In de oude Nedcar-fabriek van VDL in Born gaat de productie van start van defensiematerieel, bevestigen VDL en het ministerie van Defensie. Het gaat om drones van DeltaQuad, onbemande tanks van het bedrijf Milrem en batterijen voor drone-techniek (Tulip Tech).

Voor de zomer werd al bekend dat de productielocatie van VDL gebruikt zou gaan worden voor defensiematerieel. Het gaat om een samenwerking tussen Defensie en VDL voor minimaal tien jaar. Defensie huurt 120.000 vierkante meter van de voertuigenfabriek.

Vlaggenschip

Volgens demissionair minister van Defensie Brekelmans is dit een belangrijke stap voor de ontwikkeling van de krijgsmacht en geeft het ook een impuls aan de economie. "Dit nieuwe vlaggenschip van onze defensie-industrie is in volle vaart", schrijft de VVD-minister op LinkedIn.

Brekelmans verwacht dat de komende maanden meer contracten getekend zullen worden: "Om Oekraïne te blijven steunen en Rusland af te kunnen schrikken, is opschalen van defensie-productie nodig. Daarbij gaat het om innovatie én industrialisatie, om snelheid én schaal."

NOS op 3 over de oorlog van de toekomst:

Het aantal bedrijven dat wacht op een zwaardere aansluiting voor stroom is in een paar maanden tijd sterk toegenomen. In april ging het nog om 11.000 bedrijven. Inmiddels wachten 14.000 bedrijven op een aansluiting. Dat blijkt uit een brief aan de Tweede Kamer van het demissionaire kabinet.

Bedrijven en huishoudens hebben steeds meer stroom nodig. Daarom zijn er, naast transformatorhuisjes en extra hoogspanningskabels, meer zware stroomaansluitingen nodig. Dat levert een wachtlijst op en ondanks eerdere maatregelen lukt het niet om die terug te dringen.

Het ministerie heeft het over extra maatregelen. Zo moeten consumenten verleid worden om op andere momenten dan ze gewend zijn hun apparaten aan- of uit te zetten. Ook moeten er vier verschillende tarieven komen waarin stroom duurder of goedkoper is.

Flexibele contracten

In april zei minister Hermans van Klimaat en Groene Groei dat ze bedrijven wil stimuleren om minder stroom te gebruiken op momenten waarop de vraag naar stroom het grootst is, de piekmomenten. Tot nu toe passen bedrijven die momenten amper aan.

Het kabinet erkent dat het niet goed lukt om bedrijven op andere momenten stroom te laten gebruiken: "Flexibele contracten blijken onvoldoende van de grond te komen", staat in de Kamerbrief. Volgens demissionair minister Hermans moeten bedrijven en netbeheerders nog wennen aan dit "nieuwe fenomeen".

Consument belonen

Hermans wil nu ook dat Nederlandse huishoudens en kleinere bedrijven hun energieverbruik beter gaan spreiden over de dag. "Naast slimme apparaten, communicatie en bewustwording, is een essentiële pijler het financieel belonen van het gebruik van stroom buiten de piekuren", schrijft ze.

Dat financieel belonen zou moeten ingaan in 2028. Dan zou de consument te maken krijgen met vier prijsniveaus, afhankelijk van het moment van de dag. Ideaal zou zijn als de consument de hele dag door kan zien of stroom duurder of goedkoper is, maar voor het overzicht stellen de netbeheerders nu vier prijzen voor.

"Hiermee blijft het nettarief enerzijds voldoende begrijpelijk en anderzijds voldoende effectief om efficiënt gebruik van het net te stimuleren", zegt Hermans. "Het belangrijkste is nu om dit nieuwe tarief zo snel mogelijk in te voeren, omdat een financiële beloning noodzakelijk is om het nieuwe systeem echt te laten werken."

Gascentrale

Het demissionaire kabinet zegt ook dat het voorlopig niet zonder gascentrales kan. Door het weer wisselt het aanbod van zon- en windenergie continu. Energie opgewekt in gascentrales kan gebruikt worden als er minder aanbod van groene stroom is.

Hermans erkent dat dit ingaat tegen de klimaatambitie om af te stappen van fossiele brandstoffen: "Fossiele opwek met gas is geen toekomstbestendige oplossing, maar is op dit moment nodig om aansluitingen te realiseren en de voortgaande elektrificatie op gang te houden."

Er wordt ook nog gekeken of het mogelijk is om het bestaande energienetwerk zwaarder te belasten dan tot nu toe gebeurt. Het gevaar bestaat dat dan stroom vaker uitvalt. Dat risico moeten we maar nemen, zegt Hermans vandaag in De Telegraaf: "De vraag is nu of we bereid zijn om daar een beetje op in te leveren, om daarmee meer ruimte te creëren".

Een race op enorme badeenden in een vol stadion of een cowboy die met gespreide benen op twee galopperende paarden staat. Overduidelijk fantasie-scenario's, gemaakt met videosoftware die draait op kunstmatige intelligentie.

De grens tussen nep en echt wordt wel steeds vager. Bovendien kan de software ook gebruikt worden voor video's die echt hadden kúnnen zijn.

Deze week presenteerde OpenAI, het bedrijf achter chatbot ChatGPT, de tweede versie van video-generator Sora. OpenAI belooft dat deze versie nog realistischer video's maakt dan z'n voorganger. En waar de eerste Sora alleen nog beelden afleverde, biedt versie 2 ook video's met geluid, zoals stemmen, muziek en geluidseffecten. De software is nu alleen te gebruiken door Amerikanen en Canadezen met een uitnodiging. Later volgt de rest van de wereld.

Verslaggever Nik Wouters laat zien hoe de video's van Sora 2 eruit zien:

Sora 2 is de nieuwste stap in een wedloop tussen tech-giganten om de beste AI-videosoftware. OpenAI's grote concurrent is Google, dat in mei van dit jaar met Veo 3 juist weer een voorsprong boekte op Sora. Elon Musks bedrijf xAI mengde zich in augustus in de strijd, met Grok Imagine.

Radicale verandering

Videomakers van vlees en bloed, zoals medewerkers van reclamebedrijven, voelen de druk. AI-tools beloven het werk immers sneller en goedkoper te doen dan menselijke makers.

Reclamebureaus worden nu nog meestal per uur betaald, maar dat staat door AI onder druk. "De uurtje-factuurtje-aanpak kraakt, terwijl AI en tech-bedrijven steeds meer taken overnemen", waarschuwde branchevereniging VIA vorige maand.

De noodzaak tot vernieuwing is duidelijk voor reclamebureau Monks, legt directeur Vanessa Hofland-Noordervliet uit. "De video's van AI-tools zien er inmiddels mindblowing fantastisch uit. Onze verwachting is dat die ontwikkeling door blijft zetten. Daarom zijn we al een tijd bezig ons businessmodel radicaal te veranderen. Bijvoorbeeld door te kijken naar een abonnementsmodel in plaats van het werken per uur. Wij bouwen dan de AI-hulpmiddelen die onze klant kan gebruiken, ingericht op het merk of bedrijf."

Ook controleert Monks iedere week welke AI-hulpmiddelen er zijn, en welke praktisch en juridisch het best werkbaar zijn. "Nu is dat voor het maken van video's nog Veo 3, maar dat zou volgende week best Sora 2 kunnen zijn", zegt Hofland-Noordervliet. "We hebben besloten de angst voor AI naast ons neer te leggen en de spanning te omarmen. Maar het blijft super eng natuurlijk."

Dat beaamt Luke Andries. Met zijn bedrijf Aigenwijs geeft hij trainingen in het gebruik van AI aan het bedrijfsleven en overheid. "Veel reclamebureaus kijken hier met knikkende knieën naar. Als je een klein bureautje hebt of middelmatige video's aflevert, dan kun je wel opdoeken. Bedrijven kunnen gewoon zelf hun video's gaan maken."

Onvolkomenheden

Met gelikte voorbeelden tonen Sora, Veo en Grok wat er met hun gereedschappen allemaal mogelijk is. Maar hoe goed zijn die AI-video's inmiddels? "Zwaartekracht en fysieke bewegingen waren altijd moeilijk", zegt Andries, die Sora 2 al kon gebruiken. "Maar ook dat wordt nu bizar realistisch."

Langer dan 10 seconden kunnen de video's van Sora 2 echter nog niet duren, legt Andries uit. "Dat heeft onder meer te maken met de hoeveelheid rekenkracht die nodig is en de bijbehorende kosten. Voor langere AI-videos is het consistent in beeld brengen van personages of omgevingen ook nog moeilijk. Voorwerpen staan dan opeens op een andere plek. De software doet nog niet altijd wat je precies wilt. Maar soms kun je dat met wat creatieve trucs ondervangen."

