Minister Van Weel van Justitie zegt dat het geweld van gisteren in Overasselt iets is wat Nederland niet eerder in deze vorm heeft gezien. "Dat je hier hordes hebt van tientallen jongeren die gewapend door de straten van het dorp gaan, en ook meteen het vuur openen op de politie, dat is ongekend en nieuw", zegt Van Weel vanuit Curaçao tegen de NOS.

In Overasselt liep gisternacht een grote groep gemaskerde mannen over straat, een deel van hen met zware vuurwapens. Voor de woning van een man die met drugshandel in verband wordt gebracht, schoot een van hen een beveiliger dood. Later werd ook geschoten op de politie. Twee agenten raakten zwaargewond, een van hen was enige tijd in levensgevaar.

Van Weel wilde niet ingaan op wie er mogelijk achter het geweld zit. Hij sprak wel van "een vermoedelijk criminele afrekening" en internationale bendes. De 34 mensen die de politie gisteren heeft opgepakt, komen in ieder geval uit Nederland, België, Frankrijk en Algerije. "Het zijn drugskartels, maffia. Die opereren over onze grenzen heen."

Narcostaat?

Van Weel vindt niet dat Nederland een zogeheten narcostaat is, een land waar drugshandel ruim baan heeft. Hij erkent wel dat criminele organisaties zoals die van Ridouan Taghi of Jos L. hun oorsprong hebben in Nederland en hebben geprofiteerd van logistieke en financiële voorzieningen. "Zij hebben ervoor gezorgd dat gewortelde, georganiseerde misdaad in Nederland zit."

De naam van Jos L. viel gisteren in meerdere media als mogelijke betrokkene bij het geweld in Overasselt. Het Openbaar Ministerie wil gedurende het onderzoek niets zeggen over opdrachtgevers of verbanden.

Het onderzoek in de Gelderse plaats gaat vandaag verder. De dreiging voor inwoners is volgens de politie voorbij; de oproep om binnen te blijven is gisteravond laat ingetrokken.

Een overzicht van de gebeurtenissen van gisteren:

Het blijft nog langer onduidelijk hoe er vanaf 2028 belasting geheven gaat worden op spaargeld, beleggingen en vastgoed. Coalitiepartijen VVD, D66 en CDA hebben de afgelopen weken stevig gediscussieerd over hoe het verder moet met box 3, maar kunnen het niet eens worden. Ze willen daarom het huidige wetsvoorstel, dat in de Eerste Kamer ligt, vooruit schuiven, blijkt uit de uitgelekte Prinsjesdag-stukken.

Vanaf 2028 zou er een nieuw systeem van belastingheffing in werking treden, waarbij mensen over hun daadwerkelijke rendement belasting gaan betalen. Als de wet nu vertraging oploopt, is de kans groot dat 2028 niet meer wordt gehaald.

In dat geval blijft de huidige vorm van belastingheffing intact. Omdat de Belastingdienst daarin met een fictief rendement rekent, is dat gunstig voor mensen die hogere winsten maken. Zij betalen in dit systeem minder belasting. De schatkist krijgt daardoor wel ruim 2 miljard euro per jaar minder binnen dan gepland.

Grote weerstand

Het plan voor 2028, waar de coalitie dus vanaf wil, is om mensen jaarlijks belasting te laten betalen over het rendement op spaargeld en beleggingen. Dat betekent dat beleggers ook belasting moeten betalen als de winst nog 'vastzit' in aandelen. Dit plan stuit op grote weerstand bij veel partijen en is de reden dat voor de zomer de stemming over het wetsvoorstel in de Eerste Kamer werd uitgesteld.

Staatssecretaris Eerenberg (Financiën, D66) kreeg van de Eerste Kamer de tijd om voor Prinsjesdag met nieuwe voorstellen te komen om aan de kritiek tegemoet te komen, maar de coalitie kan het over geen van die voorstellen eens worden. Daarom wil het kabinet dat de Eerste Kamer er voorlopig niet over stemt.

Fundamentele discussie over belasting over vermogen

De discussie rond box 3 gaat ook over een fundamentele discussie: wat is een eerlijke manier van belasting heffen over vermogen?

Partijen als Pro en D66 zeiden de afgelopen jaren vooral te voelen voor een vermogensaanwasbelasting. Dat betekent dat je elk jaar betaalt over de winst die je hebt gemaakt, ook als die winst nog 'vastzit' in bijvoorbeeld aandelen. Het nadeel is dat mensen jaarlijks belasting moeten betalen over geld dat ze nog niet in handen hebben.

Om die reden zijn partijen als VVD, CDA, PVV, JA21 en BBB voor een volledige vermogenswinstbelasting, waarbij je alleen belasting betaalt op het moment dat je bijvoorbeeld je aandelen of cryptomunten verkoopt. Nadeel van die methode is dat belastingbetalers de verkoop eindeloos kunnen uitstellen om belasting te ontwijken.

De verwachting is dat een meerderheid daarmee akkoord gaat. Te horen is dat coalitiepartijen nu toch in één keer willen toewerken naar een volledige vermogenswinstbelasting. Hoe die er precies uit moet komen te zien, is nog onduidelijk. De coalitie wil dat samen met vakbonden en werkgeversorganisaties bepalen.

Volledige winstbelasting

Tot nu toe werd een volledige winstbelasting door opeenvolgende bewindslieden tegengehouden, omdat het ook grote nadelen heeft. Zo kan die pas, onder andere vanwege de beperkte ict-capaciteit bij de Belastingdienst, in 2032 worden ingevoerd.

Daarnaast is het ook een kostbare weg: ambtenaren van het ministerie van Financiën hebben berekend dat de schatkist daardoor in totaal 22 miljard euro minder binnenkrijgt dan gepland. Hoe die tegenvaller betaald zouden moeten worden, is niet duidelijk.

De politiek steggelt al jaren over hoe er in box 3 belasting moet worden geheven. In de Tweede Kamer was een meerderheid voor het huidige wetsvoorstel, dat nu dus door de coalitiepartijen vooruit wordt geschoven. Ook D66, VVD en CDA stemden toen voor, maar VVD en CDA dreigen nu in de Eerste Kamer tegen te stemmen.

Het kabinet draait de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid grotendeels terug en het eigen risico in de zorg gaat een jaar later pas omhoog. Dat staat in het akkoord dat de coalitiepartijen en het kabinet gisteren hebben gesloten over de begroting, bevestigen ingewijden na berichtgeving van RTL Nieuws.

Om de koopkracht te herstellen, wordt er 1,5 miljard euro uitgetrokken. Tegelijkertijd gaat de belasting voor hoge inkomens met 750 miljoen euro omhoog.

Na dagenlange onderhandelingen bereikten de coalitie en het minderheidskabinet gisteren op de valreep een akkoord over de begroting voor de komende jaren. Premier Jetten zei dat er in de plannen voldoende handreikingen zouden zitten voor oppositiepartijen om de begroting te steunen. Zonder die steun is er geen meerderheid.

Wat we tot nu toe weten uit het akkoord:

Met het grotendeels schrappen van de bezuinigingen op de uitkeringen willen coalitiepartijen D66, VVD en CDA vooral Pro tegemoetkomen. Die partij kan het minderheidskabinet zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer dichter bij een meerderheid brengen.

Ook de aangekondigde bezuiniging op de AOW van 2,8 miljard euro gaat definitief niet door, blijkt uit de stukken die RTL in handen heeft. En er gaat drie jaar lang meer geld naar ontwikkelingssamenwerking, ook een belangrijke wens van Pro.

