Minister Sophie Hermans van Volksgezondheid moet opnieuw gaan kijken of en hoe de regering kan ingrijpen bij spermadonoren die zoveel mogelijk kinderen proberen te verwekken. Voorgangers van de minister vonden dit de afgelopen jaren juridisch onhaalbaar, maar de Tweede Kamer wil dat Hermans dit opnieuw bekijkt.

"We willen dat in de discussie over massadonoren de belangen van donorkinderen meer worden vooropgesteld", zegt Tweede Kamerlid André Poortman (CDA). Met coalitiegenoten VVD en D66 diende hij de motie in die minister Hermans oproept te onderzoeken of een wettelijke grens kan worden gesteld aan massadonatie in de privésfeer.

De motie werd vandaag met brede steun aangenomen in de Tweede Kamer. Alleen de SGP stemde niet voor.

Afgelopen zomer berichtte Nieuwsuur over een Nederlandse massadonor, Simon, die naar eigen zeggen bijna tweehonderd kinderen heeft verwekt door zich in de privésfeer en via klinieken aan te bieden als donor.

Hij kwam in beeld doordat verschillende betrokken moeders elkaar vonden en er zo achterkwamen dat Simon had gelogen over hoeveel kinderen hij heeft. Hij zei tegen de vrouwen dat hij absoluut tegen massadonatie was.

Het ministerie van Volksgezondheid (VWS) wist al jaren dat Simon massadonor was, meer deed niets met die informatie. Vorige maand schreef Hermans in een Kamerbrief dat ze het betreurt dat ouders bijna tien jaar lang in onwetendheid en onzekerheid hebben verkeerd.

Privédonatie

Sinds 1 april vorig jaar zijn in het landelijk register gegevens van wensmoeders en spermadonoren van alle klinieken gekoppeld. Donoren mogen voor maximaal twaalf gezinnen worden ingezet via een kliniek. Maar wat zaaddonoren buiten de kliniek doen, bijvoorbeeld door zich via fora op internet aan te bieden als privédonor, is onbekend.

Het is niet voor het eerst dat de Kamer actie eist van de minister om massadonatie tegen te gaan. In 2023 kreeg een soortgelijke motie van toenmalig Kamerlid Corinne Ellemeet (GroenLinks) al brede steun. Maar volgens toenmalig minister Pia Dijkstra (D66) zou een maximum stellen "een vorm van geboortebeperking zijn die diep ingrijpt op de persoonlijke levenssfeer van betrokkenen". Bovendien: hoe controleer je zo'n verbod, en kan de overheid dat wel handhaven?

Ook minister Hermans zag tot voor kort weinig in een wettelijk maximum voor privédonaties. Wensouders zouden vooral zelf verantwoordelijk zijn voor goede afspraken met de spermadonor. "Donaties in de privésfeer vallen buiten de reikwijdte van de wet en buiten het zicht van de overheid en klinieken", aldus Hermans eind september in een brief aan de Tweede Kamer.

Toch gaf Hermans aan opnieuw te willen zoeken naar wat er wel kan, zo zei ze twee weken geleden tijdens een debat over massadonoren. Maar ze temperde ook de verwachtingen. "Ik wil ook het eerlijke verhaal vertellen, namelijk dat het lastig is om in te grijpen in die privésfeer."

'Tijd voor actie'

Voor Kamerlid Lisa Vliegenthart (Pro) gaat de oproep tot een onderzoek door de minister niet ver genoeg. "Iedere keer als er een nieuwe massadonor aan het licht komt, zegt de Kamer: 'dit nooit meer'. In plaats van nu weer een nieuw onderzoek, is het echt tijd voor actie", aldus Vliegenthart. Zij wil dat de minister direct met een wetsvoorstel komt, dat rekening houdt met de zogeheten "reproductieve vrijheid" en privacy van wensouders.

CDA'er Poortman erkent dat ook hij liever verder zou gaan. "Onderzoek is een eerste stap. Ik wil niet het onmogelijke vragen van de minister door meteen een wet te verwachten. Maar het is duidelijk dat het niet bij onderzoek kan blijven."

Over welke mogelijkheden hij dan wel ziet, wil Poortman nog niet teveel zeggen. "Ik wil de minister niet vastpinnen op iets. Maar je kunt denken aan registratie van spermadonatie in de privésfeer. Daarmee geef je wensouders in een kwetsbare positie meer handvatten. Hun belangen en vooral die van donorkinderen moeten zwaarder wegen dan de privacy van donoren."

Vast aanspreekpunt

Er is ook een Kamermeerderheid voor een motie die oproept tot het opzetten van een "landelijke ondersteuningsroute" voor donorkinderen en ouders. Daarbij moet onder andere een vast aanspreekpunt komen voor betrokkenen en "passende psychosociale begeleiding".

Het systeem van verkeersboetes moet op de schop, vinden de Kamerleden Abdi (Pro) en Straatman (CDA). Zij schrijven in een initiatiefnota dat er harder moet worden opgetreden tegen "asfaltaso's die anderen in gevaar brengen" en juist minder hard tegen mensen die relatief kleine overtredingen begaan.

Volgens de twee Kamerleden is er nu een onevenwichtige balans. "Hoe zwaarder de overtreding, hoe gunstiger het beleid. En hoe kwetsbaarder de overtreder, hoe hardvochtiger het systeem uitpakt."

Zij willen dat er hogere boetes komen voor gevaarlijk rijgedrag zoals forse snelheidsovertredingen, rijden onder invloed en het vasthouden van een telefoon achter het stuur. Ook moet de pakkans voor deze bestuurders worden vergroot door onder meer betere flitspalen in te zetten. Voor veelplegers moet er een persoonsgerichte aanpak komen.

Felle kritiek

Verder willen de initiatiefnemers dat de verhogingen bij het niet betalen van boetes worden verlaagd: van 50 naar 25 procent bij de eerste keer en van 100 naar 50 procent bij de tweede. Ze vinden ook dat er meer ruimte moet komen voor betalingsregelingen en de mogelijkheid tot kwijtschelden voor mensen die de boetes niet kunnen betalen.

De twee komen in hun nota met een rekenvoorbeeld: "Daar waar een kleine verkeersovertreding in 1990 tot een verkeersboete leidde van (omgerekend) 68,06 euro, moet diezelfde persoon daarvoor in 2026 490 euro aftikken." Bij niet betalen kan het bedrag inmiddels oplopen tot 1470 euro, wat voor een groep "kwetsbare mensen" niet te betalen is.

"Het kan niet zo zijn dat iemand die zijn verkeersboete niet kan betalen, uiteindelijk drie keer zoveel moet ophoesten", zegt CDA-Kamerlid Straatman. "Een overheid die verdient aan de schulden van haar eigen burgers. Dat is de wereld op z'n kop", voegt Abdi van Pro daaraan toe.

De Kamerleden komen met hun voorstel na felle kritiek op het plan van het kabinet om de verkeersboetes volgend jaar mee te laten stijgen met de inflatie, wat neerkomt op een verhoging van nog eens 2,7 procent. Dat betekent dat er voor bijvoorbeeld door rood licht rijden een tientje bij komt, wat de rekening op 330 euro brengt.

'Melkkoe'

Abdi en Straatman stellen dat de overheid de verkeersboetes gebruikt als melkkoe. Door het schrappen van het plan zou de staatskas 46 miljoen euro mislopen. Hun plan om dat gat te dekken heeft kans van slagen. De Tweede Kamer heeft het kabinet vorige maand al gevraagd om van het voornemen af te zien, omdat de geldstraffen nu al nauwelijks meer in verhouding zouden staan tot de ernst van de overtredingen.

Ook het Centraal Justitieel Incassobureau heeft kritiek op de hoogte van verkeersboetes, die "steeds meer uit de pas gaan lopen met de boetes in het strafrecht".

Het kabinet is weer met oppositiepartijen in gesprek op zoek naar steun voor het belastingplan voor volgend jaar. Na een eerste dag van gesprekken lijkt steun nog niet in zicht.

Na een pauze waarin D66, CDA en VVD onderling overlegden over toezeggingen aan de oppositie, spraken ze met JA21 en BBB. Na afloop was er zeker geen sprake van een doorbraak.

JA21-leider Eerdmans wil in ruil voor steun harde toezeggingen dat gemeenten niet door de spreidingswet gedwongen worden asielzoekers op te vangen.