Ondanks zulke onvolkomenheden wordt het risico op desinformatie en propaganda door AI-video's steeds groter. "Erg problematisch", zegt Olya Kudina, universitair hoofddocent ethiek en filosofie van technologie aan de TU Delft. "Daarnaast heeft het ook een negatieve invloed op de creatieve industrie. Reclame is per definitie een vorm van manipulatie, om mensen te beïnvloeden bijvoorbeeld een product te kopen. Aan traditionele advertenties zijn mensen gewend. Maar als je er ook nog kunstmatig gemaakte beelden en geluid bij doet, weet je niet meer wat echt is."

Kudina pleit daarom voor duidelijker etiketten bij bijvoorbeeld AI-reclames. "Simpelweg voorafgaand aan een filmpje zeggen dat het met AI is gemaakt, is niet genoeg. Je hebt een continue herinnering in beeld nodig."

Dankzij de video-generators kan iedereen goed uitziende video's maken, benadrukt Monks-directeur Hofland-Noordervliet. "Mijn buurvrouw kan daardoor ook op niveau creatief zijn. Dus geen huis-tuin-en-keukenfilmpjes, maar echt op speelfilmniveau."

Een fossiele subsidie, korting op de energierekening en geld om een begrotingsgat te vullen. Wat deze Rijksuitgaven gemeen hebben, is dat ze alle drie worden betaald uit het Klimaatfonds en dat ze niet leiden tot minder CO2-uitstoot - terwijl het geld uit het fonds daar expliciet voor is bedoeld.

Afgelopen jaar zijn er vaker zaken die niet met het klimaat te maken hebben uit het fonds betaald. Juridisch kan dit, want de politiek bepaalt. Maar het kan wel iets doen met de geloofwaardigheid van de overheid, zegt hoogleraar bestuurskunde Marcel Boogers.

Twee jaar na de Klimaatwet van 2019 werd het Klimaatfonds opgericht om de doelen uit de wet ook werkelijk te halen: in 2030 55 procent minder uitstoot van gassen die de planeet opwarmen dan in 1990. Bij de start zat er 35 miljard euro in het fonds. Momenteel zit er nog ruim 21 miljard in, waarvan 7,6 miljard euro onder voorwaarde al is toegekend. Het resterende deel is grotendeels gereserveerd voor kernenergie.

Andere bestemmingen

Begin dit jaar gebeurde iets onverwachts met het fonds. De fractievoorzitters van PVV, VVD, NSC en BBB gebruikten bij het opstellen van de voorjaarsnota een half miljard uit het Klimaatfonds om de eindafrekening van energie met een paar tientjes te verlagen. Minister Hermans van Klimaat en Groene Groei wist daar niet van af, meldde het AD.

Ook een fossiele subsidie, bedoeld voor bedrijven ter compensatie van hoge elektriciteitskosten, wordt uit het Klimaatfonds gefinancierd. Het gaat om 650 miljoen euro in drie jaar. Verder gaat geld uit het fonds naar het opvangen van twee voorgenomen belastingen die niet doorgaan: de CO2-heffing voor de industrie en de plastictaks.

Door het schrappen van beide belastingen verliest het Klimaatfonds ook inkomstenbronnen. Zowel de CO2-heffing als plastictaks zou de klimaatpot jaarlijks voorzien van honderden miljoenen aan euro's. Nu door beide heffingen een streep is gezet, komt er niet meer automatisch nieuw geld in.

De huidige bestemmingen van het klimaatgeld leiden niet tot minder CO2-uitstoot en kunnen zelfs meer uitstoot veroorzaken. Zo kan een prijsprikkel als een lagere energierekening leiden tot meer stoken (en dus meer uitstoot) en kan een fossiele subsidie die dure (vaak fossiel opgewekte) elektriciteit compenseert ervoor zorgen dat bedrijven niet gaan besparen (en dus meer uitstoten).

Politieke keuzes

Het werpt de vraag op wie erop toeziet dat zo'n fonds op de 'juiste' wijze wordt gebruikt. In principe de minister, zegt de Algemene Rekenkamer, want die is fondsbeheerder. Maar Hermans werd in het geval van de voorjaarsnota buitenspel gezet. Dit is niet tegen de regels, omdat de Tweede Kamer het budgetrecht heeft. In principe is een minister uitvoerend en de Kamer sturend.

"Dit zijn politieke keuzes, en daar oordelen wij niet over", zegt de Algemene Rekenkamer dan ook. "Wij kunnen alleen vaststellen dat er in een aantal gevallen geld uit het Klimaatfonds is gehaald, wat niet leidt tot het halen van de klimaatdoelen."

Ook de Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van het kabinet, oordeelt niet. In de meest recente evaluatie van de Klimaatnota constateert de Raad wel dat het klimaatdoel door politieke keuzes verder buiten bereik ligt.

'Paaien van achterbannen'

Een fonds gekoppeld aan een wet, die niet juridisch bindend is en waarbij de politiek bepaalt. Het klinkt ingewikkeld, maar het is wel hoe dit soort fondsen in elkaar zit. Zo gaat het ook bij bijvoorbeeld het Defensiemateriaalfonds of Mobiliteitsfonds: die zijn er om enorme budgetten te reserveren voor projecten die niet altijd in één jaar of kabinetsperiode kunnen worden besteed. De politiek bepaalt vervolgens hoe het verdergaat.

Je moet als politiek wel uitkijken hoe je dat dan doet, zegt hoogleraar democratie en transitie Marcel Boogers van de Universiteit Utrecht. "Klimaatgeld uitgeven aan andere zaken doet wat met de geloofwaardigheid en betrouwbaarheid van een overheid. Want met de klimaatwet zijn wel verwachtingen gewekt."

"Als je geld voor de transitie steekt in zaken tegenstrijdig aan dat doel, doe je niet alleen burgers tekort, maar ook bedrijven en instellingen die willen weten waar ze aan toe zijn", aldus Boogers. "Nu gaat het om willekeur en het paaien van specifieke achterbannen."

In 2027 staat de evaluatie van het Klimaatfonds op de planning.

Voor pensioenfondsen is het moeilijk om het iedereen naar de zin te maken. Enerzijds moeten ze ons pensioengeld bewaken en laten groeien door middel van beleggingen. Anderzijds voelen ze de druk vanuit de samenleving om alleen geld te steken in zaken die deugen.

Zo bleek afgelopen week dat ABP alle aandelen Caterpillar had verkocht. Dat Amerikaanse bedrijf levert omstreden bulldozers aan het Israëlische leger.

Wanneer gaat goed doen ten koste van goed verdienen en andersom? Of kan het allebei? Vier vragen over pensioenfondsen en ethisch beleggen.

Goed beleggen. Wat houdt dat in?

Pensioenfondsen zijn de ultieme langetermijnbeleggers. Ze wijzigen niet snel van koers. Maar Europa verplicht bedrijven, ook financiële instellingen als pensioenfondsen, om duidelijk te maken wat de effecten zijn van hun activiteiten op mens en milieu.

Dat gaat om directe én directe impact, dus pensioenfondsen moeten ook verantwoorden in welke bedrijven ze beleggen. Zo geeft Pensioenfonds Metaal & Techniek (PMT) scores aan bedrijven op het gebied van energietransitie, biodiversiteit en mensenrechten. "Bedrijven die onvoldoende presteren op één van deze thema's worden uitgesloten, ongeacht hun totaalscore", laat PMT weten.

Pensioenspaarders vragen daar ook om, zegt het ambtenarenpensioenfonds ABP: "We beleggen niet meer in elk bedrijf maar maken een mand van bedrijven die aan onze minimale criteria voldoen", staat in het beleggingsbeleid. Dat is logisch, vindt Bas Werker van pensioen-kennisinstituut Netspar en hoogleraar economie aan de Tilburg University. "Als je in 5000 bedrijven belegt, kun je niet volhouden dat je ze allemaal volgt."

Wat betekent dat precies?

Concreet betekent het dat pensioenfondsen selectiever zijn geworden in welke bedrijven ze wel en niet beleggen. Zo namen verschillende pensioenfondsen eerder dit jaar afscheid van Tesla, Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) en Alphabet (Google) vanwege onvrede met hoe de bedrijven worden geleid, zoals het hoge salaris van Tesla-topman Elon Musk.

De onlangs door ABP verkochte aandelen Caterpillar hadden een waarde van 387 miljoen euro. Het bedrijf staat al jaren onder druk vanwege zijn bulldozers, die Israël gebruikt om Palestijnse gebieden te verwoesten. ABP gaat nooit in op specifieke aan- of verkopen, maar vorig jaar waarschuwde de VN Caterpillar dat als het de leveringen aan Israël niet stopt, het bedrijf zich mogelijk schuldig maakt aan mensenrechtenschendingen.