Korting op benzineaccijns

Om rechtse oppositiepartijen als JA21 en de SGP tegemoet te komen, is het kabinet bereid de korting op de benzineaccijnzen nog een jaar langer in stand te houden. Voor het onderhoud van wegen en bruggen trekt de coalitie 1,5 miljard extra uit. Er is daarvoor de komende jaren een tekort van 80 miljard euro.

Ook komt er vier miljard euro vrij om innovaties in het bedrijfsleven te stimuleren. Gratis vaccinatie tegen gordelroos is een handreiking aan 50Plus en de belasting die reizigers betalen op langeafstandsvluchten wordt verlaagd.

Niet helemaal duidelijk is hoe alle handreikingen aan de oppositie betaald moeten gaan worden. De belasting die iedereen betaalt op drinkwater gaat met tien cent per kubieke meter omhoog. Dat kost een gemiddeld huishouden ongeveer tien euro per jaar, maar samen met de verhoging van de belasting voor hoge inkomens levert dat onvoldoende op om alles te dekken. Waarschijnlijk zal later duidelijk worden waar het kabinet nog wil snijden om de maatregelen te betalen.

Oppositie staat niet te juichen

Pro-leider Klaver ziet in de uitgelekte plannen geen echte handreikingen richting zijn partij en is allerminst tevreden. "Ik zie nog steeds miljardenbezuinigingen staan. Miljonairs krijgen er nog steeds miljarden bij. Het is een politiek compromis en het helpt de gewone mensen in Nederland niet vooruit."

JA21 leider Eerdmans ziet wel wat punten terug die zijn partij heeft ingebracht, maar die worden volgens hem volledig teniet gedaan door de lastenverzwaringen die er komen. Het lekken geeft volgens hem aan "in welke soap we weer zijn beland". JA21 steunt het verzoek van Pro, BBB, SP en Volt om de stukken nu openbaar te maken.

Gidi Markuszower, voorheen van de PVV en nu van de afgesplitste Groep Markuszower, ziet dat de coalitie wel "aan wat knopjes draait", maar hij maakt zich "grote zorgen over de economie van ons land op lange termijn".

Volgens PVV-leider Wilders is dit compromis "totaal niet waar Nederland op zit te wachten". De miljarden die naar Europa, Oekraïne en ontwikkelingssamenwerking gaan moeten wat hem betreft naar het verlagen van de prijzen van boodschappen, zorg en benzine.

De ChristenUnie vraagt zich af waar alles van wordt betaald. 50Plus noemt het extra geld om meer ouderen gratis te vaccineren tegen gordelroos positief, maar vindt dat er nog veel onduidelijk blijft.

Acties gaan door

De vakbonden vinden dat het kabinet onvoldoende beweegt. De geplande acties in de komende twee weken gaan daarom door. Het gaat om een OV-staking en tal van andere acties van onder andere havenmedewerkers, ambtenaren en uitkeringsgerechtigden.

"Aan ons ultimatum is niet voldaan", zegt FNV-voorzitter Hans Spekman. De vakbonden eisten dat de complete bezuiniging op de sociale zekerheid van tafel zou gaan. "We zien dat het kabinet beweegt en dat laat zien dat actievoeren zin heeft."

Ook het CNV is nog niet tevreden, zegt voorzitter Hans van den Heuvel. "De WW wordt nog steeds gehalveerd en arbeidsongeschikten stevig gekort. Dat is en blijft onacceptabel."

Het kabinet wijst vijf nieuwe plekken in Nederland aan waar tot en met 2035 versneld 30.000 woningen moeten komen. Het gaat om grootschalige bouwlocaties in Deventer, Haarlem, Leeuwarden, Maastricht en Weert.

Die locaties krijgen ondersteuning van het Rijk, schrijft minister Boekholt-O'Sullivan in een brief aan de Tweede Kamer. "Door meer en sneller vergunningen af te geven, kan de schop eerder de grond in."

Er komt geen extra geld om de woningen bereikbaar te maken. "Er is expliciet gekeken naar locaties waar geen aanvullende middelen nodig zijn" voor bijvoorbeeld de infrastructuur.

Onlangs werd duidelijk dat de bouw op vier grootschalige woningbouwlocaties die het vorige kabinet aanwees, niet kan beginnen. Er is namelijk geen geld om wegen en spoorwegen aan te leggen.

Bij de vijf nieuwe plekken is "getoetst op water en bodem, netcongestie, stikstof, drinkwater en bedrijvigheid", verzekert de minister voor Wonen.

De vijf nieuwe locaties komen boven op 21 andere 'grootschalige woningbouwlocaties' die eerder zijn aanwezen. De bedoeling is dat de landelijke overheid daar bijspringt om woningbouw te helpen.

Later nog vijf plekken

Later dit jaar wijst de D66-minister nog eens vijf plekken aan. De inzet van dit kabinet is om versneld en langjarig 100.000 woningen per jaar te realiseren.

Een deel van de ruimte waar straks huizen moeten staan, is nu nog bestemd voor bedrijven. Boekholt-O'Sullivan wil met die gemeenten "nadere afspraken" maken om nieuwe ruimte voor bedrijven te vinden.

VVD-Kamerlid Renate den Hollander legt een nevenfunctie neer na vragen van de NOS over mogelijke belangenverstrengeling. Den Hollander was bestuurder bij een belangenvereniging van dierenartsen en gebruikte als Kamerlid teksten die gelijk waren aan die van de vereniging.

Ze was al Kamerlid toen ze toetrad tot het bestuur van de Belangenvereniging Practici Werkgevers (BPW). Daarvoor was ze al gewoon lid van de BPW, omdat ze voor haar politieke loopbaan een carrière als dierenarts had.

Kort voordat ze plaatsnam in het bestuur voerde Den Hollander in de Tweede Kamer het woord over dierenartsen. Ze hield toen vrijwel hetzelfde verhaal als die belangenvereniging. Ze gebruikte zelfs dezelfde voorbeelden.

Kritiek op dierenartsen

De vereniging voor dierenartsen wilde reageren op een rapport waar de Autoriteit Consument en Markt aan werkte. Die waakhond bleek zeer kritisch op dierenartsen. De strekking van de ACM: consumenten moeten veel beter beschermd worden tegen hoge prijzen en onnodige behandelingen bij dierenartsen. Bedrijven en organisaties mochten op dat rapport reageren, de BPW wilde dat ook en BPW-lid Den Hollander dacht mee over die reactie.

In januari sprak Den Hollander in de Tweede Kamer over het ACM-rapport. Het concept-rapport was toen enkele weken openbaar. De politica zei dat de VVD niet alle kritiek op de dierenartsen deelt. Ze wees erop dat personeel van dierenartsen een goede beloning moet krijgen, gaf verklaringen voor de stijgende kosten en richtte zich weinig op maatregelen tegen dierenartsen maar focuste liever op ander beleid. Ze opperde bijvoorbeeld dat mensen zich moeten verzekeren tegen hoge kosten. Ook zou beter fokbeleid helpen.

Opvallende overeenkomsten

Opvallend is dat haar verhaal in de Kamer dezelfde strekking heeft als het verhaal dat de BPW eerder als reactie op het rapport stuurde. Zelfs de voorbeelden en argumentatie zijn letterlijk hetzelfde. Zo benadrukken het Kamerlid én de belangenvereniging allebei dat dierenartsen ook ondernemers zijn, vergelijkbaar met de bakker op de hoek of een garagebedrijf. Het woordgebruik is op meer punten identiek.

Anderhalve maand nadat Den Hollander in de Tweede Kamer een bijna identiek verhaal hield als de BPW, werd ze daar bestuurder met een vergoeding van duizend euro per jaar. Tijdens haar Kamerlidmaatschap begon ze dus met een extra nevenfunctie.

Belangenverstrengeling?