Asielminister Bart van den Brink zei eerder daar naar te streven, maar geen harde toezeggen te kunnen doen. Ook vandaag kwamen die niet. Volgens Eerdmans wil het kabinet hier "niet op bewegen". Als dat zo blijft, houdt het volgens Eerdmans wel op en "moeten ze" volgens hem "over links".

Het kabinet zegt juist steeds op brede steun te mikken van zowel linkse als rechtse partijen. Ook andere partijen, waaronder BBB en SGP, verbinden hun steun voor het belastingplan aan andere wensen.

Wat premier Jetten daarvan vindt, liet hij blijken toen hij partijen vandaag opriep om de onderhandelingen over het belastingplan "ook echt over dat plan te laten gaan". Het kabinet heeft volgens Jetten veel plannen die "beter zijn voor mensen en bedrijven", en hoopt dat de oppositie vooral daarnaar wil kijken.

Dit weekend werd bekend dat het kabinet intern heeft afgesproken hoe het de oppositie tegemoet wil komen. Het kondigde aan opnieuw met zeven partijen om tafel te gaan: Pro, JA21, BBB, SGP, ChristenUnie, 50Plus en Volt:

De BBB herhaalde eerder dat de partij zonder "forse aanpassingen" aan de stikstofplannen geen steun aan het belastingplan kan geven. Volgens BBB-fractievoorzitter Vermeer zijn kleine aanpassingen niet voldoende. Met "een slecht plan een klein beetje minder slecht maken", kun je het niet accorderen, zegt Vermeer.

BBB en JA21 vinden allebei dat het kabinet nog steeds geen duidelijke keuzes maakt. Een bedrag van 350 miljoen dat het kabinet nu wil uittrekken om de voorgenomen belastingverhogingen te verzachten, noemt Vermeer een "druppel op een gloeiende plaat".

Tijd dringt

Het belastingplan is belangrijk voor het kabinet, omdat daarin staat hoe de komende jaren de belastingen worden geregeld. Dit jaar is het kabinet bijvoorbeeld van plan om de verlaging van de accijns op benzine en diesel met 1 jaar te verlengen tot eind 2027. Ook wil het een verlaging van de startersaftrek voor ondernemers doorvoeren.

De tijd dringt. Omdat de Belastingdienst tijd nodig heeft om deze maatregelen door te voeren, kan het belastingplan niet te lang worden uitgesteld. De bedoeling is dat er 12 november over wordt gestemd.

Morgen staan gesprekken met onder meer 50Plus, BBB en PRO en Volt op de agenda. Het kabinet waarschuwde vandaag ook dat als het Belastingplan wordt weggestemd, ook zaken als de accijnsverlaging op benzine van tafel zijn.

Box 3

Er is ook nog geen oplossing voor de vermogensbelasting (box 3). De Tweede Kamer is het in meerderheid wel eens met het plan dat minister Heinen daarvoor heeft, maar waar het van betaald moet worden blijft onduidelijk.

Een plan om 'kleinere' spaarders en beleggers mee te laten betalen, trok het kabinet na kritiek weer in. D66, VVD en CDA zouden het nu eens zijn over een nieuwe dekking, maar ook daar moet nog een meerderheid in de Eerste en Tweede Kamer voor gevonden worden.

Het bestuur van het Cornelius Haga Lyceum in Amsterdam moet van staatssecretaris Judith Tielen (Voortgezet Onderwijs) direct verbeteringen doorvoeren. Als dat niet gebeurt, dreigt zij de geldstroom naar de islamitische middelbare school af te knijpen.

"Het is onbestaanbaar dat deze leerlingen elke dag onderwijs krijgen dat tekortschiet", zegt Tielen. "School hoort een plek te zijn waar je je kan ontwikkelen en vooruitgaat. Schoolbesturen hebben de verantwoordelijkheid om daarvoor te zorgen."

Wanbeheer

De Inspectie van Onderwijs concludeerde eerder dat de Stichting Islamitisch Onderwijs (SIO), zoals het bestuur van de school officieel heet, zich schuldig maakt aan wanbeheer. Zo is de kwaliteit van het onderwijs onvoldoende en blijven de examenresultaten en slagingspercentages achter. Ook functioneert het schoolbestuur volgens de Inspectie niet goed.

Het bestuur kreeg meerdere keren de opdracht om deze problemen te herstellen. Maar volgens de inspectie is dit onvoldoende gebeurd. Daarom grijpt de staatssecretaris nu in via een zogeheten 'aanwijzing'. Dat is zwaarste juridische maatregel die zij kan nemen.

Het bestuur van het Cornelius Haga Lyceum moet van Tielen twee extra bestuursleden aannemen en een plan opstellen om verbeteringen door te voeren. Ook moet het ministerie van Onderwijs elke vier weken horen hoe het daarmee staat.

Lesuitval is hoog

De advocaat van het Haga Lyceum, Wouter Pors, erkent dat de kwaliteit van het onderwijs op onderdelen moet verbeteren en dat de examenresultaten zijn tegengevallen.

"Maar de problemen van het onderwijs zijn ook door de overheid ontstaan. Het is voor alle scholen lastig om bevoegde docenten te vinden, voor het Haga Lyceum blijkt dat in de praktijk extra moeilijk. Sollicitanten voor tweedegraadsfuncties trekken zich regelmatig terug, waardoor lesuitval soms te hoog is."

Daarnaast wordt in het persbericht gesproken over twee nieuwe bestuursleden, maar volgens Pors wordt daarbij niet vermeld dat hun benoeming moet worden goedgekeurd door de staatssecretaris. "Dat is in strijd met met de vrijheid van onderwijs, zoals vastgelegd in artikel 23 van de grondwet." Tegelijkertijd zegt het Haga Lyceum te blijven zoeken naar leden om het bestuur te versterken en zo de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren.

De rijksoverheid moet het ook kunnen met zo'n 25.000 ambtenaren minder. Dat staat in de plannen van staatssecretaris Van der Burg voor Slagvaardige Overheid. In 2035 moet zo'n 16 procent van de ongeveer 160.000 (voltijds)ambtenaren zijn wegbezuinigd.

Dat dit kabinet inzet op verkleinen van het ambtenarenapparaat was al bekend. Maar Van der Burg maakt nu voor het eerst een schatting van het aantal banen dat dat kost.

Hij zegt nog niets over welke departementen hoeveel banen moeten schrappen. Wel is duidelijk dat politie en defensie buiten schot blijven. Uitvoeringsinstanties als het UWV, IND en de Belastingdienst, die al onder druk staan, zijn niet op voorhand uitgezonderd.

Uitzondering op uitzondering

Van der Burg stelt dat ook dergelijke instanties met minder mensen toe kunnen, mits er werk wordt gemaakt van het vereenvoudigen of schrappen van regels. Dat is een speerpunt van het kabinet. "Met minder uitzondering op uitzondering wordt het werk eenvoudiger."

De afgelopen jaren waren er overigens meer kabinetten die wilden snoeien in het aantal ambtenaren, maar ondertussen zijn het er alleen maar meer geworden. Desgevraagd zegt Van der Burg daarover dat dit kabinet het wel gaat doen, omdat iedereen inziet "dat het anders moet".

Om met minder mensen toe te kunnen wordt onder meer de facilitaire dienstverlening op ministeries versoberd, worden ICT-systemen gestandaardiseerd en kijkt het kabinet naar andere efficiency-maatregelen, onder meer met de inzet van AI.

Snijden in adviesorganen

Maar Van der Burg erkent dat alleen efficiënter werken niet genoeg is. "Er zijn keuzes nodig met betrekking tot wat de overheid anders, minder of niet meer gaat doen." Die keuzes zijn nog niet gemaakt, maar worden nog "nader uitgewerkt".

Het kabinet kijkt ook naar het schrappen van adviescolleges (dat zijn er nu 28) en adviescommissies (zo'n 150), die op uiteenlopende vlakken adviezen uitbrengen. "Daarin snijden scheelt echt veel ambtelijke capaciteit", zegt Van der Burg. In welke adviesorganen er dan precies gesneden moet worden, maakt hij later bekend.

Het kabinet kijkt ook naar het hervormen van de Wet open overheid. Op die wet kunnen journalisten en andere burgers een beroep doen als ze overheidsinformatie openbaar willen krijgen. "De vraag naar informatie is regelmatig zo breed dat niet meer duidelijk is welke informatie geleverd moet worden", schrijft Van der Burg aan de Tweede Kamer. En dat kost ambtenaren veel tijd.

