"Als je ziet hoe Bolkestein altijd de verdieping heeft gezocht en met originele ideeën kwam, is hij een voorbeeld voor bijna iedere VVD' er", zegt VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans. Net als Frits Bolkestein was ook Brekelmans eerst minister van Defensie en aansluitend leider van de VVD-fractie.

Vandaag verscheen de vuistdikke biografie van oud-politicus Bolkestein, waar historicus en NOS-eindredacteur Dik Verkuil op is gepromoveerd. Hij noemt Bolkestein ongenaakbaar. "Een moeilijk toegankelijke man. Het bleef altijd 'U' en 'meneer'. En als hij eenmaal wat vond, was hij daar met geen tien paarden vanaf te brengen."

Bolkestein was behoorlijk eigenzinnig. Eind jaren '80 schreef hij als minister van Defensie ook toneelrecensies voor opinieweekblad 'De Haagse Post'. "Ik kan me niet indenken hoe ik daar de tijd voor zou moeten vinden", zegt VVD-fractievoorzitter Brekelmans. "Je bent nu als politicus continu bezig met de waan van de dag." Brekelmans vindt dat wel een les van Bolkestein: "Tijd nemen om te reflecteren en je inhoudelijk te verdiepen."

Ondanks zijn elitiaire uitstraling werd Bolkestein populair. Verkuil: "De politiek was in de jaren negentig erg naar binnen gekeerd, maar Bolkestein sprak via debatten direct tot de kiezer." Brekelmans: "Ik zag dat ook bij mijn ouders, die op geen enkele manier op Bolkestein leken, maar wel op hem stemden."

Storm van kritiek

Bolkestein maakte als fractievoorzitter geen goede start. "Hij was een matige debater. Maar ineens trekt hij de discussie naar zich toe", vertelt Verkuil. Bolkestein schrijft in 1991 in de Volkskrant dat integratie met lef moet worden aangepakt. De Europese beschaving is superieur en minderheden uit andere culturen moeten zich houden aan de wetten die uit die cultuur voortkomen.

Het leidde tot een storm van kritiek. Bolkestein zou moslims discrimineren. "Maar het verwijt dat hij in 'troebel water viste' slaat nergens op", zegt Verkuil. "Hij maakte zich al ruim tien jaar - sinds de Iraanse revolutie van 1979 - zorgen over de fanatieke anti-westerse houdingen in delen van de Islamitische samenleving. En ook over de verloedering van wijken in grote steden."

Verkuil schrijft dat Bolkestein had geprobeerd het onderwerp met andere fractievoorzitters te agenderen. Maar toen hij merkte dat het thema scoorde, zette hij ermee door. Volgens Brekelmans was Bolkestein zijn tijd ver vooruit. "De wegbereider voor de discussie van tientallen jaren later. Een discussie die we nog steeds hebben."

Maar Verkuil relativeert. "Bolkestein zei dat als we dat niet goed oplosten het nageslacht ons erom zou vervloeken. Maar je kan niet echt zeggen dat het veel heeft opgeleverd." Verkuil vindt niet dat Bolkestein de weg voor rechts-populisme heeft geëffend. "Geert Wilders was VVD-fractiemedewerker en zag Bolkestein als zijn grote voorbeeld. Wilders heeft goed naar hem gekeken en is onmiskenbaar verder gegaan op de weg die Bolkestein was ingeslagen. Maar Wilders heeft afslagen genomen die Bolkestein veroordeelde."

Toen de VVD in de Paarse coalitie stapte, bleef Bolkestein in de Kamer. Daar hoort een partijleider, vond hij. Hij keerde zich ook regelmatig tegen het kabinetsbeleid. Hoewel Brekelmans Bolkestein bewondert, moet hij als nieuwe VVD-fractievoorzitter juist meer balanceren. "Ik wil als fractievoorzitter heel duidelijk maken waar de VVD voor staat, maar we zitten ook in een minderheidscoalitie. Dat betekent dat ik ook open moet staan voor ideeën van anderen."

In de praktijk legde Bolkestein zich ook vaak neer bij het kabinetsstandpunt. 'Hij blaft, maar bijt niet door', was dan het commentaar. Volgens Verkuil kenmerkend voor Bolkestein. En waarschijnlijk ook een van de redenen van zijn vertrek in 1998. "Want aan de effectiviteit van zijn inbreng werd in toenemende mate getwijfeld."

Bekakte spraak

Sociaal-economisch werd Bolkestein steeds rechtser en pleitte hij voor een klein sociaal vangnet, anders werden mensen maar lui. Volgens hem leed Nederland zelfs aan een zieligheidscomplex. "Het was de kracht van Frits om de discussie op scherp te zetten. Zo doorbrak hij taboes", zegt Brekelmans. "Ik kies mijn eigen woorden, maar zie nu ook dat het aantal mensen met een uitkering gigantisch stijgt. Dan vraag ik me af: iedereen die daarin zit, is dat nou echt nodig?"

Bolkestein wilde aanvankelijk overigens actief worden voor de PvdA, schrijft Verkuil. Hij vond dat in zijn jonge jaren de "enige serieus te nemen partij". Na een carrière in het buitenland voor Shell, gaat hij eind jaren zeventig onder meer praten met zijn oude studievriend Ed van Thijn, toenmalig PvdA-fractievoorzitter. "Die maakte hem duidelijk dat het heel moeilijk zou worden bij de Pvda. Alleen al vanwege zijn bekakte spraak", aldus Verkuil.

Bovendien was Bolkestein rechtser en de PvdA linkser geworden. Verkuil: "Hij meldde zich daarop bij de VVD, waar hij op een schijnbaar onverkiesbare plaats op de lijst komt. Maar tegen de verwachting in komt hij net de Tweede Kamer in. Het had dus maar weinig gescheeld of we hadden nooit van hem gehoord."

Het kabinet overweegt om meer risico's te nemen op het stroomnet om een aansluitstop in het midden van het land te voorkomen, door een deel van de reserveruimte in te zetten. Dat schrijft staatssecretaris De Bat (Energie) aan de Tweede Kamer.

Dat betekent bijvoorbeeld dat bestaande kabels zwaarder worden belast of dat netbeheerders overcapaciteit die is bedoeld voor bijzondere omstandigheden gaan inzetten. Hierdoor is er wel meer risico op storingen, aldus de staatssecretaris.

Opties en effecten

De CDA-staatssecretaris suggereert dat netbeheerder Tennet uitbreidingscapaciteit vanuit elders kan "verschuiven" naar het midden van het land. Of deze ingrepen genoeg zijn om nieuwe aansluitingen op het stroomnet mogelijk te maken, moet Tennet beoordelen.

De Bat schrijft dat "tot en met april" opties en effecten in kaart worden gebracht. Tegen die tijd moet worden besloten of een volledige aansluitstop noodzakelijk is, of toch kan worden voorkomen.

De netbeheerder waarschuwde vorige maand dat een stop dreigt in Flevoland, Utrecht en Gelderland. Dat zou betekenen dat er vanaf de zomer in deze provincies ook geen nieuwe contracten voor woningen meer afgegeven kunnen worden. De situatie in de regio's is volgens De Bat "uitzonderlijk" en niet in lijn met het landelijke beeld van het stroomnet.

'Geen taboes'

Het stroomnet is op veel plekken in Nederland overvol, waardoor nieuwe huizen of bedrijven niet altijd een stroomaansluiting kunnen krijgen of daar lang op moeten wachten. De elektriciteitskabels moeten namelijk niet overbelast raken op het moment dat veel mensen tegelijk veel stroom gebruiken.

Het kabinet wil een aansluitstop "koste wat kost" voorkomen. Wat De Bat betreft zijn er "geen taboes" om de knelpunten in het midden van het land op te lossen, "ook als die pijnlijk en duur zijn". Die taak ligt bij een crisisorganisatie waar onder meer de provincies, meerdere ministeries en netbeheerders bij betrokken zijn.

De aanval van de VS en Israël op Iran verdeelt de Nederlandse politiek en ook de coalitiepartijen. Dat bleek tijdens het debat in de Tweede Kamer over de oorlog in het Midden-Oosten. Het kabinetsstandpunt is dat ons land "begrip" heeft voor de militaire actie van de VS en Israël, maar die niet steunt.

