Het kabinet komt met een plan om mbo-scholen in krimpregio's te behouden. Daarin staat dat mbo's aan de randen van Nederland straks extra geld krijgen om open te kunnen blijven. Dat geld is afkomstig van mbo-scholen in de rest van het land, die er daardoor iets op achteruitgaan.

Al jaren daalt het aantal studenten in het mbo, vooral doordat er minder jongeren zijn dan vroeger. In sommige regio's daalt het aantal studenten tot 2040 met maar liefst een kwart. Dat leidt op zo'n tien mbo-scholen tot problemen, doordat ze betaald krijgen per student. Zij dreigen al langer locaties te moeten sluiten.

"We gaan zorgen dat de mbo-instellingen in de krimpregio's overeind blijven. Omdat je ook in die regio's een volwaardig mbo-aanbod wil hebben", zegt minister Letschert (D66) van Onderwijs. "Je moet er niet aan denken dat studenten uit die regio's wegtrekken en er door een gebrek aan onderwijs nooit meer terugkeren."

Volgens het plan krijgen scholen straks minder betaald per leerling, maar komt daar een vast bedrag per school voor terug. Dat moet concurrentie tussen scholen tegengaan. Voor mbo's in krimpregio's komt daar een extra bedrag bovenop, de zogeheten toegankelijkheidstoeslag.

Het gaat om mbo's in deze gebieden:

Het plan is goed nieuws voor onder meer het ROC Scalda, een mbo-opleider in Zeeland. De school heeft verschillende locaties in de provincie, ook op plekken waar relatief weinig mensen wonen. "Het plan betekent voor ons dat we opleidingen kunnen openhouden die noodzakelijk zijn voor onze provincie", zegt bestuurder Kees Nieuwenhuijse.

3500 studenten minder

"Zeeland is al lang een krimpregio, in de afgelopen tien jaar hebben we bijvoorbeeld zo'n 3500 studenten minder gekregen", vult hij aan. Volgens Nieuwenhuijse was dat verdeeld over de verschillende locaties en opleidingen van het ROC.

Al jaren lukt het de school maar net om het hoofd financieel boven water te houden. "Met een afname van het aantal studenten zie je meteen verschraling. In het begin los je dat op door de 'kaasschaafmethode', overal een beetje minder geld. Maar op een gegeven moment werkt dat niet meer, in die situatie zaten wij."

"Praktisch gezien zou dat hebben kunnen betekenen dat we opleidingen hadden moeten sluiten. Als wij bijvoorbeeld de tegelzettersopleiding in Zeeland niet meer aanbieden, heb je over een paar jaar in heel Zeeland geen tegelzetters meer", legt Nieuwenhuijse uit. Door dit nieuwe plan - en eerdere bijdragen van het ministerie - hoeft dat dus niet.

"Jarenlang keken we of we ons onderwijs compacter konden maken, met minder locaties", zegt Nieuwenhuijse. "Maar dan merk je dat de reistijd heel lang wordt. Terwijl mbo-studenten het fijn vinden om meer nabij en in de praktijk te worden opgeleid", vertelt de onderwijsbestuurder.

Dat beaamt de 21-jarige student Aron. "Ik hoor verhalen van vrienden van de middelbare die helemaal naar Breda moesten voor een opleiding. Sommigen zijn zelfs richting Delft of Rotterdam gegaan. Het voordeel voor mij is dat ik maar 5 minuten hoef te fietsen om hier aanwezig te zijn."

Dat mbo-onderwijs nu ook voor de lange termijn veiliggesteld lijkt in Zeeland vinden studenten goed. "Ik denk dat je daardoor ook veel meer van je werknemers behoudt. Want je leidt je studenten toch in de buurt op waardoor ze ook sneller een baan in de buurt gaan krijgen", vertelt de 18-jarige student Roel.

Minder geld voor de Randstad

De MBO Raad, die opkomt voor het middelbaar beroepsonderwijs, heeft meegepraat over de totstandkoming van de nieuwe plannen van het kabinet. Een woordvoerder laat weten dat de raad "niet ontevreden" is. "Omdat het om een herverdeling van geld gaat, betekent het wel dat scholen in bijvoorbeeld de Randstad minder geld krijgen. Daar zit wel een zorg voor ons."

Volgens voorspellingen van het ministerie verschuift er ongeveer 66 miljoen euro van scholen in de rest van het land naar de krimpregio's. De scholen die bijdragen, leveren gemiddeld 1,5 procent van hun budget in, met enkele uitschieters van 4 procent.

Toch is de MBO Raad overwegend positief. "Het is heel goed dat mbo's in krimpregio's nu opleidingen in stand kunnen houden. Ook scholen in niet-krimpregio's hebben met het plan ingestemd, het is dus wel breedgedragen. We zien de noodzaak om solidair te zijn."

De Tweede Kamer en Eerste Kamer moeten het plan nog goedkeuren. Als dat lukt, hoopt het ministerie het in 2029 in te voeren.

Regeringspartij VVD dient vandaag een initiatiefwetsvoorstel in om religieuze uitingen bij buitengewoon opsporingsambtenaren (boa's), zoals hoofddoekjes, landelijk te verbieden. In de Kamer is al jaren een ruime meerderheid voor zo'n verbod, maar het kwam er tot nu niet van.

"Bij een uniform in een seculier land horen geen religieuze uitingen", zegt Kamerlid Martens-America in De Telegraaf. In sommige gemeenten, zoals Amsterdam, Arnhem en Tilburg, mogen boa's een hoofddoek, keppeltje of kruisje dragen. De VVD vindt dat onwenselijk en wil nu landelijke regels vastleggen in een wet.

Dat was vorig jaar ook het advies van de Raad van State, die negatief oordeelde over een voorstel van het kabinet-Schoof om het verbod te regelen via een kabinetsbesluit, een zogeheten Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB).

Een verbod op religieuze uitingen beperkt de grondwettelijke vrijheid van godsdienst, stelde de Raad van State. Zoiets ingrijpends kan alleen via een wetswijziging, zodat ook de Eerste en Tweede Kamer erover kunnen oordelen. Martens-America volgt met haar initiatief dat advies.

Niets over in regeerakkoord

De huidige coalitie van D66, VVD en D66 heeft in het regeerakkoord niets opgenomen over het uniform van boa's en een mogelijk verbod op religieuze uitingen. De partijen reageren dan ook verdeeld op het voorstel.

D66 ziet er niets in. "Een uniform maakt iemand niet neutraal. Iemands handelen wel. Daarom zien wij geen aanleiding voor een landelijk verbod op religieuze uitingen voor boa's", laat een woordvoerder weten.

CDA-Kamerlid Straatman zegt dat haar partij nog geen definitief standpunt heeft ingenomen over de initiatiefwet van de VVD, maar ze steunt het uitgangspunt van overal dezelfde regels. "Ik heb de minister eerder ook opgeroepen om snel met een wettelijke regeling te komen voor één landelijke, neutrale lijn."

Partijen als de PVV, JA21, BBB, SGP, ChristenUnie en SP hebben in verleden ook al voorstellen gesteund om tot landelijke, neutrale regels te komen voor uniformen van boa's. Daarmee is er een meerderheid in de Tweede Kamer.

Dat er in de Tweede Kamer een ruime meerderheid is voor een landelijk uniform zonder religieuze uitingen, wil niet zeggen dat er geen discussie over is. Op lokaal niveau vinden sommige gemeenteraden dat boa's met hoofddoekjes, keppeltjes of kruisjes juist bijdragen aan een inclusieve samenleving.

Zij zijn ervan overtuigd dat handhavers wel degelijk hun functie onpartijdig kunnen uitoefenen, ook als ze zichtbaar religieuze symbolen dragen. Bovendien treft een verbod vooral islamitische vrouwen die een baan zoeken en het dragen van een hoofddoek als religieuze plicht zien.