Binnen een half jaar hoopt de staatssecretaris veel van de plannen om de rijksoverheid "eenvoudiger, slimmer en kleiner" te maken af te hebben. Uiteindelijk zou het allemaal in 2035 moeten leiden tot een jaarlijkse besparing van 3,5 miljard euro.

Huisartsen, medisch specialisten en wetenschappers kraken de plannen van zorgminister Sophie Hermans voor patiënten met long covid en soortgelijke aandoeningen als ME en Q-koorts. De minister wil de financiering van de longcovidexpertisecentra drastisch afbouwen en tegelijkertijd de zorgverantwoordelijkheid weer grotendeels bij huisartsen leggen.

Dit is veel te vroeg, zo waarschuwt het zorgveld. Het wetenschappelijk onderzoek naar de verschillende post-acute infectieuze syndromen (PAIS) verkeert nog in een prille fase. Artsen bieden in beginsel alleen zorg als daar solide bewijs voor bestaat en er medische richtlijnen zijn opgesteld, daar is voorlopig geen sprake van.

Toch stuurt de minister erop aan dat artsen in de reguliere zorg patiënten gaan behandelen terwijl er nog nauwelijks richtlijnen bestaan. In een brief aan Hermans, in handen van de NOS, waarschuwen vier grote belangenorganisaties namens de huisartsen dat zij dan "geconfronteerd zullen worden met verwachtingen van patiënten, die niet aansluiten bij wat op basis van de beschikbare kennis en professionele standaarden verantwoord kan worden geboden".

Zorgongelijkheid

Huisartsen vrezen een vertrouwensbreuk met hun patiënten. "Dat risico loop je als de meeste zorgverleners nog weinig zorg kunnen bieden", zegt Hedwig Vos, zelf huisarts, hoogleraar huisartsengeneeskunde en bestuurslid van het Universitair Netwerk Huisartsengeneeskunde. "Sommige artsen zullen al iets meer kennis hebben en meer zorg bieden, terwijl het merendeel dat niet kan. Dan ontstaat zorgongelijkheid en dat is funest voor het patiëntvertrouwen."

Twee jaar geleden zijn daarom expertisecentra geopend in de academische ziekenhuizen, dankzij een investering van 27 miljoen euro van het kabinet. Niet om alle patiënten te helpen, maar om experimentele behandelingen met ingelote patiënten te testen en bewijs voor richtlijnen te verzamelen. Het idee is dat alle huisartsen later op basis van die richtlijnen de meeste patiënten kunnen behandelen.

Twee jaar later wil de minister het gezamenlijk budget voor de acht expertisecentra terugbrengen naar jaarlijks 1 miljoen euro. De artsen achter deze centra blijven diplomatiek richting de minister om overleg over het voortbestaan van hun klinieken niet te bemoeilijken. Maar ook zij bevestigen dat er met dit bedrag onvoldoende middelen bestaan om al hun kerntaken te vervullen: onderzoek doen, onderwijs geven aan andere zorgverleners én ondersteuning bieden aan artsen bij complexe gevallen.

"Als systeem zitten we klem", vertelt medisch specialist Melvin Lafeber namens de artsen van de expertisecentra. "Er is financiering nodig om kennis en behandelingen te ontwikkelen, maar die financiering voor zorg is pas beschikbaar als vergoede zorg wanneer de effectiviteit al bewezen is. Anders is het tegen de Zorgverzekeringswet."

Onderzoekers en artsen vertrekken

Zonder aanzienlijke financiële steun van het kabinet is de ontwikkeling van effectieve behandelingen simpelweg niet mogelijk. Het laatste kabinet-Rutte investeerde drie jaar geleden 40 miljoen euro in onderzoek naar long covid. Dat klinkt fors maar is ontoereikend om grote medische stappen te zetten. Ter vergelijking, Duitsland investeert de komende 10 jaar een half miljard euro voor onderzoek.

Een veelgenoemde tekortkoming van de Nederlandse benadering is de kortdurende financiering van de onderzoeksprojecten.

Al worden volgend jaar de eerste onderzoeksresultaten gepresenteerd, de verwachting is dat de korte projecten onvoldoende wetenschappelijk bewijs opleveren om behandelingen in het basispakket te krijgen, zo blijkt uit een rondgang van de NOS. Wetenschappers willen doorpakken met vervolgonderzoek maar kunnen dat niet omdat ze hun onderzoekers vaak niet meer kunnen betalen vanwege aflopende financiering. Het behoud van opgedane kennis is daarmee ook onzeker omdat onderzoekers vaak naar andere vakgebieden vertrekken.

Dit geldt ook voor artsen in de expertisecentra, zo blijkt uit mails in het bezit van de NOS. Het expertisecentrum van het Amsterdam UMC moet op dit moment noodgedwongen nieuwe patiënten afbellen omdat personeel is vertrokken naar een baan met meer zekerheid.

Zowel de Gezondheidsraad als deskundigen van een ministerieel evaluatieteam adviseerden het kabinet recent om snel fors te investeren in expertisecentra en een langdurig onderzoeksprogramma.

Hermans wil echter dat ZonMw, de organisatie die namens het kabinet onderzoeksubsidies verdeelt, eerst verkent welke onderzoeksrichtingen veelbelovend zijn voordat ze omvangrijke financiering overweegt.

Verloren tijd

Patiënten missen urgentie bij de minister, vooral omdat velen van hen zieker worden. Met de benadering van Hermans zal het twee tot drie jaar duren voordat nieuwe grote onderzoeken van start gaan. Daarna duurt het jaren voordat deze studies mogelijk met een doorbraak komen.

Dit is niet te verkroppen voor patiënten omdat de Gezondheidsraad als in 2018 adviseerde om expertisecentra voor ME te openen. Dat werd toen genegeerd. "We hadden al veel meer kunnen weten", zegt Carlijn Keijzer. Zij heeft ME, een PAIS die veel overlap heeft met long covid. Ze organiseert met lotgenoten vandaag een demonstratie in Den Haag om het kabinet tot actie te manen.

"Opnieuw!" aldus Keijzer. Ze herinnert zich hoe pas vier jaar na het begin van de pandemie het toenmalige kabinet na veel gesteggel met patiëntenorganisaties en de Tweede Kamer geld vrijmaakte voor expertisecentra. "En amper twee jaar later moeten we een nieuw kabinet wéér overtuigen van de noodzaak van onderzoek."

Reactie minister

Minister Sophie Hermans kan in reactie weinig zeggen over extra middelen voor onderzoek en expertisecentra omdat het zorgveld de opdracht heeft gekregen met een voorstel te komen hoe de zorg voor PAIS-patiënten te organiseren. "Dat traject loopt, dus daar kan ik niet op vooruitlopen."

Het kabinet heeft afspraken gemaakt over hoe het de oppositie tegemoet wil komen en nodigt komende week zeven partijen uit om verder te onderhandelen over het belastingplan. Dat is de uitkomst van een overleg van de top van het kabinet vandaag.

Het gaat om de partijen waar het kabinet eerder al mee sprak: Pro, JA21, BBB, SGP, ChristenUnie, 50Plus en Volt. Het kabinet zet dus nog altijd in op een breed akkoord met links en rechts, in plaats van één kant uit te kijken.

Het belastingplan is belangrijk voor het kabinet, omdat daarin staat hoe de komende jaren de belastingen worden geregeld. Dit jaar is het kabinet bijvoorbeeld van plan om de verlaging van de accijns op benzine en diesel met 1 jaar te verlengen tot eind 2027. Ook wil het een verlaging van de startersaftrek voor ondernemers doorvoeren.

Oppositiepartijen hebben tot nu toe totaal verschillende en harde eisen op tafel gelegd in ruil voor hun steun. Zo wil Pro dat de hogere inkomstenbelasting voor de komende jaren volledig van tafel gaat, JA21 wil strengere asielmaatregelen, BBB vraagt een aanpassing van de stikstofplannen en SGP wil dat het kabinet meer doet om abortussen tegen te gaan.

Sommige van deze eisen liggen binnen de coalitie van D66, VVD en CDA gevoelig. Daarom overlegden vandaag premier Jetten, vicepremiers Yesilgöz en Van den Brink, minister Heinen en staatssecretaris Eerenberg (beide Financiën) hoe groot de onderhandelingsruimte van het kabinet is.