VVD-Kamerlid Den Hollander reageert schriftelijk op vragen van de NOS. "Dat nu blijkt dat er overeenkomsten zijn met een inbreng die ik later als Kamerlid heb geleverd en dat u hier terecht vragen over stelt, heeft mij doen inzien dat mijn lidmaatschap van het bestuur van BPW in de toekomst zou kunnen leiden tot (schijn van) belangenverstrengeling", schrijft ze. "Zodoende heb ik mij per direct teruggetrokken uit dit bestuur."

Tijdens het genoemde debat had Den Hollander al een andere nevenfunctie, als lid van de Raad van Afgevaardigden van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde. Die beroepsorganisatie heeft eveneens gereageerd op het ACM-rapport en inhoudelijk komt die reactie ook voor een groot deel overeen met het verhaal dat Den Hollander in de Kamer hield.

Ook in dat verhaal komt terug dat dierenartsen ondernemingen zijn en ook daar wordt veel gekeken naar wat diereneigenaren beter kunnen doen waarmee weggestuurd lijkt te worden van een al te strenge aanpak van dierenartsen. Den Hollander verklaart dat ze het lidmaatschap bij die beroepsvereniging in mei al heeft beëindigd.

"We hebben geen begroting gemaakt voor drie partijen, maar voor tien partijen." Met die woorden deed minister Heinen van Financiën een oproep aan de oppositiepartijen om de plannen van het kabinet te steunen.

Het minderheidskabinet rekent op brede steun van zowel linkse als rechtse oppositiepartijen. "Ik heb er alle vertrouwen in dat we hele mooie dingen kunnen doen voor het land en daar steun voor kunnen krijgen", zegt premier Jetten.

Wat die hele mooie dingen zijn, krijgen zowel de burgers als die oppositiepartijen pas met Prinsjesdag te horen, maar Jetten en Heinen willen in hun toelichting vooral uitstralen dat er voor de oppositie voldoende te halen valt.

"Dit is niet het einde, maar een aanbod aan het parlement", zegt Jetten over het akkoord dat vandaag na dagenlange onderhandelingen in de coalitie werd bereikt.

Dat het zo'n lange bevalling was kwam volgens de premier vooral doordat er meer denk- en rekenwerk nodig was dan gedacht. "Nou ja, en af en toe was er ook een beetje wrijving", geeft hij toe. "De discussie was soms stevig." Maar er is volgens hem nooit een crisissfeer ontstaan waarin de coalitie dreigde te vallen.

VVD-leider Yesilgöz stelt op X dat er een begroting ligt "waarmee Nederland vooruit kan". "De VVD staat daarbij altijd voor lagere lasten, ruimte voor economische groei en een overheid die minder uitgeeft." Ook CDA-voorman Bontenbal is tevreden. "Mijn inzet is geweest om tot een goede handreiking aan de oppositie te komen. Ik denk dat dat gelukt is."

Pro: bang dat probleem wordt uitgesteld

Toch zijn de eerste berichten daarover niet echt hoopgevend voor de coalitie. Pro-leider Klaver vertelde bij Eva dat hij na zijn laatste gesprek met het kabinet, vorige week maandag, niets meer heeft gehoord van Jetten. Hij weet niet wat er nu in de begroting staat, maar maakt zich zorgen dat er "weer niet gekozen is" en is bang "dat het probleem is uitgesteld".

Pro wil vooral dat de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid en de zorg geschrapt worden. Rechtse oppositiepartijen vinden dat het kabinet iets moet doen aan de in hun ogen hoge belasting op particulier vermogen in box 3.

Coalitie en kabinet zijn er nu uit, maar om een meerderheid voor de Miljoenennota te krijgen, moet er de komende tijd dus nog wel gesproken worden met oppositiepartijen. Een uiterst ongelukkige volgorde, vindt partijleider Stoffer van de SGP, want de begroting gaat nu voor advies naar de Raad van State, terwijl nog niet duidelijk is of er voldoende steun voor is.

"De Troonrede lijkt daarmee al op voorhand achterhaald", schrijft Stoffer op X. "D66, VVD en CDA kiezen hiermee voor een hoogst onzekere toekomst. Niet alleen voor zichzelf en voor het kabinet, maar voor heel Nederland."

Elco Brinkman, die op 78-jarige leeftijd overleed, gaat de geschiedenis in als de man onder wie het CDA zijn vanzelfsprekende machtspositie verloor. Met Brinkman als lijsttrekker ging het CDA bij de verkiezingen van 1994 van 54 naar 34 zetels, waarna hij ook de formatie verloor en het CDA voor het eerst in zijn bestaan in de oppositie belandde.

Die uitkomst was zeker niet voorzien toen premier en CDA-leider Lubbers Brinkman aanwees als zijn opvolger. Brinkman gold toen als een wonderboy en een moderne christendemocraat met wie het CDA klaar zou zijn voor de 21ste eeuw. Het ging mis doordat Brinkman een rechtse koers uitzette die hem in conflict bracht met Lubbers en die een groot deel van de kiezers van de partij vervreemdde.

Brinkman overleed na een kort ziekbed, zo maakte zijn familie bekend:

Brinkman groeide op in het streng-christelijke Hardinxveld-Giessendam in de Alblasserwaard, waar zijn gereformeerde vader burgemeester was. De zoon gold al vroeg als veelbelovend en ambitieus. Nadat hij zijn studies politicologie en staatsrecht had afgerond, ging hij werken bij het ministerie van Binnenlandse Zaken, waar hij snel opklom. Onder minister en VVD-leider Hans Wiegel werd hij directeur-generaal, de op een na hoogste functie op het ministerie.

Brinkman was in 1975 als een van de eersten direct lid geworden van het CDA, toen nog een samenwerkingsverband van de katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU. Tegen Wiegel gaf hij onverbloemd blijk van zijn politieke ambitie. Toen Wiegel vroeg wat hij wilde bereiken, zei hij: "Jouw stoel".

Die ambitie om minister te worden, werd al snel vervuld. Wiegel had grote waardering voor zijn jonge topambtenaar en beval hem aan bij CDA-leider Lubbers, die de pas 34-jarige Brinkman in 1982 in zijn eerste kabinet minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur maakte. Hij gold direct als 'de kroonprins' van Lubbers: als iemand zo vroeg werd geroepen tot het ministerschap, dan moest hij wel heel goed zijn.

Energieke doener

Brinkman kwam bekend te staan als een energieke doener, die met zijn strakke pakken en goed verzorgde uiterlijk prima paste in de moderne tijd, maar werd tegelijk ook - in linkse kring, dat wel - gezien als een kleinburgerlijke moralist, die terugverlangde naar de jaren vijftig, toen respect voor gezagsdragers nog vanzelfsprekend was.

Hij werd mikpunt van hoon en spot toen hij in 1985 de PC Hooftprijs weigerde toe te kennen aan Hugo Brandt Corstius. De reden was dat de omstreden auteur als columnist op de voorpagina van de Volkskrant (onder het pseudoniem Stoker) geregeld ministers en andere groepen en personen grof beledigde; zo had hij minister van Financiën Ruding 'de Eichmann van deze tijd' genoemd.

Critici van Brinkman zeiden dat de vrijheid van meningsuiting juist ook het recht inhield om te beledigen en om onwelgevallige standpunten in te nemen. Achteraf is het mogelijk begrip voor Brinkman te hebben. De voordracht was duidelijk ook bedoeld om te provoceren, en de minister had toen nog de ruimte van de voordracht af te wijken.

Kroonprins

De affaire verhinderde niet dat Brinkman ook in het tweede kabinet-Lubbers minister van WVC werd en toen Lubbers in 1989 zijn derde kabinet vormde fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer.

