Kant-en-klare rollades, risotto of rode koolschotel. Supermarkten maken het ons steeds makkelijker met kerst. Gemak staat voor de consument steeds meer voorop en supermarkten breiden hun assortiment daarom steeds meer uit: "Bij ons moet het niet zo zijn dat je uren in de keuken hoeft te staan om een kerstmaaltijd te creëren", zegt Pim Grether van Lidl.

Inmiddels liggen honderden kerstproducten van supermarkten in de winkels en valt op dat veel dus al bereid zijn: amuses, voorgerechten, hoofdgerechten en desserts klaar voor gebruik - en volgens supermarkten steeds luxer.

Het kerstdiner uit de oven of magnetron is populair. Vrijwel elke grote supermarktketen biedt kant-en-klare kerstgerechten aan in aanloop naar de feestdagen, blijkt uit een rondgang van de NOS. Geen simpele diepvriesproducten, maar volledig versbereide gerechten.

'Net even een extra touch'

Joyce Bierman, hoofd merkcreatie en Allerhande bij Albert Heijn, ziet dat mensen afgelopen vijf jaar het zichzelf steeds gemakkelijker maken tijdens kerst. "Steeds meer mensen kiezen minimaal één dag per kerst voor gemak. Dat zie je ook in de meest gezochte recepten op onze website. Mensen willen het gevoel hebben alsof ze het zelf hebben gemaakt, maar je hoeft het alleen maar in de oven te schuiven", zegt Bierman.

"Gemak zit een beetje in ons DNA, ook met kerst. We spelen hierop in met onze producten, er zit verschuiving in wat de klant wil", zegt Lidl-woordvoerder Grether. Voor de keten is het belangrijk dat de klant niet uren in de keuken hoeft te staan voor een kerstmaaltijd. "Je wil daarin op de behoefte van de klant inspelen, en geeft met de kant-en-klaar gerechten toch net even een extra touch om het feestelijker te maken."

Het assortiment is dan ook steeds breder. Supermarkten als Plus zetten meer in op vegetarische gerechten, en ook vegan gerechten worden meer en meer toegevoegd.

"Klanten vinden het fijn om ontzorgd te worden tijdens kerst", zegt Bierman van Albert Heijn. "Bovendien wordt gemak steeds belangrijker in onze drukke levens. We zien dat kerst daarom wat informeler wordt, maar mensen willen wel iets horecawaardigs op tafel zetten. Daarom kiezen ze vaker voor luxere producten die in een handomdraai klaar zijn."

De supermarkt speelt in op het gedrag van klanten door de recepten die vaak worden gezocht, het jaar erop als gemaksversie uit te brengen.

Van koken naar gasten

"De supermarkten noemen dit soort producten convenience. Die hebben een enorme vlucht genomen en dat zien we ook met kerst sterker terug", ziet supermarktdeskundige Laurens Sloot. "Er wordt echt goed nagedacht over welke trends spelen bij supermarkten en waar klanten behoefte aan hebben. Kant-en-klaar is daar een van."

De populariteit blijkt ook uit cijfers van marktonderzoeker YouGov. Jaarlijks onderzoeken zij welke producten populair zijn. En ze zien dat de top-15 van komend jaar gevuld staat met verse producten én kant-en-klaar producten.

"Kerst is voor supermarkten de belangrijkste periode voor de omzet, want mensen zijn bereid om voor een kerstmaaltijd meer uit te geven", zegt Norman Buysse, marktonderzoeker bij YouGov. "We zien dat een huishouden gemiddeld zo'n 113 euro per week uitgeeft aan boodschappen. In de week voor kerst ligt dit duidelijk een stuk hoger, zo'n 140 euro."

Supermarkten proberen volgens Sloot tijdens kerst daarom zo goed mogelijk voor de dag te komen, omdat het een belangrijke week is waarin er veel meer wordt verkocht. Inspelen op trends is daar onderdeel van. "Het is een soort extra competitie, maar wel een belangrijke voor de omzet."

Volgens Buysse gaat het gemak verder dan alleen de kerstgerechten. Door openingstijden te verruimen spelen supermarkten ook in op de behoefte aan gemak. "Het aantal bezoekers wordt steeds hoger tijdens de kerstdagen. Klanten gaan er inmiddels vanuit dat de winkel open is", zegt Bierman.

Gemak is dus populair tijdens de kerst. Volgens Sloot met name omdat de kans op een mislukt kerstdiner verkleint. "Aan de ene kant is koken leuk, maar je wilt natuurlijk niet dat iets mislukt. En al helemaal niet als je gasten in huis hebt."

Het Openbaar Ministerie pakt nog net voor het einde van het jaar 82 miljoen af van een groep vermeende fraudeurs. Daarmee ontneemt het in een klap bijna net zoveel crimineel geld als normaal gesproken in een heel jaar.

Afgelopen jaar werd er bijvoorbeeld door het Openbaar Ministerie (OM) en het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) samen voor 99 miljoen euro aan crimineel vermogen afgepakt.