In het debat bleek dat D66, VVD en CDA dat standpunt allemaal op hun eigen manier uitleggen. D66-fractievoorzitter Paternotte zei dat hij er begrip voor heeft "dat je het moorddadige regime in Iran weg wilt hebben", maar dat hij er geen enkel begrip voor heeft hoe het nu gaat. Hij vindt dat een aanval zonder plan en een onduidelijk doel, en bovendien in strijd met het internationaal recht.

Oppositiepartijen, zowel links als rechts, concludeerden daaruit dat D66 afwijkt van het kabinet en de coalitiepartners, die hoorbaar meer begrip hebben voor de militaire ingreep. Maar Paternotte ziet hooguit "toonverschillen". De reactie van het kabinet kan hij naar eigen zeggen verdedigen.

Niet betrokken bij oorlog

Zijn VVD-collega Brekelmans wilde duidelijk maken dat er geen twijfel over kan bestaan dat zijn partij "aan de kant van de VS en Israël" staat, maar steun uitspreken voor de aanvallen wil hij niet. Rechtse partijen als de PVV en de SGP wilden daarover opheldering van hem.

"Het woord 'steun' zou impliceren dat wij hierbij betrokken willen zijn", zei Brekelmans. "Dan is de vervolgvraag natuurlijk of we ook militair gaan steunen." Het woord 'begrip' vindt hij daarom meer gepast. SGP-leider Stoffer riep de VVD nog op om de acties dan tenminste 'moreel te steunen', Brekelmans zei daarop dat hij door te zeggen dat hij aan de kant van de VS en Israël staat zijn morele steun heeft laten zien.

Ook het CDA heeft begrip voor de aanvallen, maar fractievoorzitter Bontenbal plaatst wel kritische kanttekeningen bij de strategie van de VS en Israël. "De burgers van Iran hebben niet gevraagd om een misdadig regime, maar ook niet om een onzekere oorlog", zei hij. De acties van de VS en Israël "schuren" volgens hem met het internationaal recht.

Bontenbal wil dat het kabinet er in de EU op aandringt om in overleg te treden met de Amerikanen over wat nou precies het doel is van de aanvallen en wat de exitstrategie is. "De wereld zou beter af zijn zonder dit regime. Maar dat betekent nog niet dat elke militaire stap tegen dit regime automatisch verstandig, houdbaar of rechtmatig is."

'Heldendaad'

PVV, JA21, BBB, Groep Markuszower, SGP en Mona Keijzer steunen de aanval op Iran juist volmondig. "Wat een heldendaad", zei PVV-leider Wilders over het liquideren van geestelijk leider Khamenei en het uitschakelen van een groot deel van de Iraanse oorlogsmachine.

Toch is ook hem niet helemaal duidelijk wat de VS en Israël uiteindelijk van plan zijn in Iran. "Laten we hopen dat er beter over is nagedacht dan wij nu denken."

Rug recht houden

Linkse partijen vinden juist dat Nederland veel meer afstand moet nemen van de actie van de Amerikanen en de Israëliërs. "Wie maar één seconde denkt dat Trump en Netanyahu begaan zijn met de Iraniërs heeft het mis", zei GroenLinks-PvdA-voorman Klaver.

Hij vreest dat Nederland in een oorlog wordt gezogen, zoals bij de inval in Irak in 2003. Ook toen wilden westerse landen af van het regime in dat land, maar uiteindelijk brak er een burgeroorlog uit en kwam er een vluchtelingenstroom op gang.

De huidige oorlog is volgens Klaver ook niet in het belang van Nederland. De exploderende olieprijs levert Rusland veel geld op, en vanwege het conflict in Iran zijn er minder Patriot-raketten beschikbaar voor de verdediging van Oekraïne. "Houd uw rug recht, loop niet achter Donald Trump en Bibi Netanyahu aan", riep hij het kabinet op.

Twee waarheden

Premier Jetten herhaalde dat het kabinet begrip heeft voor de aanval, maar dat die wel "buiten de kaders" van het internationaal recht valt. "Die twee waarheden kunnen naast elkaar staan", betoogde hij.

Jetten wil vooral vooruitkijken en hoopt op een eensgezind Europa. Het conflict moet wat hem betreft gede-escaleerd worden, maar tegelijkertijd moet het nucleaire programma van Iran gestopt worden en moet er "perspectief" komen voor het Iraanse volk.

Binnen de coalitie wordt totaal verschillend gedacht over het oplossen van de grote capaciteitstekorten in gevangenissen. D66 en CDA willen dat het mogelijk wordt veroordeelden een enkelband op te leggen waardoor zij minder gevangenisbedden bezetten.

Maar coalitiepartner VVD is, net als oppositiepartij JA21, van mening dat een rechter geen taakstraf meer moet kunnen opleggen bij relatief lichte vergrijpen. Ze hebben het dan over fysiek geweld tegen agenten en hulpverleners. Hierdoor neemt het aantal mensen dat een gevangenisstraf moet uitzitten juist toe.

De situatie in gevangenissen is al een aantal jaar problematisch. De cellen zitten voor 99 procent vol en in de komende jaren dreigen nog drieduizend cellen te verdwijnen omdat er geen geld is voor noodzakelijk onderhoud. Sinds een jaar kunnen gevangenen zelfs twee weken eerder vrij worden gelaten omdat er veel te weinig cellen zijn.

In een brandbrief aan toenmalig informateur Rianne Letschert schreef de directeur-generaal van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) eind vorig jaar dat duizenden daders wachten op de uitvoering van hun straf "en dat aantal blijft oplopen". Als een van de oplossingen stelt hij voor dat het mogelijk wordt de elektronische enkelband als 'hoofdstraf' op te leggen.

D66-Kamerlid Joost Sneller vindt dat een goed plan, zeker als ook een rechter zo'n enkelband "gepast" vindt. Ook CDA-Kamerlid Jeltje Straatman hoopt dat deze maatregel het cellentekort kan beteugelen. Tegelijkertijd noemt ze nog een tweede positief effect: een enkelband zou effectiever zijn dan korte celstraffen.

Maar de VVD werkt aan een eigen plan samen met oppositiepartij JA21. Zij willen juist de mogelijkheden voor rechters om een taakstraf op te leggen aan banden leggen. Het gevolg van zo'n uitbreiding van het taakstrafverbod zou zijn dat juist meer daders in een gevangenis moeten worden opgesloten.

Volgens VVD-Kamerlid Ulysse Ellian mogen overvolle gevangenissen nooit een reden zijn om "lichtere straffen" op te leggen. "De enkelband als hoofdstraf is geen straf. De VVD was tegen, is tegen en blijft tegen."

Geen onderwerp in coalitieakkoord

In het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA is niets over dit onderwerp afgesproken. Het staat de coalitiepartijen dus vrij om zelf meerderheden te vinden voor hun eigen plannen. Verantwoordelijk staatssecretaris Claudia van Bruggen laat zich dan ook niet uit over deze discussie. "Dat is aan de Kamer", zei ze vandaag in een debat over de gevangenisproblemen.

D66 en CDA willen hun plan om "slimmer" te straffen "binnenkort" indienen bij de Tweede Kamer. VVD en JA21 kregen op hun initiatiefwetsvoorstel de nodige kritiek van de Raad van State. Desondanks willen ze hun plan "gewoon doorzetten".

Voor steun moeten de coalitiepartijen dus op zoek bij de oppositie. CDA en D66 gaan ervan uit dat zij aan het langste eind trekken. Maar de VVD geeft niet op. Ellian: "Ik denk dat het erom spant. Ik snap dat D66 en CDA met hun plan door willen, maar ik ga me er tegen verzetten."

Straatman (CDA): "We blijven met alle partijen in gesprek voor een meerderheid, dat kan met of zonder de VVD."

De antiwitwascontroles van banken kosten veel geld en hebben grote gevolgen voor mensen, maar het is onduidelijk of ze ook echt wat opleveren. Dat concludeert de Algemene Rekenkamer in een rapport.

Jaarlijks wordt er naar schatting 15 tot 20 miljard euro witgewassen in Nederland. Om dat te voorkomen, zijn banken wettelijk verplicht ongebruikelijke transacties door te geven aan de opsporingsinstantie Financial Intelligence Unit (FIU).

De banken hebben daarbij te maken met het strenge toezicht van De Nederlandsche Bank (DNB). Die deelde de afgelopen jaren verschillende keren hoge boetes uit, omdat de controles bij meerdere banken niet op orde waren. Het Openbaar Ministerie deed zelfs onderzoek naar verschillende bankbestuurders die verantwoordelijk waren voor het anti-witwasbeleid.

