgens Buck Jüch, voorzitter van de Bedrijfskring Lelystad, zullen bedrijven die een vestiging bij Lelystad Airport in de planning hadden dat afzeggen. "Aan de ene kant wordt er al vijf kabinetten gepraat over de opening. Aan de andere kant wordt het continu tegengehouden. Het is geen betrouwbare omgeving. Dat schrikt ondernemers af."

Voor omwonenden die vrezen voor overlast, is het niet doorgaan van de uitbreiding een overwinning. "In alle gesprekken met de minister hebben we gezegd: als het niet doorgaat dan gaat de vlag uit. Maar als het er toch komt, dan willen we betrokken zijn", zegt Anne Marie van Raalten van de Lelystadse Boer, een samenwerking van boeren in de omgeving van het vliegveld.

Als er passagiers komen, is er afgesproken dat de cateraar producten zoals aardappelen en uien afneemt van boeren in de regio. Dat de burgerluchtvaart in Lelystad er definitief niet lijkt te komen, is voor de boeren geen probleem. "We waren toch nog niet speciaal aan het telen voor ze."

De Samenwerkende Actiegroepen Tegen Laagvliegen (SATL) vindt de politieke kentering een goede zaak. "Hier zijn we blij mee, je ziet een grotere politieke weerstand nu, een duidelijk nee", zegt voorzitter Leon Adegeest. Helemaal zonder zorgen is de actiegroep nog niet: "Op de achtergrond gaan de voorbereidingen gewoon door."

Het volgende kabinet moet aan de slag met een flink aantal hardnekkige problemen, maar in hun verkiezingsprogramma's maken politieke partijen niet de keuzes die daarvoor nodig zijn. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) lichtte tien programma's door en concludeert dat de partijen wel aangeven welke problemen ze willen aanpakken, maar niet hoe ze dat precies gaan doen.

"Partijen benoemen bijvoorbeeld dat de personeelstekorten in de zorg en het onderwijs veel aandacht verdienen, maar verbinden daar geen consequenties aan", zegt SCP-directeur Karen van Oudenhoven in Nieuwsuur. "Alleen maar mooie dingen beloven is niet waar kiezers op zitten te wachten. Burgers zijn niet achterlijk. Ze willen een kabinet dat de problemen oplost."

Het SCP keek naar de plannen van tien partijen op zes thema's: bestaanszekerheid, kansengelijkheid, asiel en migratie, de zorg, verduurzaming en de krapte op de arbeidsmarkt. Alle partijen erkennen dat dit belangrijke onderwerpen zijn, maar komen volgens het SCP met te weinig maatregelen.

Van Oudenhoven: "De partijen willen bijvoorbeeld allemaal goede zorg leveren voor iedereen, maar maken geen keuzes wat in de toekomst nog aan zorg geboden kan worden en wat misschien niet meer." Deze lastige keuzes lijken politici liever te vermijden.

Alle onderzochte partijen laten steken vallen, schrijft het SCP. Als partijen wél keuzes maken, zijn de gevolgen vaak niet uitgewerkt. Ook denken partijen niet genoeg na over de uitvoerbaarheid van hun plannen.

Er zijn enkele uitzonderingen. Over arbeidskrapte zegt D66 dat Nederland meer moeten investeren in productiviteit. En NSC, niet meegenomen in het SCP-rapport, schrijft dat de overheid minder plannen moet maken in sectoren waar er personeelstekorten zijn. Van Oudenhoven: "Dat is vrij uniek. Er zijn weinig partijen die zeggen: zorg dat er minder vraag is naar arbeid."

De onderzochte partijen willen te graag alle kiezers te vriend houden, denkt Van Oudenhoven, en maken daarom nauwelijks fundamentele keuzes in hun programma's. "Ik denk dat de eerste neiging van partijen is om te verleiden en de mooie verhalen te vertellen."

Ze noemt dat teleurstellend, en onnodig. "Uit eerder onderzoek van ons blijkt dat burgers echt wel zitten te wachten op het eerlijke verhaal. Ze willen graag weten waar het met Nederland naartoe gaat. Ze willen een visie van een nieuw kabinet."