Het kan daarbij gaan om geld, maar ook om bijvoorbeeld luxe auto's, dure horloges of bitcoins. Of het gaat om waardepapieren, zoals aandelen of obligaties. Dat was bij de verdachten in deze zaak het geval.

Oude verdachten

De zaak kwam aan het rollen na onderzoek van de Belastingdienst. Tussen 2006 en 2009 gebruikten de verdachten vervalste contracten. Het geld dat ze binnenhaalden ging naar Zwitserse bankrekeningen. De miljoenen waren afkomstig van een buitenlandse multinational. Zeker 111 miljoen dollar werd via een stichting in buitenlandse waardepapieren geïnvesteerd.

Inmiddels zijn de verdachten oud en ziek. "Sommigen kampen met ernstige gezondheidsproblemen, diverse betrokkenen hebben hun werkzaamheden inmiddels neergelegd en een aantal is overleden", schrijft het Openbaar Ministerie.

Dat de zaak en de verdachten inmiddels zo oud zijn, heeft ertoe geleid dat het OM niet naar de rechter is gestapt, maar afspraken heeft gemaakt met de groep verdachten. De zogenoemde strafbeschikkingen leveren een stuk sneller resultaat op.

Tips gevraagd

Het nadeel van de route buiten de rechter om is dat veel feiten niet naar buiten komen. Welke bedrijven en stichtingen de fraudeurs gebruikten, is onbekend. Dat geldt ook voor de waardepapieren en waar de miljoenen precies vandaan komen. Het OM wil geen details geven over deze zaak.

Weet u meer over deze fraudezaak? Tips mogen naar economie@nos.nl

Nieuwe afpakwet op komst?

Afpakken van crimineel geld kan in de toekomst mogelijk veel makkelijker gaan. Nu is er een veroordeling nodig, of moet de crimineel afspraken willen maken. Maar een voorgestelde nieuwe wet moet afpakken ook mogelijk maken zonder veroordeling.

Dat wetsvoorstel is nu in consultatie, wat betekent dat iedereen er een reactie op mag geven. "De nieuwe wet zou echt een schokgolf onder criminelen veroorzaken", zegt een woordvoerder van het OM. Justitie hoopt dan ook dat wet er komt.

In de reacties is niet iedereen even positief. Verschillende mensen vrezen dat de overheid te makkelijk vermogen kan afpakken van mensen van wie niet is bewezen dat ze crimineel zijn.

De Arbeidsinspectie wil maaltijdbezorger Uber Eats in de regio Amsterdam een maand stilleggen. Dat bevestigt het ministerie van Sociale Zaken na een bericht in NRC.

Uber Eats doet volgens de Inspectie te weinig om maaltijdkoeriers zonder werkvergunning te weren bij de bezorging. Bij controles bleken koeriers niet over de benodigde documenten te beschikken.

Uber Eats is een online platform dat koeriers koppelt aan restaurants die maaltijden laten bezorgen.

Identiteitscheck

Uber Eats controleert of de persoon die maaltijden bezorgt echt de persoon is die bij Uber staat ingeschreven. Maar die identiteitscheck is niet waterdicht, tenminste niet tot februari van dit jaar toen de Arbeidsinspectie de laatste controle deed.

Bij die controle bleek dat koeriers een andere bezorger lieten inloggen op het platform om daarna zelf aan het werk te gaan. Bij de verplichte identiteitscontrole met een foto lieten zij een andere bezorger een selfie nemen, of scanden een foto in, in plaats van zichzelf te fotograferen.

De identiteitsfraude werd in de afgelopen jaren al verschillende keren vastgesteld door de Arbeidsinspectie en de politie. Naast het 'lenen' van een account door een maaltijdbezorger zonder papieren werd ook vastgesteld dat een accounthouder zelf niet in Nederland mocht werken. Hij had zijn account aangemaakt met valse of vervalste documenten.

Verscherpen

Uber Eats beloofde herhaaldelijk de identiteitscontroles aan te scherpen en zegt nu dat die echt sluitend zijn. "Wij hanteren een zerotolerancebeleid ten aanzien van illegale accountdeling", zegt een woordvoerder. "Elke bezorger die zijn of haar account deelt, wordt van het platform verwijderd."

"Het onderzoek waar deze zaak over gaat, startte jaren geleden en weerspiegelt niet de uitgebreide verbeteringen die sindsdien zijn doorgevoerd", aldus de woordvoerder. Hij wijst op "strengere controles om te waarborgen dat de juiste bezorger het werk doet en vernieuwde procedures voor documentverificatie".

Maar de hernieuwde belofte van beterschap is dus niet voldoende voor de Arbeidsinspectie.

Laatste waarschuwing

Voor het stilleggen van de bezorgactiviteiten van Uber Eats in de regio Amsterdam moet nog wel een juridische hobbel worden genomen. De Raad van State, de hoogste bestuursrechter, moet bepalen of er voldoende aanleiding was voor de 'laatste waarschuwing' die de Arbeidsinspectie aan Uber Eats gaf.