Kort daarna wees Lubbers Brinkman als zijn opvolger aan. In het kerstnummer van Elsevier zei Lubbers dat hij er "uit oogpunt van gezondheid en democratie" toch ooit mee zou moeten stoppen. Dat was geen probleem, vervolgde de premier, want er stond al een kroonprins klaar: Elco Brinkman. In 1992 en 1993 herhaalde hij dat nog eens. Van inspraak van de achterban was in die jaren geen sprake.

Brinkman-shuffle

Het ging echter mis met de kroonprins. Allereerst ging het niet goed met zijn imago. Brinkman was geen onknappe en ook geen onaardige man, maar had met zijn priemende ogen en zijn nasale, doordringende stemgeluid ook een koude uitstraling.

Op advies van zijn persoonlijk voorlichter Frits Wester begon hij zich een stijl aan te meten die hem een beter imago en zelfs een zekere sterallure moest geven.

Daarbij hoorde dat hij speechte uit het hoofd en niet van achter een spreekgestoelte, maar heen en weer lopend, iets wat bekend kwam te staan als de 'Brinkman-shuffle'.

Het was opvallend, maar werkte niet echt, ook omdat achter de vlotte moderne man toch ook altijd iets van de gereformeerde jongen uit de provincie zichtbaar bleef.

Ernstiger, en uiteindelijk fataal, was dat hij zich begon af te zetten tegen de koers van het derde kabinet-Lubbers, waarin het CDA met de PvdA regeerde. Hij verweet het kabinet voortdurend stroperigheid en gebrek aan daadkracht en bepleitte een harde rechtse, neoliberale koers.

Hij deed dat bijvoorbeeld toen hij in 1992, wederom op advies van Wester, vergezeld door de halve parlementaire pers naar Texel toog en daar zei dat het afgelopen moest zijn met het slappe beleid van 'pappen en nathouden'. "Het speelkwartier is voorbij", zei de jonge man tegen de veel oudere premier; een frase die Wester hem had ingefluisterd.

Bijna een jaar later sloot Brinkman een akkoord met oppositiepartij VVD over een harde ingreep in de WAO, maar Lubbers, die Brinkman zijn gang had laten gaan om coalitiegenoot PvdA onder druk te zetten, trof het met een veto. Brinkman legde zich erbij neer, wat van links tot rechts tot honende commentaren in de pers leidde. Het beeld was dat Brinkman zich door Lubbers als een jongen had laten wegzetten en als het erop aankwam niet hard genoeg was voor de absolute top.

Hoewel Lubbers inmiddels al heel wat minder enthousiast was over zijn beoogde opvolger, werd deze kort daarna, ruim een jaar voor de verkiezingen, aangewezen als lijsttrekker.

Historische verkiezingsnederlaag

In de verkiezingscampagne oogde Brinkman uiterst gespannen en uit peilingen bleek dat het vertrouwen in hem bijzonder laag was. Zijn harde toon over de uitkeringen viel al langer slecht bij een deel van de CDA-achterban. Nu zei hij ook nog eens dat ook de AOW moest worden bevroren.

Volgens zijn toenmalige financieel woordvoerder Gerrit Terpstra had Brinkman intern gepleit de AOW niet te bevriezen, maar te verhogen. Hoge uitkeringen zouden mensen niet stimuleren aan het werk te gaan, maar dat gold niet voor de AOW, was zijn redenering. Binnen het CDA verloor hij echter het pleit, waarna hij de schuld kreeg van een standpunt dat hij tegen wil en dank innam, aldus Terpstra.

De nekslag kwam vijf dagen voor de verkiezingen toen Lubbers zei dat hij niet op de nummer 1 van de CDA-lijst zou gaan stemmen, Elco Brinkman, maar op de nummer 3, Ernst Hirsch Ballin. "Dat vindt Elco vast niet erg."

Het CDA verloor op 3 mei 1994 20 zetels en de PvdA werd de grootste partij. In de formatie zette Brinkman zichzelf buitenspel door zich nog rechtser op te stellen dan VVD-leider Frits Bolkestein. Het gevolg was dat het CDA voor het eerst in de oppositie kwam en PvdA en VVD samen met D66 'paars' vormden, onder leiding van PvdA-premier Kok.

Brinkman was na zijn politieke carrière onder meer voorzitter van Bouwend Nederland en bestuursvoorzitter van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds. Steevast stond hij hoog op de lijstjes van de invloedrijkste Nederlanders.

In 1998 werd de ziekte non-hodgkin bij hem geconstateerd. Hij herstelde hiervan, maar in 2002 werd opnieuw kanker vastgesteld, ditmaal aan zijn speekselklieren. Opnieuw krabbelde hij op.

Zelfreflectie

In 2011 maakte hij een comeback in politiek Den Haag. Het CDA vroeg hem om fractievoorzitter in de Eerste Kamer te worden, wat hij bleef tot 2019.

In dat jaar publiceerde hij ook zijn memoires. In 500 pagina's schreef hij dat hij 45 jaar lang zijn "billen blauw had vergaderd", maar veel zelfreflectie toonde hij in dit vrijwel onleesbare boek niet. Over het dramatische jaar 1994 had hij weinig te melden, al suggereerde hij dat hij zich in de steek gelaten had gevoeld door Lubbers en dat hij had geleden. Maar op zijn eigen rol in het drama ging hij niet in.

Alles bijeen vat het oordeel dat Bolkestein aan het begin van het voor Brinkman dramatische jaar 1994 over hem gaf, de tragiek goed samen. Gevraagd of de VVD onder CDA-premier Brinkman zou kunnen werken, zei Bolkestein: "Ik heb hem leren kennen als een aardige man, maar ook als iemand die niet hard genoeg is om politiek leider te zijn."

De drie coalitiepartijen die onderhandelen over de begroting voor volgend jaar hebben op de valreep een akkoord bereikt. Dat zeggen bronnen in Den Haag. Sinds 18.00 uur zijn de ministers van het kabinet bijeen voor een overleg over Prinsjesdag. Daar wordt het bereikte akkoord besproken. "Er zit voor ieder wat wils in", zeggen ingewijden.

Het kabinetsoverleg werd vandaag verschillende keren uitgesteld, omdat D66, VVD en CDA er nog niet uit waren, maar nu gaat het definitief door. Het ministerie van Financiën laat weten dat premier Jetten (D66) en minister van Financiën Heinen (VVD) na afloop de pers te woord staan.

De drie partijen waren al het hele weekend en een stuk zondagnacht met elkaar in overleg, en ook vanmorgen vanaf 09.00 uur. Ingewijden meldden eerder vanmiddag al dat betrokkenen hoopvol waren over een akkoord.

De tijd dringt, want eigenlijk moeten de plannen vandaag nog naar de Raad van State, die er advies over moet geven voordat ze op Prinsjesdag naar buiten komen.

'Goede handreiking naar oppositie'

Volgens CDA-leider Bontenbal was het doel om tot "een goede handreiking naar de oppositie" te komen. "Ik denk dat dat gelukt is." Om tot meerderheden voor de kabinetsplannen te komen, heeft het kabinet de steun van oppositiepartijen nodig.

Bontenbal erkent dat het allemaal wel erg lang duurde voordat de partijen het eens werden. "Die kritiek begrijp ik." Het ging volgens hem soms moeizaam. "Maar er is niet geschreeuwd, niet gevloekt of met deuren gesmeten."

Ook minister Van Weel van Justitie toont zich ontevreden over het hele proces. Hij hoopt niet dat het de onderlinge verhoudingen tussen de coalitiepartijen te veel heeft geschaad. "Maar het is voor de uitstraling van de politiek niet fraai." Volgens zijn collega Aartsen van Werk en Participatie is het vinden van overeenstemming "complexer gebleken dan we dachten".