Een vergelijkbare waarschuwing gaf de VN over het Duitse bedrijf Rheinmetall, dat wapens produceert. Daarin heeft ABP wel aandelen, ter waarde van 196 miljoen euro.

Soms huren pensioenfondsen een vermogensbeheerder in voor een deel van de beleggingen. Zo zette PFZW (Zorg&Welzijn) tot voor kort Blackrock in, maar die samenwerking is gestopt. De grootste vermogensbeheerder van de wereld wil zich niet langer formeel verbinden aan duurzaamheidsdoelstellingen. Ook Pensioenfonds Metalektro (PME) overweegt met Blackrock te breken.

Verandert dat iets?

Met ruim 1700 miljard aan belegd vermogen zijn de Nederlandse pensioenfondsen een factor van betekenis in de wereldwijde financiële wereld. Vooral ABP is met bijna 524 miljard euro een belangrijke speler. Het ambtenarenfonds belegt in aandelen van beursgenoteerde bedrijven wereldwijd. Ook het fonds voor zorgmedewerkers (PFZW) legt gewicht in de schaal.

Eerder stopte het Noorse staatsfonds met Caterpillar. Dit fonds belegt de olieverdiensten van Noorwegen. Het bevat meer geld dan alle Nederlandse pensioenfondsen bij elkaar. De Amerikaanse regering reageerde boos en eiste een gesprek met de Noorse overheid.

Toch zegt dat niet dat er iets verandert. "Het aantal aandelen verandert niet. Als je ze verkoopt, koopt iemand anders ze weer", zegt Bas Werker van Netspar. "Misschien is het wel een geschikte manier om discussie uit te lokken. Tegelijk verlies je ook mogelijkheid om het rechtstreekse gesprek aan te gaan met het bedrijf."

Gaat dat niet ten koste van de pensioenuitkering?

De beweging van de Nederlandse pensioenfondsen staat in contrast met de druk die Amerikaanse vermogensbeheerders tegenwoordig voelen om duurzaamheidsbeleid los te laten. Deze vermogensbeheerders worden bedreigd met rechtszaken, waarbij de aanklager wijst op de wettelijke verplichting voor deze financiële instellingen om een maximaal rendement te halen voor hun klanten.

Volgens pensioenfonds ABP hoeven rendement en duurzaam beleggen elkaar niet te bijten: "De manier waarop we beleggen, dient te zorgen voor goed rendement en tegelijk maatschappelijk verantwoord te zijn."

Volgens econoom Werker zijn Nederlandse pensioenfondsen net zo goed wettelijk verplicht om voor een goed pensioen te zorgen. "Ethisch beleggen is niet per definitie slecht of goed voor rendement. Het zou natuurlijk kunnen dat je een hoog rendement misloopt omdat je een bedrijf uitsluit, maar als die firma door alle kritiek omvalt, dan zit je toch goed."

Het demissionaire kabinet komt met een verdere versoepeling van de regels voor de bezorging van brieven. Eerder dit jaar besloot het kabinet al dat vanaf juli volgend jaar PostNL twee dagen mag doen over de bezorging van een brief in plaats van één dag.

Nu is besloten dat het vanaf juli 2027 drie dagen wordt. Een brief die op maandag wordt gepost, mag PostNL dan uiterlijk op donderdag bezorgen.

Verlieslatend

PostNL wil al langer dat de regels worden versoepeld. Er wordt steeds minder briefpost verstuurd en daardoor wordt het voor het bedrijf steeds duurder om de verplichte postbezorging overeind te houden.

"Ik kan niet van een bedrijf vragen om een overheidsaanwijzing met verlies uit te voeren op lange termijn", zegt demissionair minister Karremans van Economische Zaken. "Daarom moet regelgeving met zijn tijd meegaan, en verruim ik de regels iets, om een betrouwbare postbezorging te blijven garanderen."

PostNL positief

In een korte reactie zegt PostNL dat het positief is dat "de minister weer een stap zet naar een nieuw voorstel voor de Universele Postdienst. Het blijft belangrijk dat de noodzakelijke veranderingen er komen voor de postmarkt."

PostNL blijft ook met de nieuwe regels vijf dagen per week bezorgen: dinsdag tot en met zaterdag. En voor medische post en rouwbrieven verandert er niets: die worden nog steeds binnen 24 uur en zes dagen per week bezorgd.

De wet hoeft niet aangepast te worden voor het verlengen van de bezorgperiode naar drie dagen. Daarom hoeven de Tweede en Eerste Kamer er in principe geen groen licht voor te geven.

De Efteling, Toverland, Duinrell, Walibi en heel veel dierentuinen; je zou zeggen, aan vertier is er al ruim voldoende in ons land. Toch komt er deze week een nieuw pretpark bij: BommelWereld in Groenlo (Achterhoek): een overdekt themapark rond de stripfiguren Ollie B Bommel en Tom Poes, van de schrijver Marten Toonder.

Initiatiefnemer is ondernemer Edwin Bomers. Het plan vergde een investering van pakweg 40 miljoen euro. Hij hoopt in het eerste jaar 100.000 bezoekers te trekken. Ter vergelijking: De Efteling heeft jaarlijks zo'n 5,5 miljoen bezoekers.

"30 à 40 miljoen, dat is best een gewaagde investering", zegt Goof Lukken, expert in de vrijetijdsindustrie en verbonden aan de Breda University: "Nederland heeft natuurlijk al een enorm aanbod op dit gebied."

Bomers - ook eigenaar van een groot vakantiepark in Groenlo - was op zoek naar een nieuwe trekpleister in de Achterhoek. "Ik zocht iets wat niet bestond. Toen kwamen we op het idee van een indoor pretpark." Er kwamen volgens hem verschillende thema's voorbij: van Piet Piraat en Kabouter Plop tot aan Ollie B Bommel.

Binnenkijken bij het nieuwe attractiepark:

"Vergeet niet: Bommel heeft veel betekend voor de Nederlandse taal. Denk maar aan uitspraken als 'geld speelt geen rol', en uitdrukkingen als 'minkukel' en 'kommer en kwel'. Er schuilt een hele geschiedenis achter deze stripheld."

Mond-tot-mond-reclame

Of BommelWereld een succes wordt? Lukken zegt daarover: "Belangrijk is: snapt de bezoeker het verhaal, het thema van het park? En in hoeverre is Olie B Bommel nog relevant in deze tijd? Kortom, komen er wel genoeg bezoekers? Er moet een goede beleving zijn, dan komt er vanzelf positieve mond-tot-mond-reclame. En die is nodig om het aantal bezoekers te laten groeien."

Zo'n 600 schoolkinderen en hun begeleiders uit de Achterhoek mochten er deze week alvast een kijkje nemen. Zij reageren enthousiast. "Wij kunnen best zo'n attractie gebruiken hier in de Achterhoek", aldus één van de schoolbegeleidsters.

Ollie B Bommel oubollig?

Op de vraag of het thema Ollie B Bommel niet een beetje oubollig is, zegt ze: "Er zijn lespakketten ontwikkeld, speciaal voor de groepen 7 en 8. Zij kunnen dan op school lessen volgen waarin ook wordt verteld over de literatuur rond deze stripfiguren. En aansluitend kunnen ze dan dit park bezoeken. Daar is dus erg goed over nagedacht."

Het is jaren geleden dat in ons land voor het laatst een pretpark werd gebouwd. Dat was in 2015, Yumble in Roermond. Het liep uit op een debacle. Amper vier maanden na de opening werd faillissement aangevraagd. Een investering van 22 miljoen euro ging in rook op.

De oprichters zeiden nog dat de attracties net zo goed waren als die in De Efteling. Yumble verwachtte in het eerste jaar 300.000 tot 350.000 bezoekers. "Dat soort verwachtingen zijn achterlijk," zei Wessel Wit, verslaggever bij pretparksite Looopings, toen al tegen de NOS. "Pretpark Toverland begon bijvoorbeeld ook slecht, en deed er 10 jaar over om een goede naam neer te zetten."

Alleenstaande starters krijgen steeds vaker een voet tussen de deur bij het kopen van een woning. Van alle mensen onder de 35 jaar die de afgelopen maanden hun eerste huis kochten, deden vier op de tien dat alleen. Dat blijkt uit cijfers van hypotheekadviesketen De Hypotheker.

Dat deze alleenstaande starters kunnen kopen, komt vaak doordat ze net wat meer geluk hebben. Volgens De Hypotheker krijgen deze jonge huizenkopers namelijk vaak financiële steun van hun ouders. "Ik denk dat ouders vaker beseffen dat hun kinderen extra hulp nodig hebben bij het kopen van een huis", zegt Boudewijn de Jong van De Hypotheker.

Die tendens herkent Oscar Noorlag van een andere hypotheekadviesketen, Van Bruggen. "Maar het is wel nog steeds zo dat het voor een twintiger of dertiger die geen rijke ouders, of een hoog inkomen heeft, onmogelijk blijft om een huis te kopen."

