D66 heeft de Tweede Kamerverkiezingen gewonnen met 29.668 stemmen verschil met de PVV. Dat heeft de Kiesraad bekendgemaakt tijdens een openbare zitting in de Tweede Kamer.

Het uiteindelijke verschil tussen de nummer 1 en nummer 2 is daarmee nog ruim duizend stemmen groter dan verwacht door de verkiezingsdienst van persbureau ANP. Dat betekent overigens niets voor de zetelverdeling. Beide grootste partijen krijgen 26 zetels. Daarna volgen VVD met 22 zetels, GroenLinks-PvdA met 20 zetels en CDA met 18 zetels.

Vijf vrouwen zijn zoals verwacht met voorkeurstemmen in de Tweede Kamer gekozen. Het gaat om Fatihya Abdi, Mikal Tseggai, Lisa Vliegenthart en Barbara Kathmann van GL-PvdA en Marieke Vellinga-Beemsterboer van D66.

De voorzitter van de Kiesraad, Wim Kuijken, zei dat de uitslag betrouwbaar is en dat er geen bijzonderheden zijn geconstateerd die de uitslag in twijfel trekken. Wel benadrukte hij dat het tellen mensenwerk is en dat er hier en daar tel- en optelfouten zijn gemaakt. Maar het aantal fouten is de afgelopen jaren flink gedaald: van ruim 14.000 in 2021 naar 7766 nu.

Kritiek op Amsterdam

Kuijken stond in het bijzonder stil bij de situatie in Westerwolde (Groningen) en Stein (Limburg), waar in totaal 261 stembiljetten zijn gebruikt uit een verkeerde kieskring. De fout lag bij de leverancier van de stembiljetten. Omdat in de Kieswet staat dat mensen moeten stemmen op kandidaten in hun eigen kieskring, zijn al deze stemformulieren ongeldig verklaard. "Heel zuur voor de betreffende kiezers, die in alle oprechtheid meenden een geldige stem te hebben uitgebracht", zei Kuijken.

Hij prees verder de transparantie van de gemeenten, die de verslagen van de stembureaus op hun website plaatsten. "Zo kan iedereen de optelling narekenen." Wel vindt Kuijken dat het publiceren van de resultaten niet overal snel genoeg gebeurt. "De wet zegt: onverwijld", wat onmiddellijk of zonder uitstel betekent. Hij wees daarbij naar de gemeente Amsterdam, die gisteren pas publiceerde. "Die was echt heel laat. De organisatie van het verkiezingsproces kan in enkele gemeenten echt beter."

Ook had Kuijken nog een andere waarschuwing aan gemeenten: ze kunnen beter pas resultaten wereldkundig maken als ze alle stemmen hebben geteld. Nu gaven ze soms al gedeeltelijke uitslagen door aan het ANP, waardoor de resultaten later meerdere keren werden bijgesteld. "Dat heeft geleid tot onrust. Dat is onnodig en onwenselijk. Een uiterst zorgvuldige omgang met de presentatie van voorlopige, onvolledige tellingen is daarom echt van groot belang. Anders ontstaat gemakkelijk een misverstand of een verkeerde indruk." Hij vindt dat gemeenten en media hierover transparante en duidelijke afspraken moeten maken.

Hoewel de verkiezingsuitslag nog nooit zo dicht bij elkaar zat, is op basis van de prognoses duidelijk geworden dat D66 de meeste stemmen heeft gekregen. De Kiesraad moet dat resultaat vandaag nog wel officieel bevestigen.

De Kiesraad controleert de duizenden stembureaus, waar tienduizenden vrijwilligers en ambtenaren de stemmen tellen. Toen PVV-leider Wilders ongefundeerde berichten deelde die suggereerden dat er gesjoemeld zou zijn, weerspraken de Kiesraad, gemeentes en experts dat direct.

Zij wijzen op de onafhankelijke en cruciale positie van de Kiesraad bij de verkiezingen: de instantie telt niet alleen de stemmen op, maar houdt ook in de gaten of er geen fouten worden gemaakt.

Hoe doet de Kiesraad dat? En waarom is er ruim een week nodig om de uiteindelijke uitslag vast te stellen?

'Man scheurde stempas kapot'

Het begint als de stembureaus sluiten: dan moeten de leden van het stembureau beginnen met het tellen van de stemmen. Dat is openbaar, dus iedereen mag daarbij aanwezig zijn om te kijken hoe dat in zijn werk gaat.

Zo ziet het tellen van de stemmen eruit:

Telfouten komen regelmatig voor. Ze worden vaak ontdekt als het aantal stempassen dat stembureauleden hebben ingenomen, niet overeenkomt met het aantal stembiljetten dat in de stembus is gedaan. "Tellen is nu eenmaal handwerk en dat betekent dat er fouten gemaakt kunnen worden", zegt de Kiesraad.

De stembureaus melden eventuele telverschillen in het proces-verbaal, dat zijn de verslagen die elk stembureau naar de gemeente stuurt. Daarin staat ook hoe de dag is verlopen en of er dingen verkeerd zijn gegaan.

Hond at stempas op en andere dingen die misgingen

Het gaat in de stembureaus onder meer weleens mis met volmachten, waarmee je iemand anders voor je kan laten stemmen. Zo weigerde een stembureaulid van de gemeente Enschede een man met een volmacht een stembiljet te geven, omdat hij zelf al eerder had gestemd. "Meneer werd boos, scheurde de stempas kapot en begon te schreeuwen", is in het verslag te lezen.

In de stembureaus van Zuidplas en Amsterdam lag er eventjes een pen in het hokje, in plaats van een rood potlood. De stemmen die met de pen waren gedaan, moesten ongeldig worden verklaard. In de gemeente Enschede werd een stempas door een hond aangevreten. "Alle relevante info is nog leesbaar, dus we laten wel stemmen", schrijft het stembureaulid. In Lelystad en Kampen kwamen mensen met hun hand vast te zitten in de gleuf van de stembus.

Ook gaat er soms al voor de verkiezingen wat mis. Zo werden bijvoorbeeld in de gemeentes Westerwolde en Stein de verkeerde stembiljetten geleverd, waardoor 260 stemmen achteraf ongeldig werden verklaard.

Als er een onverklaard telverschil is van één stem of meer, is het stembureau verplicht om te hertellen. Maar soms zijn telfouten goed te verklaren. Zo zagen stembureauleden in Lelystad dat er per ongeluk stemmen in de verkeerde bus gingen, van het naastgelegen stembureau.

Als de afwijkingen te groot zijn, geeft de Kiesraad het stembureau de opdracht om opnieuw te tellen. Dat is bijvoorbeeld het geval als het telverschil groter is dan 2 procent, of als er opvallend veel (meer dan 3 procent) ongeldige of blanco stemmen zijn uitgebracht.

Volgens de Kiesraad was het aantal telfouten de afgelopen jaren het minst bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023, dat kwam toen uit op ruim 8600 stemmen. Dat aantal is bij lange na niet genoeg voor een zetel:

Doordat processen-verbaal van de stembureaus allemaal online staan, zijn de tellingen voor iedereen te controleren. Op X zijn dan ook meerdere voorbeelden te vinden van mensen die foute optellingen of gemiste stemmen delen. Dat laatste kan alleen als je als enige een voorkeursstem hebt uitgebracht op een kandidaat die in het proces-verbaal 0 stemmen heeft.

Al dit soort meldingen konden mensen tot afgelopen woensdag naar de Kiesraad sturen, die er vervolgens onderzoek naar doet. Daardoor waren er de afgelopen dagen in onder meer Rijswijk, Woerden en Aalten hertellingen. Daarnaast worden er door data-analyse mogelijke telfouten opgespoord, zoals in Stichtse Vecht.

De vorige Tweede Kamerverkiezingen gaven 225 mensen een melding door aan de Kiesraad. In 107 van die gevallen was er inderdaad een telfout gemaakt.

Negen dagen na de verkiezingen, na een proces van tellen, controleren en hertellen, zal de Kiesraad straks om 10.00 uur de officiële uitslag in de Tweede Kamer bekendmaken. Toch is het dan nog steeds niet helemaal officieel: een speciale commissie met Kamerleden gaat dan nogmaals kijken of er onregelmatigheden zijn.

Dat leidde bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 tot een hertelling, toen bij vier stembureaus in Tilburg het aantal uitgebrachte stemmen lager was dan het aantal ingeleverde stempassen. Het grootste deel van de onverklaarbare stemverschillen werd alsnog gevonden en in de uiteindelijke uitslag aangepast.

Verkenner Koolmees zet vrijdag de kabinetsformatie meteen op scherp. Want hij zet tegenpolen (JA21/D66 en VVD/GL-PvdA) met elkaar om tafel om helderheid te krijgen over hoe het nu precies zit met hun genoemde verschillen. En dat kan nog wel eens spannend worden.