Die waarschuwing is nodig om daarna de bezorgactiviteiten stil te kunnen leggen. De rechtbank vernietigde eerder echter die waarschuwing, omdat de Arbeidsinspectie niet goed genoeg had gekeken naar de verbeteringen in de identiteitscontroles door Uber Eats.

De Raad van State beoordeelt die waarschuwing nu opnieuw. Het ministerie van Sociale Zaken brengt in deze procedure de resultaten in van de laatste controle, in februari, door de Arbeidsinspectie. Daarbij bleek dat de helft van de aangehouden bezorgers onder een geleend account werkten.

Als de Raad van State de laatste waarschuwing aan Uber Eats alsnog goedkeurt, kan de Arbeidsinspectie het stilleggen van de bezorging doorzetten. Daarmee zouden naast Uber Eats ook duizenden restaurants gedupeerd raken, die van de bezorgdienst gebruikmaken.

De Raad van State doet naar verwachting in februari uitspraak.

De kerk verwarmen, loonstijgingen en onderhoudskosten die alsmaar oplopen. Het zijn groeiende zorgen van Nederlandse kerken. De opbrengsten uit donaties blijven stabiel, maar dat is niet genoeg om de inflatie bij te benen. Bijdragen van jongeren en niet-christenen kunnen daar verandering in brengen, denkt de organisatie Actie Kerkbalans.

Ieder jaar houden vrijwilligers van Nederlandse kerken in januari een grote inzamelingsactie. Daarmee kunnen geloofsgemeenschappen een deel van hun kosten dekken. "Voor sommige gemeenschappen is deze actie de levensader van de kerk", zegt Joost Schelling van VKB Kerkrentmeesters. Hij is nauw betrokken bij de donatiecampagne.

Om geld op te halen richt Actie Kerkbalans zich op verschillende groepen, zoals nieuwe en trouwe donateurs, ouderen en jongeren. Dit jaar kijkt de organisatie met extra aandacht naar niet-christenen; voor hen moet het makkelijker worden om te doneren aan de kerk.

Geven voor wijk of dorp

Op een vernieuwde webpagina van de organisatie staat uitleg voor niet-christenen en andere mensen die minder betrokken zijn bij de kerk. "Die zijn vaak best bereid om geld te geven voor de kerk in hun wijk of dorp", zegt Anna Kruse van Actie Kerkbalans. "Ze weten alleen niet altijd waar ze dat kunnen doen. Mensen zien de kerk bovendien niet alleen als een geloofsgebouw. Het is ook een plek met geschiedenis en waar mensen elkaar kunnen ontmoeten."

"Pas als een kerk dreigt te sluiten, komt dat echt bij mensen binnen", zegt Tabitha van Krimpen. Ze is bedrijfskundige en theoloog en werkt aan de Vrije Universiteit Amsterdam. "Mensen staan er niet bij stil hoeveel het kost om een kerk draaiende te houden."

Scheiding kerk en staat

In Nederland wordt van geloofsgemeenschappen verwacht dat ze zonder steun van de overheid hun geldzaken rondkrijgen. Dat heeft te maken met de scheiding van kerk en staat. Het idee is dat de overheid zich niet bemoeit met gebedshuizen zoals de kerk en andersom ook niet.

Gemeenschappen zijn daarom grotendeels aangewezen op giften, maar ze komen ook op andere manieren aan inkomsten. Bijvoorbeeld door het verhuren van hun ruimtes voor een trouwerij of begrafenis. Ook verdienen ze soms geld door te beleggen. Mensen kunnen tijdens kerkdiensten ook geld doen in een collectezak of wat inleggen om een kaarsje op te steken.

Toch komen kerken soms in aanmerking voor overheidssteun, bijvoorbeeld omdat het gebouw een Rijksmonument is dat opgeknapt moet worden. Ook bij verduurzaming kunnen ze gebruik maken van subsidie. Dat levert geloofsgemeenschappen jaarlijks enkele tientallen miljoenen op, blijkt uit cijfers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

Protestantse kerken haalden met Actie Kerkbalans afgelopen jaren steeds ongeveer 172 miljoen euro per jaar op. "De inflatie van de laatste jaren wordt nu niet ingelopen", zegt Schelling. "Eigenlijk had die 172 miljoen in 2021 nu 204 miljoen moeten zijn."

Katholieke kerken halen met de actie een stuk minder op: jaarlijks zo'n 37 miljoen euro. Daarnaast doen ook de Evangelische Broedergemeente en de Oud-Katholieke Kerk van Nederland mee. Die laatste haalde afgelopen vier jaar steeds een half miljoen euro op.