Als partijen niet gedetailleerdere en hardere keuzes maken "krijg je dat er straks kleine maatregelen worden genomen voor heel grote vraagstukken", waarschuwt Van Oudenhoven. "De transformaties die op dit moment nodig zijn komen dan niet van de grond."

Ook Nieuwsuur kijkt in aanloop naar de verkiezingen naar de plannen van de partijen. In deze video zie je wat ze zeggen over bestaanszekerheid:

Politieke partijen doen ook deze verkiezingscampagne uitgebreid aan microtargeting op sociale media. Dat is het gericht advertenties sturen naar potentiele kiezers op basis van persoonlijke informatie, zoals hun zoekgeschiedenis.

Stel je zoekt op Facebook naar een recept of informatie van je bank, dan kan die informatie gebruikt worden om je gericht een campagnefilmpje of advertentie te laten zien. Ben je geïnteresseerd in het blad Happinez, de VPRO of veganisme dan wil GL-PvdA je graag benaderen.

De advertentiebibliotheek van Meta, met uitgaven per partij. Niet alle genoemde partijen doen aan gedetailleerde targeting:

Heb je een rekening bij de bank Türkiye Is, koop je wel eens een ticket bij Royal Air Maroc of luister je muziek van de Turkse artiesten Baris Manco en Sezen Aksu, dan is de kans groot dat je een Denk-advertentie op je scherm krijgt.

D66 kiest dan weer voor woorden, zoals veganisme, masterdiploma en kwaliteit van leven. BBB richt een deel van de advertenties op mensen die Fries spreken. Andere partijen houden het online op de selectie man/vrouw, een algemeen profiel van hun eigen achterban of adverteren langs de snelweg.

De afgelopen maand hebben in ieder geval GL-PvdA, D66, FvD, JA21, Denk, SP en PvdD op Facebook en Instagram gebruik gemaakt van hele gerichte advertenties. Ze hebben er honderden tot tienduizenden euro's aan advertentiegeld aan uitgegeven.

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) spreekt van effecten die tot een oneerlijke verkiezingsuitslag kunnen leiden. "Het stiekem manipuleren van kiezers op basis van verboden profielen is heel gevaarlijk in een democratie", zegt voorzitter Aleid Wolfsen. "Dit moet je als politieke partij niet willen, het is een onrechtmatige inbreuk op grondrechten."

Het is om die reden dat het ministerie van Binnenlandse Zaken al een tijd werkt aan een wet die microtargeting voor politieke partijen aan banden legt. In de Wet op de politieke partijen (Wpp) komt een speciaal hoofdstuk met transparantieregels voor politieke advertenties en microtargeting.

Een nieuw op te richten Autoriteit Wpp gaat een register bijhouden, zo is de bedoeling van het kabinet. Politieke partijen zijn verplicht informatie aan te leveren over advertenties die zij plaatsen en hoeveel zij daarvoor betalen.

Als er microtargeting wordt gebruikt moeten partijen aangeven op welke specifieke doelgroepen zij zich richten, welke persoonlijke gegevens daarvoor worden gebruikt en waarom de partij kiest voor targeting.

Tom Dobber, onderzoeker microtargeting bij de Universiteit van Amsterdam, zegt dat de effecten niet zo sterk zijn "dat je van een VVD-kiezer een GroenLinkser kunt maken". Hij deed een jarenlang onderzoek dat bewees dat microtargeting werkt.

Zwevende kiezers kunnen naar een partij gelokt worden met een advertentie op maat. "Je denkt dan veel sneller 'hé dit is interessant voor mij' en je gaat dan de boodschap aandachtiger lezen."

Veel van de selecties die partijen maken zijn al openbaar. Op de site van Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp en Threads) staat die informatie in de advertentiebibliotheek. Bij Google (Youtube, Gmail, Blogger) staat die informatie, die het bedrijf in het geval van politieke partijen heeft beperkt tot leeftijd, geslacht en postcode, in het Centrum voor advertentietransparantie. "Maar dat is voor gewone burgers ondoorgrondelijk", zegt Dobber. "Het is dus heel intransparant."

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) betwijfelt of het de handigste manier is om in Nederland een register aan te gaan leggen. In de EU zijn regels in de maak om juist de aanbieders van reclamediensten verantwoordelijk te maken. Dit omdat zij meestal verantwoordelijk zijn voor het hele proces van microtargeting.