De Jong is zelf ook adviseur en zag de afgelopen maanden in zijn kantoor in Rotterdam het aantal hypotheekgesprekken flink toenemen. Een groot deel daarvan was met een starter. "Die starters nemen flink wat geld mee, maar er zijn ook andere mogelijkheden."

Een van die opties is een starterslening, die in bepaalde gemeenten geldt. Daarbij kunnen mensen boven op de hypotheek van de bank bij de gemeente wat extra geld lenen.

Bovendien werd op 1 juli het Nationaal Fonds Betaalbare Koopwoningen in het leven geroepen, dat starters moet helpen om een betaalbare woning te kopen. Via dit fonds kunnen zij maximaal 70.000 euro korting krijgen op de aankoopprijs van een woning. Die prijs mag dan niet boven de 390.000 euro zijn, en het moet een nieuwbouwhuis zijn.

Familiehypotheek

Maar de familiehypotheek is volgens de Hypotheker bij de koop van een eerste huis een van de grootste hulpbronnen. Zo'n hypotheek lijkt op een normale hypotheek, maar je leent het bedrag niet van de bank, maar van familie.

Dat bedrag kun je vervolgens gebruiken als aanvulling op je bankhypotheek. De bank zal wel bekijken of je maandlasten niet te hoog worden. Dat hangt af van de afspraken die je maakt over de familiehypotheek. Familieleden kunnen ervoor kiezen om de maandlasten terug te geven als schenking.

In Nederland gebeurt dat steeds vaker. Volgens de recentste cijfers van De Nederlandsche Bank, uit 2020, had een op de zes mensen een familiehypotheek, met een totale waarde van 70 miljard euro. De afgelopen jaren ziet De Jong van de Hypotheker dat dit soort hypotheken met name door starters wordt afgesloten.

Dat kan gaan om spaargeld, maar familieleden kunnen bijvoorbeeld ook de overwaarde van hun eigen huis inzetten als extra hypotheek.

'Drijvende kracht op woningmarkt'

Van alle hypotheekaanvragen die de Hypotheker de afgelopen maanden registreerde, kwam de helft van starters. "We zien wel echt een groei. Jonge huizenkopers zijn nog steeds de drijvende kracht op de woningmarkt. Het is positief dat steeds meer starters erin slagen hun eerste huis te kopen", zegt De Jong.

Hoewel de financiële steun aan starters een flinke bijdrage levert bij het kopen van een huis, speelt het aanbod volgens De Jong en Noorlag minstens zo'n grote rol. Dat aanbod is volgens beiden de afgelopen tijd flink toegenomen, doordat veel particuliere verhuurders hun huis te koop zetten.

Het afgelopen half jaar verkochten particuliere investeerders al bijna 30.000 woningen, bleek uit cijfers van het Kadaster. "Het grote voordeel is dat veel beleggers hun verhuurwoningen hebben verkocht. Dat zijn met name appartementen in het lage prijssegment. Het leidde ertoe dat starters een woning hebben kunnen vinden", zegt Noorlag.

Stijging huizenprijzen

Toch is het volgens Noorlag de vraag hoelang de tendens aanhoudt dat starters relatief eenvoudig een koopwoning kunnen vinden.

Omdat de lonen nog steeds hard stijgen, stijgen de huizenprijzen mee. ABN Amro heeft voorspeld dat die huizenprijzen dit jaar met 8,7 procent gaan stijgen. Noorlag verwacht wel dat die prijzen de komende tijd kunnen afvlakken, omdat de loonstijging ook steeds minder hoog wordt.

Een half jaar geleden wisten beleggers niet hoe snel ze hun aandelen moesten verkopen. Nadat de Amerikaanse president Donald Trump een wereldwijde handelsoorlog ontketende, dook de Amsterdamse beurs hard omlaag. Vandaag tikte de AEX, de graadmeter van de Amsterdamse beurs, een nieuw record aan: 958,94 punten.

Vanmorgen schoot de AEX al verder omhoog, om binnen een kwartier de oude tussentijdse recordstand te verbreken: de 952,45 punten van 18 februari. Na een kleine daling klom de koers verder omhoog naar een tussenrecord van 963,32 punten. Bij de sluiting stond een nieuw slotrecord van dus 958,94 punten op de borden van de Euronext in Amsterdam. Het oude AEX-record, van 948,54 punten, was van 17 februari dit jaar.

De wilde paniek uit april werd veroorzaakt door de grote vrees bij beleggers voor de gevolgen van de hoge heffingen die de Amerikaanse president Trump producten uit het buitenland oplegde. "Inmiddels is er een deal tussen de VS en de Europese Unie. Die zijn lager dan wat Trump eerst invoerde, maar toch hoger dan de tarieven van voor april", constateert beursanalist Corné van Zeijl van Cardano. "En toch is er geen paniek op de beurs, maar juist euforie."

Economie veerkrachtig

Echte logica is er niet altijd achter beleggen, wil Van Zeijl maar zeggen. "Het hangt vaak gewoon af welke pet beleggers op hebben. Soms is dat positief, soms negatief. Want als je kijkt naar de huidige situatie, dan is er onderliggend niet zo heel veel veranderd sinds april."

Peter Vonk, beleggingsstrateeg bij Rabobank, denkt dat beleggers de nieuwe handelstarieven gewoon voor lief nemen. "De economie is veerkrachtig. Consumenten en bedrijven blijven flexibel. Bedrijven presenteerden in het tweede kwartaal fors betere cijfers dan verwacht, terwijl de Amerikaanse importtarieven toen al waren ingevoerd."

Hoewel de bedrijfswinsten in orde zijn, ziet Van Zeijl dat ze niet bepaald hand in hand gaan met de sterk stijgende koersen. "De winstverwachtingen van Amerikaanse en Europese bedrijven is de fundamentele reden waarom de koersen stijgen. Maar de winsten lopen wel flink achter bij die koersontwikkelingen."

Zeepbel

Als de winst die een bedrijf maakt te veel achterblijft bij de waarde op de beurs, dan kan de koers op enig moment als een zeepbel uiteenspatten. Vonk ziet de Amerikaanse economie dan ook als de belangrijkste aanjager én grootste risico voor de beurskoersen dit najaar.

"De Amerikaanse arbeidsmarkt zie je de laatste maanden verslechteren. Als beleggers zich zorgen maken om een recessie, dan kunnen ze op zeker moment uitstappen om hun winst te nemen. Zeker met deze hoge koersen."

Naast de economie zijn technologiebedrijven de grote smaakmakers op de Amsterdamse beurs. "Het is tech-tech-tech", verwijst Van Zeijl naar chipmachinemakers ASML, ASM en Besi als dé kartrekkers van de AEX.

Dat komt vooral doordat deze bedrijven een grote weging hebben in de samenstelling van bedrijven die de index vormen. "Zij zijn samen een kleine 20 procent van de AEX. Ook betalingsverwerker Adyen doet het heel goed. En de bank ING. Als die stijgen dan nemen ze de hele AEX mee."

Grootste risico?

Of 2025 net zo'n topjaar als vorig jaar en 2023 wordt is nog geen uitgemaakte zaak. Vonk blijft de ontwikkelingen in de VS nauwgezet volgen. "Als ik een risico moet noemen, dan zeg ik de verslechtering van de Amerikaanse banenmarkt. En kunstmatige intelligentie. Beleggers willen veel met AI, chipproducenten en datacenters. Maar als dat tegenvalt zul je winstnemingen gaan zien. Want de waardering in deze sector is nu aardig hoog."

Van Zeijl durft geen echte voorspelling te doen. "De aanleiding voor een harde koersbeweging komt altijd uit een hoek waar je het niet uit verwacht. Vorig jaar zomer kregen we in augustus een harde correctie omdat de Bank of Japan besloot de rente te verhogen. Daar had vrijwel niemand voor de zomer aan gedacht."

De overheid moet zich actiever bezighouden met arbeidsmigratie. Zo moet de overheid meer gericht sturen op arbeidsmigranten die nodig zijn om de Nederlandse economie in de toekomst draaiende te houden. Ook moeten arbeidsmigranten beter beschermd worden, schrijft de Sociaal Economische Raad (SER) in een advies aan het kabinet.

"De Nederlandse economie is deels afhankelijk van arbeidsmigranten, maar er zijn grenzen aan wat onze samenleving kan dragen", waarschuwt de SER. Dat betekent volgens het adviesorgaan dat de overheid gerichtere keuzes moet maken in welke arbeidsmigranten naar Nederland komen.