Meldingen niet goed opgepakt

Banken hebben onder die grote druk steeds meer mensen aangenomen om transacties en klanten te controleren op witwaspraktijken. Een op de vijf bankmedewerkers houdt zich daar nu mee bezig.

Niet altijd met succes, concludeert de Rekenkamer. Niet alle banken geven de informatie goed door aan de FIU en vervolgens pakt die de meldingen volgens de Rekenkamer niet altijd goed op. De opsporingsinstantie heeft dan ook geen goed beeld van alle meldingen over witwassen die binnenkomen.

Intussen hebben de antiwitwascontroles wel grote gevolgen voor het dagelijks leven van burgers en instanties. Zij moeten bijvoorbeeld vragen beantwoorden over bedragen die ze overmaken of mogen vanwege de strenge regels geen rekening openen bij een bank.

Aanwijzingen voor discriminatie

De afgelopen jaren wezen verschillende onderzoekers erop dat bepaalde groepen mensen, zoals moslims, hier vaker mee te maken te hebben dan anderen. ING bood klanten daarom vorig jaar excuses aan vanwege discriminatie.

De Algemene Rekenkamer ziet in het eigen onderzoek ook aanwijzingen voor discriminatie. Zo doen banken relatief vaak een melding bij de FIU over mensen met een buitenlands klinkende achternaam, vooral uit het Midden-Oosten en Oost-Europa. Hier is geen goede verklaring voor gevonden.

Ook prominente personen als oud-politici en rechters hebben volgens de Rekenkamer meer last van de anti-witwasregels. Banken moeten hen extra controleren op witwassen, maar daardoor komen ook hun familieleden in de problemen. Zij hebben bijvoorbeeld meer moeite om een lening af te sluiten.

Liever monitoringsysteem

De Rekenkamer raadt de ministeries van Financiën en van Justitie en Veiligheid aan om met een plan te komen om zich bij de controles nog meer op mensen en transacties met een hoog risico te richten en daarmee ook discriminatie te voorkomen.

De ministeries laten weten bezig te zijn de anti-witwasaanpak aan te passen en eind dit jaar met een plan te komen. Volgend jaar gaan er ook nieuwe Europese regels in.

Minister Heinen (Financiën) zei begin dit jaar al dat hij vindt dat de witwascontroles doorgeslagen zijn. Hij wil opnieuw bekijken of banken samen een monitoringsysteem kunnen opzetten om het makkelijker te maken. Zo'n systeem werd in 2024 stopgezet, omdat het in strijd bleek met Europese wetgeving.

Nu ook de coalitiepartijen D66 en CDA in hun maag zitten met hun eigen plan om de uitkering van zwangere vrouwen en jonge ouders te korten, is er een Kamermeerderheid om dit voorstel definitief van tafel te halen.

Als de maatregel niet doorgaat, ontstaat er een gat in de begroting. De coalitiepartijen willen dan ook eerst kijken waar dat geld dan wel vandaan kan komen. Minister Vijlbrief (Sociale Zaken) moet volgende week vragen van de Kamer daarover beantwoorden.

In het coalitieakkoord hadden de drie partijen afgesproken om het maximale bedrag van een uitkering met 20 procent te verlagen. Zij hadden daarbij vooral mensen die werkloos (WW) of arbeidsongeschikt (WIA) zijn op het oog.

Nooit de bedoeling

De afgelopen dagen moesten ze erkennen dat ze er bij de formatie niet bij stil hadden gestaan dat het lagere dagloon ook gevolgen heeft voor de uitkering van zwangere vrouwen en jonge ouders. Dat is volgens de coalitiepartijen nooit de bedoeling geweest.

Klein deel jonge ouders zou worden gekort

Volgens het kabinet zou 18 procent van alle uitkeringsgerechtigden door dit plan vanaf 2029 minder geld krijgen. Hoeveel zwangere vrouwen en jonge ouders daartussen zitten, is niet te zeggen.

De maatregel zou alleen gelden voor mensen met een inkomen boven de 5294 bruto per maand. Veel jonge ouders verdienen minder dan dat. Daarnaast is in tientallen cao's vastgelegd dat werkgevers de uitkering van zwangere vrouwen en jonge ouders tot 100 procent aanvullen.

Op het voorstel was de afgelopen weken veel kritiek, omdat het kan leiden tot meer genderongelijkheid. De afgelopen dagen brokkelde de politieke steun voor het voorstel langzaam af.

D66-minister Vijlbrief liet vorige week al weten het plan "opnieuw te willen bekijken". D66-fractievoorzitter Paternotte ging gisteren een stuk verder door te zeggen dat het plan "helemaal van tafel" moet.

Ook CDA en VVD zijn ongelukkig met de uitwerking, maar wijzen erop dat dan ergens anders op de begroting 50 tot 100 miljoen euro moet worden gevonden. De verwachting is dat de coalitie binnen een paar weken met een oplossing komt.

Twijfel slaat toe

De coalitie houdt nog wel vast aan het plan om het dagloon voor hoge inkomens in de WIA en de WW vanaf 2029 te korten. Toch is het nog maar de vraag of hiervoor dan wel een meerderheid in de Tweede Kamer komt.

Zo lijkt bij D66 ook bij dit voorstel de twijfel toe te slaan. "Er moet nog een hoop gebeuren in de invulling om te voorkomen dat mensen door het ijs zakken", zei D66-Kamerlid Neijenhuis vandaag in het begrotingsdebat.

Over precies een week mogen Nederlanders weer naar de stembus om te bepalen hoe het er de komende jaren aan toe gaat in hun stad of dorp. En het is goed mogelijk dat mensen in een ver land proberen om die stem te beïnvloeden, waarschuwen onderzoekers van Post-X Society. Vanuit de Kamer en kabinet worden de zorgen gedeeld.

Volgens de organisatie Post-X Society, die zich opwerpt als waakhond van de democratie, zijn rond de Tweede Kamerverkiezingen vorig jaar verschillende vormen van digitale inmenging gezien. Zo waren er zogenoemde trollenlegers, grote groepen nepaccounts, actief uit Nigeria, Ghana en Ivoorkust die politieke berichten doorzetten, vooral uit uiterst rechtse hoek.

Het gaat daarbij ook om onderwerpen die bij de verkiezingen van volgende week spelen, legt directer Pieter van Boheemen van Post-X Society uit. "Accounts in verre landen herplaatsen berichten over asielzoekerscentra of windmolens, waardoor het systeem van bijvoorbeeld X 'denkt': hé, dit krijgt veel aandacht, dit gaan we groter maken."

Wie betaalt bepaalt (het debat)

Gevolg daarvan is, vertelt Van Boheemen, dat het publieke debat in Nederland niet authentiek is. "Het debat wordt bepaald door iemand die ervoor betaalt." Wie er achter zulke 'trollenlegers' zit, weet hij niet zeker. "Het kan iedereen met een creditcard zijn." Maar Van Boheemen vermoedt dat er ook landen achter kunnen zitten als Rusland en China.

Staatssecretaris Aerdts (D66) van Digitale Economie en Soevereiniteit beaamt dat er ook gekeken wordt naar andere landen als aanstichters. "We weten in ieder geval dat andere landen belangen hebben om dit te doen", zegt ze. "Vaak heeft het met destabilisatie te maken."

In aanloop naar de vorige Kamerverkiezingen ging ook veel AI-gegenereerde 'content' rond, zag Post-X Society. Het ging om nepvideo's waarin (veelal linkse) politici geweld wordt aangedaan. Ook gingen er nepbeelden rond van geweld tegen migranten, onder meer van een jachtvliegtuig dat vluchtelingenbootjes op zee onder vuur neemt.

Verdeeldheid en twijfel

Volgens Van Boheemen gaat het degenen die hiervoor verantwoordelijk zijn om verdeeldheid en twijfel zaaien. "Er wordt bewust gestookt in onderwerpen die gevoelig liggen in Nederland."

Naar het effect op verkiezingen van dit soort digitale inmenging heeft zijn organisatie geen onderzoek gedaan. Maar de directeur wijst erop dat zeker bij lokale verkiezingen zoals die van volgende week een beetje beïnvloeding al effect kan hebben. Een paar honderd stemmen kunnen verschil maken in de uitslag in een bepaalde gemeente.

Staatssecretaris Aerdts zegt dit soort beïnvloeding dan ook "ontzettend serieus" te nemen. "Je wil dat mensen hun eigen beslissingen kunnen nemen op basis van informatie die klopt."