Onduidelijk

Welke inhoudelijke overeenstemming er is bereikt is onduidelijk, en het is ook niet zeker dat daar vanavond veel over bekendgemaakt wordt. Doorgaans worden die plannen pas met Prinsjesdag bekendgemaakt. Maar het kan ook zijn dat het minderheidskabinet na alle onrust over de begroting wel iets over de inhoud prijsgeeft.

De afgelopen twee weken onderhandelden de partijen van het minderheidskabinet eerst met oppositiepartijen om steun te krijgen voor een begroting. Dat verliep moeizaam en daarbij kwam voldoende steun van de oppositie nergens in zicht, waardoor de begroting zonder meerderheid in de Tweede Kamer wordt ingediend. Oppositiepartijen zeiden dat het kabinet geen keuzes maakte en te veel voor zich uit bleef schuiven.

Interne verschillen

Gaandeweg werd vorige week steeds duidelijker dat de interne verschillen tussen de drie coalitiepartijen ook een probleem vormden. Vooral over de belasting op particulier vermogen (box 3) en sociale zekerheid werden ze het niet eens.

Te horen was steeds dat D66 en CDA niet willen dat de begroting te veel naar rechts leunt, om zo steun van Pro te krijgen. Pro is in de Tweede en Eerste Kamer de grootste oppositiepartij en daarmee nodig voor meerderheden. Pro wil de bezuinigingen van zes miljard euro op de sociale zekerheid van tafel en wil dat hogere inkomens meer belast worden.

De VVD is daar niet voor en vreest ook dat toezeggingen op dat vlak de verhoudingen met JA21 en SGP op het spel zetten. Met die partijen kan de coalitie in de Tweede Kamer ook een meerderheid 'over rechts' vormen, iets wat de VVD graag wil. In de Eerste Kamer is er met deze partijen geen meerderheid.

Oud-minister en voormalig CDA-leider Elco Brinkman is op 78-jarige leeftijd overleden na een kort ziekbed. Dat heeft zijn familie bekendgemaakt. Hij overleed in zijn woonplaats Leiden. Het is niet bekendgemaakt waaraan Brinkman leed.

Brinkman maakte op jonge leeftijd al carrière in politiek Den Haag. Hij begon in 1975 als 'gewone' medewerker op het ministerie van Binnenlandse Zaken en was daar vijf jaar later directeur-generaal.

Hij werd in 1982 op 34-jarige leeftijd minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, voor de kabinetten Lubbers I en II. Die rol vervulde hij zeven jaar lang. Als minister pleitte Brinkman voor een "zorgzame samenleving". Hij vond dat burgers te afhankelijk waren geworden van de verzorgingsstaat en meer voor elkaar moesten klaarstaan.

Brinkman werd in 1988 fractievoorzitter van het CDA. Die partij was destijds nog oppermachtig in de Nederlandse politiek.

Bekijk hier een overzicht van zijn carrière:

In 1994 werd hij politiek leider en lijsttrekker van de partij. Alles wees erop dat hij de nieuwe premier zou worden, de opvolger van Ruud Lubbers, die hem zelf als 'troonopvolger' had omarmd.

De kersverse CDA-lijsttrekker ging op de moderne toer. Hij speechte uit het hoofd en niet meer vanachter een spreekgestoelte. Hij liep heen en weer over het podium. Dat was niet eerder vertoond in de Nederlandse politiek. Mensen spraken al snel over de 'Brinkman-shuffle'.

De campagne werd een drama, toen zijn voorganger Lubbers pal voor de verkiezingen zijn handen van Brinkman aftrok. Hij zei publiekelijk dat hij niet op de lijsttrekker ging stemmen, maar op de nummer 3 van de CDA-lijst: Ernst Hirsch Ballin.

Ziekte

Het CDA leed in 1994 een monsterverlies van twintig zetels bij de verkiezingen en Brinkman verliet het Haagse toneel via de zijdeur. Hij werd een invloedrijk bestuurder, onder meer als voorzitter van Bouwend Nederland (tot 2013) en als voorzitter van het bestuur van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds.

In 1998 werd de ziekte non-hodgkin bij Brinkman geconstateerd. Hij herstelde hiervan, maar in 2002 werd opnieuw kanker vastgesteld, ditmaal aan zijn speekselklieren. Ook hiervan herstelde hij. Een week na zijn laatste chemokuur verscheen hij als voorzitter van Bouwend Nederland voor de parlementaire enquêtecommissie Bouwnijverheid in 2002.

Jaren later, in 2011, maakte hij een comeback als politicus in Den Haag. Het CDA vroeg hem om fractievoorzitter in de Eerste Kamer te worden. In dagblad Trouw zei hij in 2016 dat hij dat "ook wel een vorm van eerherstel" vond na het drama van bijna twintig jaar eerder.

CDA-leider Henri Bontenbal zegt in een reactie op het overlijden van Brinkman dat hij "verantwoordelijkheid nam wanneer daar een beroep op werd gedaan. Vol toewijding, loyaal en veerkrachtig zette hij zich in voor Nederland".

De spanning bij de gesprekken over de begroting van het minderheidskabinet loopt op: coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben opnieuw een deadline gemist en verschoven. Om 18.00 uur vindt nu de zogenoemde begrotingsraad plaats. Dat zou eerst 11.00 uur zijn en daarna 13.00 uur, maar de partijen zijn er nog altijd niet uit.

Vanmorgen begonnen de drie partijen van het minderheidskabinet na een korte nacht weer met onderhandelen over de begroting van volgend jaar. De drie spraken gisteren de hele dag tot na 01.00 uur met elkaar, maar kwamen er niet uit. VVD-partijleider en minister van Defensie Yesilgöz heeft vanmiddag een afspraak staan die ze belangrijk vindt en door laat gaan: een gesprek met directe collega's van gesneuvelde militairen.

De tijd dringt voor partijleiders Jetten (D66), Yesilgöz (VVD) en Bontenbal (CDA). De stukken van de begroting moeten officieel uiterlijk vandaag naar de Raad van State.

Het opstellen van de begroting verloopt de afgelopen weken moeizaam. Het lukte de coalitie niet om deals te sluiten met oppositiepartijen, waardoor de begroting nu zonder meerderheid in de Tweede Kamer wordt ingediend.

Maar de coalitiepartijen zijn het zelf ook nog niet eens over hoe de begroting eruit moet zien. Vooral over de vermogensrendementsheffing (box 3) en sociale zekerheid worden ze het niet eens.

Grootste oppositiepartij

Te horen is dat D66 en CDA willen voorkomen dat de begroting te veel naar rechts leunt, om zo de steun van Pro te krijgen. Pro is in de Tweede en Eerste Kamer de grootste oppositiepartij en kan daarmee doorslaggevend zijn voor meerderheden. De partij wil dat de bezuiniging op de sociale zekerheid van ruim 6 miljard euro van tafel gaat en vindt dat vermogenden juist meer belast moeten worden.

De VVD kijkt daar inhoudelijk anders naar en is ook bang dat tegemoetkomingen aan 'links' de goede verhoudingen met partijen als JA21 en SGP op het spel zetten. De coalitie kan in de Tweede Kamer ook 'over rechts gaan' met steun van die twee partijen, maar komt dan zetels tekort in de Eerste Kamer.

Vannacht was achter de schermen te horen dat de onderhandelingen vastzitten. Tot aan de deadline (of eroverheen) onderhandelen gebeurt vaker in politiek Den Haag. Het is voor partijen ook een manier om andere partijen onder druk te zetten en zo voordeel te krijgen.

Wat er gebeurt als ze er vandaag helemaal niet uitkomen, is niet duidelijk.