Zo blijven mensen uit het buitenland in bijvoorbeeld de zorg en techsector nodig om de enorme arbeidstekorten aan te pakken. Ook moet er meer worden ingezet op robotisering en automatisering in sectoren zoals de landbouw. De SER vreest dat door de goedkope arbeidskrachten grote investeringen in robotiseren en automatisering minder aantrekkelijk zijn.

Misstanden aanpakken

De SER vindt dat de overheid daarbij ook veel beter moet toezien op de bescherming van voornamelijk laagbetaalde arbeidsmigranten. Zo moet er strenger worden gehandhaafd door de arbeidsinspectie wanneer uitzendbureaus of werkgevers arbeidsmigranten niet goed behandelen. Ook moeten er hogere boetes opgelegd kunnen worden aan bedrijven die niet goed omgaan met hun personeel uit het buitenland.

"Misstanden in arbeidsomstandigheden en beloning moeten veel sneller worden aangepakt, overlast moet worden voorkomen en er is meer capaciteit voor handhaving nodig", vindt de SER.

De SER is een van de belangrijkste adviesorganen van de regering waar zowel werkgevers als werknemers zijn vertegenwoordigd. Het precieze aantal arbeidsmigranten in Nederland is niet duidelijk, maar de SER schat dat het gaat om tussen de 735.000 tot 1,1 miljoen mensen.

Meer rechten

De afgelopen jaren zijn er veel misstanden naar boven gekomen rondom arbeidsmigranten. Meerdere uitzendbureaus en werkgevers bleken de arbeidsmigranten uit veelal Oost-Europa te weinig te betalen en te huisvesten onder erbarmelijk omstandigheden. Een onderzoekscommissie onder leiding van Emile Roemer deed een dringend beroep om de situatie aan te pakken, met name bij uitzendbureaus die laagbetaalde arbeidsmigranten inzetten.

Los van de woon en werkomstandigheden bleek vorig jaar bovendien dat jaarlijks duizenden niet-Nederlandse werknemers onterecht op staande voet werden ontslagen. Daarom wil de SER nu ook dat laagbetaalde arbeidsmigranten een inkomensgarantie hebben van 2 maanden en niet zomaar van de ene op de andere dag op straat kunnen worden gezet.

Het advies komt drie weken voor de verkiezingen. Maar volgens SER-voorzitter Kim Putters is dat niet per se een probleem. Hij verwacht dat arbeidsmigratie een belangrijk onderwerp zullen zijn deze verkiezingen.

De oudste verzekeraar van het land, die de basis legde voor de moderne verzekeringswereld, bestaat niet meer. Directeur José Groot brengt vandaag vanuit Haarlem alle 2200 uitvaartpolissen van De Onderlinge van 1719 naar ASR, die ze overneemt. Het einde was na 306 jaar onvermijdelijk, verzucht Groot in het historische onderkomen aan de Korte Begijnestraat in Haarlem: "De tijd heeft De Onderlinge ingehaald."

Het moderne verzekeringsstelsel doet het ooit baanbrekende De Onderlinge de das om. "We zijn te klein om te kunnen voldoen aan alle eisen", legt Groot het probleem uit. In de begintijd waren er ook regels, maar flink minder. "We mochten in 1719 van de burgemeester van Haarlem bijvoorbeeld niet meer dan 600 leden hebben. Ik neem aan dat de gemeente de jaarrekeningen toen ook controleerde."

Tegenwoordig kan directeur Groot zich amper nog met verzekeren bezig houden, omdat ze vrijwel al haar tijd besteedt aan het voldoen aan wetten en regels. "Er is een toezichthouder, een accountant die aan regels moet voldoen, veiligheid met computersystemen, de privacywetgeving. Het is oneindig. Als verzekeraar maak je een afspraak met een polishouder. Maar wij kunnen niet meer garanderen dat we die afspraak in lengte van jaren kunnen nakomen. Daarom zijn we vorig jaar gaan zoeken naar een partij die dat wel kan voor onze polishouders."

Basis van verzekeren

Het historische kantoor van De Onderlinge maakt in één blik de kern van verzekeren duidelijk. In het oog springt de groene balie waar leden wekelijks, maandelijks of per kwartaal door een luikje hun premie, een paar cent, kwamen betalen.

"Dit ademt geschiedenis", zegt Groot over de laatst overgebleven 'begrafenisbos' , zoals een verzekeraar indertijd heette. "Leden doen hier de premie in een bos, een bus. En als iemand overlijdt dan haal je het geld eruit om de begrafenis te betalen. Dat is de essentie van verzekeren: met elkaar de risico's dragen die één iemand treffen."

Begin achttiende eeuw, toen Nederland nog een republiek was, bestond verzekeren wel in de groeiende steden, maar slechts voor een select clubje inwoners, vertelt Groot. "Als je een ambacht leerde of in een gilde werkte, was je automatisch verzekerd. Zat je daar niet in, dan moest je het zelf regelen."

Juist in Haarlem groeide het aantal inwoners dat buiten de boot viel. "Er werkten bijvoorbeeld mensen, vaak uit Vlaanderen, in de blekerijen. Die konden zich nergens bij aansluiten."

Terwijl een nette begrafenis in die tijd haast ongekend belangrijk was. "Vanuit religieus oogpunt wilde iedereen graag binnen de stadsmuren en het liefst zo dicht mogelijk bij de kerk begraven worden. Dat kostte geld. Als je dat niet had werd je buiten de stad in een massagraf begraven."

Op last van de toenmalige burgemeester kwam er in 1719 de eerste overlijdensverzekering waar iedereen, ongeacht afkomst en beroep, zich vrijwillig bij kon aansluiten. Dat werd Begrafenisbos De Vrijwillige Liefdebeurs, later herdoopt tot De Onderlinge van 1719.

25 gulden

Hoe belangrijk de verzekeraar was, blijkt wel uit een kopie van een eeuwigdurende obligatie van de gemeente Haarlem uit 1775 die Groot vanaf een kast tevoorschijn haalt. "Hiervoor zijn alle roerende en onroerende goederen van de gemeente Haarlem aan ons verpand. Als de gemeente hun 25 gulden, 11 euro 35, niet keurig op tijd aan ons overmaakt zouden we in theorie eigenaar van de stad Haarlem kunnen worden. Niet gebeurd. Maar de obligatie loopt nog steeds."

Zo is er overal historie te vinden in het kantoor aan de Korte Begijnestraat. In een grote kluis komen bakken met polissen die Groot vandaag symbolisch naar ASR brengt. "Geen verzekeraar heeft zulke papieren polissen nog. Wij stoppen ook alles in de computer, maar mijn voorgangers geloofden er erg in om alles dubbel vast te leggen. Dat hebben we tot een half jaar terug nog gedaan."

Avant la lettre

Ook de kluis zelf is een boegbeeld van het verzekeringsstelsel: "Geen ingewikkelde sloten, maar wel met meerdere sleutels. De polisdossiers staan bovenin. De waardepapieren en het geld lagen altijd in een loden kist onderin. Die had drie hangsloten met drie sleutels die bij drie verschillende mensen in de zak of de portemonnee zaten. En de vierde bij de bestuurder. Om iets te doen wat verkeerd was, had je vier mensen nodig. Risicomanagement avant la lettre."

Met het einde van de verzekeraar trekt Groot binnenkort ook de deuren van het kantoor achter zich dicht. Gezocht wordt nog naar een koper die het pand in ere wil behouden. "Dit ademt geschiedenis. Er is hier te zien hoe verzekeren is begonnen. We hopen op een koper die het pand hopelijk één keer per jaar wil openstellen voor het publiek."

Zorgverzekeraar VGZ neemt het grootste deel van branchegenoot ONVZ over. Het merk van die laatste blijft nog wel bestaan. ONVZ blijft dan ook verzekeringen aanbieden, maar VGZ neemt de meeste werkzaamheden over.

VGZ is een van de grootste zorgverzekeraars in Nederland. ONVZ is een kleinere branchegenoot.

ONVZ zegt als kleinere "landelijke speler" niet genoeg te kunnen profiteren "van schaalvoordelen om onze premiestelling concurrerend te houden". Daar zou deze overname verandering in moeten brengen. "Dankzij de samenwerking met VGZ kunnen we de premie betaalbaarder houden en onze dienstverlening verder verbeteren", zegt bestuursvoorzitter Jean-Paul van Haarlem.

'Nog negen over'

"In deze strategische samenwerking worden de krachten op het gebied van zorginkoop en operationele uitvoering van verzekeringen gebundeld", zeggen de twee verzekeraars. Wel wordt VGZ vanaf 1 januari 2027 de zogenoemde risicodrager van de basisverzekeringen en de aanvullende verzekeringen.

De Autoriteit Consument en Markt moet de overname nog officieel goedkeuren. "Als de Autoriteit Consument en Markt de transactie goedkeurt, is het de grootste in de zorgverzekeringsmarkt in lange tijd", schrijft het FD. "Na de versmelting resteren in Nederland nog negen zorgverzekeringsconcerns met vaak meerdere merken."