Dat was in 2022 ook het oordeel van het Nederlandse College voor de Rechten van de Mens. Dat instituut noemde een verbod "stigmatiserend en ineffectief". Het Europees Hof van Justitie vindt dat werkgevers religieuze uitingen wel mogen verbieden, maar dat ze moeten bewijzen dat een verbod echt noodzakelijk is voor een neutrale uitstraling.

'Lifestyle-neutraliteit'

Gemeenten zijn vaak de werkgever van een boa en bepalen tot nu toe de regels over kleding. Er is wel een landelijke richtlijn 'lifestyle-neutraliteit' voor boa's, maar die is niet afdwingbaar en dus kunnen gemeenten ervan afwijken.

De laatste jaren staan steeds meer gemeenten expliciet toe dat boa's onder voorwaarden religieuze uitingen dragen. Of daar ook vaak gebruik wordt gemaakt is niet duidelijk, cijfers ontbreken. Uit een rondgang van de NOS in 2024 bleek dat er in Arnhem, Utrecht en Tilburg niet of nauwelijks aanvragen voor waren ingediend.

Nederland had in de jaren 80 al gedetailleerde informatie over de Iraakse plannen met gifgas, maar liet chemische bedrijven toch grondstoffen daarvoor leveren. Toen er in de jaren 2005-2008 Kamervragen over kwamen, heeft de regering de Kamer daarover onjuist en onvolledig geïnformeerd, schrijven journalisten Teun Dominicus en Harm Ede Botje van onderzoeksplatform Follow the Money.

In 1984 stelde de VN-Veiligheidsraad vast dat Irak chemische wapens inzette in de oorlog tegen Iran. Daarop maakten Europese landen op initiatief van de VS lijsten van grondstoffen voor chemische wapens die niet aan Irak geleverd mochten worden.

Staatssecretaris Bolkestein

Bekend was al dat de ministeries van Economische Zaken en Buitenlandse Zaken steggelden over de vraag welke stoffen daarop moesten komen. Buitenlandse Zaken stelde een lijst van twintig chemicaliën op, maar staatssecretaris van Economische Zaken Bolkestein wist dat terug te brengen tot elf stoffen. Hij vond dat anders het Nederlandse bedrijfsleven te veel schade zou lijden.

De journalisten Dominicus en Botje hebben door onderzoek in archieven van diversie ministeries en inlichtingendiensten ontdekt dat de overheid veel meer wist van de Iraakse plannen en de betrokkenheid van Nederlandse bedrijven dan tot nu toe bekend was.

Zo meldde de Inlichtingendienst van de Landmacht kort na de totstandkoming van de lijst van elf stoffen dat de Nederlandse bedrijven KBS Holland en Melchemie aan Irak chemicaliën leverden voor chemische wapens.

Een van die stoffen was dimethylamine, dat nodig is voor de productie van zenuwgassen. TNO had voor deze stof gewaarschuwd, maar Bolkestein had hem van de lijst af weten te krijgen.

De VS riep kort daarna alle NAVO-landen op de levering van deze stof te staken, maar Nederland deed dat niet. Nog tot mei 1985 ging maandelijks 10 tot 20 ton dimethylamine van KBS Holland in Terneuzen naar Irak. Pas toen KBS Holland zelf was gewaarschuwd besloot het bedrijf vrijwillig af te zien van de levering van de stof.

Veel doden in Halabje

In 1988 zette Irak mosterdgas en zenuwgassen in tegen de eigen bevolking. Bij een aanval op de Koerdisch-Iraakse stad Halabje vielen 5000 doden.

TNO achtte de kans groot dat voor de productie van de gifgassen de stof calciumhypochloriet was gebruikt, waarvan Nederlandse bedrijven in de maanden daarvoor "enkele tientallen tonnen" naar Irak hadden gestuurd. Deze stof stond niet op de lijst van verboden stoffen, omdat hij óók gebruikt kan worden voor vreedzame doelen, zoals het schoonmaken van zwembaden. Maar voor het maken van gifgassen was dit ontsmettingsmiddel wel essentieel.

De zaak van de levering van stoffen aan Irak kwam in 2004 weer in de belangstelling door de zaak tegen de gifgashandelaar Frans van Anraat, die in de jaren 1980 verboden chemicaliën voor de productie van gifgas leverde aan Irak.

'Verhullend en misleidend'

Naar aanleiding van deze zaak stelde SP-Kamerlid Van Velzen in de jaren 2005-2008 tientallen Kamervragen. De antwoorden die de ministers Donner (Justitie) en Bot (Buitenlandse Zaken) gaven waren volgens Follow the Money verhullend en misleidend. Zo schreef Donner dat KBS Holland "nimmer voorwerp van strafrechtelijk onderzoek was geweest", maar liet hij achterwege dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst het bedrijf wel in de gaten hield en dat er verschillende onderzoeken naar het bedrijf waren gedaan.

Op verschillende vragen over de levering van de stof thionylchloride - een stof die essentieel is voor het maken van mosterdgas - door het bedrijf Melchemie gaven Donner en Bot nietszeggende antwoorden. Maar volgens Follow the Money wisten ze uit interne stukken dat Melchemie willens en wetens doorging met de levering van deze stof, die pas in 1987 op de lijst van verboden stoffen was gekomen.

De betrokken ministeries gaan niet of nauwelijks in op vragen over de kwestie van Follow the Money. Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans zegt dat het van belang is dat "hier ook na al die jaren alsnog een parlementaire enquête over komt".

Minister Van den Brink van Asiel en Migratie draait de duimschroeven aan van een eerste groep gemeenten die tot nu toe te weinig asielopvang regelen. Omdat ze zich daarmee niet aan de spreidingswet houden, worden deze gemeenten onder "actief toezicht" gesteld, schrijft hij aan de Tweede Kamer.

De komende tijd gaat dat waarschijnlijk voor nog meer gemeenten gelden.

Het gaat nu om tien gemeenten: Aalten, Achtkarspelen, Bergen (L), Beverwijk, Gemert-Bakel, Overbetuwe, Sluis, Valkenswaard, Voerendaal en Westland.

Actief toezicht betekent dat de regering met deze gemeenten afspraken gaat maken over het beschikbaar stellen van een locatie voor een azc en wanneer dit klaar moet zijn. De verantwoordelijke wethouders worden uitgenodigd voor een gesprek daarover op het ministerie.

Uiteindelijk dwang

De gemeenten krijgen daarmee de gelegenheid om zich alsnog aan hun wettelijke taak te houden. Doen ze dat niet, dan kunnen ze uiteindelijk gedwongen worden. Het kabinet regelt dan zelf dat er een COA-locatie komt.

Zo ver is het nu nog niet. De spreidingswet kent zes fases, van het vaststellen welke gemeenten niet voldoende locaties beschikbaar stellen (fase 1) tot gedwongen realisatie van opvang (fase 6). De betrokken gemeenten gaan nu van fase 2 naar fase 3.

"De spreidingswet is van kracht en voeren we uit. Daar hoort ook bij dat gemeenten die niet voldoen aan de wettelijke taak hierop worden aangesproken", zegt minister Van den Brink. "Ik hoop er vanzelfsprekend met gemeenten uit te komen, want iedereen moet zijn bijdrage leveren."

Weinig enthousiasme

De meeste gemeenten in Nederland zeggen dat ze gehoor zullen geven aan de spreidingswet, al is er over het algemeen weinig enthousiasme. Bij de recente vorming van nieuwe colleges hebben sommige coalities zelfs afgesproken dat ze geen enkele nieuwe opvang zullen realiseren, al geven ze toe dat ze uiteindelijk aan de wet zullen moeten voldoen.

De gemeente Beverwijk laat in een reactie aan de NOS weten dat ze al "geruime tijd samen met het COA aan de ontwikkeling van een duurzame opvanglocatie" werkt, maar dat dit proces "tijd kost". Beverwijk zegt contact op te gaan nemen met de minister voor een "goed gesprek". "De minister is ook van harte welkom in Beverwijk. We laten hem graag de potentiële locatie zien."

Ook volgens Valkenswaard kost het vinden van een geschikte locatie "veel tijd" en vraagt het om "een zorgvuldige voorbereiding en afstemming met diverse betrokken partijen". Er is nog geen besluit genomen over een specifieke locatie in Valkenswaard.