Overigens stelt Meta, het moederbedrijf van Facebook, Instagram en WhatsApp, dat het de afgelopen jaren juist een "uitgebreide aanpak" heeft ontwikkeld rond verkiezingen. Voor de Tweede Kamerverkiezingen was er volgens het Amerikaanse bedrijf een team opgetuigd om risico's te monitoren en te beoordelen.

In de Tweede Kamer leven desondanks ook grote zorgen over de rol van sociale media. Kamerleden Rajkowski (VVD) en Kathmann (GL-PvdA) vinden dat socialemediaplatforms meer moeten doen. "Zij hebben de verantwoordelijkheid om te zorgen dat de online openbare ruimte veilig is", zegt Rajkowski.

"Het gaat om berichten die miljoenen mensen bereiken, dat is echt zorgelijk", aldus Kathmann. "Daarom moeten platforms sneller ingrijpen zodat het bereik kleiner wordt." Dat doen ze onvoldoende, vinden de Kamerleden.

En dat is Aerdts met ze eens. De socialemediabedrijven moeten volgens haar meer modereren op schadelijk content en ze moeten hun algoritmes, die bepalen wat gebruikers te zien krijgen, transparanter maken. "De grote bedrijven houden zich niet aan de wetgeving die er al is."

Rajkowski en Kathmann wijzen daarbij op Europese regels tegen online beïnvloeding, die niet goed worden gehandhaafd. VVD en GL-PvdA kijken daarvoor naar de EU-toezichthouder. Volgens de Kamerleden moet die er ook veel meer "bovenop zitten".

Ondanks de zorgen die er leven, lijkt een meerderheid in de Tweede Kamer overtuigd te zijn van het besluit van het Kabinet om het oorlogsschip Zr. Ms. Evertsen in te zetten om bondgenoten te beschermen. Dat bleek na een technische briefing in de Kamer, waar politici vragen konden stellen aan experts van het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Defensie. Dat de missie defensief van aard is en een beperkte duur heeft, schiep voor veel partijen die vragen hadden helderheid.

Vragen van Kamerleden waren er over het risico dat de Nederlandse missie loopt. Als er gerichte aanvallen zijn, kan verdedigen dan uitlopen op meestrijden? Is er voldoende medische zorg voor de Nederlandse militairen aanwezig als er mensen gewond raken? Delen de VS en Israël hun laatste informatie wel met Nederland en Frankrijk?

De Tweede Kamerleden zijn zich er bewust van dat hun goedkeuring van grote invloed is op het opereren van de Nederlandse militairen in een ingewikkelde situatie. Maar een meerderheid lijkt overtuigd dat het niet anders kan. Medische zorg is aanwezig, de missie is duidelijk afgebakend en de militairen zijn goed getraind, zeiden de aanwezige ambtenaren en militairen.

'Overzichtelijk mandaat'

GroenLinks-PvdA Kamerlid Piri ziet een "overzichtelijk mandaat" en een missie die "defensief van aard is" en "beperkt in de tijd".

Voor D66 is het helder geworden dat er "geen sprake kan zijn van offensieve actie", aldus Kamerlid Van der Werf. CDA-Kamerlid Van Lanschot wijst ook op het defensieve karakter van de missie. "Het fregat is gebouwd voor luchtverdediging en heeft geen aanvalscapaciteiten."

Naast het beschermen van grondgebied van bondgenoten behoort ook de beveiliging van andere marineschepen in het oosten van de Middellandse Zee tot het takenpakket. Daarbij gaat het vooral om het Franse vliegdekschip Charles de Gaulle en bijbehorende vaartuigen. Het commando ligt bij het Franse vliegdekschip, maar uiteindelijk heeft de Nederlandse militaire leiding het laatste woord over de inzet, bleek uit de antwoorden van de experts.

Duidelijk werd wel dat die niet op alle vragen antwoord konden geven. Als de VS op de basis op Cyprus worden aangevallen, hoort dat dan wel of niet bij de missie om Cyprus te verdedigen? Ja, zei Defensie. Cyprus wordt verdedigd, dus ook de basis en alles wat daar gebeurt. Maar het is geen onderdeel van de missie dat de VS in al zijn acties wordt verdedigd. Veel is ook militair geheim. En bovendien nog onzeker, omdat niemand precies weet hoe deze oorlog gaat verlopen.

Fregat al op weg

Het Nederlandse fregat was al met de Charles de Gaulle op trainingsmissie in de Oostzee. Het kabinet besloot vorige week om het marineschip met de Fransen te laten meevaren richting de Middellandse Zee en ondertussen de precieze opdracht te bespreken. Inmiddels zijn de schepen al bij Malta.

Morgen debatteert de Kamer met de betrokken bewindspersonen over de missie. CDA-Kamerlid Van Lanschot wil dan nog wel van het kabinet horen wat het kan doen om "ongelukken met het Russisch vlootverband dat ook in de regio vaart te voorkomen".

De SP heeft nog veel vragen voor er al dan niet steun gegeven wordt. Ook al is de missie defensief van aard, SP-Kamerlid Dobbe wil van het kabinet weten in hoeverre er een risico is om bij de oorlog betrokken te raken. Wat gebeurt er als het Nederlandse schip of de Charles de Gaulle wordt geraakt? Tot nu toe wordt gezegd dat ze daar niet van uitgaan maar het kan een reëel scenario zijn, ziet Dobbe.

Verder wil ze weten wat het Nederlandse kabinet doet om verdere escalatie te voorkomen en vindt de SP dat het kabinet de aanvallen van de VS en Israël op Iran moet veroordelen.

Inzet vooralsnog voor paar weken

De inzet duurt in principe een paar weken, tot begin april. Als het langer gaat duren, is daar een nieuw besluit voor nodig en wordt de Kamer opnieuw geconsulteerd.

De deskundigen van Defensie en Buitenlandse Zaken verzekerden de Kamer ervan dat alles buiten de nu beschreven inzet opnieuw aan de Kamer wordt voorgelegd. Alle vragen die er nog zijn, moeten morgen opnieuw door het kabinet beantwoord worden, want uiteindelijk is het kabinet verantwoordelijk.

Een opmerkelijke stemmingsuitslag in de Tweede Kamer over bezuinigingen op de gehandicaptenzorg. Een meerderheid bleek voor het schrappen van deze bezuinigingen, maar met maar één zetel verschil. Welke gevolgen het heeft is lastig in te schatten.

Na twee keer fractiegewijs stemmen zonder dat dat een beslissing opleverde, werd er hoofdelijk gestemd, dat wil zeggen per Kamerlid. Toen was de uitslag: 75 Kamerleden voor de motie om de bezuinigingen te schrappen en 74 tegen.

De VVD wil als coalitiepartij de bezuinigingen nu niet schrappen. VVD-Kamerlid Becker is op werkbezoek in het buitenland en kon niet meestemmen. Zij was ook niet 'gepaird', zoals dat in de Kamer wordt genoemd. De stemmen van een voor- en tegenstander worden dan als het ware tegen elkaar weggestreept. Dat gebeurt heel regelmatig, maar vandaag dus niet.

Was Becker er geweest dan was het 75/75 geworden. Als haar stem was 'gepaird' met een tegenstander dan was het 74/74 geworden.

Signaal naar kabinet

Hoewel de meerderheid heel krap is, kan dit toch gezien worden als signaal naar het kabinet: de bezuinigingen zijn bepaald niet populair. Maar het is voor coalitiepartijen D66, VVD en CDA ook weer niet heel lastig om dit voorlopig even naast zich neer te leggen. Het is dus niet gezegd dat na deze stemming de bezuinigingen op de gehandicaptenzorg helemaal van tafel zijn.

Wel is zeker dat er binnen de coalitie over gediscussieerd gaat worden. Want de betreffende bezuiniging moet dan ergens anders worden gevonden, vinden de drie partijen. CDA-leider Bontenbal zegt dat dit nu eenmaal situaties zijn waar een minderheidscoalitie mee te maken krijgt.

Prinsjesdag

"We hebben hier elke week debatten over de begroting, die uiteindelijk ook financieel moet kloppen. Daar moet het gesprek met de oppositie ook over gevoerd worden." Bontenbal verwacht dat in de Miljoenennota voor Prinsjesdag veel discussies over bezuinigingen "samenkomen" en dus als totaalplaatje opgelost moeten worden.