Zien Eerdmans en Jetten samen regeren wel zitten als ze zo van mening verschillen over het klimaat en Europa? Blijft VVD-leider Yesilgöz echt bij haar blokkade? En wat gebeurt er dan?

Koolmees vindt het een logische stap om op dag drie twee "koppeltjes" tegenover elkaar te zetten. Zijn opdracht is om snel helder te krijgen wie met wie wil regeren en dat pakt hij voortvarend aan.

Koolmees heeft in twee dagen alle vijftien partijleiders gesproken en hij heeft een aardig beeld. Álle partijen willen een snel en stabiel landsbestuur, álle partijen vinden dat de aanpak van de grote problemen zoals asiel, stikstof en veiligheid te lang stil heeft gelegen. "Maar er zijn wel verschillen over de samenstellingen", constateert Koolmees droogjes na afloop van zijn werkdag.

Zo groot?

Nu voert Koolmees de druk op door de tegenpolen gezamenlijk aan tafel te zetten. Hij wil meer duidelijkheid van twee koppeltjes: JA21 en D66; en VVD en GroenLinks-PvdA over hun inhoudelijke tegenstellingen. Zijn het nu échte verschillen of worden ze zo ervaren"? vraagt Koolmees zich af. "Klopt het? Zijn er overeenkomsten te bereiken? Of zijn ze echt zo groot?"

Het spannendste gesprek vrijdag wordt dat tussen VVD-leider Yesilgöz, GroenLinks-PvdA-leider Klaver en Koolmees in zijn tijdelijke werkkamer in de Kamer. JA21 en D66 hebben wel inhoudelijke verschillen over klimaat en Europa, maar hebben elkaar niet uitgesloten.

Dat heeft VVD-leider Yesilgöz wel gedaan bij GroenLinks-PvdA. "Er is niet één onderwerp waar we hetzelfde over denken", verklaarde VVD-leider Yesilgöz woensdag op de eerste formatiedag haar houding. "Ik heb het de kiezers beloofd."

Die VVD-blokkade maakt de formatiepuzzel extra complex. De VVD wil een kabinet van D66, VVD, CDA en JA21, maar dat is weer voor winnaar D66 niet comfortabel. Het zijn partijen met een rechts of christelijk signatuur en dat staat behoorlijk van D66 af. Verder blijft het steken op 75 zetels en moet er of een vijfde partij bij of voor ieder plan gedoogsteun bij de oppositiepartijen gezocht worden.

De kleinere partijen die vandaag op bezoek zijn gekomen houden de boot ook nog een beetje af. "Ons past bescheidenheid", was een veelgehoorde opmerking van een aantal partijleiders. Het waren alleen ChristenUnie-leider Bikker en 50Plus-leider Struijs die lieten doorschemeren dat er met hen wel te praten was over nodige steun.

Koolmees neemt een risico met zijn aanpak. Als VVD-leider Yesilgöz volhardt in haar opstelling, kan een streep gezet worden door de voorkeur van winnaar D66. Het is de verkenner dan niet gelukt om de VVD aan te sporen om compromissen te sluiten, zoals Koolmees zo belangrijk vindt.

Als de partijen willen dat al die grote problemen van asiel tot veiligheid worden aangepakt, zullen ze "over hun schaduw heen moeten springen", aldus Koolmees.

Bij de VVD zijn ze donderdagavond nog niet zo ver. Yesilgöz zal op de uitnodiging van de verkenner ingaan, zo laten ze vanuit de VVD weten. "Om toe te lichten waarom dit niet gaat werken."

Duidelijkheid is er dan wel, maar de formatie zal er niet eenvoudiger door worden.

De zeven fractievoorzitters die vandaag bij verkenner Koolmees langsgingen, zijn het over één ding eens: er moet zo snel mogelijk een nieuw en vooral stabiel kabinet op het bordes van het paleis staan. Voor de Kerst, zoals eerst werd gezegd, is wel erg optimistisch, maar een ellenlange formatie is niet in 's lands belang.

"Op zo kort mogelijke termijn weer een missionair kabinet", vindt CDA-leider Bontenbal, die erop wijst dat het huidige kabinet in de nieuwe Kamer nog maar op 26 zetels steunt. "Nederland verdient snel een daadkrachtig landsbestuur", vindt ook fractievoorzitter Klaver van GroenLinks-PvdA. "Nederlanders verlangen naar een politiek van daadkracht en verbinding, waarin zo veel mogelijk Nederlanders zich herkennen", meent D66-voorman Jetten.

Toch is het op deze eerste dag van deze kabinetsformatie nog moeilijk voor de partijen om de campagne-modus helemaal los te laten. Blokkades die voor de verkiezingen werden opgeworpen, staan nog recht overeind. De meeste partijen willen om uiteenlopende redenen nog steeds niet in een kabinet met de PVV. En VVD-fractievoorzitter Yesilgöz zegt nog steeds 'njet' tegen een coalitie met GroenLinks-PvdA.

Favoriete combinatie

Daarmee blokkeert ze de favoriete combinatie van verkiezingswinnaar D66. Jetten wil het liefst een breed kabinet, met VVD, CDA en GroenLinks-PvdA. Zo'n kabinet kan op ruime steun rekenen in de Tweede Kamer: 86 zetels.

"Er is niet één onderwerp waar we dezelfde opvatting hebben over het probleem of de oplossing", zei Yesilgöz vandaag over de verschillen tussen de VVD en de linkse fusiepartij. De liberalen zullen ook geen gedoogsteun geven aan een kabinet waar GroenLinks-PvdA aan meedoet, maakte ze duidelijk. "Ik heb de kiezers iets beloofd. Dus ik ben consistent."

VVD'ers laten niet na te benadrukken dat er een groot verschil is tussen de PvdA waarmee ze eerder samenwerkten en de huidige partij waar Jesse Klaver leiding aan geeft. Door de fusie met GroenLinks is de partij in de ogen van de VVD enorm opgeschoven naar links en in radicaal en activistisch vaarwater terechtgekomen.

Uit het verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA is dat niet direct op te maken, maar dat GroenLinksers over het algemeen wat linkser zijn dan de sociaaldemocraten van de PvdA wordt niet betwist.

VVD-kiezer 'rechtser'

Tegelijkertijd zijn de kiezers van de VVD ook opgeschoven naar rechts. Uit het verkiezingsonderzoek dat Ipsos I&O deed in opdracht van de NOS blijkt dat de partij vooral kiezers heeft verloren aan D66. Nieuwe VVD-kiezers kwamen grotendeels van de PVV, zo'n 15 procent.

Bij de VVD is te horen dat ze die kiezers uiteraard niet kwijt willen en dat daarom het verzet tegen samenwerking met links cruciaal is. In maart zijn er gemeenteraadsverkiezingen, waarbij de partij ook goed uit de bus wil komen.

De andere veelgenoemde coalitie, van D66, VVD, CDA en JA21, stuit formeel niet op blokkades, maar wordt ook zeer lastig. D66 en JA21 liggen op veel onderwerpen mijlenver uit elkaar. Klimaat en Europese samenwerking, typische D66-onderwerpen, doen JA21-fractievoorzitter Eerdmans niet warmlopen. Andersom wil D66 veel minder ver gaan op het gebied van (asiel)migratie dan JA21.

Die coalitie komt niet verder dan 75 zetels. Dat is net geen meerderheid, al ziet VVD-leider Yesilgöz dat anders. Volgens haar kan zo'n kabinet ook niet meteen worden weggestuurd door een meerderheid en kan het daarmee toch een basis zijn voor vruchtbare samenwerking.

Vijfde partij erbij?

Maar Bontenbal (CDA) en Eerdmans (JA21) hebben liever een wat breder fundament, met mogelijk een vijfde partij erbij. Al maakte Bontenbal na afloop van zijn gesprek met Koolmees duidelijk dat stabiliteit wat hem betreft over meer gaat dan alleen het aantal zetels: "Dat gaat ook over: kun je iets van een gezamenlijke agenda vinden? En is er chemie tussen de hoofdrolspelers?"

Morgen ontvangt verkenner Koolmees de acht fractievoorzitters van de kleinere partijen. Vooruitlopen op zijn conclusies deed hij uiteraard nog niet. Op de vraag of hij optimistisch is, antwoordde hij glimlachend: "Altijd!"

Vier lijsttrekkers van de partijen die vorige week werden gekozen in de Tweede Kamer, wisten minder dan de helft van de stemmen op de eigen partij binnen te halen. Het laagste percentage was voor de inmiddels teruggetreden Frans Timmermans, die 38 procent van de GroenLinks-PvdA-stemmers achter zich kreeg.

Ook Caroline van der Plas van BBB (44 procent), Dilan Yeşilgöz van de VVD (46 procent) en Laurens Dassen van Volt (47 procent) kregen relatief weinig steun. Dat is een groot contrast met de PVV, waar Geert Wilders op 95 procent uitkwam, met meer dan 1,7 miljoen stemmen.