Met de spreidingswet wil het kabinet de opvang van asielzoekers beter en eerlijker over Nederland verdelen en het aanmeldcentrum in Ter Apel ontlasten. Dat zit nu vaak overvol doordat asielzoekers niet kunnen doorstromen naar een regulier azc. Tegenstanders vrezen overlast in het hele land en vinden bovenal dat het kabinet ervoor moet zorgen dat er minder asielzoekers ons land binnenkomen.

Minister Van den Brink stuurde eind mei een brief aan 223 gemeenten die nog geen of te weinig actie hebben ondernomen. Ze kregen van hem de vraag hoe ze toch aan de wet denken te gaan voldoen. Van 47 gemeenten kreeg hij geen enkele reactie.

Tekort aan plekken

Sinds enige tijd worden op ambtelijk niveau gesprekken gevoerd met gemeenten. Naar aanleiding van die gesprekken wordt nu de eerste groep van gemeenten onder toezicht gesteld. Er kunnen er dus nog meer volgen. Ze zullen ook worden vermeld op de website van de Rijksoverheid.

Het kabinet gaat ervan uit dat er de komende twee jaar 88.000 opvangplaatsen nodig zijn voor asielzoekers. Dat aantal wordt nu nog bij lange na niet gehaald; op dit moment zijn er ongeveer 50.000 plekken beschikbaar.

Hoe werkt de spreidingswet? Bekijk het hier:

Het moet makkelijker worden om zelf met een groep mensen een wooncoöperatie te starten. Deze week stemde de Tweede Kamer in met de Wet bevordering wooncoöperaties, die regelt dat deze woonvorm duidelijker in de woningwet komt te staan.

Met de wet worden struikelblokken weggenomen voor mensen die zo'n samenwerking willen beginnen, zoals het aanvragen van financiering voor de bouw van woningen of het ombouwen van een bestaand pand. Ook worden gemeenten aangemoedigd het beleid rond wooncoöperaties op te nemen in beleidsplannen.

Particulieren konden zelf al een wooncoöperatie starten, "maar daar slaagden ze vaak ondanks de politiek in, in plaats van dankzij", zegt SP-Kamerlid Sandra Beckerman, die het wetsvoorstel heeft ingediend.

Volgens Beckerman willen mensen niet meer wachten tot de wooncrisis is opgelost. Ze ziet dat die van jong tot oud, van stad tot platteland, geïnteresseerd zijn in wooncoöperaties.

Wat is een zelfstandige wooncoöperatie?

In een wooncoöperatie zetten bewoners, zoals groepen vrienden of andere collectieven, zich samen in om woningen te bouwen of in beheer te hebben, zonder winstoogmerk. Ze maken afspraken over hoe de woningen eruit komen te zien, over de (doorgaans lage) huur en de bewoners. Ook dragen ze zelf zorg voor het onderhoud.

Er zijn verschillende varianten van wooncoöperaties, zoals de vorm waarin de coöperatie het pand beheert. Het pand is eigendom van een vereniging van huurders, die bestuurd wordt door bewoners.

Wooncoöperaties bouwen in eigen beheer en ze kenmerken zich door gemeenschappelijkheid onder bewoners. Zo zijn er vaak gedeelde voorzieningen, zoals een woonkamer, tuin of werkruimte.

Wooncoöperaties zijn de gouden standaard voor betaalbare huurwoningen, zegt Mustapha Eaisaouiyen van Cooplink, de vereniging voor wooncoöperaties. Hij stelt dat woningen van wooncoöperaties vaak goedkoper zijn dan die van woningbouwcorporaties.

Banken terughoudend

Volgens hem waren banken voorheen terughoudend in het financieren van wooncoöperaties, omdat niet duidelijk was of het ging om een losse groep mensen of een zakelijke entiteit. Dat moet deze wet veranderen.

Linda Vermaat (41) liep ook tegen dit probleem aan. Zij zit in het verenigingsbestuur van wooncomplex De Warren in Amsterdam en woont daar met haar man en kind in een woning van 73 vierkante meter. In totaal wonen er zestig mensen in het pand, verspreid over woningen van verschillende grootte.

De financiering van het project kwam moeilijk rond, omdat Nederlandse banken het risicovol vonden. Uiteindelijk kwamen ze uit bij een bank in Duitsland, waar het wooncoöperatie-model al langer bekend is. Die financierde 75 procent van het bouwbedrag, de rest zamelde de wooncoöperatie in met crowdfunding, giften, subsidies en leningen.

Fonds met miljoenen

Omdat wooncoöperaties tot twee keer toe in het regeerakkoord stonden, maar er niets gebeurde, heeft Beckerman in 2023 ook een amendement ingediend voor het Fonds Coöperatief Wonen, waarin ruim 60 miljoen euro zit.

Vanaf eind dit jaar kunnen wooncoöperaties daar een aanvraag doen om een deel van hun plannen te bekostigen. Een ander deel wordt betaald door een lening bij de bank en een klein aandeel moet de wooncoöperatie zelf inleggen.

"In een wooncoöperatie staat gemeenschap centraal, in een geïndividualiseerde samenleving. Dat is ook direct de meerwaarde", zegt Eaisaouiyen. Ook Beckerman ziet dat. "Woningen zijn anoniem, maar bij wooncoöperaties gebeurt veel gezamenlijk, zoals samen eten, in de tuin werken of zwemmen."

Zowel Beckerman als Eaisaouiyen stelt dat eenzaamheid bijna niet voorkomt in een wooncoöperatie. "Mensen zijn er gelukkiger dan in een peperdure flat", aldus Beckerman.

Dat herkent ook bewoonster Vermaat. In complex De Warren zijn gemeenschappelijke ruimtes waar activiteiten van yoga tot muziekevenementen worden georganiseerd. Ze eet geregeld met haar huisgenoten, zoals ze de medebewoners van het pand noemt.

Op hen kan ze bovendien terugvallen voor het geval ze een oppas nodig heeft of ziek is, vertelt ze. Vermaat vindt het bovendien fijn dat haar kind opgroeit met andere kinderen om zich heen, die als het ware broertjes en zusjes zijn.

Systeemverandering

"Voordat we hier gingen wonen, hadden we meermaals geboden op woningen in Amsterdam, maar werden we enorm overboden", zegt ze. Voor Vermaat was de wooncoöperatie "100 procent een uitweg uit de wooncrisis".

Kamerlid Beckerman ziet wooncoöperaties ook als oplossing voor de wooncrisis. "We proberen hiermee echt een beweging in gang te zetten en systeemverandering een duwtje in de rug te geven."

Eaisaouiyen is eveneens optimistisch. Hij denkt dat op termijn 10 procent van de voorgenomen 100.000 woningen per jaar ontwikkeld kunnen worden door wooncoöperaties.

Het kabinet-Jetten presenteerde deze week, net voor het reces van de Kamer, het grote stikstofplan aan die Tweede Kamer. Er is nu een meerderheid voor. En daarmee lijkt één van de grote verkiezingsbeloftes van 4,5 maand geleden ingelost.

Luister hier:

Deze aflevering kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Politiek duider van Nieuwsuur Arjan Noorlander ziet hoe hard dat ook nodig was. Het kabinet ging moeizaam van start: er was weinig vertrouwen en op grote onderwerpen lukte het niet te leveren. Wat is er veranderd? En wat betekent dat als politiek Den Haag eind deze zomer weer opstart? Want de oppositie laat het luid en duidelijk weten: Jetten moet kiezen tussen links of rechts.

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Max Smedes

Minister Boekholt-O'Sullivan (Volkshuisvesting) schrapt het plan van het vorige kabinet om het wonen in een vakantiehuisje voor tien jaar legaal te maken. In plaats daarvan wil ze permanente bewoners met rust laten, tenzij er "zwaarwegende redenen" zijn om in te grijpen.