De cao-lonen stijgen voor het vierde kwartaal op rij minder hard dan een jaar ervoor. Afgelopen drie maanden stegen de lonen met zo'n 4,6 procent, tegenover 6,3 procent het jaar ervoor. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

De cao-lonen zijn het uurloon inclusief bijzondere beloningen, zoals het vakantiegeld.

De lonen bij de overheid stijgen het minst (3,1 procent). Bij onder meer zorginstellingen (5,1 procent) en in het bedrijfsleven (4,8 procent) stijgen de lonen het hardst.

Hoewel de lonen iets minder hard stijgen dan het jaar ervoor, is het volgens CBS-hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen toch nog een flinke stijging: "Al drie jaar achter elkaar stijgen de lonen echt fors, en nu komt die stijging ook boven de 4 procent uit. Opnieuw gaan veel werknemers er dus flink op vooruit."

Dat die lonen nog steeds flink stijgen, heeft volgens Van Mulligen te maken met een combinatie van een nog altijd krappe arbeidsmarkt. Er zijn dus nog steeds meer open vacatures dan werkzoekenden. Bovendien spelen de cao-afspraken die met vakbonden zijn gemaakt een rol. "De lonen houden de inflatie bij, daarover zijn afspraken gemaakt met de vakbonden en die werken nog een tijdje door."

Maar omdat de arbeidsmarkt minder krap is dan een aantal jaar geleden, neemt die loonstijging logischerwijs iets meer af: "De lonen zijn nu al zo lang op rij zo hard gestegen. De rek is er nu misschien wel uit."

Rondom Prinsjesdag eiste vakbond FNV nog een loonsverhoging van 6 procent. Vakbond CNV eiste een verhoging van 3,5 tot 5 procent voor het komende jaar, een stuk boven de prijspeilstijgingen.

Koopkrachtstijging

Voor de koopkracht ziet het er volgens Van Mulligen nog steeds goed uit. De lonen stijgen namelijk nog steeds harder dan de prijzen.

Het Centraal Planbureau benoemde die koopkrachtstijging een paar weken geleden eveneens in de Prinsjesdagberekeningen. Het CPB verwacht voor de komende tijd een koopkrachtstijging van 1,3 procent.

Voor wie (bijna) gepensioneerd is, is het een fijne boodschap: de pensioenen van veel Nederlanders gaan volgend jaar waarschijnlijk flink omhoog. Dat heeft te maken met de overstap naar het nieuwe pensioenstelsel.

Als er op de financiële markten geen gekke dingen gebeuren, kan een aantal grote fondsen de pensioenen volgend jaar flink verhogen. Bij Zorg en Welzijn gaat het momenteel om zo'n 10 procent. Het pensioenfonds voor de bouwsector, bpfBOUW, dat begin volgend jaar ook overstapt naar het nieuwe pensioenstelsel, stevent zelfs af op een verhoging van bijna 20 procent.

David van As van bpfBOUW benadrukt wel dat er nog een kwartaal te gaan is en pas dan vaststaat hoeveel de gepensioneerden erop vooruitgaan. "Maar het moet heel raar lopen mocht de verhoging niet doorgaan", vertelt Van As.

Dat de pensioenfondsen er goed voor staan, ziet ook Corine Reedijk, pensioenadviseur bij Aon. "De rente is afgelopen periode gestegen, en de aandelenkoersen doen het goed", vertelt ze.

Vast bedrag

De zogenaamde dekkingsgraad, de verhouding tussen hoeveel geld een fonds heeft en hoeveel geld het moet uitkeren, speelt hierbij een belangrijke rol. In het oude pensioenstelsel moest ieder fonds een buffer opbouwen. Iedere gepensioneerde kreeg een vast bedrag uitgekeerd en dat geld moest bij het fonds beschikbaar zijn.

In het nieuwe stelsel wordt een pensioenuitkering meer gekoppeld aan de ontwikkelingen op de beurs. Gaat het goed met de economie en beurzen, dan gaat het pensioen omhoog. Gaat het slecht, dan kunnen de pensioenuitkeringen eerder dan nu dalen. Van een vast bedrag is geen sprake meer.

Een grote buffer voor dat vaste pensioenbedrag is dus niet meer nodig. Dat geld komt in één klap vrij, nu drie van de vijf grote pensioenfondsen per 1 januari 2026 overstappen naar het nieuwe stelsel. Het geld dat ze nu overhouden, vloeit terug naar de gepensioneerden. En dat is een flinke - maar wel eenmalige - verhoging.

Eerder maakten we deze uitlegvideo over het nieuwe pensioenstelsel:

Pensioenfondsen moeten uiterlijk 1 januari 2028 overgestapt zijn naar de nieuwe pensioenregeling. Volgend jaar stappen drie van de vijf grote fondsen over. Het grootste pensioenfonds van Nederland, ABP, gaat 1 januari 2027 over naar het nieuwe stelsel.

Waar voorheen al het geld in een grote pensioenpot werd gegooid, krijgt in het nieuwe stelsel iedereen een eigen pensioenpotje. Daardoor kunnen fondsen specifieker kijken welke beleggingen ze kunnen doen: het geld van een jonge werknemer kan risicovoller belegd worden, dan het pensioengeld van een gepensioneerde.

Wanneer het persoonlijke pensioenpotje van een jonge werknemer risicovoller wordt belegd en de economie verslechtert, kan dat potje leger raken. Maar omdat het nog langer duurt voordat de werknemer met pensioen gaat, heeft het fonds nog de tijd om het geld terug te verdienen via beleggingen.

Klappen opvangen

Dat de pensioenfondsen nu een deel van de buffer gaan uitdelen, wil niet zeggen dat de fondsen geen buffers meer hebben. "Bij de overgang naar het nieuwe stelsel worden er wel buffers gevormd, maar minder groot dan in het oude stelsel", vertelt Reedijk. "Veel fondsen leggen wel een vangnet aan." Mocht het slecht gaan met de economie, dan kunnen de pensioenfondsen de harde klappen opvangen, zonder dat de pensioenen direct flink omlaag gaan.

Hoe risicovol de beleggingen van pensioenfondsen zijn, verschilt per sector en hoe de houding is tegenover het risico. Van As van bpfBOUW zegt dat ze in de bouw "niet te veel risico willen lopen, maar ook realiseren dat er geld verdiend moet worden en een bepaald risico daarbij hoort".

Pensioenfonds Metaal en Techniek (PMT), dat volgend jaar overstapt naar het nieuwe stelsel, stuurt deze week alle deelnemers een brief over de mogelijke verhoging. Ze willen nog niks kwijt over hoe groot die verhoging is. Bij bpfBOUW gaan de brieven eind november de deur uit.

De definitieve verhoging van de pensioenen wordt pas op 31 december 2025 vastgesteld.

FNV moet weer een "sterke" en "goed bestuurbare" vakbond worden. Dat vinden de tijdelijke toezichthouders Lodewijk Asscher en Ton Heerts.

Er moet volgens de twee het nodige veranderen om de crisis bij de FNV weer te boven te komen, en om die reden komen ze met een hele lijst aan voorstellen. Een van de belangrijkste is dat de raad van toezicht de nieuwe voorzitter van de vakbond gaat aanwijzen op basis van een profielschets.

Om de vakbond weer bestuurbaar te maken, moet verder onder meer het ledenparlement worden vervangen door een bondsraad. Het ledenparlement is het hoogste orgaan van de vakbond en bestaat momenteel uit 102 leden die moeten instemmen met de belangrijkste beslissingen.

De leden van de nieuwe bondsraad worden benoemd door de sectorraden. Een onafhankelijk voorzitter moet die bondsraad leiden. Verder moet er meer ruimte worden gegeven aan vakbondsbestuurders die dichtbij de werkvloer zitten.

Orde op zaken

Afgelopen juni werden Asscher en Heerts ingevlogen bij de vakbond om orde op zaken te stellen. Ze werden door de Ondernemerskamer, een rechter die optreedt bij geschillen binnen organisaties, benoemd tot tijdelijk toezichthouder bij de raad van toezicht.

"Een sterke FNV is van groot belang voor de toekomst van Nederland. Wij willen graag helpen te zorgen dat de strijd weer gevoerd wordt vóór werknemers", zei Asscher destijds.

Interne machtspelletjes

De toezichthouders spraken met meerdere mensen, binnen en buiten de organisatie, en concluderen dat er binnen de vakbond een onduidelijke verdeling van bevoegdheden bestaat, die leiden tot interne machtspelletjes.

Verder was er sprake van een "verstikkend wantrouwen" tussen verschillende onderdelen van de vakbond. Asscher: "Iedereen bij de FNV is het over één ding wél eens: zoals het nu is, werkt het niet".