Dat blijkt uit een analyse die de NOS maakte van de telbestanden die gemeenten naar de Kiesraad stuurden. Komende vrijdag maakt de Kiesraad alle officiële uitslagen bekend.

Bij Volt en GroenLinks-PvdA lijkt onder meer een rol te hebben gespeeld dat veel links-progressieve kiezers graag op vrouwen stemmen. Het was al bekend dat vier vrouwen die eigenlijk te laag op de lijst van Groenlinks-PvdA stonden, via voorkeurstemmen alsnog in de Tweede Kamer komen. Bij D66 slaagde Marieke Vellinga-Beemsterboer daar in.

Veel BBB-stemmen voor Keijzer

Ook op rechts lijken sommige kiezers bij voorkeur op een vrouw te stemmen. Bij de PVV kreeg nieuwkomer Shanna Schilder, de onbekende nummer 3 op de lijst, na Wilders de meeste stemmen. Het waren er ruim 20.000, duizenden meer dan Kamervoorzitter Martin Bosma.

Bij JA21 kreeg Ingrid Coenradie ruim 100.000 stemmen, 16 procent van de totale JA21-aanhang. Dat was meer dan nummer 2 Annabel Nanninga, die op 11 procent bleef steken. Lijsttrekker Joost Eerdmans haalde 68 procent.

BBB-aanvoerder Van der Plas had te maken met de grote aanhang voor een andere vrouw; vier op de tien BBB'ers stemden op demissionair vice-premier Mona Keijzer, bijna even veel dus als op de nummer 1.

Karremans populaire VVD'er

Volgens Henk Vermeer, de campagneleider van de BBB, was dit juist de bedoeling. "We hebben vanaf het begin af aan de strategie gehad om ook Keijzer in te zetten in de campagne", reageert hij. "Als zij niet zoveel voorkeursstemmen had gehad, was de campagne dus niet goed geweest."

Bij de VVD was het juist een man die goed scoorde: Vincent Karremans, die ook zeer zichtbaar was in de media, kreeg 328.000 voorkeurstemmen. Daarmee was de demissionair minister van Economische Zaken bij deze verkiezingen de niet-lijsttrekker met de meeste stemmen. Ook twee andere VVD-ministers, Eelco Heinen en Ruben Brekelmans, deden het goed.

Bij de verkiezingen van 2023, de eerste keer dat Yeşilgöz de VVD-lijst aanvoerde, wist zij nog 85 procent van de eigen achterban achter zich te krijgen. Dat was een vergelijkbaar percentage met dat van haar voorganger Mark Rutte bij de meeste voorgaande verkiezingen.

De afgelopen kabinetsperiode werd duidelijk dat de populariteit van Yeşilgöz onder VVD-kiezers sterk is gedaald. In het laatste onderzoek van Ipsos I&O voor de verkiezingsdag kwam naar voren dat zij voor vertrekkende VVD'ers een belangrijke factor was in hun besluit. In een ander onderzoek kreeg zij het gemiddelde rapportcijfer 4,2 van de kiezers, vergelijkbaar met dat voor Frans Timmermans en Geert Wilders.

Ooit 99 procent voor Van der Staaij

Opvallend is verder dat ondanks de sterk gegroeide populariteit van Rob Jetten, de winnaar van de verkiezingen, 'maar' 68 procent van de D66'ers zijn vakje rood kleurde. Ter vergelijking: bij Henri Bontenbal van het CDA was dat 80 procent en bij Chris Stoffer van de SGP 89 procent.

Overigens was het hoogste percentage voor een landelijke lijsttrekker de voorbije vijftien jaar voor SGP'er Kees van der Staaij. Hij kreeg in 2010 de stem van 99 procent van de eigen kiezers. Bij de staatkundig gereformeerden staan tot op de dag van vandaag geen vrouwen op de lijst.

De Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) in Vlissingen heeft meer vrouwen dan mannen op de kandidatenlijst gezet voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026.

"Een unicum binnen de SGP, wat in Vlissingen wél kan ", zegt lijsttrekker Lilian Janse in een persbericht op de website. "Ik ben enorm blij en super trots dat ik een lijst mag aanvoeren waarop een meerderheid aan vrouwen staat."

De lijst bestaat uit vijftien mensen, onder wie acht vrouwen. Janse, die in 2014 de eerste vrouwelijke lijsttrekker van de SGP ooit was, voert ook deze verkiezingen de lijst weer aan. De SGP in Vlissingen heeft op dit moment twee zetels in de raad. Hoewel Janse de lijst aanvoert, bestaat de top vijf van de kandidatenlijst voor de rest uit mannen.

Een woordvoerder van de SGP in Vlissingen noemt het "min of meer toeval dat er zoveel vrouwen op de lijst staan", maar vindt het tegelijkertijd ook "een mooi signaal". "Bij ons voelen vrouwen de ruimte om lid te worden, terwijl bij andere kiesverenigingen terughoudendheid heerst", zegt hij tegen het Nederlands Dagblad.

Behalve in Vlissingen zijn er in twee andere gemeenten vrouwelijke SGP-raadsleden actief. In Dordrecht en in de gemeente Noordoostpolder werden bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 SGP-vrouwen gekozen.

Tweede Kamer

Dit jaar diende Janse op de landelijke partijdag een voorstel in om het vrouwenstandpunt van de partij te veranderen. Vrouwen wordt volgens de partijprincipes van de SGP ontraden om zich verkiesbaar te stellen voor politieke functies. Daar wilden Janse en de SGP Vlissingen verandering in brengen.

Het voorstel werd vrij eensgezind afgewezen: 299 leden stemden tegen, slechts 53 leden stemden voor. "Kennelijk is de SGP er nog niet klaar voor", reageerde Janse destijds.

Nog geen twee weken later droeg Vlissingen Lilian Janse toch voor als kandidaat voor de Tweede Kamer. Zoals verwacht werd haar kandidatuur niet geaccepteerd. Tot grote frustratie van Janse, vooral omdat ze geen inhoudelijke reden kreeg waarom ze niet op de lijst werd gezet.

"Wat is nou de reden, de inhoudelijke reden?", vroeg Janse zich daarna hardop af bij het radioprogramma De Zeeuwse Kamer van omroep Zeeland. "De reden willen ze niet geven. Ik vind dat frustrerend. Ik hou van transparantie en openheid."

"Een beetje relatietherapie wordt het", zegt verkenner Wouter Koolmees over de gesprekken die hij komende dagen gaat voeren met partijleiders. De twee meest besproken coalitieopties bevatten namelijk partijen die ideologisch flink uit elkaar liggen: het progressieve D66 zal vermoedelijk samen moeten met het rechts-conservatieve JA21, of de rechtse VVD met GroenLinks-PvdA.

Koolmees heeft bewezen dat hij het kan. In 2021 was hij al informateur van het kabinet-Rutte IV en in Rotterdam kreeg hij in 2022 partijen samen die elkaars tegenpolen zijn.

Wat is zijn geheim? We spreken vier Rotterdamse wethouders, van wie er drie bij de formatie in die stad betrokken waren.

Rechtdoorzee

Koolmees is D66'er, maar ligt bij zowel linkse als rechtse partijen goed. In Rotterdam was het niet D66, maar het rechtse Leefbaar Rotterdam dat Koolmees opperde als informateur. "We zochten een informateur, en iemand zag Wouter Koolmees op de Coolsingel lopen", vertelt Leefbaar-wethouder Robert Simons. "Ik heb een afspraak met hem gemaakt. Kennismakingsgesprek. Het klikte gelijk en het is ook een echte Rotterdammer: gewoon rechtdoorzee, pragmaticus, slimme vent."

Koolmees is een nuchtere man, beamen de andere wethouders. "Hij kon dingen relativeren, waardoor we veel sneller tot oplossingen kwamen", zegt Chantal Zeegers (D66). "Hij wist een klimaat te creëren waardoor we onze ideeën goed op tafel konden leggen. Hij is goed in staat bruggen te bouwen tussen mensen."

Zelf noemt Koolmees zijn rol destijds bescheiden, maar zijn kwaliteiten waren hard nodig, vinden de wethouders. De onderlinge verschillen waren groot, zeker tussen het migratiekritische Leefbaar en DENK, dat veel islamitische stemmers vertegenwoordigt. "We hebben uiteenlopende idealen, maar Koolmees zocht naar de overeenkomsten in plaats van de verschillen uit te vergroten", zegt DENK-wethouder Faouzi Achbar. "Hij staat boven de partijen en gebruikt veel humor."

Heikele thema's waren onder meer asielopvang en de rol van de auto in de stad, herinnert Zeegers. "Maar Koolmees wist de emotie eruit te halen en ons een spiegel voor te houden: als je ergens te ver in doorschiet, weet dan wel wat je doet."