De motie om de bezuinigingen te schrappen is van CU-leider Mirjam Bikker. Zij vindt dat voor gehandicapten de bezuinigingen zich te veel opstapelen. Als alle plannen van de coalitie doorgaan, moeten zij bijvoorbeeld ook meer eigen risico betalen. De bezuinigingen van het vorige en dit kabinet samen komen op ongeveer 500 miljoen euro.

Het kabinet bereidt zich voor op maatregelen om de koopkracht te beschermen nu de brandstofprijzen zo hard stijgen door de oorlog in het Midden-Oosten. Rond komend weekend krijgt de Tweede Kamer een brief met daarin de mogelijke scenario's.

Dat heeft staatssecretaris Eerenberg van Financiën gezegd in de Tweede Kamer op vragen van Denk-Kamerlid Ergin. Het kabinet wil nog wel eerst de ontwikkelingen van de komende dagen afwachten.

"De brandstof is al jarenlang peperduur", betoogde Ergin. "Als we niets doen, betalen we straks 3 euro per liter aan de pomp." De staatssecretaris uitte begrip voor de zorgen. "Dat mensen schrikken van de prijzen aan de pomp en de gevolgen die dat heeft voor hun koopkracht, dat onderkent en ziet het kabinet."

'Waar kijken we precies naar?'

Benzine kost op dit moment zo'n 2,45 euro per liter en de dieselprijs ligt inmiddels boven de 2,50 euro. Toch wil Eerenberg niet te snel maatregelen nemen, maar eerst de ontwikkelingen nog even afwachten. "Waar kijken we precies naar? Is er sprake van een piek of gaat het om een structurele prijsverhoging?"

In het laatste geval wil de staatssecretaris snel kunnen handelen, al maakte hij niet duidelijk waar het kabinet dan aan denkt. De maatregelen moeten in ieder geval betaalbaar en uitvoerbaar zijn, en terechtkomen bij de mensen die het het hardst nodig hebben.

Verschillende Kamerleden pleitten voor een onmiddellijke verlaging van accijnzen of de btw op brandstof. "Het is huilen aan de pomp", zei SP-leider Dijk. Eerenberg wil dat soort maatregelen alleen nemen als zeker is dat het echt nodig is. Hij wil ook het liefst kijken naar de gehele koopkracht van mensen, want de vrees is dat ook veel andere producten duurder worden.

Binnenkort debatteert de Tweede Kamer over de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten.

EU-overleg in Brussel

De kwestie kwam vandaag ook aan de orde in Brussel. Daar had Eurocommissaris Dombrovkis van Economie een overleg met de EU-ministers van Financiën.

Dombrovkis zei dat lidstaten alleen tijdelijke maatregelen mogen nemen tegen de hoge energieprijzen. Als ze willen ingrijpen, kan dat alleen in onderling overleg en het mag niet te veel ten koste gaan van hun nationale begrotingen.

De PVV en BBB verkeren zichtbaar in crisis, Forum voor Democratie is in opspraak vanwege extreemrechtse kandidaten, JA21 is muisstil en de Groep Markuszower zoekt juist de schijnwerpers. Wat is er aan de hand op rechts?

Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

"De korte samenvatting", zegt politiek verslaggever Ewoud Kieviet in deze podcast, "is dat de PVV wankelt en dat je ziet dat andere partijen en individuele politici denken dat dit mogelijk hun kans is om het nieuwe gezicht op rechts te worden".

Wie wordt dan 'de nieuwe Wilders'? Of zou Wilders zélf nog de nieuwe Wilders kunnen worden?

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Redactie: Lisa Konings

Nederland stuurt het luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. Evertsen naar het oosten van de Middellandse Zee om mee te helpen met het beschermen van landen in de regio tegen Iraanse aanvallen. Dat schrijft het kabinet in een brief aan de Tweede Kamer. Frankrijk heeft om deze hulp gevraagd. De afgelopen dagen zijn er afspraken gemaakt over de details van de opdracht.

De ministers Berendsen (Buitenlandse Zaken) en Yesilgöz (Defensie) melden dat de Evertsen zal worden ingezet om landen als EU-partner Cyprus en NAVO-bondgenoot Turkije te beschermen. Die liggen binnen schootsafstand van Iran of aan dat land gelieerde strijdgroepen. Vorige week zondag werd een Britse legerbasis op Cyprus geraakt door een drone, waarschijnlijk uit Libanon.

In een toelichting benadrukt Yesilgöz dat het om een "defensieve inzet" gaat, die vooral bedoeld is als afschrikking. "Om te laten zien: dit is ons grondgebied en wij helpen onze bondgenoten." Toch is het volgens haar geen risicovrije operatie. "Maar onze mensen zijn hiervoor getraind."

Naast het beschermen van grondgebied van bondgenoten behoort ook de beveiliging van andere marineschepen in het gebied tot het takenpakket. Daarbij gaat het vooral om het Franse vliegdekschip Charles de Gaulle en bijbehorende vaartuigen.

Het Nederlandse fregat was al met de Charles de Gaulle op trainingsmissie in de Oostzee. Het kabinet besloot vorige week om het marineschip met de Fransen te laten meevaren richting de Middellandse Zee en ondertussen de precieze opdracht te bespreken. Inmiddels zijn de schepen al bij Malta.

Drones vroeg detecteren

De Zijner Majesteits Evertsen is een luchtverdedigings- en commandofregat. Dat betekent dat het schip gemaakt is om een hele vloot te beschermen tegen dreigingen vanaf zee en vanuit de lucht, zowel door vliegtuigen als raketten. Daarnaast kan een complete staf vanaf het schip een marine-operatie aansturen. De Nederlandse marine heeft vier van dit soort schepen.

Het Nederlandse fregat kan dankzij speciale apparatuur dreigingen vanuit de lucht, zoals drones, heel vroeg detecteren. Er kan dan snel gewaarschuwd worden waar het projectiel gaat neerkomen. Ook kan de Evertsen zelf de drones uit de lucht schieten. Op het marineschip werken zo'n 170 mensen.

Het kabinet noemt de bijdrage "een beperkte inzet van defensieve aard". De inzet duurt in beginsel een paar weken, tot begin april. Op tactisch niveau ligt het commando bij het Franse vliegdekschip, maar uiteindelijk heeft de Nederlandse militaire leiding het laatste woord over de inzet van de Evertsen.

Mogelijk meer dreiging naar Nederland

In de brief aan de Tweede Kamer gaan de ministers ook in op de eventuele gevolgen van deelname voor onze eigen veiligheid. Die zullen beperkt blijven, is hun inschatting, al blijven er risico's. "Het is wel voorstelbaar dat een Nederlandse militaire inzet in de regio het militaire dreigingsprofiel richting ons land verhoogt", schrijven ze.

Het zou ertoe kunnen leiden dat Nederland of Nederlandse belangen in het buitenland eerder het doelwit worden van terroristische aanslagen, maar de verwachting is dat Iran en zijn bondgenoten in eerste instantie Amerikaanse of Israëlische doelwitten zullen kiezen.

Onvoldoende inlichtingen

Over een andere uitzending van een Nederlands fregat verscheen vorige week een rapport met daarin onder meer kritiek op de internationale afspraken. Twee jaar geleden leverde het luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. Tromp een bijdrage aan een militaire operatie in de Rode Zee om schepen te beschermen tegen aanvallen van de Houthi's.

Uit de evaluatie die minister Berendsen naar de Kamer heeft gestuurd, blijkt onder meer dat de internationale doelstellingen ambitieuzer waren dan die van Nederland. Ook was er geen goede commandostructuur en ontbrak het aan voldoende inlichtingen.

Het is nu tien dagen geleden dat de oorlog in het Midden-Oosten begon, met bombardementen van de VS en Israël op Iran. Inmiddels zijn meerdere landen in de Golfregio aangevallen door Iraanse drones. Ook Turkije, een NAVO-land, heeft meerdere keren een Iraanse raket uit hun luchtruim neergehaald. Een luchtmachtbasis in Cyprus, dat een Turks en een Grieks deel heeft, werd geraakt door een drone, vermoedelijk uit Libanon.

Straat van Hormuz

Door de oorlog ligt het scheepvaartverkeer in de Straat van Hormuz, tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman, nagenoeg stil. Het is een van de belangrijkste vaarroutes ter wereld voor olie- en gastankers, en dat maakt dat de brandstofprijzen enorm zijn gestegen. Ook in Nederland stijgen de prijzen van diesel en benzine in hoog tempo.