Bestuurlijke crisis

De FNV zit al een lange tijd in een bestuurlijke crisis. Verschillende recente rapporten wezen uit dat de organisatie binnen de vakbond niet goed werkt: "Het systeem is met piepende remmen tot stilstand gekomen", schrijft Asscher.

Door die chaos ontstond een sfeer van onveiligheid, die leidde tot een machtsstrijd tussen het algemeen bestuur, de raad van toezicht, het ledenparlement en de uitvoeringsorganisatie.

Het is vaak onduidelijk wie welke beslissing mag nemen, waardoor sommige medewerkers op eigen houtje beslissingen nemen waar ze niet over gaan. "Dit wakkert onderling wantrouwen en een machtsspel aan", staat in het rapport, met als gevolg een onveilige en slecht functionerende werkomgeving.

De voorstellen van Asscher en Heerts moeten de vakbond nu weer op weg helpen. Een sterke vakbond is volgens hen nodig om te voorkomen dat de situatie van de afgelopen tijd zich nog eens voordoet.

De kosten voor het dagelijks leven lopen weer wat op. Dat blijkt uit de voorlopige cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) over september. De prijzen liggen 3,3 procent hoger dan in dezelfde periode vorig jaar. De stijging gaat in tegen de trend van de afgelopen maanden, toen de inflatie juist daalde.

Ook ligt het percentage ruim boven de 2 procent, ofwel het streefpercentage van de Europese Centrale Bank: "De inflatie was een lange tijd gestaag aan het dalen, maar nu die weer stijgt zal dat voor veel mensen een domper betekenen", zegt hoofdeconoom van het CBS Peter Hein van Mulligen. "Dat is toch wel een klein beetje een tegenvaller."

Hogere prijzen aan de pomp

Hoewel het CBS pas volgende week meer kan zeggen over waar de prijsstijgingen precies vandaan komen, ziet Van Mulligen de prijs voor energie als grote aanjager van de inflatie. Die prijzen zijn zo'n 4 procent hoger dan een jaar geleden: "Dat heeft te maken met dat benzine en diesel aan de pomp flink duurder zijn geworden".

Daarnaast is volgens Van Mulligen een groot deel van de inflatiestijging te wijten aan diensten: "Er lijkt iets aan de hand te zijn bij accommodaties tijdens vakanties".

Of de prijzen de komende tijd verder gaan stijgen, hangt van een aantal dingen af. Zo ziet CBS dat de lonen in Nederland in vergelijking met de rest van de eurozone harder zijn gestegen. "Als je dat doorberekent in de prijzen blijf je dat ook in het inflatiecijfer zien", zegt Van Mulligen.

Nu de nachten kouder worden, gaat in steeds meer huizen de verwarming weer aan. Het overgrote deel van de Nederlandse huizen wordt nog altijd verwarmd met aardgas. Over dat gas is er goed en slecht nieuws.

Het goede nieuws is dat er volgens de Gasunie, dat namens de overheid de gasvoorziening regelt, de komende jaren genoeg gas is om onze huizen te verwarmen. Ook als het plotseling toch een keer heel koud wordt of als er even iets minder gas wordt geleverd.

Voorwaarde is volgens de Gasunie wel dat de 'tijdelijke' lng-terminal voor vloeibaar gas in de Groningse Eemshaven ook na 1 oktober 2027 operationeel blijft. Dat staat in het jaarlijkse gasleveringszekerheid-rapport dat demissionair minister Hermans van Klimaat en Groene Groei naar de Tweede Kamer heeft gestuurd.

Het slechte nieuws is dat we niet goed voorbereid zijn op een periode waarin de aanvoer van gas langdurig wordt geblokkeerd. De situatie in de wereld maakt het niet langer ondenkbaar dat er moedwillig een gaspijpleiding in de Noordzee wordt gesaboteerd. Ook kan het transport van vloeibaar gas (lng) over zee onderbroken worden door oorlogssituaties of handelsblokkades.

Nederland is sinds de sluiting van het Groningenveld grotendeels afhankelijk van de import van gas. Dat komt via pijpleidingen uit Noorwegen en via tankers uit de Verenigde Staten, Qatar en een paar andere landen. Daarnaast komt er nog gas uit de kleine velden in Nederland, voor het grootste deel uit de Noordzee.

Risico op blokkade lng-tankers

De afgelopen jaren is de rol van lng uit de VS steeds groter geworden. De kans dat deze aanvoer langdurig stopt is niet groot, maar in het huidige tijdsgewricht ook niet ondenkbaar.

Ook een blokkade van de Straat van Hormuz door Iran als gevolg van een gewapend conflict met Israël is mogelijk. Hierdoor zou de toevoer van lng uit Qatar stil komen te liggen.

Gezien de activiteiten van Rusland op de Noordzee lijken ook de pijpleidingen tussen Noorwegen, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk kwetsbaar.

Doorvoerland

We zijn vanwege onze geschiedenis als grote aardgasproducent een doorvoerland van gas. Er is niet zo zeer een Nederlandse, maar een Europese gasmarkt. Nederland krijgt en levert gas aan het Verenigd Koninkrijk, België, Frankrijk en Duitsland. Van hieruit kan het gas weer verder Europa in.

Zo levert Shell ook vloeibaar gas via de Eemshaven aan Tsjechië, dat vanwege de oorlog in Oekraïne geen Russisch gas meer wil. Weliswaar hebben de meeste landen de import van Russisch gas gestaakt, Hongarije en Slowakije zijn nog grotendeels afhankelijk van Russisch pijpleidinggas.

Volledig verbod Russisch gas

De voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen heeft de Amerikaanse president Trump een volledige boycot beloofd van Russisch gas. Dat betekent dat ook Hongarije en Slowakije een andere bron moeten vinden voor hun aardgas.

De Hongaarse premier Orbán verzet zich tegen die volledige boycot van Russisch gas, maar werkt al wel aan alternatieven. Afgelopen maand sloot Hongarije een groot langjarig contract met Shell over de levering van lng dat via Kroatië geleverd gaat worden.

De volledige boycot zou ook een einde maken aan de aanvoer van Russisch vloeibaar gas in Europa, waar nog geen verbod op geldt. Een paar procent van het gas dat we in Nederland gebruiken, bestaat nog uit Russisch lng.

Afhankelijkheid Europa neemt toe

De afhankelijkheid van Europa van gas uit andere delen van de wereld neemt toe. De hoeveelheid gas die uit Noorse aardgasbronnen komt, zal de komende jaren afnemen. De opbrengst uit de kleine velden op de Noordzee daalt. De vraag naar aardgas daalt ondertussen veel minder hard dan eerder werd aangenomen.

De productie van lng in de VS wordt de komende jaren weliswaar enorm vergroot, maar vloeibaar gas kent een wereldmarkt. De beschikbaarheid voor Europa hangt mede af van de vraag in Azië.

Om de pieken en dalen in de vraag naar gas in evenwicht te brengen, heeft Nederland gasopslagen in Norg, Grijpskerk, Alkmaar en Bergermeer. De gasopslagen in Nederland zijn commercieel en moeten ook gas kunnen leveren aan onze buurlanden.

Op dit moment zijn de gasopslagen voor ruim 70 procent gevuld. Dat moet voor het einde van dit jaar 80 procent zijn. Mocht dat niet vanzelf gaan, dan heeft het kabinet 1,5 miljard euro gereserveerd om gas aan te kopen.

Pensioenfonds ABP heeft alle aandelen in machinefabrikant Caterpillar verkocht. Het grootste pensioenfonds van Nederland had een belang ter waarde van 387 miljoen euro in het Amerikaanse bedrijf. Dat staat al jaren onder druk vanwege de bulldozers die Israël gebruikt voor sloopwerk in Palestijnse gebieden.

ABP wil "vanwege concurrentiegevoeligheid" geen uitleg geven over de verkoop. Een woordvoerder verwijst naar de lijsten waarin ABP aangeeft waar het fonds het geld van zijn deelnemers in steekt. Op de nieuwe lijst die vandaag wordt gepubliceerd, komt Caterpillar niet meer voor.

Sinds vorig jaar heeft ABP een nieuw duurzaamheidsbeleid. Dat houdt onder meer in dat beleggingen "maatschappelijk verantwoord" moeten zijn. De VN waarschuwde Caterpillar vorig jaar dat als het de leveringen aan Israël niet stopt, het bedrijf zich mogelijk schuldig maakt aan mensenrechtenschendingen.

Wegen opentrekken

Het Israëlische leger gebruikt de bulldozers van Caterpillar voor sloopwerkzaamheden in de Palestijnse gebieden. Het leger laat deze graafmachines uitrusten met kogelwerend glas en een stalen kooi tegen raketwerpers. Met een grote angel achterop kunnen de bulldozers wegen en waterleidingen opentrekken.