Simons: "Wat hij goed deed is gewoon luisteren, noteren, samenvatten en ons ook af en toe confronteren. 'Ja, jullie kunnen nog twee dagen met elkaar hierover doorpraten, maar jullie komen er niet uit'."

Op sommige terreinen werden daarom bewust geen plannen gemaakt, zegt Simons. "We agree to disagree, hebben we bij bepaalde onderwerpen gezegd."

Maar over de meeste thema's bereikten ze overeenstemming. Zeegers: "De politiek heeft soms de neiging om dingen moeilijker te maken dan nodig is. Als je problemen op een nuchtere manier bekijkt, los van ideologische discussies, kom je veel sneller tot oplossingen."

Uiteindelijk leidde dat tot een coalitie "die de verscheidenheid van Rotterdam heel goed afdekt", zegt VVD-wethouder Tim Versnel, die zelf niet bij de formatie betrokken was. "Daarmee doen we recht aan de Rotterdamse samenleving. En dat zou je landelijk natuurlijk ook het liefste zien."

Simons: "Heel veel problemen ervaren DENK-stemmers en Leefbaar-stemmers en ook de VVD- en D66-stemmers op dezelfde manier."

Dat overbruggen van verschillen wordt landelijk waarschijnlijk een grotere uitdaging. Bij nationale thema's speelt ideologie vaak een grotere rol dan bij lokale kwesties.

Er zal daarom genoeg vertrouwen moeten zijn tussen de onderhandelaars, zegt Simons. Dat zat in Rotterdam wel goed. "Wij waren ongeveer twee maanden bezig en er is niks uit de gesprekken gelekt. Dat is meestal een goed teken. Het belang van de stad was even belangrijker dan onze eigen politieke opvattingen."

Achbar kan dat beamen. "Ondanks onze eigen uiteenlopende idealen, vonden we oplossingen die gedragen werden door iedereen." Versnel: "Partijen kwamen uit hun schuttersputjes. En daar hebben we eigenlijk nog steeds profijt van."

Verschil verkenner en informateur

Wouter Koolmees is oud-minister en momenteel president-directeur van de NS. Hij gaat als verkenner gesprekken voeren met alle zestien fractievoorzitters. Zijn inventarisatie moet volgende week dinsdag leiden tot een advies over de meest voor de hand liggende coalitie. Vervolgens gaat een informateur samen met die partijen proberen tot een coalitieakkoord te komen. De laatste fase wordt geleid door een formateur, die meestal ook premier wordt.

In 2021 was Koolmees informateur samen met VVD'er Johan Remkes. Zij wisten VVD, CDA, D66 en ChristenUnie te bewegen hun samenwerking voort te zetten in kabinet-Rutte IV.

Hij heeft er zin in, maar "een eenvoudige klus wordt het niet". Toch wil Wouter Koolmees, sinds vanmiddag verkenner, snel van start. De samenleving wil ook "tempo met een nieuw kabinet". Dus leest hij zich vanavond in, en begint hij morgen met de gesprekken. De grootste partij, D66, is daarbij als eerste aan de beurt. Daarna volgen in volgorde van grootte de andere partijen.

Afgesproken is dat Koolmees binnen een week verslag doet aan de Kamer. Alle partijen dringen ook op een snelle verkenning aan, maar de inhoudelijke wensen van partijen liggen niet bepaald op één lijn. "Een beetje relatietherapie wordt het", denkt Koolmees.

Koolmees werd op voordracht van D66 door alle fracties als verkenner aanvaard. Kamervoorzitter Bosma prees de NS-topman "die we even lenen" om zijn lange staat van dienst, als oud-minister en oud-informateur. Volgens Bosma heeft Koolmees de juiste afstand tot de politiek. Koolmees moet zijn verslag op 11 november inleveren. De dag erna wordt de nieuwe Tweede Kamer geïnstalleerd en op 13 november kan de Kamer dan in debat over de verkiezingsuitslag.

Midden of centrumrechts?

D66-leider Jetten herhaalde vandaag zijn pleidooi voor een stabiel kabinet, wat hem betreft met D66, CDA, VVD en GroenLinks-PvdA. Samen hebben ze 86 zetels. Al voor het weekend deed hij een oproep aan VVD-leider Yesilgöz om de verkiezingsuitslag te "laten neerdalen" en "constructief" te werk te gaan.

Yesilgöz voelt nog steeds niets voor zo'n samenwerking. De leiderschapswissel bij GroenLinks-PvdA verandert daar wat haar betreft "helemaal niets" aan. Het gaat de VVD niet om Timmermans of Klaver, zei ze, maar om de ideeën die te ver uit elkaar liggen.

Volgens Yesilgöz is er "geen enkel scenario" denkbaar waarbij "deze twee partijen in een kabinet komen". Dan krijg je "iets in het midden", zegt ze. "Iets gezapigs." Wat de VVD betreft komt er een "centrumrechts kabinet" met D66, CDA, VVD en JA21.

JA21-leider Eerdmans is wel te porren voor zo'n kabinet, maar nu dat op precies 75 zetels kan rekenen is het volgens hem goed om te kijken of daar een partij bij kan. Welke partij dat zou kunnen zijn is dan "vers twee". Op de vraag of zijn partij stabiel genoeg is en klaar is om een kabinet in te gaan zegt Eerdmans dat zijn "partij al vijf jaar bestaat" en over "ervaren kandidaten beschikt".

Het CDA, bij elke te vormen coalitie als middenpartij onmisbaar, spreekt geen voorkeuren uit. Volgens CDA-leider Bontenbal moet in een verkenning snel duidelijk worden welke partijen "op de inhoud" kunnen samenwerken. Het gaat er volgens hem om "wat je kunt bereiken". Daarbij sluit hij ook een minderheidskabinet niet uit.

Koolmees heeft "alle varianten en analyses ook voorbij zien komen". Maar nu zijn eerst de "gesprekken met alle fractievoorzitters van belang", benadrukte hij. Desgevraagd zegt hij dat hij hoopt "in de vertrouwelijkheid van die gesprekken" echt iets verder te komen. Het draait "naast de inhoud ook om onderlinge relaties. Vertrouw je elkaar, kun je je hart luchten bij een ander? Maar als partijen niet bewegen, heeft het weinig zin", zegt hij ook.

Wilders feliciteert Jetten

PVV-leider Wilders erkende vanmiddag dat D66 de grootste is geworden en feliciteerde Jetten met de winst. Vrijdag maakt de Kiesraad de officiële uitslag bekend, maar nu het verschil tussen beide partijen 28.000 stemmen in het voordeel van D66 is, ziet Wilders naar eigen zeggen geen 30.000 stemmen meer zijn kant uit komen.

Vorige week, met minder stemmen geteld en een kleiner verschil, sprak hij daar nog anders over. Een verkenner kon wat hem betreft pas worden aangesteld na de definitieve uitslag, maar daar komt hij nu van terug.

Niet terug neemt hij zijn berichten op X vorige week dat er mogelijk gesjoemeld was met stembiljetten. Betreffende gemeenten wezen de beschuldigingen van de hand en experts noemden het ondermijnend. Wilders noemt het vandaag "totale onzin" dat hij de democratie zou ondermijnen. Volgens de PVV-leider "versterkt het de democratie juist als claims over gesjoemel worden onderzocht".

In elk geval wacht de PVV nu een rol in de oppositie. Dat de partij in een nieuw te vormen kabinet zou komen leek al nooit kansrijk; veel partijen sloten samenwerken met de PVV al in de campagne uit.

Vandaag wordt de eerste voorzichtige stap in de richting van een nieuw kabinet gezet. Om 16.00 uur ontvangt Tweede Kamervoorzitter Martin Bosma de fractievoorzitters. Het is de bedoeling dat er dan een verkenner wordt aangewezen en dat wordt waarschijnlijk D66-prominent en NS-directeur Wouter Koolmees.

Gisteren meldde het ANP, na het tellen van de briefstemmen, dat D66 inderdaad de grootste partij is geworden. De partij krijgt er geen extra zetel bij en blijft op 26 staan. De fractie heeft daarmee straks evenveel zetels als de PVV, maar kreeg 28.455 stemmen meer.

Dat betekent dat de partij van Rob Jetten een verkenner mag gaan aanwijzen, die de komende week aan alle partijen zal vragen welke coalitie zij voor zich zien. Vermoedelijk wordt die verkenner dus Koolmees (48), die in het kabinet-Rutte III vicepremier en minister van Sociale Zaken was.

Koolmees speelde in de lange formatie van dat kabinet van VVD, D66, CDA en ChristenUnie een belangrijke rol als secondant van toenmalig D66-leider Alexander Pechtold en kent dus het klappen van de zweep.

Definitieve verkiezingsuitslag

Vrijdag maakt de Kiesraad de definitieve verkiezingsuitslag bekend in een openbare zitting die om 10.00 uur begint. Dinsdag wordt er dan afscheid genomen van vertrekkende Kamerleden. Woensdag 12 november wordt de nieuwe Tweede Kamer geïnstalleerd.