Actie Kerkbalans is toe aan een opfrisbeurt, zegt theoloog Tabitha van Krimpen. "Er zijn nieuwe manieren nodig om ook jonge generaties te betrekken bij de toekomst van de kerk. Jongeren zijn gewend om maandelijks te betalen voor Netflix en Spotify en waarom dan ook niet voor de kerk?"

Kerk-abonnement

Niet elke kerk doet mee aan de landelijke inzamelingsactie. Zo heeft de protestantse Veenkerk in Amersfoort een eigen strategie, vertelt predikant Rolinka Klein Kranenburg.

De overstap was spannend, zegt ze. "We werken nu met een doorlopend abonnement, dus we hoeven niet meer elk jaar opnieuw geld op te halen." Bij Actie Kerkbalans moet dat wel, omdat mensen vaak een eenmalige donatie doen. De predikant van de Veenkerk benadrukt dat mensen zonder abonnement nog steeds welkom zijn.

Een ander voordeel voor de Veenkerk is dat de prijs van een abonnement kan meestijgen met de inflatie, zegt Klein Kranenburg. Volgens de predikant gaat de bijdrage jaarlijks omhoog met 3 tot 5 procent. "Als mensen dat niet willen, moeten ze dat aangeven. Als we niks horen, gebeurt dat automatisch."

De Verenigde Staten verbieden de import van alle nieuwe drones uit het buitenland. Ook kritieke onderdelen van onbemande toestellen zijn op een zwarte lijst voor importgoederen gezet. China, de grootste speler op de internationale markt voor consumentendrones, heeft de maatregel veroordeeld.

Ruim de helft van alle drones die in Amerika worden verkocht zijn afkomstig van het Chinese bedrijf DJI. Eerder verkochte modellen blijven wel beschikbaar in de VS en mogen nog steeds worden gebruikt. Nieuwere modellen komen het land echter niet meer in, zo heeft waakhond FCC bekendgemaakt.

"President Trump heeft duidelijk gemaakt dat de regering het luchtruim veilig wil hebben en een Amerikaanse drone-dominantie wil ontketenen", zei FCC-directeur Brendan Carr. "Criminelen, terroristen en vijandige buitenlandse actoren" die gebruikmaken van drones vormen volgens hem een steeds grotere bedreiging voor de VS.

'Discriminerend'

Washington beschuldigt Chinese ondernemingen al langer van spionage voor Peking, wat deze bedrijven en de Chinese overheid tegenspreken. De Amerikaanse zwarte lijst voor drones en drone-onderdelen is 'discriminerend', aldus een woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken. De woordvoerder spoort de VS aan Chinese bedrijven weer toegang tot de Amerikaanse markt te geven.

Trump had in juni een presidentieel decreet ondertekend met het doel om de VS minder afhankelijk te maken van Chinese drones. Naast consumenten maken ook Amerikaanse instanties op grote schaal gebruik van Chinese drones.

DJI zei onlangs dat zo'n 80 procent van alle hulpdiensten en opsporingsinstanties in de VS zijn drones of software gebruikt. Het importverbod van nieuwe modellen en onderdelen kan daarom potentieel grote gevolgen hebben. De regering wil dat alle drones voortaan in Amerika zijn gemaakt.

De grootste biologische plantenkwekerij van Nederland, Jongerius, is failliet. Het bedrijf was al met zijn activiteiten gestopt en nu is daadwerkelijk het faillissement uitgesproken door de rechtbank Midden-Nederland.

Het bedrijf uit Houten kweekte groenten op. Zodra de planten voorbij de eerste groeifase waren, werden ze verkocht aan tuinders. Het gaat met name om biologische groenten. Op dit moment werken bij Jongerius nog zo'n dertig mensen.

Waarom Jongerius precies failliet is gegaan, is nog steeds onduidelijk. Curator Guit wil proberen om een doorstart voor het bedrijf te realiseren.

Geen loon meer

Een maand geleden stopte het bedrijf er plotseling mee, waarom was niet duidelijk. Voor klanten en brancheverenigingen kwam het nieuws onverwacht. Een medewerker van Jongerius meldde destijds aan de NOS te hopen dat er "zo snel mogelijk een faillissement volgt". Er zou nog geen sociaal plan zijn voor de medewerkers.

Curator Marco Guit van AMS Advocaten heeft contact gehad met medewerkers en het bedrijf zelf. Guit geeft aan zo snel mogelijk te gaan inventariseren wat er aan de hand is in het bedrijf. Medewerkers zeggen geen loon meer te ontvangen en Guit onderzoekt of er een loongarantieregeling kan worden ingevoerd. "Ondanks de gekke weken willen we proberen dat het personeel wel betaald wordt."

Jan Groen, voorzitter van branchevereniging Bionext, kreeg in de ochtend een bericht van de operationeel directeur van Jongerius dat het faillissement aangevraagd zou zijn. Volgens Groen is het fijn dat er duidelijkheid is. Hij ziet het als een goede ontwikkeling in een periode van veel onzekerheid. "Het is prettig voor de organisatie en de medewerkers dat deze uitspraak er nu ligt."