De Zr. Ms. Evertsen is vernoemd naar de Zeeuwse familie Evertsen, die veel zeelui heeft voortgebracht. De bekendste waren de broers Johan en Cornelis, twee bekende admiralen uit de 17de eeuw.

Nu een groot tekort aan opvangplekken dreigt en er tienduizenden extra asielplekken nodig zijn doet minister Van den Brink (CDA) van Asiel en Migratie een oproep aan alle Nederlandse gemeenten om solidair te zijn en mee te helpen. Op werkbezoek in Ter Apel onderstreepte hij nog eens dat het nieuwe kabinet de spreidingswet in stand houdt en zal handhaven.

In Ter Apel, waar de meeste asielzoekers zich melden bij het aanmeldcentrum, is regelmatig overlast en zijn er geregeld te veel aanmelders in verhouding tot het aantal plekken. De spreidingswet moet daarbij gaan helpen, denkt Van den Brink.

Op vragen over lokale partijen die in de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen beloven dat er in hun gemeente geen asielopvang komt, zegt de nieuwe asielminister dat hij "het lokale debat hier niet voor de camera gaat voeren". Hij zegt samen met provincies en gemeenten aan de slag te gaan om de problemen aan te pakken.

Op de vraag of lokale partijen in gemeentes dan iets beloven dat ze niet kunnen waarmaken, zegt Van den Brink niet in te willen gaan. "Ik ga me verhouden tot de gemeentebesturen na 18 maart", als na de lokale verkiezingen nieuwe colleges worden gevormd. "De wet geldt", benadrukte Van den Brink daarbij.

'Tienduizenden plekken tekort'

Uit een raming die Van den Brink onlangs verstuurde blijkt dat gemeenten voor een grote opgave staan: er moeten tienduizenden opvangplekken bij komen.

Volgens de nieuwe asielminister is het tekort "niet snel opgelost en zijn er geen gemakkelijke oplossingen", maar zet het nieuwe kabinet in op én de instroom beperken én de opvang met "fatsoenlijke financiering" verbeteren. Om de overlast in aanmeldcentrum Ter Apel te beperken, moeten meer gemeenten bijdragen aan de oplossing, vindt Van den Brink.

Uit de raming blijkt dat er voor halverwege 2027 wordt verwacht dat Nederland 88.000 opvangplekken nodig heeft. Begin deze maand waren er ongeveer 77.500 plekken voor asielzoekers, maar ruim 27.000 daarvan vervallen de komende tijd. Dat betekent dat er de komende anderhalf jaar bijna 38.000 plekken moeten worden gerealiseerd. Van den Brink spreekt van een "grote opgave".

Extra toezicht

Om de overlast rond Ter Apel tegen te gaan stelt het kabinet zes extra buitengewoon opsporingsambtenaren (boa's), een teamleider en acht toezichthouders aan. Ze gaan vooral aan de slag in het centrum van Emmen, het stationsgebied en in Nieuw-Weerdinge, deel van de gemeente Emmen.

De gemeente Westerwolde had om extra veiligheidsmiddelen gevraagd. Vorig jaar werd besloten de kaartjes voor de pendelbus naar Ter Apel tijdelijk gratis te maken omdat de buschauffeurs te veel overlast ondervonden.

Voormalig minister Keijzer vond dat dat niet kon, waarop de gemeentes aangaven graag met haar in gesprek te gaan over hoe het veiliger te krijgen.

Van den Brink kwam vandaag met de aankondiging dat er extra veiligheidsmaatregelen komen.

Burgemeester Velema van Westerwolde is blij met de toezeggingen. "Dit kabinet spreekt zich nadrukkelijker uit, het is goed dat geluid te horen. Het zal allemaal wel nog moeten blijken." Maar met de dubbele boodschap van de instroom beperken en meer inzetten op de opvang komt er volgens hem hopelijk meer rust en ruimte.

Vier gespecialiseerde zorgvilla's voor zeer zieke en gehandicapte kinderen blijven open "zolang de zorg voor hen nog niet goed is geregeld". Dat heeft minister Sterk (Langdurige Zorg) gezegd tijdens het commissiedebat over de gehandicaptenzorg.

Villa ExpertCare maakte in januari bekend de zorgvilla's te sluiten, omdat de vergoeding volgens het bedrijf niet toereikend is. Dat was een grote schok voor de kinderen en hun ouders, omdat zij een nieuwe plek moeten zoeken. Die plekken zijn zeer schaars.

De zorgorganisatie had al wel beloofd open te blijven totdat alle kinderen een nieuwe plek hadden. Maar ouders waren bang dat het personeel door de sluiting alvast een nieuwe baan zou zoeken, waardoor de kinderen alsnog geen zorg kregen. Ook dat probleem wordt volgens de minister opgevangen.

Kosten drukken in de gehandicaptenzorg

Dat de tarieven in de gehandicaptenzorg onder druk staan, zorgde in het debat voor ongemak bij alle politieke partijen. Vanaf volgend jaar gaan er nieuwe kostenbesparingen in, die nog stammen uit het vierde kabinet-Rutte en kabinet-Schoof. Daardoor moet de gehandicaptenzorg het volgend jaar met 158 miljoen euro minder doen dan verwacht.

Het kabinet-Jetten wil nog eens extra de kosten drukken, onder meer door minder geld voor de langdurige zorg vrij te maken. Wat daarvan de gevolgen zijn voor de gehandicaptenzorg, is nog onduidelijk. Minister Sterk wijst er wel op dat de financiële positie van veel zorgorganisaties gezond is.

Onzekerheid bij gehandicapten

De kostenbesparende maatregelen leiden tot boze reacties bij Kamerleden. Zij wijzen erop dat voor gehandicapten de bezuinigingen zich opstapelen. Als alle plannen van de coalitie doorgaan, moeten zij bijvoorbeeld ook meer eigen risico betalen.

"Mensen weten niet wat dit gaat betekenen, terwijl er al zoveel onzekerheid is", zegt ChristenUnie-fractievoorzitter Bikker. "Het gaat niet goed in de zorg, dus bezuinigen we", zegt SP-Kamerlid Dobbe. "Alsof dat het beter maakt. Die logica klopt voor geen meter."

Daar sluit Kamerlid Ten Hove van Groep Markuszower zich bij aan. "Bezuinigen op de meest kwetsbare mensen is niet normaal. Wie dat niet kan inzien, heeft wat mij betreft zelf een beperking."

D66-Kamerlid Synhaeve gaf toe "niet enthousiast" te zijn over de geplande kortingen. Tegelijkertijd ziet ze het drukken van de kosten wel als oplossing voor het grote personeelstekort. "Juist door keuzes maken willen we dat de zorg toegankelijk blijft voor de mensen die het het hardst nodig hebben", zei ze.

Geen plek voor rolstoelen in zaal

Kamerleden waren ook kritisch over de plannen van het nieuwe kabinet voor de uitvoering van het VN-mensenrechtenverdrag Handicap. Zo lijkt het erop dat het nieuwe kabinet geen geld opzij legt om de toegang tot bijvoorbeeld gebouwen te verbeteren.

Het was dan ook tekenend dat meerdere bezoekers van de Tweede Kamer het commissiedebat niet in de zaal konden zien, omdat er niet genoeg ruime plekken waren voor hun rolstoel. Zij moesten daarom het debat buiten volgen.

"Het doet pijn dat de Kamer niet zo inclusief is", zei Bikker. "Dat zij niet gewoon kunnen aanschuiven en het debat hier kunnen volgen."

Meerdere mensen waren ook in het rood gekomen, een verwijzing naar de opvallend rode outfit die minister Sterk (Langdurige Zorg) droeg tijdens de bordesfoto. Op die manier vroegen ze aandacht voor de situatie in de gehandicaptenzorg.

Op Facebook en Instagram verschijnen volop advertenties van Nederlandse politieke partijen in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart. Volgens de regels van moederbedrijf Meta mag dat niet, maar het gebeurt toch. Dat constateren onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam (UvA).

Het speelveld voor partijen is daardoor ongelijk op de platforms van Meta. Deskundigen vrezen bovendien dat ook illegale verkiezingsbeïnvloeding online kan belanden.

De UvA-onderzoekers bekeken handmatig zo'n 7000 betaalde Nederlandse advertenties die sinds 1 januari op Instagram en Facebook verschenen. Ruim 500 daarvan kwamen van politieke partijen of kandidaten voor de gemeenteraadsverkiezingen. Gemiddeld bleven de advertenties bijna een week online.