Boekholt zei na afloop van de ministerraad dat de inzet van het nieuwe kabinet blijft dat mensen die al in een vakantiehuisje wonen, daar mogen blijven. Ze wijst erop dat de woningnood hoog is en dat sommige mensen daarom zijn aangewezen op dit soort huisvesting.

Het plan van haar voorganger om permanente bewoning voor een periode te legaliseren, is volgens haar onuitvoerbaar. Het zou te weinig rekening houden met de verschillende omstandigheden van de bewoners, of ze bijvoorbeeld eigenaar zijn of het huisje huren.

'Schrijnende gevallen'

De minister heeft nu met gemeenten afgesproken dat mensen die al in een vakantiehuisje wonen daar mogen blijven. Tenzij er bijvoorbeeld sprake is van een onveilige situatie, ondermijning of een andere zwaarwegende reden.

In dat geval wordt gekeken of het om "schrijnende gevallen" gaat, voor wie een passende oplossing moet worden gezocht, of om zelfredzame mensen met wie een termijn wordt afgesproken waarbinnen ze een nieuwe woning moeten vinden.

"Bewoners kunnen nooit zomaar op straat komen te staan", schrijft Boekholt vandaag in een brief aan de Tweede Kamer.

Recreatiewoningen zijn niet gebouwd voor permanente bewoning. Ze hoeven niet aan de strenge eisen te voldoen die gelden voor volwaardige woningen.

Vorig jaar stonden bijna 60.000 mensen ingeschreven in een vakantiepark. Het werkelijke aantal vaste bewoners ligt waarschijnlijk hoger.

In de laatste podcast De Stemming van dit seizoen blikken Joost en Marleen terug op het stikstofdebat en kijken ze vast vooruit naar de begrotingsbesprekingen in augustus. Voor die begroting heeft het kabinet nog wel steun nodig van de oppositie en dat kan nog wel eens een probleem worden. Dus wrongen minister Heinen en premier Jetten zich in allerlei bochten om zoveel mogelijk partijen aan boord te krijgen voor een zo breed mogelijk draagvlak.

Podcast De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

Het was een van de meest ingrijpende maatregelen in coronatijd: de avondklok, waarbij iedereen vanaf 21.00 uur verplicht binnen moest blijven tot de volgende ochtend. Deze week sprak de parlementaire enquêtecommissie erover met betrokkenen. Niemand wilde het echt graag, maar uiteindelijk ging Nederland drie maanden 's nachts op slot.

In januari 2021 dreigde een grote besmettingsgolf. Er was al een lockdown, maar er kwamen nieuwe coronavarianten aan en die leken gevaarlijk. Voor die tijd had het adviesorgaan OMT de avondklok al genoemd als optie, maar toen wilde het kabinet er niet aan. "Ik had grondrechtelijke problemen met de avondklok", zei oud-minister Ferd Grapperhaus van Justitie en Veiligheid in zijn verhoor.

Zware inbreuken

Topambtenaar Hanneke Schipper-Spanninga schetste dat er tijdens corona voortdurend sprake was van "botsende grondrechten". Zo waren er maatregelen die inbreuk maakten op het familieleven, omdat mensen niet dicht bij elkaar mochten zijn. Maar ook het eigendomsrecht werd ingeperkt toen ondernemers niet meer over hun eigen openingstijden gingen.

Schipper, die maatregelen toetste aan grondrechten, sprak van "zware inbreuken". Maar ze benadrukte dat daar tegenover het recht op leven als "heel fundamenteel grondrecht" stond. Volgens haar bestaat er geen rangorde tussen grondrechten, maar is de volksgezondheid wel zwaarwegend.

Orkaan

Begin 2021 begon dat dan ook zwaar te tellen vanwege de nieuwe virusvarianten, vertelde Grapperhaus. "We stonden epidemiologisch tegen de muur." In een spoedadvies stelde het OMT dat een avondklok effect kon hebben, en dus liet hij zijn "gespierde tegenzin" varen.

Binnen het kabinet was wel discussie, onder meer over de proportionaliteit en doelmatigheid, maar de oud-justitieminister wilde niet al te veel kwijt over hoe die verliep.

Comissielid Mutluer wilde meer weten dan Grapperhaus wilde zeggen en dat leidde tot een stekelig gesprek:

Hoewel het OMT de avondklok al een aantal keer had opgenomen in een advies, was er daar ook twijfel, schetste oud-voorzitter Jaap van Dissel in zijn tweede verhoor. "Je vraagt mensen een offer in hun grondrechten, terwijl we niet 100 procent kunnen zeggen wat het betekent voor de uitbraak."

Nu kon hij daar wel wat meer over zeggen. Volgens hem heeft de avondklok "naar alle waarschijnlijkheid" geholpen. "Het zorgde voor een klein maar significant effect."

Grens bereikt

Vooraf werd ook onder burgemeesters flink gediscussieerd, herinnerde Femke Halsema zich. "Niet elk doel heiligt alle middelen. Mensen dwingen om thuis te blijven was voor mij onaanvaardbaar." De Amsterdamse burgemeester maakte zich zorgen over eenzaamheid en mentale gezondheid. "Ik vond dat we de grens hadden bereikt qua maatregelen die we konden en mochten nemen."

Toch voerden zij en de andere burgemeesters de maatregel uit, "want als bestuurder heb je je te voegen naar democratische besluitvorming".

De avondklok zou in eerste instantie gelden voor een paar weken, maar werd vijf keer verlengd en duurde drie maanden. Terwijl door Schipper-Spanninga al bij de start werd geadviseerd om de avondklok als eerste 'af te schalen', vanwege de zwaarte.

Dat gebeurde niet, eerst werd namelijk versoepeld in onder meer het onderwijs. Ze vond dat wat betreft scholen "voorstelbaar", maar begreep niet dat andere versoepelingen ook voorrang kregen. Wel benadrukte ze dat het om politieke afwegingen ging, waar veel belangen speelden.

Repressie

De nadruk in het coronabeleid kwam gaandeweg erg veel op repressie en handhaving te liggen, haalde burgemeester Halsema aan in haar verhoor. "Het plaatste de overheid op een veel te harde manier tegenover een bevolking die de moed aan het verliezen was."

Aan het begin van de coronapandemie werd vooral benadrukt "dat we het samen moesten doen", zei ze. "Er was een ongelooflijke solidariteit." De kentering kwam volgens Halsema begin 2021. "Ergens in die winter raakte de overheid zijn bevolking kwijt."

Wat misschien had geholpen om de boel bij elkaar te houden, was betere uitleg, zei oud-korpschef Henk van Essen. Hij zei dat de politie het kabinet bijvoorbeeld opriep om in de communicatie meer rekening te houden met de grieven van tegenstanders. "Begrip tonen is iets anders dan gelijk geven."

Een van de tegenstanders was Romy Quint. Ze richtte tijdens de pandemie Vrouwen voor Vrijheid op, een organisatie die kritisch was op coronamaatregelen. "Alle respect voor wat er bedacht werd, maar sommige dingen gingen gewoon te ver."

Quint zei in haar verhoor dat alle critici op één hoop werden gegooid. "We werden lelijk weggezet als lastige gekkies en als één homogene groep." Ze denkt dat er minder polarisatie was geweest als kritische burgers beter gehoord waren door journalisten en politici. "Als mensen hun mening hadden gehoord, hadden ze niet de straat op hoeven te gaan."

Ex-korpschef Van Essen voegde er nog aan toe dat het voor het draagvlak had geholpen als maatregelen begrijpelijk, uitlegbaar en eenduidig waren. Het veelvuldig op- en afschalen hielp volgens hem niet. En daar vond hij Van Dissel aan zijn zijde, die sprak van "een spaghettibrij aan maatregelen", tegen het einde van pandemie. "Het was nauwelijks meer te begrijpen", aldus de oud-OMT-voorzitter.

Ruim vier maanden na de start van het kabinet-Jetten staat diens partij in de Peilingwijzer op verlies. Van de 26 zetels die D66 bij de verkiezingen van afgelopen oktober won, blijven er 15 tot 20 over in dit gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag.