Asiel, stikstof en abortussen

Komende week onderhandelen de oppositiepartijen met premier Jetten en minister Heinen. Mogelijk schuiven andere ministers aan, bijvoorbeeld minister Van den Brink (Asiel en Migratie) of minister Van Essen (Landbouw). Het lijkt erop dat het kabinet dus toch nog bereid is om de plannen rond asiel en stikstof aan te passen.

Opvallend is dat de minister van Volksgezondheid niet op dit lijstje staat. Het lijkt een signaal van het kabinet dat er ondanks de wens van SGP geen plannen zijn om iets aan de abortuswetten te doen.

'Serieuze onderhandelingen'

Het kabinet heeft richting Prinsjesdag met veel oppositiepartijen gepraat en hun wensen in de begroting meegenomen. Echt onderhandeld is er tot nu toe niet. Daar komt komende week verandering in.

Pro-leider Klaver nodigde zichzelf vorige week al uit bij premier Jetten om te beginnen met "serieuze onderhandelingen" over het belastingplan. Hij probeerde het kabinet zo te bewegen om één deal over links te sluiten. Het kabinet is daar niet op ingegaan en wil nu met veel meer partijen verder onderhandelen.

Omdat de Belastingdienst tijd nodig heeft om deze maatregelen door te voeren, kan het belastingplan niet te lang worden uitgesteld. Komende maandag spreekt de Tweede Kamer er verder over. De bedoeling is dat er 12 november over wordt gestemd.

Daarnaast speelt ook nog steeds een probleem rond de vermogensbelasting (box 3). Een meerderheid van de Tweede Kamer is het eens met het plan dat minister Heinen daarvoor heeft. Het is alleen nog onduidelijk hoe het betaald wordt.

Het plan om kleinere spaarders en beleggers te laten meebetalen, trok het kabinet na grote kritiek weer in. Hiervoor moet het kabinet ook nog een oplossing voor vinden. Ingewijden zeggen dat de drie coalitiepartijen het daar intern nu zo goed als eens over zijn, maar ook daar moet nog een meerderheid in de Eerste en Tweede Kamer voor gevonden worden.

Voormalig CDA-Tweede Kamerlid en journalist Sytze Faber is op 89-jarige leeftijd overleden in Leeuwarden. Dat meldt zijn familie in een rouwadvertentie in NRC.

Faber groeide op in een Fries, gereformeerd milieu, studeerde politicologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en promoveerde in 1974. Na jaren in de wetenschap te hebben gewerkt, werd hij in 1977 Tweede Kamerlid.

De Fries kwam de Tweede Kamer in namens de ARP, dat in 1980 opging in het CDA. Hij gold als linkse CDA'er en had grote bezwaren tegen het tot stand komen van het kabinet-Van Agt I, bestaande uit zijn CDA en de VVD.

Onafhankelijke geest

Desondanks behoorde hij niet tot de zogeheten loyalisten, een groep van aanvankelijk zes CDA'ers uit de linkervleugel van de partij, die zich kritisch opstelden tegen het regeerakkoord met de VVD. Daardoor namen zij een belangrijke machtspositie in, aangezien het kabinet-Van Agt I met 77 zetels een krappe meerderheid had.

Faber sloot zich niet bij hen aan, passend bij zijn onafhankelijke geest om zich zo niet bij voorbaat aan groepsdenken te binden. Toch week hij geregeld af van de partijlijn. Hij speelde een belangrijke rol binnen de debatten over de grondwetsherziening en verzette zich in 1979 met negen andere CDA'ers tegen de plaatsing van Amerikaanse kruisraketten in Nederland.

Hij combineerde zijn Kamerlidmaatschap met het gedeelde hoofdredacteurschap bij het Friesch Dagblad. "Die combinatie met de politiek was toen volstrekt normaal: het was de zuilentijd en een zuilenkrant", zei Faber begin dit jaar nog in een interview met die krant.

Toen Ruud Lubbers in 1982 premier werd, volgde Bert de Vries hem op als CDA-fractievoorzitter. Binnen de partij werd sterker aangedrongen op eensgezindheid, daardoor kwam de positie van kritische Kamerleden onder druk te staan. Faber bleef tot januari 1985 Kamerlid.

Burgemeesterschap

Vervolgens werd hij benoemd tot burgemeester van het Drentse Hoogeveen. In 1988 raakte Faber betrokken bij een incident in Zwolle na een kroegbezoek. Daar kregen Faber en de burgemeester van Smallingerland, Bert Smallenbroek, ruzie met een groep jongeren. Daarbij zou Smallenbroek slaags zijn geraakt met hen.

De toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Van Dijk boog zich zelfs over de kwestie, ook wel "de Zwolse affaire" genoemd. Na onderzoek van de rijksrecherche concludeerde hij dat de burgemeesters geen strafbare feiten hadden gepleegd.

Hij vond het incident "te futiel, te miezerig" voor ontslag, maar berispte hen wel omdat ze het aanzien van hun ambt hadden geschaad. De vorig jaar overleden Smallenbroek, stapte op. Faber behield het vertrouwen van de gemeenteraad en bleef uiteindelijk tot 1998 burgemeester van Hoogeveen.

Na zijn vertrek uit Hoogeveen keerde Faber terug bij het Friesch Dagblad als politiek columnist, waar hij een wekelijkse column schreef. In 2007 schreef hij het boek De wet van de koestal. Gereformeerden in Den Haag, over de formatie van het kabinet-Balkenende IV.

Faber overleed afgelopen donderdag in Leeuwarden.

Het begrenzen van de rente op studieleningen op maximaal 2,5 procent is risicovol en duur. Dat schrijft minister Letschert van Onderwijs (D66) aan de Tweede Kamer. De minister "baalt ervan", maar komt tot de conclusie dat het plan vele malen duurder is dan gedacht.

De coalitie had er 40 miljoen voor gereserveerd, maar het wordt minstens vier keer zo duur. Dat zou gevolgen hebben voor de rest van de onderwijsbegroting en de schatkist. Letschert wil snel met de Kamer in gesprek over de problematiek, schrijft ze.

Bedrag kan snel oplopen

Veel studenten lenen geld van de overheid om zo hun studietijd te kunnen betalen. De meesten moeten dat geleende bedrag na hun studie terugbetalen. Over dat geleende bedrag betalen ze rente. Lange tijd was die 0 procent, maar de laatste jaren is het percentage aan het stijgen. Daardoor kan het bedrag dat (oud-)studenten moeten aflossen, snel oplopen.

Om die reden spraken D66, VVD en CDA in het coalitieakkoord af een renteplafond in te stellen van 2,5 procent. Hiervoor reserveerden ze 40 miljoen euro.

Rente al boven 2,5 procent

De discussie over het maximeren van de rente op 2,5 procent is de laatste weken weer actueel. Begin oktober ging de rente op studieleningen namelijk opnieuw omhoog, voor honderdduizenden studenten zelfs met een procentpunt naar 3,28 procent. Daarmee is de rente voor veel (oud-)studenten nu hoger dan de coalitiepartijen wenselijk vinden.

Letschert zegt de zorgen van studenten te begrijpen, maar zegt dat met het geld dat nu is gereserveerd voor de maximale rente de plannen niet kunnen worden uitgewerkt.

Rentestijgingen leidden de afgelopen jaren geregeld tot protesten:

Dat het plan voor een renteplafond een groot risico is voor de schatkist van de overheid, is al jaren op het ministerie bekend. In 2023 waarschuwde toenmalig onderwijsminister Dijkgraaf dat een renteplafond het ministerie van Onderwijs helemaal kan 'leegtrekken'.

Dat zit zo: om de studieleningen uit te betalen, moet de overheid zelf ook leningen aangaan. Als de rente over die lening hard stijgt, moet het ministerie het verschil zelf bijleggen. Dat kan al snel oplopen tot tientallen miljoenen euro's per jaar.

Daarbij komt dat het voor de hand ligt dat studenten bij een renteplafond veel meer zullen lenen dan ze nodig hebben. Voor het geld dat ze daarmee vrijspelen, krijgen ze op de bank of elders een veel hogere spaarrente.

Dit risico kan het ministerie verkleinen door het renteplafond alleen voor de huidige generatie studenten in te voeren. Alleen is dat volgens het ministerie van Onderwijs moeilijk uitvoerbaar omdat uitkeringsinstantie DUO dan onderscheid moet gaan maken tussen verschillende generaties studenten.

Hoeveel (oud-)studenten betalen studierente?

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek zijn er op dit moment ruim een miljoen oud-studenten met een studieschuld. Ook zijn er 400.000 mensen die nu studeren en een studieschuld hebben.