Het toezicht van Meta op de eigen regels werkt dus niet goed, zegt UvA-onderzoeker Fabio Votta. "Accounts kunnen zichzelf aanmerken als politieke partijen, dus dan zou het voor Meta duidelijk moeten zijn dat die accounts politieke advertenties plaatsen." Bovendien gebruiken partijen en kandidaten in hun advertenties partijlogo's en woorden die duidelijk verwijzen naar de gemeenteraadsverkiezingen.

Toch wijst Meta zulke advertenties niet altijd af. Zo plaatste een lokale partij in Utrecht een poster met de tekst 'stem 18 maart Utrecht solidair!' op Facebook en Instagram. Ook een partij uit Gouda publiceerde een advertentie met een stemoproep:

De partij laat weten dat sociale media "een belangrijk middel is om inwoners van Gouda te informeren en te betrekken bij onderwerpen die in onze stad spelen, zeker in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen". De partij verwacht dat platforms "duidelijk zijn over hun regels en dat zij zelf ook adequaat controleren wanneer bepaalde vormen van promotie onder politieke advertenties vallen".

Regels 'onwerkbaar'

Het verbod van Meta op politieke advertenties is een reactie op recente Europese regels voor het tegengaan van buitenlandse beïnvloeding bij verkiezingen en het beschermen van persoonsgegevens. Platforms moeten openheid geven over wie een advertentie betaalt en op welke doelgroep advertenties zijn gericht.

Meta, het moederbedrijf van Instagram en Facebook, vindt die regels "onwerkbaar" en besloot daarom vorig jaar álle politieke en maatschappelijke advertenties te weren van de platforms in de EU. De categorie 'politiek, verkiezingen, en sociale thema's' verdween dan ook uit het openbare advertentieoverzicht.

'Mogelijk risico voor verkiezingen'

Maar politieke advertenties verschijnen dus toch online. "Het speelveld voor partijen wordt zo onduidelijker, en reclame blijft meer onder de radar", zegt informatierechtspecialist Max van Drunen (Universiteit van Amsterdam). Hij was niet betrokken bij het onderzoek.

Dat Meta politieke reclame doorlaat, is mogelijk in strijd met EU-regels, zegt Van Drunen. "Platforms zijn verplicht om hun algemene voorwaarden zorgvuldig toe te passen, maar blijkbaar glippen er nog politieke advertenties doorheen. Als dit te vaak misgaat, vormt dit mogelijk een risico voor verkiezingen."

UvA-onderzoeker Votta: "Als Meta deze simpele, openlijk politieke advertenties niet eens kan detecteren, hoe kunnen ze dat dan bij heimelijke beïnvloeding van gebruikers, bijvoorbeeld bij manipulatie door Rusland?"

Oneerlijke voorsprong

Politieke partijen die de regels van Instagram en Facebook weten te omzeilen, hebben bij de verkiezingen een voordeel ten opzichte van partijen die zich aan de regels van de platforms houden, zeggen deskundigen. "Degenen die profiteren zijn de types die hier wat langer over nagedacht hebben en bedenken: ik ga deze advertentietekst net even anders formuleren", zegt campagnestrateeg Justin Koornneef (BKB Het Campagnebureau). "Die komen door de detectie en hebben daarmee extra bereik op een platform waar mensen hun informatie vandaan halen."

In reactie op vragen van Nieuwsuur laat Meta weten dat het plaatsen van advertenties over "maatschappelijke kwesties, verkiezingen en politiek in de EU" in strijd is met het beleid. "Het beschermen van de integriteit van verkiezingen is voor ons een prioriteit. We onderzoeken deze meldingen en hebben al actie ondernomen tegen een aantal advertenties die ons advertentiebeleid schenden", aldus een woordvoerder.

Methode UvA-onderzoek

Aan de gemeenteraadsverkiezingen doen bijna 62.000 kandidaten mee, wat het (nog lopende) onderzoek van de UvA meteen begrenst: de onderzoekers kunnen onmogelijk alle berichten van alle kandidaten bijhouden. Ze selecteren doorlopend posts van partijen in dertig gemeenten en de hoogste twaalf kandidaten op hun lijsten. Daarnaast zoeken ze naar berichten met 120 steekwoorden als 'migratie', 'klimaat' en 'stem op'.

Wat overblijft, beoordeelt het team handmatig om vast te stellen of er sprake is van politieke reclame. Het onderzoek toont hierdoor alleen het topje van de ijsberg. De onderzoekers verwachten in de komende weken een toename van politieke advertenties te zien, omdat de verkiezingen dichterbij komen.

"Hoe langer de oorlog in het Midden-Oosten voortduurt, hoe minder aandacht er is voor de Russische invasie van Oekraïne." Dat constateerde de Oekraïense president Zelensky in een persconferentie in Kyiv met premier Jetten aan zijn zijde. "En als er minder aandacht is voor onze strijd, betekent dat ook minder steun voor Oekraïne."

Premier Jetten is vandaag op werkbezoek in Kyiv om de Nederlandse steun aan Oekraïne kracht bij te zetten. Hij hield daar een toespraak en beantwoordde daarna vragen van journalisten.

In Oekraïne zijn er zorgen dat de wapenleveranties die Europese bondgenoten uit Amerika halen in gevaar komen, omdat voorraden op kunnen raken als de oorlog tegen Iran doorgaat. Dan gaat het vooral om raketten voor Patriot-luchtverdedigingssystemen. Oekraïne heeft aangeboden om eigen technologie en expertise te delen om Iraanse shahed-drones in het Midden-Oosten uit de lucht te halen.

Bekijk hier enkele momenten uit het bezoek van Jetten en de persconferentie van de twee regeringsleiders:

Jetten erkende ook dat de situatie in het Midden-Oosten impact heeft op de oorlog in Oekraïne. Hij vindt het belangrijk dat "we niet te afgeleid raken door de oorlog in het Midden-Oosten". Want, zo zei hij, "terwijl er in het Midden-Oosten wordt gevochten, wordt Oekraïne ook nog steeds aangevallen".

Wat Jetten betreft onderstreept de oorlog in de Golfregio het belang dat alle bondgenoten van Oekraïne hun militaire steun voortzetten. Hij vindt dat landen Oekraïne moeten blijven steunen, zodat Oekraïense strijdkrachten de inwoners van het land kunnen beschermen en zoveel mogelijk voortgang boeken op het slagveld.

Samenwerking en droneproductie

Ook wil Nederland van Oekraïne leren als het gaat om droneproductie, zei premier Jetten. De Russische agressie heeft tot een toename van de wapenproductie in Oekraïne geleid. Dat helpt niet alleen de Oekraïense strijdkrachten, maar ook de Europese bondgenoten die hiervan kunnen leren, vindt Jetten.

"Wij hebben de ambitie om productie van drones te laten groeien en dat willen we in samenwerking met Nederlandse en Oekraïense bedrijven doen." Zo kunnen beide landen de productie opschroeven en zo snel mogelijk de troepen op het slagveld helpen, stelde hij. "En tegelijkertijd schroeven we daarmee de Europese voorraad op."

'Lidmaatschap is aan Europese Unie'

Ook werd Jetten en Zelensky gevraagd hoe realistisch een Oekraïens EU-lidmaatschap is. Volgens Jetten is het "glashelder" dat Oekraïne een Europese toekomst heeft en in de toekomst ook lidstaat wordt. Wel tekende hij daarbij aan dat Oekraïne moet blijven hervormen. Jetten wilde niet zeggen wanneer Oekraïne lid zou kunnen worden. Een realistisch tijdpad daarvoor moet met Europese bondgenoten worden besproken, vindt hij.

Ook Zelensky herhaalde dat Oekraïne graag lid wil worden van de Europese Unie. En dat is ook in het belang van Europa, zegt hij. "Of de Europese Unie ons toelaat en ervoor kiest om sterker te zijn dan nu, is aan de EU zelf."

Premier Jetten is in Oekraïne voor een bezoek aan president Zelensky om de Nederlandse steun aan de Oekraïners te onderstrepen. Kort na het aantreden van het kabinet, bijna twee weken geleden, belden de leiders al met elkaar. In dat gesprek nodigde Zelensky Jetten uit om op korte termijn naar de Oekraïense hoofdstad Kyiv te komen.

Daaraan heeft Jetten nu gehoor gegeven. In Kyiv heeft hij een krans gelegd bij een herdenkingsmonument en later vandaag houdt hij een toespraak. "Nederland staat onverminderd achter Oekraïne en de strijd die het land voert tegen de Russische agressie", zegt Jetten.