Pro, het vroegere GroenLinks-PvdA, profiteert van de tegenwind die D66 ondervindt. Met 24 tot 29 zetels, een winst van ongeveer 6, is deze oppositiepartij nu de grootste in de Peilingwijzer. Volgens het laatste onderzoek van Ipsos I&O stapt zo'n 15 procent van de D66-stemmers momenteel over naar Pro, met name degenen die het huidige regeringsbeleid niet links genoeg vinden.

De huidige minderheidscoalitie is sowieso weinig populair, want ook het CDA levert zetels in op 13 tot 18. Alleen de VVD weet zich redelijk te handhaven op 19 tot 23.

PVV verliest aan JA21 en FvD

Op rechts is een soortgelijke beweging te zien, maar dan ten koste van de PVV. De partij van Geert Wilders valt terug naar 17 tot 22 Kamerzetels, terwijl JA21 (11-15) en Forum voor Democratie (10-14) juist stijgen.

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, wijst erop dat in dit geval een lijn wordt doorgetrokken die al bij de Kamerverkiezingen te zien was: toen verloor de PVV 11 zetels, terwijl JA21 en FVD terrein wonnen.

Waar Wilders met name kampt met het idee bij rechtse kiezers dat het kabinet-Schoof niet heeft 'geleverd' op vooral asiel, worstelt Jetten in de waarneming van Louwerse met het beeld dat zijn minderheidskabinet het moeilijk heeft om voldoende steun voor plannen te organiseren in de Kamer.

"Omdat die steun uiteindelijk uit verschillende hoeken moet komen, kan het idee ontstaan dat de coalitie van twee walletjes probeert te eten", zegt Louwerse. "Je ziet verdeeldheid over de koers: sommige kiezers van regeringspartijen vinden het beleid nu te links, anderen juist weer te rechts. Maar er zijn in het Ipsos I&O-onderzoek ook tevredener kiezers die het kabinet het voordeel van de twijfel geven en vinden dat er in elk geval een zekere mate van rust is teruggekeerd."

BBB verder omlaag

Achter de grotere partijen gaat het nog altijd niet goed met BBB. De BoerBurgerBeweging heeft sinds het najaar nog maar 4 zetels over en staat nu volgens de Peilingwijzer op 1 tot 3.

Anders is dat bij de Partij voor de Dieren, die juist winst boekt op 4 tot 7. Net als 50Plus, dat na zijn comeback in de Tweede Kamer nu op 2 tot 6 staat. Ook de SP (3-5) en Volt (1-3) lijken het iets beter te doen.

Stabiliteit is er bij de ChristenUnie, de SGP en Denk, alle op 2 tot 4.

Verantwoording

De NOS publiceert met enige regelmaat de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

Meerdere getuigen die zijn opgeroepen door de parlementaire enquêtecommissie corona worden opnieuw bedreigd. Dat heeft de commissie laten weten na het laatste verhoor van deze week. "Onze tolerantie voor dit verwerpelijke gedrag is nul en we zijn in contact met politie en beveiliging hierover", zegt commissievoorzitter en Kamerlid Daan de Kort, die de bedreigingen onacceptabel noemt.

Tijdens de verhoren de afgelopen vijf weken ging het al vaker over de grote impact die bedreigingen hadden in de coronatijd. Bij het verhoor van de oud-scholierenvertegenwoordiger van het Laks, Nienke Luijckx bleek vorige week dat zij opnieuw te maken had gekregen met bedreigingen. Ze zei dat het in aanloop naar haar verhoor "onrustig" was. "Maar het is heel moeilijk te herleiden wie het doet."

Zware inbreuken

De commissie zegt inmiddels te hebben gehoord dat meerdere getuigen worden bedreigd voor of na hun verhoor. "Eén ding staat daarbij buiten kijf: het is afschuwelijk als mensen die wij oproepen als gevolg daarvan met bedreigingen te maken krijgen of weer te maken krijgen." Om wie het precies gaat of wat voor bedreigingen het zijn, is niet bekendgemaakt.

Getuigen die opgeroepen worden door de commissie zijn verplicht om te komen en worden onder ede verhoord. De bedreigingen raken dus ook aan het werk van de commissie, zegt De Kort: "Getuigen moeten in alle vrijheid en veiligheid kunnen verklaren tijdens hun verhoor". "Het is een schande als je mensen zo onder druk wil zetten, laat de daders zich schamen", voegt hij toe.

Lees hier meer over de verhoren van deze week:

In de afgelopen weken hebben verschillende getuigen laten weten dat ze tijdens de pandemie bedreigd werden. OMT-lid Marion Koopmans kon destijds "niet meer vrijuit bewegen", zei ze in haar verhoor. Een ander bedreigd OMT-lid, Károly Illy, verklaarde dat er destijds te weinig gebeurde met zijn aangiftes. Iets wat andere OMT-leden overigens niet per se herkenden.

Tegen het AD zegt Illy dat een onbekende man deze week luid roepend voor zijn voormalige woning heeft gestaan. De nieuwe bewoners zouden geschrokken zijn van het geschreeuw en de leuzen. Volgens de Illy is er aangifte gedaan bij de politie en is de officier van justitie ingelicht.

Ferd Grapperhaus, oud-minister van Justitie, vertelde aan de commissie dat hij ook veelvuldig is bedreigd tijdens de coronacrisis. Hij werd om die reden streng beveiligd. Oud-OMT-voorzitter Jaap van Dissel zei in zijn verhoor dat hij zich zorgen maakt of wetenschappers zich nog wel durven uit te spreken. "Anekdotes ga ik niet vertellen, want dan houd je het niet droog", zei Van Dissel.

Kijk hier terug wat getuigen verklaarden over bedreigingen:

Het kabinet wil nieuwe eisen invoeren voor investeerders in zorgbedrijven en jeugdhulpaanbieders, de zogenoemde 'private equity' in de zorg. Dat heeft minister Sterk van Zorg aangekondigd.

Het gaat daarbij bijvoorbeeld om huisartspraktijken, kraamzorg, mondzorg, praktijken voor psychische hulp en fysiotherapie. Vaak gaat het om grotere ketens van praktijken.

Voor winstuitkeringen gaat een maximum gelden. Dit moet malafide aanbieders en investeerders uit de sector verdrijven die uit zijn op exorbitante winsten in plaats van kwaliteit van de zorg.

Georganiseerde misdaad

"Je ziet dat er een soort georganiseerde misdaad opkomt in het zorgstelsel", zei Sterk na afloop van de ministerraad. "Dat moeten we een halt toeroepen."

De Kamer vroeg eerder om een einde aan alle particuliere investeringen in zorgbedrijven. Regelmatig zijn patiënten de dupe van financieel mismanagement en van zorgbedrijven met meer oog voor winst dan voor zorg, vond een Kamermeerderheid.

Maar daar staan veel goede commerciële zorgbedrijven tegenover, zegt het kabinet. Die zijn met hun investeringen en innovaties in de toekomst juist hard nodig. Het kabinet wil daarom liever strengere regels invoeren.

Marktwerking niet verkeerd

"Marktwerking is op zichzelf niet verkeerd. We hebben dat ook nodig voor slimme oplossingen als je de zorg voor de toekomst houdbaar wilt houden. Maar binnen grenzen", zegt Sterk.

Als zorgbedrijven niet voldoen aan het openbaar maken van hun financiën dan worden hun winstuitkeringen verboden. In het uiterste geval raken ze hun vergunning kwijt. Failliet gaan of het bedrijf opheffen is geen manier meer om onder verplichtingen uit te komen. De bestuurders blijven verantwoordelijk.

De regels worden voor alle zorgaanbieders hetzelfde zodat ontwijkconstructies niet meer aantrekkelijk zijn. Of in de Tweede Kamer voldoende steun is, is nog niet duidelijk. Sterk hoopt op snelle goedkeuring zodat de regels in de loop van 2027 gaan gelden.

Alle studenten in het mbo, hbo en wo hebben recht op een stagevergoeding, vindt het kabinet. Daarom wordt dat vastgelegd in de wet, al geldt er geen minimumbedrag.