Het totale bedrag aan studieschuld is op dit moment zo'n 28 miljard euro. 145.000 mensen hebben een studieschuld van meer dan 50.000 euro.

Ondanks de eerdere waarschuwingen, zetten de huidige coalitiepartijen het plan voor een renteplafond toch in hun akkoord. Studentenorganisaties willen de coalitie aan die belofte houden. Zij roepen studenten op een petitie te ondertekenen.

Vooral de boosheid bij oud-studenten die onder het leenstelsel studeerden is groot. Toenmalig minister Bussemaker zei bij de invoering van dat leenstelsel dat studenten geen leenangst moesten hebben. Nu blijken de gevolgen van die hoge lening voor hen groter dan gedacht.

De rente op studieleningen is wel altijd een stuk lager dan op andere (commerciële) leningen. Ook zijn de terugbetalingsregels soepel: wie geen of nauwelijks inkomen heeft, hoeft niet terug te betalen. Ook kunnen studenten het terugbetalen tijdelijk pauzeren.

Dat politici AI gebruiken voor hun socialemediaberichten of voor het stellen van Kamervragen was al bekend, maar nu blijkt dat ook veel van wat Kamerleden in de Tweede Kamer zeggen, is bedacht met behulp van chatbots. Opinieweekblad De Groene Amsterdammer en platform Investico schrijven dat 68 Kamerleden het afgelopen jaar teksten uitspraken die werden gemaakt met kunstmatige intelligentietools als ChatGPT en Claude.

De onderzoeksjournalisten haalden alle spreekteksten van de 150 Tweede Kamerleden door Pangram, een programma dat teksten kan scannen op het gebruik van AI. Vrijwel zeker maakten nog meer Kamerleden gebruik van chatbots, want teksten die voor minder dan 50 procent met AI waren geschreven zijn in het onderzoek buiten beschouwing gelaten.

Het gaat om de teksten waar Kamerleden hun bijdragen in de Kamer mee beginnen. Interrupties en moties tellen niet mee. Dat leverde uiteindelijk een lijst op van 68 Kamerleden. Bovenaan staat voormalig Kamerlid Lahlah van Pro, die inmiddels wethouder is in Amsterdam. Na haar volgen Van Meetelen (PVV), Belhirch (D66) en Van Eijk (VVD).

Kamerbreed populair

Uit die top 4 blijkt al dat het gebruik van chatbots over de hele breedte van de Tweede Kamer populair is. Volgens De Groene Amsterdammer en Investico zijn uiterst rechtse fracties als de PVV en Groep Markuszower wel oververtegenwoordigd. Alleen de SP, Partij voor de Dieren en Volt maken er helemaal geen gebruik van.

Voormalig Kamerlid Lahlah deed afgelopen jaar aan vijf debatten mee over onder meer armoedebeleid en de Participatiewet. Bij vier daarvan raadpleegde ze chatbots.

In een schriftelijk reactie laat ze weten dat haar bijdragen aan debatten altijd waren gebaseerd op gesprekken met burgers tijdens werkbezoeken. "Die verhalen laten zich soms moeilijk vatten in enkele minuten spreektijd, dus gebruikte ik AI."

Uit het onderzoek blijkt dat sommige Kamerleden ook AI gebruikten voor hun maidenspeech. Dat is de eerste keer dat ze in de Kamer spreken en meestal een persoonlijk getint verhaal houden. Verder valt op dat in de top van de lijst vooral backbenchers staan en minder prominente volksvertegenwoordigers die ook vaak pas kort in de Kamer zitten.

Bij de grote debatten waar fractievoorzitters het woord voeren, bijvoorbeeld bij de Algemene Politieke Beschouwingen na Prinsjesdag, zijn nauwelijks of geen AI-teksten te horen. Bij commissiedebatten in achterafzaaltjes is soms meer dan de helft van de spreekteksten opgesteld met de digitale hulpmiddelen.

Betoog inkorten

Alle 'betrapte' Kamerleden geven toe dat ze kunstmatige intelligentie gebruiken voor hun spreekteksten. Ze zeggen er wel bij dat ze het alleen inzetten als hulpmiddel, om zinnen beter te laten lopen of hun betoog in te korten. "Ik zal nooit een tekst uitspreken waar ik niet achter sta", zegt PVV-Kamerlid Van Meetelen.

Van de bijdragen van de drie Kamerleden van BBB komt ongeveer 30 procent grotendeels uit ChatGPT of Claude, blijkt uit de analyse. Volgens fractievoorzitter Vermeer is dat voor een kleine fractie met veel werk niet vreemd. "We gebruiken ook rekenmachines, mobiele telefoons en zelfs koffiezetapparaten."

CDA'er Krul is geschrokken dat hij in de lijst op nummer 5 staat. Hij erkent dat hij AI soms gebruikt om teksten in te korten, terwijl de inhoud behouden moet blijven. "Ik zou het heel erg vinden als nu het beeld ontstaat: zijn bijdragen rollen volledig uit Chat."

Kruls partijleider Bontenbal hecht juist erg aan authenticiteit. Volgens hem werkt de CDA-fractie aan richtlijnen voor AI-gebruik. "Ik zou het heel erg vinden als mijn fractieleden zoekopdrachten zouden hanteren als 'verzin drie christendemocratische ideeën over onderwerp X, Y, of Z'."

Jetten op sociale media

Eerder bleek dat premier Jetten regelmatig AI gebruikt voor het opstellen van berichten op sociale media. En onderzoek van de NOS wees vorige maand uit dat een kwart van de schriftelijke vragen van Kamerleden is opgesteld met hulp van AI.

AI-detectieprogramma Pangram let bij de analyses vooral op zinsconstructies die chatbots graag gebruiken, zoals tegenstellingen, argumenten in drieën (de zogeheten drieslag) en het gedachtestreepje dat vaak een wending in een zin aankondigt.

Oud-politicus Coos Huijsen is op 87-jarige leeftijd overleden, meldt zijn familie in een persbericht. Huijsen was naar eigen zeggen en volgens zijn familie de eerste openlijk homoseksuele parlementariër ter wereld.

Huijsen overleed thuis na een kort ziekbed, in het bijzijn van zijn echtgenoot Lank Bos.

Huijsen werd in 1972 Kamerlid voor de Christelijk-Historische Unie (CHU), een van de partijen die later opgingen in het CDA. Een halfjaar later verliet hij de CHU omdat hij het niet eens was met het besluit om geen steun te geven aan het kabinet-Den Uyl.

Een paar jaar later, in 1976, nam hij als onafhankelijk politicus de vrijgekomen zetel in van CH-Kamerlid Willem Scholten. Bij die gelegenheid kwam hij uit de kast. Bij zijn beëdiging was zijn levenspartner Bos aanwezig, die hij in 1973 had ontmoet. Eerder waren er al geruchten dat hij homoseksueel was, maar dat had hij toen ontkend.

Hij verliet in 1977 de Tweede Kamer. Na de verkiezingen werd hij lid van de PvdA, maar voor die partij zou hij nooit in de Tweede Kamer komen.

Voordat Huijsen parlementariër werd, was hij basisschooldocent en leraar geschiedenis in Delft en Den Haag. Dat beroep koos hij opnieuw toen hij de Kamer verliet. Hij werd leraar geschiedenis op het Gerrit van der Veen College in Amsterdam-Zuid, waar hij van 1986 tot en met 1998 ook directeur was.

Auteur

Huijsen was ook auteur voor dagbladen en tijdschriften, waar hij schreef over het socialisme en de democratie. Hij schreef in de jaren tachtig en negentig ook boeken, waaronder Nog is links niet verloren in 1982 en Socialisme als opdracht in 1986.

Na zijn onderwijscarrière manifesteerde hij zich als Oranjekenner. In 2012 promoveerde hij aan de universiteit van Amsterdam, met zijn proefschrift Nederland en het verhaal van Oranje. In dat boek, maar ook in andere werken, schreef hij over de betekenis van de Oranjes in de Nederlandse samenleving. Het boek werd genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs.

Homo-emancipatie

In 2007 was Huijsen medeoprichter van een stichting die zich inzette voor homo-emancipatie, Het Blauwe Fonds. Ook bracht hij in 2016 zijn memoires uit, getiteld Homo politicus. Dit jaar nog verscheen er een nieuwe versie van het boek: Roze Draad. Strijd, succes en stilstand in vijftig jaar homo-emancipatie.