Podcast De Dag

In podcast De Dag praat Elisabeth Steinz met politiek verslaggever Nynke de Zoeten over de onderhandelingen. Daarin reconstrueert De Zoeten hoe deze eerste vuurproef van het kabinet zo uit de rails kon lopen. De aflevering luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps.

Coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben, na onderhandelingen die tot na middernacht duurden, nog geen akkoord bereikt over de begroting van volgend jaar. De onderhandelaars van de drie partijen praten deze ochtend om 09.00 uur verder.

Te horen is dat de onderhandelingen op dit moment vastzitten, maar de coalitiepartijen willen wel uitstralen dat ze alleen nog maar de puntjes op de i moeten zetten. De extra begrotingsraad, waarin het gehele kabinet de begroting moet goedkeuren, volgt om die reden al twee uur later om 11.00 uur.

Strakke deadline

Het kabinet moet zich dan ook houden aan een strakke deadline. De plannen moeten uiterlijk in de nacht van maandag op dinsdag klaar zijn, omdat de Raad van State nog tijd nodig heeft om ze te beoordelen voordat het Prinsjesdag (15 september) is.

Het tot op het laatste moment onderhandelen gebeurt vaker in politiek Den Haag. Het is voor partijen ook een manier om andere partijen onder druk te zetten en zo voordeel te krijgen.

Op het ministerie van Financiën is te zien dat politiek leiders Jetten (D66), Yesilgöz (VVD) en Bontenbal (CDA) zich terugtrekken om samen te overleggen.

Vicepremier en defensieminister Yesilgöz (VVD) liet zondagmiddag de pers in ieder geval nog weten dat het "prima" ging aan de onderhandelingstafel. Zij verwachtte toen nog dat de onderhandelingen niet tot diep in de nacht zouden duren.

Moeizame onderhandelingen

Het opstellen van de begroting verloopt tot nu toe moeizaam. Het lukte de coalitie afgelopen weken niet om deals te sluiten met oppositiepartijen, waardoor de begroting nu zonder meerderheid in de Tweede Kamer wordt ingediend. Premier Jetten zei dat er later per aparte begroting van een ministerie meerderheden gezocht kunnen worden.

Maar de coalitiepartijen van het minderheidskabinet zijn het zelf ook nog niet eens over hoe de begroting eruit moet zien. Sinds zondag 10.00 uur waren ze daarover aan het vergaderen. Vooral over de vermogensrendementsheffing (box 3) en sociale zekerheid worden de partijen het niet eens.

Te horen is dat D66 en CDA willen voorkomen dat de begroting te veel naar rechts leunt, om zo de steun van Pro te houden. Maar de VVD is bang om met tegemoetkomingen aan 'links' de goede verhoudingen met rechtse partijen als JA21 en SGP op het spel te zetten.

De fractievoorzitter van Pro in de Eerste Kamer, Paul Rosenmöller, is niet opnieuw verkiesbaar. Als zijn termijn erop zit, na de Eerste Kamerverkiezingen eind mei, stapt Rosenmöller (70) uit de politiek.

"Het moment is daar om het stokje over te dragen. Althans, over negen maanden", laat hij weten. "Want tot dan blijf ik opereren zoals ik in de afgelopen ruim zeven jaar in de senaat deed, vanuit verantwoordelijkheidsbesef."

Rosenmöllers politieke loopbaan begon in 1989; toen kwam hij namens GroenLinks in de Tweede Kamer. Daar bleef hij tot 2003, vanaf 1994 als fractievoorzitter. Femke Halsema volgde hem destijds op.

'Gedreven en gezaghebbend'

Na zijn vertrek maakte hij televisieprogramma's voor de IKON. Later werd hij voorzitter van de VO-raad, de koepel van scholen in het voortgezet onderwijs.

Zeven jaar geleden werd Rosenmöller fractievoorzitter van GroenLinks in de Eerste Kamer. Daarna werd hij leider van de gezamenlijke GL-PvdA-fractie.

Pro-leider Klaver noemt Rosenmöller in een reactie op zijn aangekondigde vertrek "gedreven en gezaghebbend". "Hij heeft zijn stempel gedrukt op de Nederlandse politiek en een belangrijke bijdrage geleverd aan eerst GroenLinks en daarna aan het ontstaan van Progressief Nederland."

In Den Haag zijn de onderhandelaars van de coalitiepartijen weer bij elkaar op het ministerie van Financiën om de begroting voor volgend jaar rond te krijgen. Vrijdag werd tot in het begin van de avond ook gesproken, maar de partijen zijn er nog niet uit.

Afgelopen week werd duidelijk dat de begroting wordt gemaakt zonder dat er een meerderheid voor is in de Tweede Kamer. Premier Jetten zei dat er per aparte begroting van een ministerie meerderheden gezocht kunnen worden.

Het minderheidskabinet moet er nu onderling uitkomen na een paar weken met oppositiepartijen gesproken te hebben. De begroting moet op zijn laatst dinsdag bij de Raad van State liggen, zodat die hem kan beoordelen voordat de plannen op Prinsjesdag worden gepresenteerd.

Tegemoetkomingen

Te horen is dat het vooral gaat over de voorgenomen bezuiniging van meer dan 6 miljard euro op de sociale zekerheid: de uitkeringen van werklozen, ouderen en zieke werknemers. Ook de belasting op vermogen via box 3 en de verhoging van de inkomstenbelasting om de hogere defensie-uitgaven te betalen, liggen op tafel.

Coalitiepartijen D66, VVD en CDA zijn het oneens over tegemoetkomingen aan Pro. Pro is de grootste oppositiepartij in de Tweede en Eerste Kamer en kan daardoor doorslaggevend zijn voor meerderheden.

Coalitiepartijen D66 en CDA hopen de steun van Pro binnen te halen. Maar de VVD is bang om met tegemoetkomingen aan 'links' de goede verhoudingen met rechtse partijen als JA21 en SGP op het spel te zetten. Afgelopen vrijdag waren kabinetsleden druk met het uitwerken van mogelijke handreikingen op het gebied van box 3 en sociale zekerheid.

De allerrijksten

Pro-leider Klaver benadrukte die dag dat er echt wat moet gebeuren op die thema's als de coalitie zijn steun wil. "Het kabinet wil bezuinigen op mensen die ziek worden of werkloos raken. Daar kunnen we niet in meegaan. De allerrijksten moeten een eerlijke bijdrage leveren."

Sinds 10.00 uur vanochtend zijn de drie partijen met elkaar in gesprek. Namens D66 gaat het om premier (en partijleider) Jetten en staatssecretaris van Financiën Eerenberg. Vicepremier (en partijleider) Yesilgöz en minister van Financiën Heinen zitten er voor de VVD. Partijleider Bontenbal en vicepremier Van den Brink onderhandelen namens het CDA.

Het is niet bekend hoelang er nog gesproken gaat worden vandaag.

Deze zomer werd Europa geteisterd door bosbranden en droogte. En economisch worden we links en rechts ingehaald door China. Maar in Den Haag zijn ze met heel andere zaken bezig, namelijk een deal over de begrotingen. De grote vraag is of die deal er wel komt.

Intussen is Kamerlid Mona Keijzer een nieuwe beweging begonnen op rechts en op die flank was het al heel druk. Lukt het haar om een politieke partij van de grond te krijgen?

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is te beluisteren bij NPO Luister.

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

Het kabinet komt met nieuwe regels voor windmolens. Het gaat om de zogenoemde afstandsnorm: hoe ver moet een windmolen van huizen verwijderd zijn. Die norm wordt twee keer de tiphoogte, het hoogste punt dat een wiek kan bereiken.