De verkenner moet zo snel mogelijk verslag doen van zijn bevindingen, zodat de nieuwe Tweede Kamer daar uiterlijk een week na de installatie over kan debatteren. In dat debat wordt dan meteen een informateur aangewezen die de opdracht krijgt om een bepaalde partijencombinatie te onderzoeken.

Nu duidelijk is dat D66 geen 27ste zetel krijgt - en de PVV door veel partijen is uitgesloten als regeringspartner - is er maar één favoriete meerderheidsvariant van Jetten mogelijk: D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA. Deze partijen hebben straks 86 van de 150 zetels in de Tweede Kamer.

Deze combinatie "door het midden" heeft ook de voorkeur van D66-leider Rob Jetten, die dus het voortouw mag nemen om een kabinet te gaan vormen, dat waarschijnlijk ook zijn naam zal gaan dragen. Maar dan moet hij wel eerst de VVD zover krijgen om de tegenzin tegen regeren met GroenLinks-PvdA te laten varen.

Geen meerderheid voor 'centrumrechts'

De VVD zet ook na een verlies van twee zetels (het worden er 22) en het vertrek van GL-PvdA-leider Frans Timmermans nog steeds in op een "centrumrechts kabinet" met daarin D66, VVD, CDA en JA21. Die vier partijen hebben samen 75 zetels en daarmee op één na geen meerderheid, maar dat hoeft volgens de partij van Dilan Yesilgöz geen probleem te zijn omdat ook de oppositie geen meerderheid heeft.

De partij denkt dat "over rechts" regeren stabieler is, omdat de partijen er bijvoorbeeld bij de asielwetgeving snel uit kunnen komen. Overigens zijn er tussen D66 en met name JA21 grote verschillen als het over dit onderwerp gaat.

Bovendien komen D66, VVD, CDA en JA21 in de Eerste Kamer veertien zetels tekort voor een meerderheid, wat betekent dat het misschien lastig wordt om nieuwe wetgeving door de senaat te krijgen. Overigens heeft de combinatie D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA daar ook geen meerderheid. Die partijen komen samen drie zetels tekort.

Maar voor die voorkeurscombinatie van Jetten kan het weer schelen dat Jesse Klaver gisteren is aangewezen als de nieuwe fractievoorzitter van GroenLinks-PvdA. De twee zijn beiden eind 30 en kennen elkaar al lang. Klaver deed als partijleider van GroenLinks nog heel even mee aan dezelfde formatie in 2017 als Wouter Koolmees.

D66 blijft de grootste partij, maar krijgt geen extra zetel en blijft staan op 26. Dat heeft de verkiezingsdienst van persbureau ANP berekend na het tellen van de zogenoemde briefstemmen van Nederlanders in het buitenland. De zogenoemde restzetel blijft bij de SP, die zoals eerder werd verwacht 3 zetels in de Tweede Kamer krijgt.

GroenLinks-PvdA heeft de meeste stemmen gekregen van Nederlanders die hebben gestemd in het buitenland. Dat heeft de gemeente Den Haag bekendgemaakt. De partij kreeg ruim 25.000 van de bijna 87.000 briefstemmen.

D66 kreeg ruim 16.000 briefstemmen. Dat waren bijna 8600 stemmen meer dan de PVV: de partij van Geert Wilders kreeg 7451 briefstemmen.

Met de briefstemmen geteld, blijft D66 verder de grootste partij in de prognose van de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen van ANP. Het verschil tussen D66 en de PVV is nu 28.455 stemmen. Het gaat niet om de officiële uitslag. Die maakt de Kiesraad vrijdag bekend.

Eerder vandaag werd duidelijk dat de voorsprong van D66 met duizenden stemmen was toegenomen, nadat ruim dertig gemeenten nieuwe tellingen hadden aangeleverd.

Zo kreeg de PVV op basis van die nieuwe tellingen in Rotterdam 2483 stemmen minder dan eerder gedacht, terwijl D66 er 2423 stemmen bij kreeg. In andere gemeenten ging de PVV er juist iets op vooruit. In de gemeente Amersfoort staat de PVV bijvoorbeeld nu op 427 stemmen meer dan eerder.

Kabinetsformatie

Dat de laatst overgebleven restzetel niet naar D66 gaat, zal van invloed zijn op de kabinetsformatie. Een coalitie over rechts, van D66, VVD, CDA en JA21, heeft nu geen meerderheid omdat die blijft steken op 75 zetels.

D66 kan nu de druk opvoeren op de VVD om toch te praten over een brede middencoalitie met GroenLinks-PvdA in plaats van JA21. Die combinatie heeft wel een meerderheid, maar VVD-leider Yesilgöz verzet zich tot nu toe daartegen. Zij ziet de linkse fusiepartij als te radicaal en activistisch. Inhoudelijk zijn de verschillen daardoor te groot, vindt ze.

Verkiezingstool

Bekijk de uitslagen van de Tweede Kamerverkiezingen, stel zelf meerderheden samen en krijg zicht op de kiezersbewegingen in de verkiezingstool van de NOS. En bekijk hier hoe de Nederlanders in het buitenland precies hebben gestemd.

Er waren ruim 135.000 stembiljetten aan kiezers in het buitenland verstrekt. Daarvan hebben bijna 87.000 mensen gestemd.

De grootste hoeveelheid van de stemmen uit het buitenland werd al eerder geteld. Deze stemmen waren door kiezers uit het buitenland rechtstreeks naar Nederland gestuurd.

Vanaf vanmiddag 17.00 uur heeft de gemeente Den Haag de laatste stemmen geteld die via ambassades en consulaten zijn binnengekomen.

Vorige week meldde de verkiezingsdienst van het ANP dat D66 de grootste partij is geworden. In deze telling waren de briefstemmen nog niet meegerekend, maar bij eerdere verkiezingen bleken briefstemmers bovengemiddeld links-progressief te stemmen. Daardoor kon de PVV volgens het persbureau de partij van D66-leider Jetten niet meer inhalen.

D66 is van plan morgen Wouter Koolmees naar voren te schuiven als verkenner in de kabinetsformatie. Dat bevestigen Haagse bronnen na een bericht van RTL Nieuws. Morgenmiddag bepalen de fractievoorzitters onder leiding van Kamervoorzitter Bosma hoe de weg naar een nieuw kabinet moet beginnen.

Het is gebruikelijk dat de grootste partij het voortouw krijgt en één of meer verkenners mag voordragen. De laatste stemmen worden nog geteld, maar D66 wordt vrijwel zeker de grootste partij. De andere partijen moeten nog wel met de voordracht van Koolmees instemmen.

Koolmees (48) is de hoogste baas van de Nederlandse Spoorwegen. In kabinet- Rutte III was hij namens D66 minister van Sociale Zaken.

Al eerder verkenner

Hij was in 2021 ook al betrokken bij de kabinetsformatie. Eerst werd hij samen met Tamara van Ark van de VVD benoemd tot verkenner, maar die opdracht werd al gauw ingetrokken omdat de Kamer verkenners wilde die verder van de politiek afstonden. Aanleiding was de commotie rond hun voorgangers Ollongren en Jorritsma en de 'functie elders'- notitie.

Later die formatie werd Koolmees informateur. Samen met VVD'er Johan Remkes wist hij VVD, CDA, D66 en ChristenUnie te bewegen hun samenwerking voort te zetten in kabinet-Rutte IV.

Bronnen rond D66 melden dat Koolmees goed ligt bij zowel linkse als rechtse partijen en daarom geschikt zou zijn als verkenner. Partijleider Jetten heeft een voorkeur voor een breed middenkabinet, met zowel de VVD als GroenLinks-PvdA.

Verkenner Wouter Koolmees wil vaart maken met de kabinetsformatie en praat vandaag in koppeltjes met tegenpolen VVD en GL-PvdA, en met D66 en JA21 om te horen hoe groot hun onderlinge verschillen nou écht zijn.

Om een kabinet te vormen zijn er compromissen nodig, zegt hij. Dus of VVD moet de blokkade tegen links opheffen of D66 moet onderzoeken of samenwerking met JA21 mogelijk is. Ook al ziet D66-leider Rob Jetten dat niet snel gebeuren.

In deze podcast vertellen NOS-journalisten en D66-watcher Lars Geerts en JA21-watcher Ewoud Kieviet over de afstand tussen de partijen en de vraag of die misschien tóch overbrugd kan worden.

In de podcast van dinsdag legden VVD-watcher Wilma Borgman en GroenLinks-PvdA-watcher Wilco Boom de inhoudelijke verschillen tussen die partijen al onder de loep.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Redactie: Lisa Konings

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

Thom de Graaf stopt over acht maanden als vice-president van de Raad van State. Dat doet hij vooral om persoonlijke redenen. "Aan mijn privéleven en andere belangstellingen dan werk ben ik te weinig toegekomen", schrijft hij in een persverklaring.