De bulldozers hebben ervoor gezorgd dat steden, wegen en landbouwgrond in Gaza en op de bezette Westelijke Jordaanoever zijn verwoest.

In deze video zie je de impact van de bulldozers in de Palestijnse gebieden:

ABP is niet de enige investeerder die de aandelen in Caterpillar van de hand doet. Ook het Noorse staatsinvesteringsfonds heeft zijn belangen verkocht, werd vorige maand bekend. De Noorse centrale bank, die over de investeringen gaat, kwam tot die beslissing vanwege het "onaanvaardbare risico dat [Caterpillar] bijdraagt aan ernstige schendingen van de rechten van individuen in oorlog of conflictsituaties".

Caterpillar geeft vooralsnog geen reactie op het besluit van ABP.

Al jaren wordt erover gepraat, maar gisteravond is er dan eindelijk een stap gezet in de verduurzaming van Tata Steel. Daarover hebben demissionair minister Hermans van Klimaat en Groene Groei en het staalbedrijf voorlopige afspraken gemaakt.

Het hele project mag wat kosten. De schatting is dat er in totaal 6,5 miljard euro nodig is, waarvan 2 miljard subsidie aan het bedrijf in IJmuiden. Hiermee proberen het kabinet en Tata staalproductie in Nederland te houden.

Werknemers hebben opgelucht gereageerd op de afspraken. "Dit plan is zeker een steun in de rug," zegt Cynta Groos van de Ondernemingsraad van Tata. "In diverse Facebookgroepen las ik reacties van mensen die blij zijn dat we verder kunnen. Het heeft al veel te lang geduurd, maar het is nog niet te laat."

Tegelijkertijd maakt vakbond FNV zich wel zorgen om een aangekondigde reorganisatie waarbij 1200 banen zouden verdwijnen. "Voor veel medewerkers is de toekomst bij het bedrijf onzeker. Bij zo'n grootschalige transformatie heb je juist iedereen keihard nodig. Neem je nu afscheid van zo veel mensen, dan vertraag je de verduurzaming alleen maar", zegt Cihan Lacin, bestuurder van FNV Metaal.

Te veel staal

Hoe dan ook staat Tata voor een enorme opgave. Deze zomer publiceerde hoogleraar macro-economie Roel Beetsma samen met een collega een analyse over het verdienmodel van Tata Steel in economenvakblad ESB. Hun conclusie toen: het verdienmodel van Tata is zwak.

Die conclusie staat wat hem betreft nog altijd overeind. Hij twijfelt of Nederland wel de juiste plek is voor de fabriek. Wereldwijd wordt er op dit moment te veel staal geproduceerd, zegt Beetsma tegen de NOS. "Dat komt omdat veel landen de productie subsidiëren, terwijl wereldwijd de vraag naar staal afneemt."

De staalproductie in Nederland kan maar moeilijk concurreren met andere landen. Dat komt onder meer door de hoge energiekosten. Die leiden ertoe dat Tata momenteel verlies draait, waarbij de Amerikaanse importheffingen van 50 procent het bedrijf ook hard raken. 12 procent van de productie gaat naar de Verenigde Staten.

Uitstoot Tata

Tata Steel is een grote vervuiler in Nederland. Tata stoot jaarlijks 12,6 megaton CO2 uit. In de nieuwe plannen moet de CO2-uitstoot in stapjes omlaag:

De hoop is dat hiermee de totale Nederlandse CO2-uitstoot 5 procent minder zal worden.

Demissionair minister Hermans wil dat Tata verduurzaamt om zo de CO2-uitstoot naar beneden te brengen. Ook is het bedrijf belangrijk voor de economie en de werkgelegenheid.

Beetsma twijfelt of Tata, ook na verduurzaming, als een gezond bedrijf kan draaien in Nederland. Het vergroenen van de staalproductie maakt het niet goedkoper voor Tata. Staal maken met gas of waterstof is vooralsnog duurder dan met kolen.

Op eigen benen staan

Als zwaarwegend argument voor het steunen van Tata, noemt Hermans ook de zogenoemde strategische autonomie van Europa. Oftewel, Europa moet op eigen benen staan. Wereldwijde spanningen leggen bloot dat Europa sterk afhankelijk is van andere landen voor belangrijke grondstoffen.

Zo moet Europa ook zelf staal blijven maken, benadrukken momenteel veel Europese leiders. De vraag is of Nederland daarvoor het beste land is, zegt hoogleraar Beetsma. Ook binnen Europa zijn er landen waar 'groen' staal goedkoper gemaakt kan worden. Zo wekt Spanje veel zonne-energie op en kunnen ze in Zweden goedkoop energie produceren door middel van waterkracht.

"Nederland heeft niet de beste papieren door dure stroom", zegt Beetsma. "Dan heb je niet alleen steun nodig voor het ombouwen van de fabriek, maar ook jarenlange subsidie voor groene energie." Ook helpt de drukte op het Nederlandse elektriciteitsnet niet mee, legt Beetsma uit. Dat gaat ten kosten van de ruimte voor andere bedrijven.

Positiever beeld

Uit onderzoek van oud-minister Hans Wijers en bankier Frans Blom, dat vorig jaar verscheen, blijkt juist een positiever beeld van de toekomst van Tata Steel. Zij noemen de gunstige ligging van het bedrijf aan de Noordzee met een eigen haven. Waarmee Tata ook toegang heeft tot groene energie van windparken op de Noordzee. Daarmee kan groen waterstof worden geproduceerd, zeggen zij.

Hun rapport was de basis waarop het kabinet verder met Tata in gesprek is gegaan over de toekomst.

In navolging van Meta en X, heeft ook Google-moederbedrijf Alphabet een schikking getroffen met de Amerikaanse president Trump voor het schorsen van zijn YouTube-account in 2021 na de bestorming van het Capitool.

Het account van Trump werd kort na de bestorming op 6 januari 2021 geschorst. Dat deden andere grote techbedrijven ook met de accounts die Trump had op hun socialemediaplatformen. Zij stelden dat hij onder meer hun regels had geschonden door te weinig afstand te nemen van de bestormers.

Balzaal

Volgens New York Times en andere Amerikaanse media betaalt YouTube 24,5 miljoen dollar (ongeveer 20,9 miljoen euro). 22 miljoen dollar gaat naar Trump, die het geld stort in een fonds dat geld inzamelt voor de bouw van een balzaal in het Witte Huis die begin 2029 af moet zijn.

De overige 2,5 miljoen dollar gaat naar andere partijen die bij de zaak betrokken waren en in het recente verleden geweerd werden van socialemediakanelen, onder wie schrijfster Naomi Wolf.

Google-moederbedrijf Alphabet zegt niets over de reden van de schikking van vandaag. Die zal financieel weinig impact hebben voor het bedrijf. Dat heeft een marktwaarde van bijna 3 biljoen dollar.

Kamala Harris

Sinds 2022 is Trump weer welkom op X, kort nadat Elon Musk Twitter overnam. Alphabet liet Trump sinds 2023 weer toe en op Meta's platforms Instagram en Facebook is Trump ook weer welkom sinds 2023.

Trump spant regelmatig rechtszaken aan tegen mediabedrijven en socialemediabedrijven die hem in zijn ogen onrecht hebben aangedaan. Zo eiste hij 20 miljard schadevergoeding van zender CBS. In een programma waren volgens Trump bewust fragmenten van een interview met zijn toenmalige politieke tegenstander Kamala Harris zo geknipt dat zij in een goed daglicht kwam te staan.

Strijdbaar

Hoewel CBS zich aanvankelijk strijdbaar opstelde, besloot moedermaatschappij Paramount in juli te schikken voor 16 miljoen dollar. En eind vorig jaar schikte ABC News met Trump. ABC News stemde ermee in om 15 miljoen dollar te betalen aan de presidentiële bibliotheek van Trump.

Presentator George Stephanopoulos beweerde in een interview op de zender dat Trump aansprakelijk was gesteld voor verkrachting van schrijfster E. Jean Carroll. Trump is daar echter nooit voor veroordeeld, hoewel hij in een civiele rechtszaak wel aansprakelijk is gesteld voor seksueel misbruik.

New York Times

En vorige week spande de president een rechtszaak aan tegen The New York Times voor het in diskrediet brengen van zijn reputatie als succesvolle zakenman. Hij eiste 15 miljard dollar van de krant, al werd de zaak binnen enkele dagen van de hand gewezen door de rechter.

Tegen de Wall Street Journal loopt nog een zaak omdat die krant een artikel publiceerde over Trumps band met Jeffrey Epstein waarin onder meer wordt gesproken over een schunnig briefje dat Trump aan hem schreef. Trump eist 10 miljard dollar wegens smaad.