Belangrijke toeleverancier

Toch hoopt hij dat er ook snel duidelijkheid komt over mogelijke doorstartmogelijkheden. "Een deel van de markt heeft zijn weg gevonden, maar er moet wel gekeken worden wat er nog beschikbaar is qua plantenopkweek en of een deel van de telers daarin zelfvoorzienend moet worden."

Jongerius was een belangrijke toeleverancier in de biologische tuinderssector. ABN Amro-sectorbankier Jan de Ruyter zei al eerder dat hij verwacht dat het gevolgen gaat hebben voor de biologische tuinbouw en dat de capaciteit om de productie van Jongerius op te vangen beperkt is.

Jumbo hoeft geen extra jaar brood af te nemen van de huisbakker waar het ruim twintig jaar elke dag vers brood inkocht. Koninklijke Amarant Bakkers, een familiebedrijf uit het Noord-Hollandse Avenhorn, wist namelijk dat het contract met de supermarktketen op 7 januari aanstaande zou stoppen.

Dat oordeelt de rechtbank in Den Bosch. De huisbakker had daar een zaak tegen Jumbo aangespannen. Het bedrijf wilde voorkomen dat de supermarktketen na de jaarwisseling zijn brood bij een concurrent zou gaan kopen. Amarant Bakkers vroeg de rechter om een overgangsperiode van een jaar in te stellen, waarmee extra tijd kon worden gewonnen om het vertrek van de grote klant op te vangen.

Maar daar ging de rechter niet in mee. Die concludeert dat Jumbo de huisbakker al in 2024 liet weten dat het concurrenten ging vragen een aanbod in te dienen om brood te gaan leveren. Amarant Bakkers viel tijdens deze zogenoemde 'pitch' buiten de boot, omdat andere bakkers goedkoper konden leveren.

Niets verkeerd gedaan

Op 6 januari van dit jaar kreeg de oude huisbakker te horen dat Jumbo zou overstappen naar de grootste bakker van Nederland, Goedhart Borgesius. De oude leverancier kreeg nog een jaar om brood bij Jumbo te leveren. Pogingen om die periode met nog een jaar te verlengen liepen op niets uit.

Daarmee deed Jumbo niets fout, zegt de rechtbank. De supermarkt hield zich aan de afspraken uit het contract. En wat er in het contract stond, had ook de bakker moeten weten. Voor de rechter droeg die "onvoldoende feiten en omstandigheden" aan om hier iets aan te veranderen.

Amarant Bakkers is daarmee in het ongelijk gesteld en moet daarom ook ruim 2000 euro aan Jumbo's proceskosten betalen.

Na twintig jaar verdwijnt volgend jaar stap voor stap het populaire betalingssysteem iDeal. De naam van de manier om online af te rekenen en geld over te maken, verandert in Wero. Dat is de Europese variant van iDeal dat door Nederlandse banken werd bedacht.

Voor iedereen die nu met iDeal betaalt, verandert er helemaal niets, benadrukt Amos Kater van iDeal-eigenaar Currence. Trap dus ook niet in oplichtingstrucs, waarschuwt hij: "Er komen vast allemaal valse e-mails en berichten waarin oplichters zeggen dat je je gegevens voor Wero moet veranderen. Doe dat niet, want je blijft gewoon betalen met de app van de bank, net zoals je dat met iDeal doet."

De Nederlandse banken lanceerden iDeal in 2005. Tot die tijd kwam het online kopen maar langzaam van de grond, omdat elke bank een eigen manier had ontwikkeld om op internet iets af te rekenen. Met iDeal hoefden winkels nog maar één betaalmanier op hun website aan te bieden.

Europese uitrol

Het Nederlandse succes leidde anderhalf jaar geleden tot de oprichting van een nieuw bedrijf, waarin de Nederlandse banken met die uit België, Frankrijk, Duitsland en Luxemburg een Europese variant van iDeal maakten. Omdat de naam iDeal niet in elk land een even gelukkige associatie had, werd gekozen voor een nieuwe naam: Wero, een samenvoeging van 'We Euro'.

Nu banken in Duitsland, België en Frankrijk het afgelopen jaar Wero hebben uitgerold, verandert komend jaar in Nederland de vertrouwde naam iDeal langzaam in Wero. "Bij webwinkels zie je vanaf januari een nieuw logo met iDeal/Wero. Meer dan dat is het niet", legt Kater de verandering uit. "Met dit nieuwe logo willen we duidelijk maken dat iDeal en Wero bij elkaar horen. En dat je het vertrouwen in iDeal ook in Wero kunt hebben."

Later in het jaar wordt stap voor stap getest of het systeem van Wero foutloos werkt bij onlinebetalingen. Eind volgend jaar stappen de eerste webwinkels dan over naar het technische systeem van Wero. Kater: "In 2027 wordt iDeal dan helemaal uitgefaseerd."