De Raad van State is het orgaan dat de regering en het parlement adviseert. Daarnaast is het de hoogste bestuursrechter van het land. De Koning is volgens de Grondwet de voorzitter van de Raad van State, maar de vice-president heeft het dagelijkse bestuur in handen.

'Functie niet te lang uitoefenen'

Volgens de regels had De Graaf nog een jaar mogen aanblijven, maar dat vindt hij zelf geen goed idee. "Ik vind dat een functie als die van mij niet te lang moet worden uitgeoefend door dezelfde persoon, nu in het algemeen gebeurtenissen, informatie en personen steeds sneller wisselen."

BBB-leider Caroline van der Plas noemde de Raad van State eerder "te politiek gekleurd" en vond dat er "veel D66-mensen" in zitten, omdat het instituut kritisch was op meerdere voorstellen van het kabinet-Schoof.

De Graaf was van 1998 tot 2003 fractievoorzitter van D66 in de Tweede Kamer, ook was hij vice-premier en minister in het kabinet-Balkenende II. Hij is het niet met Van der Plas eens en vindt dat haar kritiek de rechtstaat ondermijnt.

Op zoek naar opvolger

De Raad van State moet nu op zoek naar een opvolger, die zal op 1 juli 2026 beginnen. Die opvolger zal bij koninklijk besluit worden benoemd, nadat de ministerraad er goedkeuring voor heeft gegeven.

"Tot die tijd ben ik nog volop in functie", zegt De Graaf. "De komende maanden zal voor mij weliswaar alles voor het laatst zijn, maar ik zal met dezelfde energie en inzet als de afgelopen jaren mijn werk blijven doen."

Zoals verwacht is Jesse Klaver de nieuwe fractievoorzitter van GroenLinks-PvdA in de Tweede Kamer. Dat heeft de fractie vanochtend besloten. Klaver volgt Frans Timmermans op, die vorige week opstapte vanwege een teleurstellend verkiezingsresultaat.

"Leiderschap betekent soms een stap opzij doen", zei Klaver kort nadat hij was aangewezen als fractievoorzitter. "Maar soms moet je ook een stap vooruitzetten als de situatie erom vraagt. Dat is wat ik vandaag heb gedaan." Klaver was de enige kandidaat.

Klaver was enig kandidaat, zo bleek bij de presentatie:

De 39-jarige Klaver zit al ruim vijftien jaar in de Kamer en was jarenlang leider van GroenLinks. Twee jaar geleden was hij al korte tijd leider van de gefuseerde GL-PvdA-fractie, tot het aantreden van Timmermans. De afgelopen jaren gold Klaver als zijn secondant.

Voor zijn politieke carrière was Klaver voorzitter van de jongerentak van vakbond CNV, lid van de Sociaal-Economische Raad (SER) en had hij verschillende functies bij Dwars, de jongerenafdeling van GroenLinks.

Moorman en Lahlah

Gisteren werd bekend dat aanstaand Kamerlid Marjolein Moorman voorlopig geen fractievoorzitter wil worden. Ze noemde Klaver voor de komende tijd "de meest logische en verreweg de beste keuze". Eerder werd ook al duidelijk dat de nummer 2 op de kandidatenlijst voor de Kamerverkiezingen, Esmah Lahlah, ook niet wilde.

De komende tijd wordt er geformeerd in Den Haag en daar heeft Klaver ervaring mee. Die deed hij op in 2017, toen hij als GroenLinks-leider betrokken was bij een - uiteindelijk mislukte - formatiepoging met VVD, CDA en D66.

In de formatie moet duidelijk worden of GroenLinks-PvdA in de regering of in de oppositie gaat zitten. In de twintig leden tellende fractie heerst volgens ingewijden het gevoel dat ze liever regeren, maar "er moet wel iets te regeren zijn".

Het is overigens niet gezegd dat Klaver hiermee automatisch de lijsttrekker voor GL-PvdA wordt in een volgende verkiezingscampagne. Daar beslist de fusiepartij op een later moment over.

Bezwaren van VVD

Bij verschillende partijen was de afgelopen tijd achter de schermen de hoop te horen dat het vertrek van Timmermans samenwerking met de VVD makkelijker zou maken. Daarmee zou de kans op een 'middenkabinet' van D66, VVD, CDA en GL-PvdA kunnen toenemen.

Het is geen geheim dat VVD-leider Yesilgöz en Timmermans elkaar niet goed lagen, dus wellicht kan deze leiderschapswissel iets teweegbrengen, is het idee. Tegelijk is het bezwaar van de VVD tegen GL-PvdA zeker niet alleen van personele aard. Ook inhoudelijk zijn er grote verschillen, bijvoorbeeld op migratie en economische onderwerpen.

Zondagmiddag, dertien graden en veel regen. Op een hockeyveld in Den Haag speelt Klein Zwitserland in de hoofdklasse tegen Bloemendaal. Langs de lijn: D66-leider Rob Jetten, de grote winnaar van de Tweede Kamerverkiezingen en misschien wel de nieuwe minister-president van Nederland.

Na weken van debatten, speeches en campagne voeren staat hij 'gewoon' weer langs het veld. Gewoon, want hij is er bijna elk weekend bij. "Zelfs in de stromende regen", grijnst Jetten. Zijn verloofde, Nicolás Keenan, is tophockeyer en Argentijns international. Al sinds 2017 speelt hij voor Klein Zwitserland.

Van debat naar zijlijn

"Ik ben hier om hem bij te staan en te supporten," zegt Jetten met paraplu naast het veld. Keenan revalideert van een blessure en doet dus niet mee. "Nicolás is vorige week mee geweest naar televisiedebatten, dus ik vind het belangrijk om er nu voor hém te zijn."

De 28-jarige Keenan kwam acht jaar geleden naar Nederland voor zijn sport. En bij Klein Zwitserland zijn ze daar maar wat blij mee, vertelt oud-international en bestuurslid Jaap-Derk Buma. "Hij is bijzonder, en voor veel mensen een voorbeeld. Ik zei laatst nog tegen hem: jouw verhaal wordt steeds meer een boek. Maar voor ons blijft hij gewoon Nico, die hier op de club hoort."

Volgens Buma is de sfeer op de club nuchter. "Het is ons kent ons hier. Ook nu D66 waarschijnlijk de grootste partij is, verandert dat niet. Al passen we ons natuurlijk aan als dat ooit nodig is."

In Keenans geboorteland Argentinië is enthousiast gereageerd op de uitkomst van de verkiezingen. Nederland heeft nu immers een koningin met Argentijnse roots en straks misschien ook een 'first gentleman'. Keenan: "Dat is daar echt een big deal. Het verbaasde me hoe breed dat werd opgepakt. Overal in de wereld was de Nederlandse politiek nieuws."

Zenuwen in omgekeerde rollen

Goed slapen, gezond eten, pieken op de juiste momenten en rust pakken als het kan. De levens van Jetten en Keenan lijkt opvallend veel op elkaar. "We leven allebei onder behoorlijke druk", zegt de speler van Klein Zwitserland. "Daarin helpen we elkaar. We houden elkaar gemotiveerd en zien veel gelijkenissen."

Jetten vult aan: "Tijdens de campagne profiteerde ik van het strenge, gezonde regime thuis. Dat heeft me er fit doorheen geholpen."

Fit, ja. Maar ook kalm, in tegenstelling tot zijn partner. "In de slotfase van de campagne vroegen mensen hoe ik zo rustig bleef", zegt Keenan lachend. "Nou, dat lukte me absoluut niet. Ik was zó nerveus voor hem."

De 38-jarige politicus herkent dat: "Tijdens de exitpoll was hij zenuwachtiger dan ik. Zoals ik tijdens de Olympische Spelen in Parijs, toen Nicolás speelde, veel gespannener was dan hij."

Drukke periode

De twee, die elkaar leerden kennen in een Haagse supermarkt, wacht met de verkiezingswinst van D66 een drukke periode. "We weten nog niet hoe de komende tijd eruit gaat zien", zegt Keenan. "Maar we vinden daar sowieso wel een weg in."

Jetten is het daarmee eens. Ook als hij straks misschien premier is, wil hij bij Klein Zwitserland blijven komen. Voor zijn verloofde, maar ook voor zichzelf. "De gezelligheid langs de lijn, daarna even een biertje in de kantine... Daar genieten veel Nederlanders elk weekend van. Dus ik ook."

En het hockey?

Klein Zwitserland kon het goede voorbeeld van D66 niet volgen: de ploeg verloor met 2-0 van Bloemendaal.

De fractie van GroenLinks-PvdA komt om 11.00 uur samen om een nieuwe fractievoorzitter te kiezen. Nu Marjolein Moorman heeft aangegeven voorlopig niet voor die functie te gaan, wordt Jesse Klaver vrijwel zeker de nieuwe fractieleider.