Sectoren van het bedrijfsleven en stagebedrijven moeten het zelf op een redelijke manier regelen, zegt minister Letschert van Onderwijs. "Er is best willekeur, de ene student krijgt het wel, de andere niet."

Er komt niet meteen een minimumbedrag in de wet omdat dat per sector moeilijk te bepalen is en de bedragen ook weer niet te hoog mogen zijn. Dan stoppen sommige bedrijven en instellingen misschien met het aanbieden van stageplekken.

In cao's

Een deel van de bedrijven heeft stagevergoedingen vastgelegd in cao's. Daar kunnen jongeren al een beroep op doen. Daarnaast zijn afspraken gemaakt in de nieuwe Stagecode hbo (2025) en in het Stagepact mbo (2023-2027). Daarin staat dat mbo-studenten dezelfde stagevergoedingen krijgen als hbo- en wo-studenten.

Uit cijfers van het CBS van maart 2025 blijkt dat maar 43 procent van de mbo'ers een stagevergoeding ontving. Uit eerder enquêteonderzoek van ResearchNed (2023) bleek dat 75 procent van de studenten in het hbo een stagevergoeding ontving. Voor het wo was dit 65 procent van de studenten met een verplichte stage en 91 procent met een facultatieve stage.

De minister wil dat alle bedrijven een stagevergoeding betalen. Zij denkt dat dat wel gaat lukken. "De arbeidsmarkt wordt steeds krapper dus bedrijven en instellingen hebben er belang bij om talenten aan zich te binden."

Redelijke bedragen

Het moet ook gaan om redelijke bedragen. Als op termijn blijkt dat dit niet of onvoldoende gebeurt, komt er alsnog een wettelijk minimumbedrag voor stagiairs. De minister gaat daar "streng op toezien", belooft ze.

Wie binnenkort stage gaat lopen heeft nog niets aan de wet. De Tweede en daarna de Eerste Kamer moeten er eerst nog over debatteren en mee akkoord gaan. Zoals het er nu naar uitziet, zijn er meer voorstanders dan tegenstanders. Daarna gaat de wet ergens in 2028 in.

Het ministerie van Defensie gaat voor het eerst investeren in een particulier bedrijf. Het steekt tientallen miljoenen euro's in het relatief jonge Intelic, dat software voor de besturing van drones maakt.

Vanmorgen hebben de twee partijen een contract ondertekend, waarin ook staat dat de Nederlandse overheid een zogenoemd 'gouden aandeel' in het Amsterdamse bedrijf wil nemen.

Dat betekent dat Intelic bij grote beslissingen, zoals een verhuizing, altijd toestemming aan Defensie moet gaan vragen. Die mogelijkheid wordt de komende maanden verkend. Daarna moet de Tweede Kamer er nog een besluit over het speciale aandeel nemen.

'Unieke kennis'

Onbemenste wapensystemen worden steeds belangrijker worden in de oorlogsvoering, zegt staatssecretaris Boswijk tegen de NOS. Hij wil voorkomen dat het Nederlandse bedrijf, dat "unieke kennis" heeft en "ver voorloopt op de concurrenten", wordt overgenomen door buitenlandse investeerders. "Daarom hebben we deze stap gezet."

Intelic in Amsterdam bestaat zo'n vijf jaar. Het bedrijf maakt software waarmee de krijgsmacht straks elk merk en type drone kan besturen, ook meerdere tegelijk. Volgens Intelic-directeur en -oprichter Maurits Korthals Altes is het voor zijn bedrijf goed dat de overheid dit gouden aandeel koopt.

"We hebben een gezamenlijk belang: software leveren voor dronebesturing voor de krijgsmacht. Defensie wil graag de zekerheid hebben dat het product geleverd kan worden", zegt de directeur. "Dat geeft buitenlandse investeerders ook meer zekerheid, hopen we."

Boswijk sluit niet uit dat er in de toekomst meer deals worden gesloten met bedrijven die kennis hebben die Nederland niet wil kwijtraken.

Er komt één doorstroomtoets die voor alle groep 8-leerlingen hetzelfde is. Dat schrijft staatssecretaris Tielen aan de Tweede Kamer. Op dit moment zijn er nog zes verschillende doorstroomtoetsen die bepalen of een leerling van groep 8 het juiste advies heeft gekregen voor de middelbare school.

Scholen kunnen zelf bepalen welke toets ze afnemen. Op die verscheidenheid is veel kritiek, onder meer uit de Tweede Kamer en onderwijsorganisaties. De doorstroomtoets leidt op deze manier tot grote verschillen tussen leerlingen en scholen en sommige scholen vinden dat de toets te veel gericht is op taal en rekenen.

Uit een analyse van de PO-Raad, sectorvereniging voor het basisonderwijs, bleek dat leerlingen die hetzelfde presteren toch soms een verschillend advies krijgen, afhankelijk van de toets die ze maken. "Ze zijn weliswaar op allerlei manieren zo vergelijkbaar mogelijk gemaakt, maar volledige vergelijkbaarheid is een utopie", schrijft de staatssecretaris.

Gelijke kansen

Tielen hoopt dat met de maatregel "meer gelijke onderwijskansen" komen voor leerlingen. "Sommige groepen leerlingen, zoals meiden, worden nu vaak onderschat bij het schooladvies en dat kan heel lang doorwerken."

Het beleid moet ingaan in het schooljaar 2029/2030. De aanlooptijd is volgens Tielen nodig om de nieuwe toets te ontwikkelen en draagvlak te creëren bij scholen. Dat laatste kan een kluif worden. Tielen schrijft dat uit een peiling onder scholen blijkt dat de meerderheid voor één toets is, maar dat dat dan wel 'hun eigen' toets moet zijn.

De staatssecretaris gaat daarom de komende tijd hierover in gesprek met scholen en toetsexperts "om te komen tot een goed onderbouwde, inhoudelijke keuze". Tielen sluit daarbij niet uit dat "nieuwe ontwikkelingen" ertoe leiden dat het besluit om één toets in te voeren wordt uitgesteld of heroverwogen.

Doorstroomtoets?

Leerlingen in groep 8 maken sinds schooljaar 2023/2024 de doorstroomtoets. Die werd ingevoerd als vervanging van de eindtoets (ook bekend als de Cito-toets) en moest de kansengelijkheid bevorderen. Als uit de toets een hoger advies komt dan het schooladvies, moet de school het eigen advies naar boven bijstellen.

Het kabinet komt met een verbod op het inhuren van uitzendkrachten in de vleessector, bevestigen ingewijden na berichtgeving van RTL Nieuws. Het verbod zou over ongeveer twee jaar moeten ingaan, halverwege 2028. Morgen hakt de ministerraad naar verwachting de knoop door.

Er zijn al jarenlang veel misstanden in de vleessector. Het personeel, veelal arbeidsmigranten die in bijvoorbeeld slachthuizen werken, krijgt vaak onderbetaald. Ook moeten mensen meer uren draaien dan afgesproken of verantwoord is en worden ze onder erbarmelijke omstandigheden gehuisvest. Ook is er onveiligheid op de werkvloer en zijn er meldingen van intimidatie en geweld.

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde al eerder met een verbod op uitzendkrachten. Hij zei dat er sinds 2010 29 gesprekken met de sector zijn gevoerd, maar dat die niet hebben geleid tot "de noodzakelijke vooruitgang". Hij eiste dat de sector voor 15 juni verbeteringen zou doorvoeren. Die deadline is inmiddels verlopen.

Als het verbod er komt, mogen er helemaal geen tijdelijke arbeidskrachten meer worden ingehuurd. Ook Vijlbriefs voorganger Van Hijum werkte al aan een verbod. Vanuit de vleessector en uitzendbranche klonken toen zorgelijke geluiden. Het zou de prijzen van vlees kunnen opdrijven omdat een verbod kan leiden tot een "ongelijk speelveld" met sectoren die wel met uitzendkrachten mogen werken.