Niet geleverd, geen betaling

Webwinkels krijgen er met Wero een grote groep extra klanten bij. Met iDeal kunnen alleen Nederlandse consumenten afrekenen. Met Wero komen daar met dezelfde betaalknop ook Belgische, Duitse en Franse klanten bij. Luxemburg volgt binnenkort en er lopen ook gesprekken met Oostenrijkse banken. "De ambitie is elk land in Europa", zegt Kater.

Consumenten die elders in Europa iets willen aanschaffen, hoeven dan ook niet een creditkaart, PayPal of andere betaalmanier te gebruiken. En niet alleen op internet, zegt Kater: "Als je bijvoorbeeld je elektrische auto in het buitenland wilt opladen, kun je straks ook met Wero via je eigen bankapp betalen."

Daarnaast wordt iDeal uitgebreid met enkele nieuwe functies. Het belangrijkste is een aankoopbescherming: "Als een product niet geleverd wordt, moet je nu je recht halen bij de webwinkel. Met Wero kan dat straks via je bank, net zoals dat kan met een aankoop via een creditkaart. Of je kunt instellen dat het geld pas van je rekening wordt afgeschreven als het product geleverd wordt."

Ook wordt het mogelijk om abonnementen automatisch te betalen via Wero, als alternatief voor automatische incasso. "Die functie kan ook voor winkels, verenigingen en goede doelen erg interessant zijn", meent Kater.

Alternatief voor bigtech

De Consumentenbond noemt de overgang van iDeal naar Wero "veelbelovend", vooral omdat het een goede vervanger kan zijn voor betaaldiensten van grote Amerikaanse bedrijven.

Voor webwinkels blijft de prijs om Wero aan te bieden tot eind 2028 gelijk aan die van iDeal, belooft Currence. Belangenorganisatie Thuiswinkel.org zegt dat er bij winkeliers wel zorgen leven over wat er daarna met de kosten voor de betaaloptie gebeurt. "We blijven hierover met Currence in gesprek", zegt een woordvoerder.

In Europa heeft ongeveer elk land eigen systemen voor identificatie en online betalen. Amerikaanse concurrenten als Mastercard, Visa, PayPal en Apple Pay geven Europeanen de mogelijkheid om overal op dezelfde manier af te rekenen.

Europa vreest dat het uitschakelen van de systemen van bijvoorbeeld Mastercard en Visa ingezet kan worden om het continent onder politieke druk te zetten. De Europese banken vinden dat Wero het Europese alternatief hiervoor moet worden.

Sinds begin dit jaar gaat de aardappelprijs keihard onderuit, zelfs richting het nulpunt. Dat betekent dat telers moeten interen op hun reserves, staat in een rapport van ABN Amro.

Vorig jaar ging het juist goed met de aardappelprijs. Veel boeren teelden daarom dit jaar extra veel aardappels, maar de vraag nam juist af. Door de inflatie hadden vooral fastfoodketens minder bezoekers en die kochten daarom minder aardappels in voor friet. Daardoor zaten veel aardappeltelers opeens met een te grote voorraad.

Door het goede weer was er ook een goede oogst en raakten de koelhuizen nog voller.

Contractprijzen

De dalende prijs brengt aardappeltelers niet direct in de financiële malaise. "Akkerbouwers hebben afgelopen drie jaar heel goeie jaren gehad", vertelt analist Jelmer Schreurs van ABN AMRO. "De reserves zijn goed, want ze houden ook altijd rekening met slechte jaren. We verwachten dat ze niet meteen omvallen, maar als het volgend jaar weer zo tegenvalt, wordt het een ander verhaal."

Dat de telers ook niet direct in de problemen komen, komt doordat de meeste telers voor het grootste deel contractprijzen hebben. Gemiddeld wordt zo'n 80 procent van de aardappelafzet verkocht via contracten. De prijzen zijn daarbij al voor het planten afgesproken. De rest wordt verkocht op de vrije markt en die prijs is dus hard gedaald.

De verwachting is dat de aardappeltelers volgend jaar deels overstappen op andere gewassen, want daar hopen ze meer mee te verdienen. "Een deel gaat verplaatsen van aardappel naar uien en koolgewassen. We verwachten dat dat aanbod verschuift en de prijzen daar gedrukt gaan worden", vertelt Schreurs.

China voert voorlopige importheffingen van bijna 22 tot ruim 42 procent in op bepaalde Europese zuivelproducenten. FrieslandCampina behoort tot de zwaarst getroffen bedrijven. De Chinese maatregel vloeit voort uit een Chinees onderzoek naar Europese zuivelproducten, waarschijnlijk uitgevoerd in een reactie op Europese heffingen op Chinese elektrische auto's.

Volgens het Chinese ministerie van Handel heeft de binnenlandse zuivelindustrie "substantiële schade" ondervonden door gesubsidieerde Europese zuivel. Het onderzoek loopt sinds augustus vorig jaar en kijkt specifiek naar kazen en ongezoete room. Het grootste zuivelexportproduct van Nederland naar China, babymelkpoeder, valt er niet onder.