Een windmolen van 200 meter hoog moet dus minimaal 400 meter van het dichtstbijzijnde huis verwijderd zijn.

In mei meldde de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) dat de bouw van windmolens in Nederland bijna stilvalt. De voornaamste oorzaak is volgens de RVO onduidelijkheid over de regels waar windparken op land aan moeten voldoen. In 2021 sneuvelden de oude regels bij de rechter.

Hoewel er op dit moment dus geen landelijke normen zijn, mogen provincies en gemeenten wel vergunningen verlenen. In de praktijk zijn ze hier terughoudend mee.

Geluid en slagschaduw

Het kabinet zegt dat windmolens hard nodig zijn, en komt daarom met regels die de bouw en vergunningverlening weer op gang moeten brengen.

Staatssecretaris Bertram van Milieu: "Ook komen er regels voor onder andere geluid, slagschaduw en lichtschittering. Met deze nieuwe regels brengen we de belangen van omwonenden, de woningbouwopgave en de energietransitie beter met elkaar in balans."

De nieuwe regels worden voor het einde van het jaar naar de Kamer gestuurd.

Het minderheidskabinet heeft er een crisissituatie van gemaakt, zegt Pro-leider Klaver over de begrotingsbesprekingen tussen D66, VVD en CDA. "Ik geef ze een laatste aanmoediging om uit deze impasse te komen en het land niet in een crisis te storten."

Klaver wil dat de coalitiepartijen hun meningsverschil oplossen door zijn partij meer tegemoet te komen. "Het kabinet wil bezuinigen op mensen die ziek worden of werkloos raken. Daar kunnen we niet in meegaan. De allerrijksten moeten een eerlijke bijdrage leveren."

De bezuiniging op de sociale zekerheid van meer dan 6 miljard euro moet van tafel, herhaalt hij. Pro sluit zich hiermee aan bij de eis van de vakbonden. Die willen pas met het kabinet over een sociaal akkoord praten als de bezuiniging is geschrapt.

Been bijtrekken

Klaver noemt het minderheidskabinet opnieuw een politiek experiment en vindt het niet verrassend dat dat tot "een crisis" leidt. "Ik kan me niet herinneren dat er eerder op het allerlaatste moment nog van alles moest gebeuren." Prinsjesdag is al op 15 september en de concept-Miljoenennota moet uiterlijk aanstaande dinsdag bij de Raad van State liggen voor advies.

Hij waarschuwt de coalitiepartijen dat zij bij de inkomensverdeling en de verdeling van de belastingen rekening moeten houden met de wensen van Pro. "Ze zitten er nog maar heel kort en zeker na de chaos van het laatste kabinet hoop ik dat ze eruit komen. Ik adviseer ze: trek je been bij."

Afgelopen tijd voerden de coalitiepartijen en het kabinet gesprekken met de oppositie. Maandag klaagden de oppositiepartijen erover dat het moeilijk onderhandelen is met coalitiepartijen die het onderling oneens zijn. D66 en CDA willen Pro meer tegemoet komen. De VVD is het niet eens met deze voorkeur voor 'links'.

Sociale zekerheid

Het gaat vooral over de voorgenomen bezuiniging van meer dan 6 miljard euro op de sociale zekerheid: de uitkeringen van werklozen, ouderen en zieke werknemers. Ook de belasting op vermogen via box 3 en de verhoging van de inkomstenbelasting om de hogere defensie-uitgaven te betalen, liggen op tafel.

Na maandag werd er geen enkele oppositiepartij meer uitgenodigd, zegt Klaver. Premier Jetten ontkende vanmiddag nog dat er sprake is van crisis. Wel zei hij dat het spannend is. "Maar dat zijn de gesprekken voor Prinsjesdag elk jaar. Als we geen discussies zouden hebben, dan zouden we allemaal van dezelfde partij zijn."

De drie coalitiepartijen praten de komende dagen verder met elkaar en niet met andere partijen, zei Jetten ook. Dat verbaast Klaver niet. "Het is helder dat ze nu niet met de oppositie praten, want ze zijn het zelf niet eens over de koers."

De inlichtingendiensten AIVD en MIVD krijgen meer mogelijkheden om "evidente tegenstanders" op te sporen en aan te pakken. Dat staat in een wetsvoorstel van het kabinet.

Evidente tegenstanders zijn bijvoorbeeld Russische hackers, Chinese spionnen, aanslagplegers van Iran en terroristen van IS.

Burgers en andere belanghebbenden kunnen vanaf nu via internetconsultatie.nl reageren op de wetteksten. Naar verwachting zullen veel vragen gaan over de privacy van Nederlanders. Defensieminister Yesilgöz, verantwoordelijk voor de militaire veiligheidsdienst MIVD, zegt dat die gewaarborgd blijft.

"De diensten krijgen meer bevoegdheden om sneller en gerichter te reageren op evidente tegenstanders. Maar de toezichthouder blijft controleren", zegt Yesilgöz in een toelichting op de wet. "Poetin en zijn vriendjes verdienen niet onze privacy, maar de burgers in Nederland wel."

De diensten hoeven bijvoorbeeld niet meer vooraf toestemming te vragen voor het (digitaal) volgen van een individuele hacker. "Dan is die alweer gevlogen", zegt Yesilgöz.

Als de Russische geheime dienst als evidente tegenstander is benoemd, dan kunnen MIVD en AIVD alle hackers aanpakken die waarschijnlijk voor deze dienst opereren. Achteraf controleert de toezichthouder of dit rechtmatig was. Ook kan de toezichthouder lopende operaties stilleggen in het geval van onrechtmatigheden.

Informatie vorderen

In de wet worden ook mogelijkheden toegevoegd voor de veiligheidsdiensten om samen te werken met Nederlandse bedrijven en organisaties. En om organisaties te wijzen op risico's die zij lopen door vijanden. Minister Heerma van Binnenlandse Zaken, verantwoordelijk voor de AIVD, wil geen voorbeelden noemen.

"Ik ga niet in detail vertellen om welke organisaties het gaat", zegt Heerma. "Nu wordt er ook al samengewerkt. Deze wet regelt de wettelijke basis daaronder. Daarbij kan het ook om het vorderen van informatie gaan." Het gaat bijvoorbeeld om banken, universiteiten en online platforms, zo staat in het persbericht over de wet.

Het vorige kabinet wilde bijvoorbeeld 8000 buitenlandse wetenschappers en studenten op Nederlandse universiteiten screenen om te voorkomen dat Nederlandse informatie in handen komt van buitenlandse krachten. China, Rusland en Iran zouden kennis kunnen misbruiken in bijvoorbeeld wapensystemen. Die grote screeningsoperatie was onhaalbaar. Gerichte samenwerking is dat wel, zegt het huidige kabinet.

Gevangenissen en IND

Ook kunnen door nieuwe regels de krijgsmacht en de eigen militaire inlichtingen- en veiligheidsdienst makkelijker onderling informatie uitwisselen. Ook de samenwerking met medeoverheden zoals de Dienst Justitiële Inrichtingen (het gevangeniswezen) en de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) is geregeld.

Het toezicht op de juiste uitvoering van de wet komt bij één toezichthouder te liggen, het College van toetsing en toezicht. Nu zijn dat nog de CTIVD en de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden. Of door de samenvoeging het budget omlaag gaat wil Heerma niet zeggen. "Dat is niet het doel van deze wet."

Beide toezichthouders hadden de afgelopen jaren kritiek op de werkwijze van de AIVD en de MIVD. Daarbij ging het om het verzamelen van informatie over individuen en om het bewaren van grote hoeveelheden persoonsgegevens.