Het grote opvouwbare stembiljet is straks definitief verleden tijd. Na jaren van testen gaat het kabinet een kleiner biljet invoeren. In 2029 zal het nieuwe stembiljet voor het eerst worden gebruikt bij de Europese verkiezingen, zo meldt minister Heerma van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de Tweede Kamer.

Het eindeloze gedoe met het grote vel waar honderden kandidaten op staan, hoeft straks niet meer. Wel moeten stemmers op het kleinere stembiljet iets meer moeite doen en twee vakjes inkleuren in plaats van één. Het eerste bolletje voor de politieke partij en het tweede bolletje voor de kandidaat.

Ook zijn op het nieuwe stemformulier straks de logo's van partijen te zien. Daardoor wordt het voor kiezers makkelijker om de juiste partij aan te kruisen.

Tafellaken

De kleinere stembiljetten werden afgelopen jaren al meermaals getest. Afgelopen maart was al de derde proef in elf gemeentes tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. "Zowel stemmers als kiesbureaus waren tevreden", zegt minister Heerma, die uitkijkt naar het nieuwe formulier. "Er kwamen de afgelopen jaren steeds meer bezwaren tegen het gevouw met het zogeheten tafellaken."

Wel lag het percentage ongeldige stemmen bij de elf gemeentes met het kleinere stembiljet hoger: 0,47 procent tegenover 0,27 elders. Dat zou bij landelijke verkiezingen neerkomen op ongeveer 50.000 ongeldige stemmen. Dat moet omlaag, vindt de minister. De nieuwe manier heeft wat hem betreft vooral met gewenning te maken. "Internationaal gezien is het percentage ongeldige stemmen bij ons nog steeds heel laag. En ik heb er vertrouwen in dat mensen snel zullen wennen."

Het kleinere stemformulier is niet alleen makkelijker voor kiezers. De stemmen kunnen na afloop ook sneller worden geteld.

Als stemmers enkel het vakje inkleuren bij een politieke partij en niet bij een kandidaat, is de stem toch geldig. Die gaat dan automatisch naar de lijsttrekker.

Dat daardoor het aantal voorkeursstemmen voor een lijsttrekker lastiger is vast te stellen, ziet de minister niet als een obstakel. "Mensen maken een weloverwogen keuze voor een partij. En we zien juist dat de afgelopen jaren het aantal voorkeursstemmen op een specifieke kandidaat toeneemt."

Ook als kiezers een te hoog nummer inkleuren, gaat de stem naar de lijsttrekker. Dat gebeurt als een partij bijvoorbeeld vijftien mensen op de lijst heeft staan, maar iemand kleurt het hokje bij nummer 30 in.

Voor de laatste keer

Tot de invoering in 2029 wordt er in ieder geval nog een keer met het grote biljet gestemd. In maart zal het grote vel voor het laatst gebruikt worden bij de Provinciale Statenverkiezingen.

Mocht het kabinet vallen vóór 2029 is de kans klein dat er bij Tweede Kamerverkiezingen al gestemd kan worden met het kleinere biljet. Het wetsvoorstel moet nog door de Tweede en Eerste Kamer. Ook is een aanpassing in de kieswet nodig, wat veel tijd kost.

Volmachten

In de Kamerbrief kondigde minister Heerma ook aan dat er een onderzoek komt naar het systeem van volmachten. De kiesraad adviseerde eerder om dat systeem tegen het licht te houden.

Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen deed de gemeente Gorinchem aangifte van verkiezingsfraude. De verkiezingen werden overgedaan, en in het onderzoek naar stemfraude werden vorige week zes mensen aangehouden.

Het kabinet voelt er weinig voor aanpassingen te doen aan de nieuwe stikstofplannen. Allerlei oppositiepartijen, vooral aan de rechtse kant, willen veranderingen om de gevolgen voor de agrarische sector te verzachten.

Maar landbouwminister Van Essen is "beducht" voor een afzwakking, omdat hij denkt daarmee de noodzakelijke stikstofdoelen niet te halen. "Het is een samenhangend geheel en delen van het pakket kunnen niet zonder consequenties worden afgezwakt", aldus Van Essen, die anders vreest voor "stilstand".

Tot ruim na middernacht debatteerde de Tweede Kamer over de ingrijpende maatregelen van het kabinet om de stikstofuitstoot te verminderen, met op de publieke tribune verontruste boeren.

Hoogste tijd

De voorstellen zullen pijn doen, zeker in de agrarische sector en dat erkennen het kabinet en de coalitiepartijen D66, VVD en CDA. Het kan volgens hen niet anders. Na jaren falend overheidsbeleid is het de hoogste tijd, want er moeten vergunningen worden afgegeven om de bouw van nieuwe woningen en wegen mogelijk te maken. Het al jarenlang durende 'stiktstofslot' moet er echt af.

De belangrijkste punten

Dinsdag werd duidelijk dat het minderheidskabinet de broodnodige steun al in de zak heeft. Oppositiepartij Pro beloofde steun en dat zorgt voor een meerderheid in de Tweede Kamer. In de Eerste Kamer moeten er dan nog enkele zetels bij, maar die zullen bij de Partij voor de Dieren, SP of Volt wel te vinden zijn.

Pro wil voor die steun wel wat terug: het plan mag absoluut niet worden 'afgezwakt'. En dat liet Pro-Kamerlid Bromet tijdens het debat merken. "Ik waarschuw u alvast", zei Bromet tegen CDA-Kamerlid Koorevaar die toch wel benieuwd was of er iets anders kon. "Dit plan mag niet worden afgezwakt." Pro vindt de voorstellen minimaal en geeft steun omdat er na jaren vertraging eindelijk wat moet gebeuren en het "perfecte plan nu eenmaal niet bestaat".

Speelruimte

Deze houding wekte irritatie bij enkele andere oppositiepartijen, zoals de ChristenUnie, de Groep-Markuszower en SGP. "U legt een hypotheek op deze discussie", mopperde CU-Kamerlid Grinwis die spreekt van een "dictaat" van Pro. De ChristenUnie wil vooral de stikstofarme zones versoepelen. Kamerlid Heutink van Groep-Markuszower vond dat Pro "de boerenstand sloopt" en BBB-Kamerlid Van der Plas zegt dat Bromet vindt dat de "veestapel weg moet."

Bromet weersprak de kritiek. "Wij mogen vinden wat we vinden en hoeven dan niet meteen als dictator uitgemaakt te worden." Aan het eind van de avond zei ze ook nog dat ze de scherpe opmerkingen "beneden peil" vond. Het is het kabinet volgens haar vrij om steun bij andere oppositiepartijen te zoeken, maar dan zonder Pro.

Doodsteek

Dat is een minder gemakkelijke route voor Landbouwminister Van Essen. Bij BBB, PVV, de Groep-Markuszower, SGP en het lid-Keijzer hoeft hij sowieso niet aan te kloppen, want die zijn het met boze boeren eens dat de plannen " een doodsteek" zijn voor de sector, zoals BBB-Kamerlid Van der Plas deze opvatting verwoordde.

De vraag is of het kabinet dan kan rekenen op de steun van JA21. Tijdens het debat zei JA21-Kamerlid Goudzwaard aanvankelijk dat zijn partij "bereid was een hand uit te steken". Maar de 1-kilometergrens en de norm van 2,6 koe per hectare moest versoepeld worden.

Van Essen zei daar niets voor te voelen en iets na middernacht zei Goudzwaard de stikstofplannen niet te willen steunen, "omdat er geen millimeter wordt bewogen." De VVD reageerde teleurgesteld en vroeg of JA21 er misschien toch welwillend naar wilde kijken. JA21 gaat het nu per deelonderwerp beoordelen. "Wellicht dat er door de molen heen een mooi product uitkomt en dan gaan we dat tegen die tijd beoordelen."

Of het kabinet er uiteindelijk in slaagt om zowel oppositiepartij Pro als JA21 mee te krijgen is voorlopig nog niet te zeggen. Alle kabinetsvoornemens moeten namelijk nog in aparte wetten worden vastgelegd, de eerste wordt in oktober verwacht. En dan komt de Tweede Kamer weer aan het woord.