Minister Van Weel (VVD) van Justitie begrijpt de overwegingen van burgemeester Halsema van Amsterdam om bij de pro-Palestijnse demonstratie van 11 oktober niet op te treden tegen het tonen van vlaggen van Hamas en het uiten van steunbetuigingen aan de terroristische organisatie.

Dat zei hij vanmiddag na een gesprek in Amsterdam met de driehoek, onder wie burgemeester Halsema.

Vorige week zei Van Weel in het vragenuur in de Tweede Kamer dat de gebeurtenissen "ver over zijn grens" gingen. Hij wilde met de burgemeester in gesprek om antwoord te krijgen op waarom ze de betoging bij het Nationaal Monument liet doorgaan.

Halsema noemde de steunbetuigingen van de demonstraten bij het Nationaal Monument op de Dam ook "shockerend en onsmakelijk", maar zei ook dat ze niet strafbaar waren en ingrijpen daardoor niet mogelijk was. De Tweede Kamer riep Van Weel daarop naar het vragenuurtje.

Van Weel erkent nu dat hij meer zicht in de afwegingen heeft en het beter begrijpt. "Ik heb me laten overtuigen dat dit de enige mogelijkheid was", aldus de minister. Maar hij vindt niet dat hij er in de Tweede Kamer te stevig is in gegaan. "Nee helemaal niet", klonk hij resoluut.

'Snel nieuwe wet'

Van Weel wil de gebeurtenissen bij het Nationaal Monument "niet nog een keer zien". Maar hij erkent dat er op dit moment geen zekerheid is dat het niet nog eens gebeurt, zolang er geen wettelijke grondslag is op te treden.

Hij roept de Tweede Kamer daarom opnieuw op samen met het kabinet snel werk te maken van een wet die verheerlijking van terrorisme strafbaar stelt.

Op vragen waarom bij een demonstratie in Den Haag van extreemrechtse groeperingen wel kon worden ingegrepen zei Van Weel dat het daar echt om wandordelijkheden ging, en de demonstranten in Amsterdam met de spandoeken stil stonden.

In de Kamer vorige week noemde hij het al verschrikkelijk dat mensen drie jaar na de aanslagen van 7 oktober in Israël Hamas verheerlijken "Dan ben je ofwel naïef, kwaadwillend of gestoord." Hij herhaalde vandaag zijn afschuw.

Voortaan meer afstemmen

Op vragen van journalisten of hij voorafgaand aan het vragenuur van vorige week niet beter eerst met Halsema had kunnen bellen, zoals de burgemeester zelf ook stelde, erkende Van Weel dat dat beter was geweest. Afgesproken is nu dat de twee elkaar voortaan "weten te vinden". Halsema zelf heeft overigens nog geen reactie gegeven na het gesprek met Van Weel.

Op 8 november staat er een Rode Lijn-demonstratie tegen de koers van de Nederlandse regering ten aanzien van Israël gepland in Amsterdam. Op vragen of hij iets gaat doen om herhaling tegen te gaan zei Van Weel dat het eerst aan de lokale driehoek is om te bepalen hoe daarmee om te gaan.

De AIVD stelde eerder dat Hamas betrokken is geweest bij pro-Palestijnse protesten in Nederland, maar Van Weel zei vorige week dat dat niet vaststaat voor de Rode Lijn-demonstraties. Hij zei toen ook dat het "natuurlijk niet verboden is om je steun uit te spreken voor de Palestijnse bevolking" en dat je "dat onderscheid moet je wel maken".

Minister Van den Brink van Asiel ging opnieuw naar de Eerste Kamer om zijn asielplannen te verdedigen. Dit keer ging het iets beter dan een paar maanden geleden. Maar Van den Brink kreeg er direct weer een probleem bij, want JA21 stelt ineens harde eisen op het gebied van asiel. Intussen ligt VVD-leider Yesilgöz niet helemaal lekker bij de eigen achterban en nam de VS opnieuw het Internationaal Strafhof onder vuur.

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

De weduwen en weduwnaars van ambtenaren en militairen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in dienst waren van het Nederlands-Indisch gouvernement krijgen toch een financiële vergoeding. Dat heeft het kabinet na jaren politieke discussie besloten.

De regeling is een aanvulling op de regeling uit 2015 voor de KNIL-militairen en ambtenaren zelf. Het gaat om een vergoeding wegens misgelopen salaris. De regeling is alleen voor de weduwen en weduwnaars, niet voor hun erfgenamen.

De betrokkenen moeten zelf een aanvraag doen. Dat kan vanaf 1 februari 2027. Na de aanvraag wordt individueel archiefonderzoek gedaan om te zien of de aanvrager in aanmerking komt voor de regeling. Er zijn geen bestanden of archieven voorhanden waarin deze informatie centraal is opgeslagen.

"Ik besef heel goed dat volledig rechtsherstel aan deze weduwen en weduwnaars nooit kan worden geboden", zegt minister Sterk van VWS. "Datgene dat hun tijdens en na afloop van de Tweede Wereldoorlog is overkomen, kan nooit worden teruggedraaid of ongedaan worden gemaakt."

Japanse bezetting

Ambtenaren, leraren en militairen in Nederlands-Indië kregen tijdens de Japanse bezetting geen loon. De discussie hierover begon direct na de oorlog. Maar de Nederlandse overheid was juridisch niet verplicht de achterstallige salarissen uit te betalen en hield de boot af.

Het duurde tot 2015 voordat de KNIL-militairen een vergoeding van 25.000 euro van de overheid kregen voor hun achterstallige salaris. Toen bereikte het toenmalige kabinet een akkoord met het Indisch Platform 2.0, dat de Indische en Molukse militairen bijstond. Voor deze regeling meldden zich zo'n 600 mensen.

Het kabinet trekt 18 miljard euro uit voor onderhoud en vernieuwing van verouderde bruggen, wegen, sluizen en andere infrastructuur. Een groot deel van dat bedrag wordt weggehaald bij geplande projecten waarvoor al geld was gereserveerd. Die projecten gaan dus op de lange baan.

Een van de in het oog springende projecten waar veel geld naartoe gaat, is de Haringvlietbrug, die de Hoeksche Waard verbindt met Goeree-Overflakkee. Die brug, waar dagelijks 66.000 mensen overheen rijden, is in slechte staat en moet grotendeels worden vernieuwd.

Droge voeten

Ook gaat er een flink bedrag (2,3 miljard euro) naar het gemaal in IJmuiden, dat sterk verouderd is. Vernieuwing is belangrijk, want dat gemaal houdt volgens het kabinet "de voeten droog" van vier miljoen mensen.

In totaal gaat het om 175 wegen, sluizen, bruggen, viaducten en tunnels die worden vernieuwd of onderhouden. De meeste ervan zijn aangelegd in de jaren 50, 60 en 70 en op veel plekken hebben bijvoorbeeld het staal en het beton hun beste tijd gehad.

Dit zijn een aantal projecten waar geld voor is uitgetrokken:

"We staan voor de grootste vernieuwingsopgave ooit, het is tijd voor een nieuwe wederopbouw van onze infrastructuur", zegt minister Karremans van Infrastructuur. Volgens hem is het zaak om ervoor te zorgen dat Nederland beschermd blijft tegen water en tegelijk "bereikbaar en economisch sterk". Bij de selectie is vooral gekeken naar behoud van bestaande infrastructuur en veiligheid.

Het kabinet trekt ook geld uit voor verbeteringen van het spoor. Een aantal viaducten waar de Hogesnelheidslijn overheen gaat tussen Leiden en Hoofddorp wordt aangepakt, zodat treinen daar harder kunnen rijden: 300 kilometer per uur in plaats van de 120 km/uur nu.

Verder blijft het geld voor de Nedersaksenlijn behouden, gaat er meer geld naar spooruitbreiding in Meppel en is er ook een groot bedrag voor de "uitrol van het Europese treinbeveiligingssysteem" om het spoor veiliger te maken.

Het kabinet geeft voorrang aan opknappen, maar trekt ook de portemonnee voor het bereikbaar maken van nieuwe woningbouwgebieden. Extra geld komt er voor vier grote nieuwe projecten in Alkmaar, Apeldoorn, Helmond en Hengelo/Enschede.

Pijn

Maar zoals gezegd gaan er ook projecten op de lange baan om het bovenstaande te bekostigen. "Dat doet natuurlijk pijn", erkent het kabinet in een brief aan de Tweede Kamer. "Maar dit is de enige manier om de grote instandhoudingsopgave uit te voeren."