Ook vreest de AP voor een schijnoplossing omdat wat de politieke partijen daadwerkelijk online doen niet wordt gecontroleerd.

De ouderenzorg is met ruim 18 miljard euro per jaar een grote uitgavenpost voor de overheid. De kosten, vergrijzing en personeelstekorten nemen alleen maar toe de komende jaren. Hoe bereiden politieke partijen Nederland daarop voor?

Brancheorganisatie Actiz constateert dat politieke partijen geen scherpe keuzes maken in hun verkiezingsprogramma's. "Er zijn namelijk te veel mensen die al dan niet terechte verwachtingen van de zorg hebben, die niet meer kunnen worden waargemaakt zoals we dat voorheen gewend waren. Dit vraagt reële politieke oplossingen", schreef voorzitter Anneke Westerlaken eerder deze week.

Daarmee bedoelt de organisatie dat er minder zorg beschikbaar zal zijn in de toekomst en dat mensen meer zelf zullen moeten doen en bijdragen. Ook van familieleden en de omgeving zal meer gevraagd worden in de toekomst.

Actiz is niet de enige organisatie die dit probleem urgent vindt, het ene na het andere rapport waarschuwt voor de gevolgen van de vergrijzing. Zo concludeerden ambtenaren van het ministerie van Volksgezondheid in een advies dat niets doen geen optie is.

De uitgaven zijn een probleem, die stijgen in prognoses naar 36 miljard in 2040. Maar net zo urgent: de vraag naar zorg neemt toe terwijl het aanbod niet toeneemt. Zo zal het aantal 80-plussers in 2040 bijna verdubbelen, dus zijn er meer zorgverleners nodig. Maar tegelijkertijd wordt de arbeidsmarkt juist krapper en zijn er in de toekomst steeds minder potentiële mantelzorgers per oudere.

De politieke partijen hebben in hun programma's wel degelijk aandacht voor de ouderenzorg. Zo wordt er veel geschreven over mantelzorgers. Bijna alle partijen willen iets doen om mantelzorgers te ondersteunen. ChristenUnie constateert dat iedereen vroeg of laat te maken krijgt met mantelzorg, daarom moet er meer ruimte komen, zegt lijsttrekker Mirjam Bikker.

"Zij moeten makkelijker verlof krijgen. Dat omzien naar elkaar moeten we meer stimuleren, maar hoe fix je dat als het spits is in je leven?" Medische zorg moet wel bij professionals blijven, stelt ze.

Veel partijen willen ook meer woningen bouwen voor ouderen en de administratiedruk verlichten voor het zorgpersoneel.

Maar hoe de ouderenzorg in de toekomst verder eruit moet zien, daarin verschillen de partijen van mening. Zo willen linkse partijen als de SP, GroenLinks/PvdA, BIJ1 en PvdD het stelsel omgooien en de marktwerking flink terugdringen. Daardoor kun je bijvoorbeeld de lonen verhogen. Ook D66 wil minder marktwerking.

En samen met de VVD wil D66 onder andere inzetten op meer technologie in de zorg om het toenemende personeelstekort deels op te vangen.

D66-lijsttrekker Rob Jetten erkent dat er scherpe keuzes gemaakt moeten worden. Daarom vindt hij dat er niet meer geld moet naar de zorg "We moeten inderdaad zelf meer gaan organiseren. Niet alles kan en ouderen moeten langer thuis wonen."

Ook arbeidsmigratie wordt geopperd als onderdeel van de oplossing, bijvoorbeeld door Volt en BBB.

Sommige partijen, zoals BBB, JA21 en PVV willen de bejaardenhuizen terug, al dan niet in een modern jasje. Op de vraag of dat financieel wel kan, zegt BBB'er Nicki Pouw-Verweij dat zij ervoor kiezen om te investeren. "We denken dat het ook nodig is en op den duur scheelt het geld."

De programma's van politieke partijen staan dus wel vol met verschillende plannen, dat vindt Actiz positief, "maar een realistisch verhaal over de vergrijzing en hoe we als samenleving de uitdagingen gaan tackelen, ontbreekt."