Jetten en Zelensky bij het herdenkingsmonument:

In het telefoongesprek kort na zijn aantreden benadrukte Jetten dat Nederland Oekraïne zal blijven ondersteunen. "Jullie vechten niet alleen voor jullie eigen veiligheid en vrijheid, maar ook voor de Europese waarden", zei de premier toen. Vandaag herhaalde hij die boodschap naar eigen zeggen.

De premier brengt vandaag ook een bezoek aan een appartementencomplex dat bij een eerdere aanval beschadigd is geraakt. "Vandaag bezocht ik een wijk die door Russische aanvallen is getroffen", schrijft Jetten. "Pas wanneer je hier staat voel je echt het enorme leed en onrecht dat Russische agressie hier veroorzaakt."

Tegen journalisten in Kyiv zei Jetten dat hij het belangrijk vond om snel die kant op te gaan. "Met de oorlog in het Midden-Oosten is het belangrijk om ervoor te zorgen dat Oekraïne voldoende militair materieel blijft krijgen. Het is de vraag wat er de komende tijd nog te krijgen is, en het vraagt om een extra inspanning om ervoor te zorgen dat Oekraïne de strijd tegen Rusland kan volhouden."

De ruzie tussen Zelensky en de Hongaarse premier Orbán is vandaag een belangrijk gespreksonderwerp, zei Jetten in de trein onderweg naar Oekraïne. De Hongaarse premier blokkeert met zijn vetorecht een Europees plan om Oekraïne 90 miljard euro te lenen.

Orbán doet dat vanwege het stilleggen van de Russische oliedoorvoer via de Druzhba-pijpleiding, die deels in Oekraïne ligt. Oekraïne zegt dat de pijpleiding is beschadigd bij een Russische aanval, maar Slowakije en Hongarije, die beide afhankelijk zijn van de olie, betwijfelen deze lezing. Ze denken dat Oekraïne de pijpleiding bewust afsluit omdat de olieleveringen de Russische oorlogskas vullen.

Luchtaanvallen

Rusland bestookt Oekraïne nog regelmatig met luchtaanvallen. Ook dit weekend werd Oekraïne weer hevig onder vuur genomen door Rusland. Zeker tien mensen kwamen bij de aanvallen om het leven, onder wie twee kinderen.

Bij de luchtaanvallen zetten de Russen honderden drones en tientallen projectielen in, die werden afgevuurd op verschillende Oekraïense steden. Volgens Zelensky betrof het 29 projectielen, waarvan minstens de helft een ballistische raket was. In totaal zou Rusland 480 drones hebben gebruikt bij de luchtaanvallen.

Berendsen en Yesilgöz

Vorige week waren defensieminister Yesilgöz en minister van Buitenlandse Zaken Berendsen ook al in Kyiv voor een ontmoeting met de Oekraïense president. In dit gesprek bespraken ze de Nederlandse steun aan Oekraïne. Ook hebben ze het gehad over wat Nederland kan leren van de lessen die Oekraïne trekt op het moderne slagveld, schreef het ministerie van Defensie.

Premier Jetten was nog maar net begonnen of hij kreeg meteen te maken met een internationale crisis: de oorlog in Iran. Wat zijn de gevolgen voor Nederland? En hoe gaat kabinet-Jetten om met deze oorlog?

Ook staan Marloes en Joost stil bij het app-verkeer tussen PVV-leider Wilders en voormalig PVV'er Markuszower. De Volkskrant onthulde dat Wilders een dreigende situatie als smoes gebruikte om onder een verkiezingsdebat uit te komen. Wat voor effect heeft dit nieuws op de PVV? Ook het blijvende gerommel in de BBB-fractie komt aan bod.

Marleen heeft een weekje vrij en wordt vervangen door Marloes Lemsom van EenVandaag:

Dat en meer in podcast De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren via NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl

De aanvallen van de VS en Israël op Iran en de daaropvolgende tegenaanvallen van Iran vallen allemaal buiten het internationale recht. Dat zei minister-president Jetten vandaag. Tegelijk zegt hij er begrip voor te hebben dat de VS en Israël hebben willen "ingrijpen" in het nucleaire- en raketprogramma van Iran.

Jetten wijst er daarbij op dat het Iraanse regime "bruut en gewelddadig" is en het internationale recht de Iraanse bevolking al tientallen jaren niet heeft beschermd. Ook stipt hij aan dat Iran milities in de regio steunt, bijvoorbeeld in Libanon en Gaza, die al jaren slachtoffers maken. "Je ziet dat Iran ook al vele jaren het internationale recht aan zijn laars lapt."

Steun of instemming

Toch is er geen steun van Nederland voor de aanvallen van de VS en Israël, die gelden als bondgenoten. "Deze aanvallen zijn ingezet zonder andere landen vooraf te informeren of consulteren. Er is geen sprake van een verzoek om steun of instemming." Jetten verwacht ook niet dat dat er alsnog komt.

De premier wil er niet over filosoferen of het de juiste keuze is geweest van die landen om Iran aan te vallen. "Die vraag is nu niet aan de orde, omdat we nog midden in de escalatie zitten", aldus Jetten. "We moeten er vooral alles aan doen om in de escalatie de Nederlandse en Europese belangen te dienen."

Dat gaat Nederland mogelijk doen door een marineschip die kant op te sturen. Het kabinet gaat dit weekend gebruiken om te besluiten over de inzet van het luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. Evertsen. De intentie is om "ja" te zeggen, zei Jetten daarbij. Het gaat nu om bijvoorbeeld de precieze opdracht en de instructies die de militairen meekrijgen. "We willen dat de komende dagen nog een keer doorlopen."

Charles de Gaulle

Frankrijk wil met het vliegdekschip Charles de Gaulle Europese landen die in de buurt van Iran liggen beschermen tegen mogelijke raket- en droneaanvallen, aldus Jetten. De Evertsen is goed in staat projectielen uit de lucht te halen. "Daarom neemt het kabinet dit verzoek ook zo serieus."

Het fregat was al met de Charles de Gaulle op trainingsmissie in de Oostzee. Het kabinet besloot deze week al om het fregat met de Fransen te laten meevaren naar de Middellandse Zee en ondertussen de precieze missie te bespreken.

Als het kabinet daartoe besluit, dan krijgt de Tweede Kamer daar na het weekend een zogenoemde artikel 100-brief over.

De nieuwe wetgeving waarmee het kabinet meer duidelijkheid wil geven aan zzp'ers is een kleine stap dichterbij. Minister Aartsen van Werk en Participatie heeft een deel van de wet naar de Tweede Kamer gestuurd.

In dit deel van de wetgeving staat dat als iemand als zzp'er minder dan 38 euro per uur verdient, deze persoon naar de rechter kan stappen om werknemersrechten op te eisen.

De inlener of opdrachtgever moet dan aantonen dat die echt een zelfstandige heeft ingehuurd en dat er geen sprake is van een werkgever-werknemer-verhouding. Lukt dat niet, dan is er sprake van schijnzelfstandigheid en heeft de werkende dezelfde rechten als in een dienstverband.

Verwarring

Daarnaast haalt Aartsen alvast een onduidelijk gedeelte uit de concept-wetgeving dat volgens hem leidt tot verwarring bij opdrachtgevers en werkgevers. Het is het deel waarin wordt geprobeerd uit te leggen wanneer er sprake is van een arbeidsverhouding en wanneer van zelfstandigheid.

De regels daarvoor veranderen vandaag echter niet. Dat gebeurt pas als de Tweede en Eerste Kamer de nieuwe Zelfstandigenwet hebben aangenomen waar Aartsen op dit moment aan werkt.

Blijft gehandhaafd

Ook blijft er gehandhaafd worden door de Belastingdienst. Als een opdrachtgever ten onrechte geen loonheffingen betaalt voor een schijnzelfstandige, dan worden deze alsnog gevorderd. In Nederland werken bijna 1,2 miljoen mensen als zzp'er. Sinds 1 januari 2025 wordt weer volledig gehandhaafd op schijnzelfstandigheid.

Aartsen is als Kamerlid jaren bezig geweest met de zzp-wetgeving, die hij te onduidelijk vond en onwerkbaar voor zelfstandigen. Vorig jaar kwam hij met een initiatiefwet. Of de tekst van de nieuwe Zelfstandigenwet daarop gaat lijken is nog niet bekend.