Er wordt onder meer geld weggehaald bij de RandstadRail tussen Den Haag, Rotterdam en Zoetermeer en bij het metronetwerk van Rotterdam. Dat geld was bedoeld om de capaciteit uit te breiden.

Verder gaat de verbreding van de sluis bij Kornwerderzand in Friesland toch niet door. Ook dat levert honderden miljoenen op. De bruggen daar, aan het eind van de Afsluitdijk, worden nog wel vervangen.

Onder meer op deze plekken haalt het kabinet geld weg:

In Amsterdam wordt een deel van het langlopende Zuidasdok-project uitgesteld. Het project gaat onder meer om de gedeeltelijke ondertunneling van de snelweg A10 bij de Zuidas. Voor het noordelijke stuk van het project is vooralsnog geen geld.

Wat betreft weg-projecten haalt het kabinet ook geld bij de A27 tussen Zeewolde en Eemnes. Die wordt voorlopig niet verbreed. Ook de A28 tussen Hoogeveen en Amersfoort, de N33 tussen Eemshaven en Appingedam en de ring rond Utrecht worden voorlopig niet verbeterd.

En ook Ameland grijpt mis. Vanwege de continu dichtslibbende vaargeul met het vasteland wordt al tien jaar gepraat over een betere optimale vaarverbinding. Ook die gereserveerde 250 miljoen euro heeft de minister elders nodig.

Waterkwaliteit en droogtebestrijding

Verder haalt het kabinet honderden miljoenen weg bij het verbeteren van waterkwaliteit en bij een programma dat droogte moet voorkomen. Dat is opvallend omdat de waterkwaliteit in Nederland onder druk staat en droogte een steeds groter probleem wordt.

Bij alle projecten die nu niet worden uitgevoerd, benadrukt het kabinet dat ze "niet uit beeld" zijn. Of de Tweede Kamer hiermee genoegen neemt, zal binnen een paar weken duidelijk worden.

Na het herfstreces debatteert de Kamer over de plannen. Ongetwijfeld zijn er partijen die een andere selectie voor zich zien dan het kabinet, maar of ze daar een meerderheid voor krijgen is dan nog de vraag.

Bovendien, zegt minister Karremans, moet de Kamer dan ook erbij vertellen hoe het betaald moet worden. "Als ze het anders willen, moeten ze het zeggen. Maar dan moeten ze ook zorgen dat ze het gefinancierd krijgen."

Vier boerderijen en zes bedrijven moeten verdwijnen, omdat defensie meer ruimte nodig heeft rond Lelystad Airport. De gezinnen en bedrijven waar het om gaat hebben dat vandaag te horen gekregen.

"Ik begrijp heel goed dat dit een waardeloze boodschap is", zegt staatssecretaris Boswijk (Defensie), die later vandaag ook langsgaat bij deze mensen. Defensie zegt hen via "nauwkeurig contact en persoonlijke begeleiding" te gaan helpen. Dat kan bijvoorbeeld gaan om een verhuizing naar een andere plek, of een schadevergoeding.

Defensie heeft volgens Boswijk de ruimte nodig, omdat de F-35-gevechtsvliegtuigen vaker moeten vliegen. "Daardoor moet je ook meer trainen en onderhoud doen", zegt de staatssecretaris. "Die ondersteunende eenheden hebben fysieke ruimte nodig."

Lelystad Airport wordt vanwege de doelen van defensie nog groter dan gedacht. Eerst ging het om 150 hectare, dat is nu 240 hectare geworden. 40 hectare daarvan is nodig om de start- en landingsbaan langer te maken.

Het vliegveld heeft op dit moment nog geen natuurvergunning, die nodig is om het vliegveld te kunnen gebruiken. Die aanvraag wordt nog voorbereid. "Daar kunnen we niet op gaan wachten en dan dit pas gaan doen", zegt Boswijk. "Dan duurt het te lang."

Boswijk verwacht niet dat er snel meer woningen en bedrijven volgen die vanwege uitbreidingen van defensie moeten verdwijnen. "Maar uitsluiten kan ik het ook niet, omdat de situatie in de wereld onvoorspelbaar is."

In het debat over de zorgbegroting blijft het onduidelijk of er genoeg steun is voor de plannen van het kabinet. Minister Hermans van Volksgezondheid kreeg veel vragen over hoe chronisch zieken gecompenseerd gaan worden voor het verdwijnen van de zorgaftrek in 2028. Partijen in de Tweede Kamer willen hier helderheid over voordat ze besluiten over steun voor de begroting van komend jaar.

Er is al geld uitgetrokken om chronisch zieken te compenseren die in de problemen dreigen te komen door een opeenstapeling van maatregelen, waaronder het verdwijnen van de zorgaftrek. Er is alleen nog geen plan hoe dat geld precies wordt ingezet. Onder patiënten zijn de zorgen groot.

Oppositiepartijen zijn daardoor nog niet bereid om steun te geven aan de zorgbegroting. Die steun is wel nodig, omdat het minderheidskabinet geen meerderheid heeft. Minister Hermans zei dat ze volgende maand met nieuwe voorstellen zal komen, in de hoop dat die wel de goedkeuring van de oppositie kunnen wegdragen. De Kamer behandelt begin november het belastingplan. Voor die tijd moet er duidelijkheid zijn.

Eigen risico

In de oorspronkelijke plannen van het kabinet zitten twee maatregelen die chronisch zieken dreigen te raken. Het eigen risico gaat met 15 euro per jaar omhoog en er wordt alvast vastgelegd dat de zorgaftrek in 2028 verdwijnt. Dat zou betekenen dat chronisch zieken kosten die niet door de zorgverzekering worden gedekt ook niet meer mogen aftrekken van de belasting.

Vooral die laatste maatregel kan mensen met veel zorgkosten duizenden euro's per jaar kosten. Hermans zei zich te realiseren dat veel mensen juist dankzij de zorgaftrek mee kunnen doen in de samenleving en aan het werk kunnen. "Die groep hebben wij dus heel goed voor ogen", aldus de minister.

Toch wil het kabinet het belastingvoordeel afschaffen, omdat ook veel mensen met een hoger inkomen er gebruik van maken zonder het echt nodig te hebben. Dat maakt de regeling onnodig duur. Daarnaast is de regeling fraudegevoelig en ingewikkeld. Er worden veel fouten mee gemaakt, waardoor mensen te maken kunnen krijgen met terugvorderingen van de Belastingdienst.

Alternatief

Volgens minister Hermans is het "geen gemakkelijk puzzeltje" om de Kamer tegemoet te komen. Die wil dat onderzocht wordt of een alternatieve aftrek mogelijk is, die meer gericht is op de mensen die het echt nodig hebben. Het kabinet is bang dat de regeling daar alleen maar complexer van wordt en kijkt daarom ook naar andere manieren om de compensatie te regelen.

Partijen zoals Pro, JA21 en ChristenUnie willen weten hoe de afschaffing uitpakt voor chronisch zieken. Zij willen dit weten voordat de Kamer het belastingplan en ook de zorgbegroting verder behandelt. PVV en SP zijn ronduit negatief.

Kamerlid Bushoff van Pro benadrukte dat het minderheidskabinet met zijn partij op zoek moet naar een totaaldeal "waarbij gewone mensen erop vooruitgaan". Zonder zo'n deal rijdt het kabinet volgens hem "keihard op een muur af".

JA21 en SGP willen "zwart op wit" een toezegging van het kabinet dat gemeenten niet gedwongen gaan worden asielzoekers op te vangen, wat ze van de spreidingswet wel moeten. Dat zei JA21-leider Eerdmans na afloop van zijn gesprek met minister Van den Brink van Asiel en Migratie.

Verder willen zij dat tienduizenden Syriërs met een tijdelijke verblijfsstatus snel opnieuw beoordeeld worden omdat delen van het land in hun geval als veilig kunnen worden beoordeeld en zij mogelijk terug moeten.

Ook moet het kabinet snel organiseren dat asielprocedures buiten Nederland plaatsvinden en dat in het algemeen de asielinstroom snel naar beneden gaat. Deze eisen komen boven op de eis dat de lasten voor burgers in het Belastingplan omlaag moeten.

Voor de twee partijen is dit een van de voorwaarden om voor het einde van het jaar steun te kunnen geven aan het Belastingplan en de begrotingen van de ministeries.