Moorman zei gisteren in haar eigen podcast De Binnenkamer dat Klaver gezien zijn jarenlange ervaring op dit moment "verreweg de beste" kandidaat is om fractievoorzitter te worden.

Eerder gaf de nummer 2 op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen, Esmah Lahlah, ook al aan dat ze Frans Timmermans niet wil opvolgen. Die mededeling kwam overigens niet onverwacht, na de gang van zaken rond haar sollicitatie naar het burgemeesterschap in Tilburg.

Ervaring

Ook de namen van Habtamu de Hoop (nummer 8) en Lisa Westerveld (5) klonken hier en daar nog in de wandelgangen, maar achter de schermen gaat iedereen nu uit van Klaver.

Daarbij speelt mee dat Klaver al ervaring heeft met het onderhandelen over een formatie. Die ervaring deed hij op in 2017, toen hij als GroenLinks-leider betrokken was bij een - uiteindelijk mislukte - formatiepoging met VVD, CDA en D66.

Overigens wordt degene die de vorige week opgestapte Timmermans nu gaat vervangen niet per se de nieuwe lijsttrekker bij een volgende campagne, zo benadrukte Kamerlid Piri afgelopen donderdag. Moorman zei gisteren in haar podcast ook meermalen dat Klaver "voor dit moment" de beste optie is.

Regeren of in oppositie?

De komende tijd zal onder meer duidelijk worden of GroenLinks-PvdA in de regering of in de oppositie gaat zitten. In de twintig mensen tellende fractie heerst volgens ingewijden het overheersende gevoel dat ze liever regeren, maar "er moet wel iets te regeren zijn".

Daarom is het gevoel dat er eerst maar eens gekeken moet worden of andere partijen er over rechts uitkomen, aangezien rechtse partijen ook een meerderheid hebben. Mocht dat niet lukken, dan heeft GroenLinks-PvdA een betere onderhandelingspositie, klinkt het.

Rob Jetten van de grootste partij D66 maakte er vorige week geen geheim van dat juist een middenkabinet met VVD, GroenLinks-PvdA en CDA zijn voorkeur heeft. Dat zijn samen 86 zetels: Jetten ziet het als zijn opdracht zo veel mogelijk kiezers aan te spreken. Maar de VVD voelt vooralsnog niets voor samenwerken met GroenLinks-PvdA.

Die partij ziet meer in een coalitie 'over rechts' met D66, VVD, CDA en JA21. De combinatie staat nu op 75 zetels maar dat zouden er met een restzetel voor D66 misschien nog 76 kunnen worden.

Uitdagende taak

In de oppositie of in een kabinet: niet alleen de nieuwe fractievoorzitter maar ook de later te kiezen uiteindelijke leider van GroenLinks-PvdA wacht een uitdagende taak. De fusiepartij - die het met Timmermans aan het roer als sterk links blok moest opnemen tegen rechts - werd immers fors afgestraft en verloor vijf zetels.

Politicologen zien een deel van de oorzaak van het zetelverlies op links in het uitblijven van een aansprekend verhaal op de thema's wonen en migratie. Linkse partijen slagen er volgens hen onvoldoende in het debat te sturen naar thema's zoals zorg of het minimumloon. Het is aan een nieuwe leider om op deze onderwerpen met een aansprekender verhaal te komen.

Een tweede uitdaging is het in goede banen leiden van de definitieve fusie, die op de agenda staat voor volgend jaar. Hoewel hier en daar nog sprake is van enig verzet, is het algemene gevoel in de fractie en in beide moederpartijen dat de discussie over de fusie vrijwel uitgedoofd is.

Aanstaand GroenLinks-PvdA-Kamerlid Marjolein Moorman wil geen fractievoorzitter worden. Dat zegt ze in de podcast De Binnenkamer, die ze samen met haar man Harmen van der Veen maakt.

Moorman zegt het "heel logisch" te vinden als Jesse Klaver de nieuwe fractieleider wordt als opvolger van Frans Timmermans. Ze wijst erop dat Klaver al "superlang in de Tweede Kamer zit" en al ervaring met een formatie heeft. Moorman heeft dat naar eigen zeggen vrijdag ook al te kennen gegeven aan Klaver en de fractie.

Ze erkent dat ze zelf ook ervaring heeft, vooral in het stadsbestuur van Amsterdam en ook met coalitievorming, maar noemt Klaver "voor de komende tijd de meest logische en verreweg de beste keuze".

Morgen bijeen

Morgen om 11.00 uur komt de deze week gekozen fractie van GroenLinks-PvdA bijeen om een nieuwe fractieleider te kiezen. Nu Moorman niet beschikbaar is, lijkt de kans groot dat Klaver het wordt.

Het gaat overigens uitdrukkelijk om een fractievoorzitter voor de komende periode, zei Kamerlid Piri vorige week, en niet over wie de partijleider wordt die lijsttrekker zal zijn bij volgende verkiezingen.

Voor die rol zien verschillende mensen in de partij Moorman ook als een goede keuze. Ze was de afgelopen jaren wethouder in Amsterdam en stond op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen van deze week op plaats 6.

'Vier vrouwen met voorkeursstemmen in Kamer'

Ondertussen gaan ze er bij GroenLinks-PvdA van uit dat er vier kandidaten met voorkeursstemmen in de Kamer komen, zo bevestigen bronnen. Het gaat om vier vrouwen.

Nummer 32 op de lijst Barbara Kathmann, nummer 27 Lisa Vliegenthart, nummer 25 Mikal Tseggai en nummer 24 Fatihya Abdi zouden genoeg stemmen hebben gekregen om de Kamer in te gaan.

Het zou ten koste gaan van onder anderen de kandidaat-Kamerleden Wimar Bolhuis, Geert Gabriëls en Jimme Nordkamp, die op de plekken 18 tot en met 20 stonden. Ook de nummer 21 Jade van der Linden loopt waarschijnlijk een zetel mis. Zij kwam in aanmerking voor de zetel die vrijkwam door het vertrek van Timmermans.

Buy Now, Pay Later aan banden

Tussen al het verkiezingsgeweld door, wordt in Den Haag ook nog gewoon beleid gemaakt. Zo heeft het demissionaire kabinet besloten strengere regels in te stellen voor Buy Now, Pay Later-diensten, zoals achterafbetaaldienst Klarna.

Het kabinet wil vooral jongeren beschermen. Zij belanden soms in diepe schulden als gevolg van uitgesteld betalen.

In gesprek met demonstranten over de politiek

We bespreken de nieuwe politieke toekomst van Nederland. Niet met politici, maar met ontevreden Nederlanders die de afgelopen tijd de straat op gingen om te demonstreren.

De een demonstreerde voor strenger klimaatbeleid, de ander tegen de komst van asielzoekers en weer een ander uit onvrede over Nederlands Gaza-standpunt. Wat vinden ze van de uitslag van de verkiezingen en hoe denken ze dat 'hun' thema's worden aangepakt?

Terwijl de nek-aan-nekrace tussen D66 en PVV nog altijd niet officieel is beslecht, is al wel duidelijk dat veel kiezers van partij zijn gewisseld. Een deel ging naar links, een deel ging naar rechts, een groeiende groep stemde blanco, en een deel stemde helemaal niet. In dit artikel zie je vier kaarten en graphics die deze verschuivingen laten zien.

Versnipperd landschap

We beginnen met de uitslagenkaart van Nederland. Net als in 2023 kleurt een groot deel van de gemeenten op de landkaart PVV-lichtblauw. Verspreid over het land duikt echter volop lichtgroen (D66) en donkergroen (CDA) op - het okergeel van NSC van twee jaar geleden is volledig verdwenen.

Electoraal geograaf Josse de Voogd ziet een veelkleurige kaart die symbool staat voor de versnippering van het politieke landschap. Hij raadt aan om te letten op het aantal inwoners per gemeente. "Op de landkaart lijkt de PVV veel groter, omdat die in veel kleine gemeenten de grootste werd. Maar afgaand op de inwoneraantallen zie je beter dat ze ongeveer even groot zijn als D66."

In veel steden heeft D66 de koppositie overgenomen van GroenLinks-PvdA. "D66 doet het ook goed in de randgebieden om grote gemeenten heen, plekken waar normaal de VVD sterk is", zegt De Voogd.

D66 kreeg woensdag de meeste zetels erbij van alle partijen: 17, al kunnen dat er ook nog 18 worden. "D66 heeft als een spons vanuit alle hoeken kiezers opgenomen, zowel van links als van rechts", zegt politicoloog Matthijs Rooduijn.

Zo'n 7 procent van de huidige D66-aanhang had twee jaar geleden nog PVV gestemd, zo blijkt uit het op de verkiezingsavond gepubliceerde Kiezersonderzoek van Ipsos I&O voor de NOS. "Dat is heel bijzonder", concludeert Rooduijn.