Elektrische auto's

Het onderzoek is destijds gestart om Europese landen tegen elkaar uit te spelen, zeggen diplomaten en experts. De Europese Commissie kondigde in 2024 heffingen aan op Chinese elektrische auto's, waarover toen nog gestemd moest worden door de lidstaten. Door anti-subsidieonderzoeken te starten tegen Europese voedselproducten zoals zuivel, varkensvlees en cognac, probeerde China de stemming te beïnvloeden. De heffingen op Chinese elektrische auto's kwamen er wel vorig jaar.

Het afgelopen jaar is de handelsrelatie tussen de EU en China zwaar onder druk komen te staan. China produceert meer dan de eigen markt kan opnemen en dumpt goederen op de Europese markt, wat de Europese Commissie ziet als een groot probleem. Bovendien zette het land de monopoliepositie op het gebied van zeldzame aardmetalen in als wapen tijdens de onderhandelingen dit jaar.

Maar ook tussen Nederland en China liep de spanning op, nadat demissionair minister Karremans ingreep bij Nexperia en zich de woede van Peking op de hals haalde.

FrieslandCampina is het enige Europese zuivelbedrijf dat na deelname aan het onderzoek de hoogste importheffing heeft gekregen. Een woordvoerder van FrieslandCampina zegt kennis te hebben genomen van het onderzoek en zich te kunnen voorstellen dat ook andere handelsfactoren een rol speelden bij de beslissing om het Nederlandse bedrijf de hoogste heffing toe te kennen.

Eigen zuivel eerst

Europese zuivelbedrijven heffingen opleggen is ook een uitgelezen kans om meer vaart te zetten achter de ontwikkeling van de eigen zuivelsector in China. Zuivelproducten worden door de Chinese overheid al lange tijd gezien als een sleutel voor economische ontwikkeling. Omdat de productie ervan relatief weinig middelen vereist vergeleken met vlees, vormt de zuivelsector een belangrijke pijler voor voedselzekerheid. Daarom zet China al jaren in op het vergroten van de binnenlandse zuivelproductie en consumptie, om zo minder afhankelijk te zijn van importen.

In algemene zin lijkt dat te lukken. De Chinese import van zuivel piekte in 2021, sindsdien is het aandeel van buitenlandse zuivel in de totale consumptie gedaald van ongeveer 10 naar 6 procent. Voor kaasproducten ligt dit echter anders. De consumptie van buitenlandse kaas in China steeg vorig jaar fors, zo komt naar voren uit cijfers van het Japanse onderzoeksbureau Ashu.

Varkensvlees importheffing

In juni vorig jaar startte China ook een anti-subsidieonderzoek naar geïmporteerde bijproducten van varkensvlees en varkens afkomstig uit de Europese Unie. In september stelde het Chinese ministerie van Handel voorlopige heffingen van 15,6 tot 62,4 procent in. De hoogte van de heffing werd per bedrijf bepaald.

Na onderhandelingen met de betrokken partijen kondigde China vorige week definitieve antidumpingheffingen van bijna 5 tot bijna 20 procent aan. Die heffingen zijn dus flink omlaag gegaan ten opzichte van wat er eerst werd aangekondigd. Ze zijn nu van kracht voor een periode van vijf jaar.

China zal op 21 februari de definitieve antidumpingheffingen voor zuivelproducten bekendmaken.

Moet een verkoper van een huis wel of geen inzicht hebben in de biedingen, al tijdens de biedingstermijn? Daarover is onenigheid in de woonsector. De NVM, de grootste makelaarsvereniging van Nederland, vindt van wel. Maar veel andere partijen in de sector willen er juist vanaf. De overheid vindt dat de partijen er met elkaar uit moeten komen.

Afgelopen week kwam de NVM met een nieuwe, eigen richtlijn. Daarin blijft de mogelijkheid bestaan voor verkopers en makelaars om tussentijds naar de biedingen te kijken. Mensen die een huis willen kopen, krijgen die toegang niet.

Dat is oneerlijk, vindt Vereniging Eigen Huis (VEH), de belangenorganisatie die opkomt voor bestaande en toekomstige huizenbezitters. "De verkoopmakelaar kan te makkelijk informatie doorspelen aan de aankoopmakelaar", zegt een woordvoerder van VEH. "Makelaars kunnen elkaar onderling bellen om biedingsbedragen uit te wisselen en hun klant te informeren hoe ze daarmee een iets beter bod kunnen doen."

Opdrijving prijzen

"Daarvan profiteren de makelaars en de verkoper, omdat het de prijzen opdrijft", zegt VEH. Daarom wil Vereniging Eigen Huis dat makelaars en verkopers van woningen alleen naar de biedingen kunnen kijken nadat de biedingstermijn is afgelopen. Daarin worden zij onder andere gesteund door Vastgoed Nederland, een andere makelaarsvereniging.