Lasten burgers omlaag

De twee partijen hebben met de coalitiepartijen samen een meerderheid in de Tweede Kamer. In de Eerste Kamer kunnen zij het kabinet met andere partijen ook aan een meerderheid helpen, maar dat ligt een stuk ingewikkelder. Die meerderheid is nodig om de begrotingen goed te keuren. Zonder dat mag het kabinet in principe geen geld uitgeven of belasting heffen.

Eerdmans wil nu nog niet zeggen of zijn partij al zo ver is: "Het hangt met elkaar samen. Over het Belastingplan stemmen we op 12 november. Als we het totaalpakket weten, weten we of we voor kunnen stemmen." Het gesprek met Van den Brink krijgt een vervolg.

Wat het voor het minderheidskabinet betekent om 'over links' of 'over rechts' te gaan is hiermee weer wat duidelijker geworden. Maar hoe het gaat aflopen is nog steeds onzeker. Volgens asielminister Van den Brink zijn het op zich geen onoverkomelijke eisen. "Volgens mij ben ik in staat om met JA21 op asiel en migratie verder te werken", zei hij na zijn bezoek aan Eerdmans.

Dwang misschien niet nodig

Volgens Van den Brink werkt hij al aan de meeste 'asieleisen' maar is hij "nog maar net begonnen" als minister. Over de spreidingswet zegt hij dat die nu eenmaal moet worden uitgevoerd. Maar hij verwacht er met de gemeenten "wel uit te komen". Met andere woorden: dwang zal volgens hem niet nodig zijn.

Op de vraag aan Eerdmans of zijn eisen niet te hoog zijn voor het minderheidskabinet antwoordde hij: "Links vraagt zes miljard euro. Wij vragen asielmaatregelen en die zullen eerder geld op gaan leveren. Dus ik denk helemaal niet dat wij overvragen."

De linkse oppositiepartij Pro heeft in de onderhandelingen met het kabinet geëist dat de bezuiniging op de sociale zekerheid zoals de WIA en de WW van tafel gaat, in ruil voor steun aan de begroting van het ministerie van Sociale Zaken. Voor het overige van de financiën heeft Pro nog geen steun gegarandeerd.

De wet die het gemakkelijker maakt om een nieuwe school op te zetten, wordt binnen vijf jaar alweer aangescherpt, omdat er te veel kleine scholen bij komen. Een voorbeeld daarvan is de Renaissanceschool in Almere die dit jaar begon met maar vier leerlingen. De school is nauw verbonden aan de politieke partij Forum voor Democratie (FVD).

Staatssecretaris Tielen had al aan de Tweede Kamer geschreven dat ze iets wil doen tegen de groei. "Het is niet langer houdbaar om zoveel te kleine scholen in stand te houden", stelde ze. In een debat vandaag beloofde ze daarbij nog eens goed te kijken naar het marktonderzoek dat nieuwe scholen vooraf moeten doen om de belangstelling van ouders in de buurt te peilen.

De coalitiepartijen (D66, VVD en CDA) en meerdere oppositiepartijen zetten grote vraagtekens bij dat marktonderzoek, dat eigenlijk niet meer dan een online enquête zou zijn. De invullers zouden vaak ook niet precies weten om wat voor school het gaat.

Mede op die manier zou de zogenoemde FVD-school, die in augustus de deuren opende, er ook zijn gekomen. Er was van tevoren gemeten dat zo'n 350 mensen positief waren over de komst en dat aantal telde voor een belangrijk deel mee bij de goedkeuring van de school.

Tielen wil "kijken of we dat deel van de wet moeten aanscherpen dan wel helemaal moeten schrappen". Ze gaf toe dat zij ook verbaasd was, toen er uiteindelijk maar vier kinderen kwamen opdagen op de nieuwe school in Almere.

Vernieuwende onderwijsideeën

De Wet meer ruimte voor nieuwe scholen, een initiatief van de VVD, is in 2021 ingegaan. De wet is bedoeld om het gemakkelijker te maken om met overheidssubsidie een school te beginnen op basis van vernieuwende onderwijsideeën of een levens- of geloofsovertuiging. FVD stemde destijds tegen de wet. Sinds de invoering worden er jaarlijks meer scholen gesticht, waarvan een groot deel islamitisch.

Ook politieke partijen mogen onder deze wet een nieuwe school oprichten, mits er voldoende belangstelling is en er wordt voldaan aan de onderwijseisen. Volgens een groot deel van de Tweede Kamer is er wat betreft dat laatste punt veel aan te merken op de Renaissanceschool. Die gaat er bijvoorbeeld van uit dat jongens en meisjes een andere vorm van onderwijs nodig hebben.

"Waarom ik hier zo boos over ben", zei D66-Kamerlid Rooderkerk, "is dat we het hebben over 4-jarige kinderen die door de FVD geïndoctrineerd mogen worden. Ons onderwijs is bedoeld om te leren schrijven en rekenen, en kinderen zelf hun mening te leren vormen. Dat mag geen experiment van een politieke partij zijn."

'Toekomst verpest'

Ook bijvoorbeeld Pro maakt zich boos over het aantal scholen dat er te gemakkelijk bij komt. Dat leidt tot segregatie, concurrentie en slechte kwaliteit, vindt Kamerlid Moorman. Zij zei dat er niet zozeer behoefte is aan meer scholen, maar aan goede scholen. Ook zij vindt dat er niet geëxperimenteerd moet worden met kinderen "die nu op scholen zitten waarmee hun toekomst en schoolloopbaan volledig verpest worden".

Tielen zei dat ze meevoelt met de zorgen in de Kamer, maar ziet tot nu toe geen redenen om in te grijpen op de Renaissanceschool. Ze wees erop dat de school aan het begin van het vierde schooljaar minstens 139 leerlingen moet hebben en anders aan het einde van dat schooljaar moet sluiten. "Dat wordt nog een hele uitdaging", volgens haar.

Tijdens het debat kondigde VVD-Kamerlid Kisteman nog een initiatiefwet aan om eerder te kunnen ingrijpen bij scholen die ondermaats presteren. Die zouden wat hem betreft veel eerder gesloten moeten kunnen worden als ze zwak presteren.

Nieuwsuur maakte op de eerste schooldag deze reportage over de Renaissanceschool in Almere:

Het kabinet vindt het houden van dolfijnen in bassins zoals in het Dolfinarium in Harderwijk niet houdbaar. Maar er komt voorlopig geen besluit het Dolfinarium te sluiten. Wel komt er over twee jaar een formeel fokverbod en mogen dolfijnen nog beperkt worden geïmporteerd.

Dat staat in een brief van staatssecretaris Erkens van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur aan de Tweede Kamer.

Een onmiddellijk verbod op het houden van dolfijnen in gevangenschap is niet wenselijk, zegt Erkens. Het zou betekenen dat de 22 tuimelaardolfijnen in het Dolfinarium moeten worden gedood omdat ze in het wild niet kunnen overleven. Dat vindt Erkens geen optie. Maar op termijn moet er wel een eind aan deze praktijk komen, zegt hij.

"Dolfijnen zijn intelligente dieren die continu uitgedaagd moeten worden en een natuurlijke behoefte hebben om diep te kunnen duiken en grote afstanden te zwemmen", zegt Erkens. "Dat kan in gevangenschap niet worden geboden. Ook kan het leven in chloorbassins gezondheidsproblemen veroorzaken."

Geen nieuwe dolfijnen

Erkens werkt toe naar wat hij noemt "het uitfaseren van het houden van dolfijnen in gevangenschap". Dat betekent dat er geen nieuwe dolfijnen in Nederland geboren mogen worden. Dolfijnen van buiten Nederland mogen wel geïmporteerd worden, maar dat mag niet leiden tot "een populatie die zich blijvend verjongt".

Het uiteindelijke doel is dat er op een gegeven moment in Nederland geen dolfijnen meer gehouden worden in gevangenschap. Erkens zegt dat dit beleid niet gericht is tegen het Dolfinarium, maar verband houdt met de maatschappelijke discussie over dolfijnen die in bassins moeten leven.

Het Dolfinarium is het niet eens met het kabinetsbesluit en wil met Erkens in gesprek. "In de praktijk betekent het mannetjes en vrouwtjes gescheiden houden of dieren langdurig anticonceptie geven", staat in een verklaring. "Dat kan gevolgen hebben voor hun sociale leven en hun natuurlijke gedrag, en langdurige anticonceptie kan gezondheidsrisico's met zich meebrengen."