Leegloop bij NSC

NSC verloor de meeste zetels: alle 20. Ongeveer een op de vijf kiezers die in 2023 op NSC stemden, stapte over op D66. De andere kiezers maakten overwegend de overstap naar rechtse partijen.

"NSC is helemaal leeggelopen en dat vertelt een belangrijk verhaal over de verkiezingen", zegt Rooduijn. Hij spreekt van "electorale volatiliteit", oftewel dat veel kiezers gewisseld zijn van partij. Slechts twee keer eerder werden er meer zetels tussen partijen gewisseld dan bij deze Tweede Kamerverkiezingen, aldus de politicoloog.

"Partijen kennen tegenwoordig enorme pieken en dalen. Pieter Omtzigt werd twee jaar geleden gezien als een politieke messias en van zijn partij is twee jaar verder niets meer over." Slechts 2 procent van de NSC- achterban bij de vorige verkiezingen koos ditmaal opnieuw voor die partij.

Afhakers bij BBB

Ook BBB worstelt om kiezers vast te houden, zo blijkt uit het kiezersonderzoek. Ongeveer een kwart van de mensen die twee jaar geleden op de partij stemden, deed dat nu opnieuw. Door aanwas van nieuwe kiezers bleef het zetelverlies relatief beperkt: BBB ging van 7 naar 4 zetels.

Bijna een op de vijf BBB-kiezers ging helemaal niet meer naar het stembureau. Dat is voor zover bekend het grootste aandeel afhakers van alle partijen met zetels in de Tweede Kamer. Bij FVD waren er net iets minder mensen die nu thuisbleven op verkiezingsdag (16 procent). Bij NSC en PVV ging ongeveer een op de tien kiezers niet meer stemmen.

Het afhaken van BBB'ers heeft volgens Rooduijn waarschijnlijk te maken met een combinatie van factoren. Zo hebben partijen die al vele jaren of zelfs decennia bestaan vaker een meer stabiele achterban dan een nieuwe partij. De enorme schommelingen bij het CDA en voorheen de PvdA onderstrepen echter dat ook gevestigde partijen allesbehalve verzekerd zijn van een trouwe achterban.

"Mogelijk heeft het afhaken van kiezers ook te maken met de koerswijziging van BBB, die dicht bij die van de PVV lag", zegt de politicoloog. Als laatste wijst hij erop dat de BBB, evenals de andere regeringspartijen, slecht gepresteerd hebben in het kabinet-Schoof.

CDA terug van weggeweest?

Onder Henri Bontenbal werd het aantal CDA-zetels bijna verviervoudigd. In deze kiezersgroep had een op de drie twee jaar geleden nog een NSC-kandidaat aangevinkt op het stemformulier. Opvallend is dat er nauwelijks ex-BBB'ers voor de christendemocraten hebben gekozen.

"We weten dat veel BBB-stemmers ooit van het CDA afkomstig waren, maar het lijkt erop dat deze kiezers echt verloren zijn gegaan voor de christendemocraten", zegt Rooduijn. Het blijft gissen naar het waarom.

Hij vermoedt dat het te maken heeft met algehele onvrede over de politiek onder deze kiezersgroep. Populistische partijen trekken sowieso vaker stemmen van mensen die anders niet naar het stembureau zouden gaan.

Hoewel het CDA klom van 5 naar 18 zetels, is het te kort door de bocht om te zeggen dat het CDA helemaal terug is, zegt electoraal geograaf De Voogd. Hij noemt de Twentse gemeente Tubbergen als voorbeeld.

"Daar is de partij nu weer de grootste, maar het is ver verwijderd van de absolute meerderheid die het CDA er nog niet zo lang geleden had." Een deel van de oude achterban lijkt volgens hem permanent losgeweekt door partijen als NSC, BBB, FVD en PVV.

Nieuwsuur maakte deze video over de kiezersverschuivingen:

Zonder bewijs te leveren heeft PVV-leider Wilders berichten gedeeld op sociale media over mogelijk gesjoemel met stembiljetten. De drie in deze berichten genoemde gemeenten wijzen die beschuldigingen van de hand. Experts noemen het ondermijnend.

De twee berichten die Wilders verspreidde repten over situaties met betrekking tot Maastricht, Leiden en Zaanstad. "Pertinente onzin", volgens een woordvoerder van die laatste gemeente. Ook woordvoerders van de gemeenten Maastricht en Leiden ontkennen dat er Leidse stembiljetten in Maastricht zouden zijn opgedoken, zoals het door Wilders gedeelde bericht luidde.

De Kiesraad zegt in een reactie op de ophef dat er ongeldige stemmen zijn vastgesteld in de gemeenten Stein en Westerwolde. Daar was gisteren al duidelijk geworden dat 260 mensen (op een totaal van ruim tien miljoen kiezers) een stembiljet hadden gekregen dat niet geldig was voor die kieskring. Andere onregelmatigheden zijn volgens de Kiesraad niet bekend.

Trumpiaans

"Het regent van dit soort berichten uit het hele land geen idee of het allemaal waar is maar goed als het zou worden onderzocht", schreef Wilders desalniettemin op X. De PVV-leider heeft de bron van de meldingen niet bekendgemaakt. De NOS heeft tevergeefs geprobeerd de woordvoering van de PVV te bereiken voor een toelichting.

Experts zeggen dat Wilders het vertrouwen in de democratie ondermijnt door zulke aantijgingen te verspreiden op sociale media. De door Wilders gedeelde aantijging "15 volle getelde containers met stemmen weg" wekt volgens hen ten onrechte de suggestie dat het systeem kwetsbaar is voor grootschalig gesjoemel.

Sommige politicologen zien een parallel met president Trump, die in de VS ten onrechte beweerde dat hij de verkiezingen in 2020 had verloren door massale stemfraude. Andere kenners vinden die vergelijking te extreem, maar spreken wel van een ongekende stap door Wilders.

Toezicht en waarnemers

Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans noemt de formulering "het regent" van Wilders stuitend. "Hij heeft deze berichten niet gecontroleerd en pompt het met een vraagteken erbij door naar zijn honderdduizenden volgers, die direct kunnen denken dat er sprake is van doorgestoken kaart."

Voermans wijst erop dat Wilders al sinds 1998 in de Tweede Kamer zit. "Hij weet hoe het systeem werkt - en hij gooit dat hele systeem nu onder de bus."

Volgens de hoogleraar wordt het stemmentellen in Nederland zorgvuldig gemonitord. Er zijn toezichthouders en buitenlandse waarnemers aanwezig bij het tellen van de stemmen. "Daar is de afgelopen jaren geen kritische noot uit voortgekomen."

Vanzelfsprekend worden er telfouten gemaakt. Maar het gaat nooit om duizenden stemmen, zegt ook Henk van der Kolk, bijzonder hoogleraar Electorale Politiek. "Het is een heel gevoelig proces, dat we goed in de gaten moeten houden. Maar als je daar twijfels over hebt, dan is het parlement daar de plek voor om het aan de orde te stellen."

'Klopt dit?'

Wilders trok vandaag ook de onafhankelijkheid van de Kiesraad in twijfel. Hij deelde een tekst waarin gesteld wordt dat een softwaresysteem van het orgaan getest is door een bedrijf dat gelinkt is aan een D66'er. "Klopt dit?", schreef Wilders. Dat bedrijf heeft inderdaad in het verleden voor de Kiesraad gewerkt, maar dit jaar juist niet.

Hansko Broeksteeg, universitair hoofddocent politiek staatsrecht, noemt het schandalig dat Wilders de Kiesraad in twijfel trekt. "Veel onafhankelijker kun je die Kiesraad niet vormgeven", zegt hij in een reactie. Het doet Broeksteeg, Voermans en Van der Kolk denken aan Trumps tactiek om instituten te delegitimeren.

'Behendig gespeeld'

Volgens Roderik Rekker, universitair docent empirische politicologie, zijn er wel overeenkomsten met Trump, maar gaat die nog wel een paar stappen verder dan Wilders. Zo riep de Amerikaan al ver voor de verkiezingsdag dat het stemsysteem zo lek was als een mandje. De PVV-leider werpt volgens Rekker vooralsnog suggestieve vragen op, maar trekt niet openlijk conclusies.

Maar ook daarmee gaat Wilders volgens Broeksteeg al over de grens. "Wilders speelt het behendig, zodat hij later kan zeggen dat hij alleen maar vragen stelt. Maar ook het stellen van vragen kan ondermijnend werken."

Rekker is benieuwd hoe dit zich verder ontwikkelt en of Wilders officieel een hertelling aanvraagt. "Als Wilders deze aantijgingen volhoudt, of zelfs aanscherpt, en zegt dat de verkiezingen niet deugen dan dringt zich echt de vergelijking met de VS op, waar Trump in 2020 beweerde dat de verkiezingen waren 'gestolen'. Je ziet dat de grote meerderheid van de Republikeinse stemmers daar zelfs vijf jaar later nog in meegaat."