De coalitiepartijen zijn het bij de onderhandelingen over de begroting oneens over een tegemoetkoming aan Pro. Dat is een belangrijke reden waarom de stukken voor Prinsjesdag nog niet af zijn, zeggen bronnen in Den Haag.

Pro, de grootste oppositiepartij in Tweede en Eerste Kamer, kan niet leven met het voornemen van het kabinet om op lange termijn 6,5 miljard euro te besparen op de sociale zekerheid. Het gaat om de uitkeringen voor ouderen, werklozen en zieke werknemers.

Coalitiepartijen D66 en CDA zouden de bezuinigingen willen 'parkeren' zolang er gesprekken met de vakbonden lopen. Ze hopen op die manier de steun van Pro binnen te halen. Maar de VVD is bang om met deze voorkeur voor 'links' de goede verhoudingen met rechtse partijen als JA21 en SGP op het spel te zetten.

Zowel JA21 als Pro heeft steeds gezegd dat het kabinet moet kiezen of het een meerderheid zoekt met links of met rechts. Zelf mikt het kabinet nog steeds op een "breed draagvlak".

Stakingen vakbond

Het idee is niet om de hele bezuiniging van tafel te halen. Daardoor is ook niet zeker of dit gebaar genoeg zou zijn voor Pro. Die partij trekt nauw op met de vakbond FNV, die voor begin september nieuwe stakingen heeft aangekondigd.

Eerder deze week werd al duidelijk dat de concept-Miljoenennota vandaag niet af zou komen, omdat de drie coalitiepartijen het onderling niet eens zijn. De coalitie zit vandaag weer om tafel om verder te praten over de begrotingsstukken. De deelnemers verzekerden vooraf dat het geen probleem is dat er een paar dagen extra de tijd wordt genomen.

De concept-Miljoenennota moet uiterlijk op dinsdag 1 september bij de Raad van State liggen, die er nog advies over geeft voor de definitieve versie twee weken later op Prinsjesdag wordt gepresenteerd. Dus er is nog tot en met maandag tijd, stelden zij vanmorgen.

'Finetunen'

VVD-vicepremier Yesilgöz is optimistisch. Er is de afgelopen weken "veel input" vanuit de oppositie gekomen, zegt ze, en het is "niet makkelijk" om die in te passen. Maar ze is ervan overtuigd dat het goedkomt. "Ik denk niet dat nog twee dagen finetunen dramatisch is."

Ook haar partijgenoot minister Heinen van Financiën verzekerde vanmorgen dat de onderhandelingen binnen de coalitie "in de laatste fase" zitten. Het is volgens hem nog een kwestie van "politieke weging", van "punten en komma's zetten".

De drie partijen zullen "ongetwijfeld in het weekend ook veel contact hebben" om het met elkaar eens te worden, zei CDA-vicepremier Van den Brink vanmorgen. Maar eenvoudig zal het niet zijn om de VVD op één lijn te krijgen met D66 en CDA.

Hij heeft de hoop nog niet opgegeven dat er dan ook afspraken met de oppositie zijn gemaakt over steun. "Als er partijen zijn waarmee we maandag al tot die deal zouden komen, dan zou dat super zijn. Als dat niet zo is, dan komen wij met een voorstel aan de Raad van State."

Dat laatste betekent dat de Raad van State alvast de stukken van het kabinet gaat bestuderen terwijl de gesprekken met oppositiepartijen over steun nog doorgaan. Dat kan dan nog tot aan Prinsjesdag duren.

Het kabinet onderzoekt welke juridische mogelijkheden er zijn om omroep ON aan te pakken of zelfs uit het publieke bestel te zetten. Dat zei minister Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor de ministerraad. Aanleiding is de ophef rond het gebruik van een Hitler-citaat.

Letschert zei dat ze bezig is een weging te maken. "Wat mag ik juridisch? Wat zegt de samenleving? Wat zegt de Kamer? Dat allemaal samen leidt uiteindelijk tot een finale beslissing."

Dat besluit over de publieke omroep komt volgens haar "heel binnenkort".

Adolf Hitler

ON (ook bekend als Ongehoord Nederland) ligt onder vuur vanwege een online-uitzending van eind juli waarin een uitspraak van Adolf Hitler werd besproken. In het fragment ageert Hitler tegen een "ontwortelde internationale kliek", waarbij iemand in het publiek "Juden!" roept.

Presentatrice Arlette Adriani legde hoofdredacteur Joost Niemöller en presentatrice Raisa Blommestijn naar aanleiding van dit fragment een stelling voor: "De kosmopolitische elite staat noodgedwongen wezenlijk vijandig tegenover het gewone gewortelde volk". Daarop zeiden de twee dat ze het daarmee eens zijn.

Niemöller zei dat Hitler bepaalde dingen "gewoon heel goed" zei. Ook zei hij dat er "bepaalde dingen van Hitler" zijn die hij ook vindt, los van het antisemitisme van de Duitse leider. Beiden benadrukken expliciet niet al het gedachtegoed van de Duitse dictator te delen.

De Ombudsman voor de publieke omroepen kreeg tientallen klachten over de uitzending. Nadat er ophef was ontstaan, zei ON-directeur Peter Vlemmix dat er "te weinig rekening gehouden was met de gevoeligheden". Letschert noemde de uitzending "vreselijk, onsmakelijk, kwetsend en onnodig".

Rechter

ON is al vaker berispt vanwege het overtreden van journalistieke regels. De publieke omroep kreeg meerdere sancties opgelegd. In de Tweede Kamer gaan al langer stemmen op om de omroep te weren uit het publieke bestel. Volgens het AD (in juli) en RTL Nieuws (vandaag) is daar een meerderheid voor.

De minister benadrukt dat een besluit om een omroep uit het bestel te zetten wel goed juridisch onderbouwd moet zijn. "Ik kan heel stoer zeggen: dit ga ik nu even doen, Maar dan fluit de rechter mij meteen terug."

ON zit sinds 2022 in het publiek bestel.

Mona Keijzer gaat een nieuwe sociaal-conservatieve beweging beginnen. Dat zei ze vanmorgen in een interview met De Telegraaf en vanmiddag lichtte ze dat toe op een persconferentie.

Volgens Keijzer is het nog te vroeg voor een eigen politieke partij. Haar beweging krijgt de naam Project2029. Ze is nog op zoek naar donateurs en naar "deskundigen" die zich eraan willen verbinden.

Gevraagd naar het uiteindelijke doel, zegt Keijzer te mikken op 30 zetels in de Tweede Kamer "en de eerste vrouwelijke premier van Nederland".

Keijzer stapte dit jaar uit de BBB, nadat niet zij maar Henk Vermeer was aangewezen als partijleider. Ze was vicepremier voor die partij in het kabinet-Schoof. Ze heeft haar zetel in de Tweede Kamer behouden en vormt daar nu als Lid Keijzer een eenpersoonsfractie.

Als speerpunten noemt Keijzer onder meer terugdringen van bureaucratisering en regeldruk, meer woningen bouwen en immigratie beperken. "De meeste mensen stemmen rechts van het midden en wat krijgen ze? Links progressief beleid", aldus Keijzer.

Statenverkiezingen

Ze erkent dat er aan de rechterkant van het politieke spectrum al partijen zijn met soortgelijke ideeën. Gevraagd naar het verschil tussen bijvoorbeeld BBB en JA21 aan de ene kant en haar beweging aan de andere kant, zegt Keijzer dat die partijen niks oplossen. "En als ik iets zeg, dan doe ik het."

Vorige week meldde een aantal media dat Keijzer een nieuwe partij wilde beginnen. Maar dat vereist "best veel geld", zegt ze. In november wil Keijzer de balans opmaken en als het meezit hoopt ze in maart mee te doen aan verkiezingen voor de Provinciale Staten.