Een allesomvattende deal tussen de coalitie en oppositiepartijen Pro of JA21 voor de Prinsjesdagplannen is nog ver weg. Sterker nog: achter de schermen verwachten betrokkenen uit kabinet, coalitie en oppositie dat zo'n deal er helemaal niet zal komen deze zomer.

Momenteel maakt het kabinet een ronde langs oppositiepartijen. Dat doen de ministers om te praten over eventuele steun voor de begrotingen die in september met Prinsjesdag worden gepresenteerd. Vandaag waren Pro, JA21 en Groep Markuszower aan de beurt voor zo'n gesprek.

Die partijen zouden belangrijke steunpilaren voor het minderheidskabinet kunnen zijn. Voor de schermen zegt het kabinet opgewekt dat het nog druk met hen praat over een deal, achter de schermen klinken heel andere geluiden over de wil en kansen om daaruit te komen.

Stikstofafspraken

Premier Jetten zei na het gesprek met Pro enthousiast te zijn over de kansen om er samen uit te komen. "Ik ben zeker positief. Want we zien ook vandaag met het stikstofpakket bijvoorbeeld dat het lukt in dit land om samen de schouders eronder te zetten." Door de voorwaardelijke steun van Pro bij dat onderwerp zou er ook steun bij de Prinsjesdagplannen kunnen volgen.

Maar Pro-leider Klaver is helemaal niet zo optimistisch over dat hij na stikstof ook hiervoor steun kan geven. "Stikstof, hoe ingewikkeld dat ook is, is echt iets anders dan een hele begroting. Daar zitten zo veel verschillende onderdelen in."

Kortom: daar is volgens hem een deal voor nodig en die ziet Klaver er voorlopig niet komen. "Wij zijn vandaag nog niet dichter bij elkaar gekomen." Volgens de Pro-leider kiest het kabinet nog steeds niet tussen links en rechts en kan kiezen voor allebei niet.

Eerst afspraken binnen coalitie

"Waarom zou dat niet kunnen?", reageert minister Heinen (Financiën). De VVD'er zegt dat hij in gesprek met de partijen merkt dat er nog best veel overeenkomsten zijn, dat hij zoekt naar breed draagvlak en dat vooral de wil nodig is om eruit te komen. Hij waarschuwt wel: financiële ruimte is er niet veel.

Maar waar kabinetsleden voor de schermen dus zeggen dat ze met links en rechts deals willen sluiten, deze zomer nog met de oppositie verder willen praten en daarvoor veel kansen zien, klinken er op anonieme basis heel andere geluiden.

Bij kabinet, coalitie en oppositie valt te horen dat het waarschijnlijker is dat de drie coalitiepartijen in augustus met elkaar een begroting gaan maken, zonder oppositiepartijen. Pas daarna, als dat bouwwerk staat, wordt er gekeken welke oppositiepartij daarbij kan aanhaken.

'Buitengewoon riskant'

De regeringspartijen zijn verdeeld als het gaat om hun voorkeur voor deals met links of rechts, dus dat maakt een groot compromis sluiten lastig. Maar wat ook meespeelt: ze weten dat deals sluiten met de oppositie over steun vooraf vaak 'duurder' is. Dan kunnen de gesprekspartners vaak meer eisen.

Dan maar beter vooraf naar de oppositie luisteren, met een voorstel komen dat een eindje die richting op gaat en dan maar kijken wie er nog fel tegen durft te zijn. Dat is de gedachte.

"Het is buitengewoon riskant, de route die zij kiezen," zegt Klaver. Omdat uiteindelijk misschien niemand tevreden is, en zowel links als rechts de begrotingen gaat blokkeren.

'Naïef'

JA21-voorman Eerdmans wil dat het kabinet kiest voor een route over rechts met zijn partij en hij zou het liefst willen dat de SGP dan ook meedoet. Maar ook hij zegt nog steeds geen duidelijkheid te krijgen over of het kabinet nou over links of rechts wil. En die duidelijkheid moet er volgens hem wel komen. "Het is naïef om te denken dat je er met z'n allen uitkomt", zegt hij.

Het gesprek van vandaag vond Eerdmans prima, maar: "Er is nog niet op inhoud onderhandeld". Eerdmans kwam vandaag bij het ministerie van Financiën om met Heinen en Jetten te praten. Pro eiste dat het kabinet in de Kamer langskwam voor een gesprek. "Als dat nodig is voor het proces, dan doen we dat", zei Heinen daarover in de wandelgangen van de Kamer.

Nieuwe senaat

In de Kamer vrezen veel partijen voor de gevolgen van het uitstellen van vergaren van steun voor Prinsjesdagplannen. Zo erg zelfs dat meerdere oppositiepartijen, waaronder Pro, morgen met een motie komen om de financiële plannen voor volgend jaar allemaal dit jaar nog te behandelen in het parlement.

Want de angst leeft dat coalitiepartijen die financiële plannen straks plots liever na de Provinciale Statenverkiezingen van maart door de Eerste Kamer loodsen. Dan zit er namelijk ook een nieuwe senaat en is het misschien makkelijker om een deal te sluiten.

Minister Sterk van Langdurige Zorg zegt dat bezuinigingen op langdurige zorg voor ouderen en gehandicapten van de baan zijn. Volgens haar is er de komende jaren voldoende geld voor ouderenzorg en gehandicaptenzorg, zo blijkt uit nieuwe berekeningen van het ministerie.

In een brief aan de Tweede Kamer gaat de minister in op zorgen uit de Tweede Kamer over kortingen op de Wet Langdurige Zorg, zoals die in het coalitieakkoord staan opgeschreven. Ook moest dit kabinet nog oude bezuinigingsplannen doorvoeren van het vorige kabinet-Rutte IV en het kabinet-Schoof.

Groeien

Minister Sterk zet een streep door deze oude bezuinigingen en stelt dat er nu tot 2031 1,6 miljard vrijkomt voor gehandicaptenzorg, 3,9 miljard euro voor de ouderenzorg en bijna een half miljard voor de langdurige ggz.

Ze voorspelt dat de gehandicaptenzorg met 1,9 procent en de ouderenzorg met 3,2 procent kan groeien in de periode tot 2031. En dat zou voldoende moeten zijn, is het idee.

Van de baan

Sterk zegt in een brief aan de Tweede Kamer dat ze voorlopig wil afzien van "tariefmaatregelen", dat zijn kortingen op een groeiend budget, bezuinigingen dus eigenlijk.

"Met de beschikbaar gestelde financiële middelen kunnen we met elkaar aan de slag om afspraken te maken over hoe we gaan groeien op een manier die voor patiënten en medewerkers het beste werkt", aldus de minister. "De bezuinigingen op specifieke onderdelen zijn van de baan. Mijn voorstel bevat precies nul financiële verrassingen."

In de Tweede Kamer was dus al veel verzet tegen de bezuinigingen in de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg, zowel in een instelling als thuis. In mei lukte het de Tweede Kamer al een geplande besparing van 171 miljoen euro te blokkeren voor 2027, omdat zo'n kwetsbare sector volgens de meerderheid niet met minder geld geconfronteerd moet worden.

Voldoende

Sterk heeft nu gekeken hoeveel geld er de komende jaren eigenlijk precies naar de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg en ook de langdurige ggz gaat en hoeveel geld er tot 2031 nodig is.

"Als je alles bij elkaar optelt en aftrekt komt er voldoende extra geld bij om de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg door te laten groeien in de komende jaren zoals ze in de afgelopen jaren zijn gegroeid", stelt de minister.

In het coalitieakkoord staat nog wel een korting van 990 miljoen in 2031, maar die is in deze berekening meegenomen. "Meer extra geld is er niet. Maar wat we ervoor krijgen is super waardevol. De langdurige zorg groeit in de komende jaren gewoon door, zoals in de afgelopen jaren."

Later zal duidelijk worden of de Tweede Kamer en de sector het met de berekeningen van de minister eens zijn.