"Dat verkopers en makelaars al tijdens de biedingstermijn inzicht hebben in de biedingen, kan bij ons niet door de beugel," zegt Tristan Bons van Vastgoed Nederland. "Dat is juist waar de meeste klachten over komen. Dit is waar handjeklap en kartelvorming plaatsvindt", zegt hij.

Drie manieren om een huis te verkopen

Sinds 2023 moet er een 'biedlogboek' worden bijgehouden. Daarin staan alle biedingen die op een huis worden gedaan. Verkopers kunnen verschillende manieren kiezen om hun huis te verkopen.

De NVM wil dat er ook nog een vierde methode blijft bestaan. Die is vergelijkbaar met eerstgenoemde, maar verkopers en makelaars kunnen tussentijds de biedingen inzien. De NVM is voor, veel sectorgenoten zijn juist tegen.

Eerder dit jaar kwam de woonsector met een gezamenlijk plan om de koop en verkoop van huizen "transparanter en eerlijker" te maken. Maar de NVM tekende die niet.

Regie houden

De grootste makelaarsvereniging vindt dat biedingen inzichtelijk moeten blijven voor de verkoper en zijn of haar verkoopmakelaars: "Zo hebben de verkoper en de makelaar meer zicht en regie tijdens het verkoopproces."

"Het merendeel van de verkopers wil zien hoeveel biedingen er binnenkomen", zegt een woordvoerder van de NVM. "Als er weinig biedingen binnenkomen, kunnen ze hun verkoopstrategie aanpassen. Bijvoorbeeld door meer te adverteren of mee te doen aan een Open Huizen Dag." Volgens de NVM kan het verkoopproces anders onnodig lang duren.

Nabieden

Over één ding zijn de partijen het eens: met nabieden blijft het mogelijk om na de biedingstermijn alsnog een hoger bod te doen. Die mogelijkheid is wettelijk verplicht. Voor de NVM is dat een reden om vast te houden aan de eigen richtlijn. "Met nabieden is er alsnog sprake van een gelijk speelveld."

Het Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) heeft tot nu toe zijn handen afgehouden van wetgeving. Demissionair woonminister Keijzer vindt dat de branche eerst zelf met een oplossing moet komen.

Kweekvleesmaker Meatable uit Leiden gaat stoppen. De Britse investeerder Agronomics laat weten dat het bedrijf wordt ontbonden vanwege tegenvallende financiële resultaten.

De Leidse start-up werkte sinds 2018 aan de ontwikkeling van echte stukken vlees, waar geen dier voor hoefde te sterven. Afgenomen stamcellen van bijvoorbeeld een varken kunnen in een lab worden opgekweekt tot een spier- of vetcel. Als je er daar genoeg van hebt, kun je een stukje vlees maken. Ook zou er op deze manier minder water en land nodig zijn dan bij de reguliere veehouderij.

Een in het lab gekweekte hamburger ligt nog lang niet in de schappen van de Nederlandse supermarkt. Het maken van kweekvlees is nog erg duur en de Europese toestemming voor de productie ervan laat op zich wachten.

Chef-kok Ron Blaauw en de NOS proefden vorig jaar op uitnodiging kweekvleesworstjes:

Dit jaar kreeg Meatable te maken met "diverse voorzienbare en onvoorzienbare risico's en onzekerheden", staat in het persbericht. Het lukte niet om structureel geld te krijgen van bestaande aandeelhouders of nieuwe investeerders. Daarom heeft Agronomics besloten het bedrijf op te heffen.

"Hoewel de uitkomst teleurstellend is, geloven we dat de beslissing op een verantwoordelijke manier is genomen en in het belang is van alle belanghebbenden", laat Agronomics weten in de verklaring.

Hoeveel mensen hun baan verliezen door de sluiting, vermeldt de verklaring niet. In 2023 waren er meer dan negentig mensen werkzaam bij Meatable.

Veel mensen eten wild alleen met kerst, maar het vlees van dieren die in de natuur worden geschoten, neemt toe in populariteit, het hele jaar door. Er zijn ook mensen die in principe geen vlees eten, maar een uitzondering maken voor wild. Waar de totale consumptie van vlees het afgelopen jaar licht daalde, nam de consumptie van wild met ruim 10 procent toe, ziet de wildhandel.

Verslaggever Rob Koster ging mee op de jacht:

Na een ochtend en middag regen op de Veluwe is het net droog en begint het al te schemeren. "En dan laat het ree zich meestal goed zien", vertelt Laurens Hoedemaker, directeur van de Koninklijke Nederlandse Jagersvereniging.

We lopen over een veld tussen de bossen naar een 'hoogzit' voor jagers. Daar kan je met twee personen beschut wachten tot het wild in het vizier komt. "We jagen om te zorgen dat de hoeveelheid reeën in balans is met de biodiversiteit in het bos en we jagen om te benutten", zegt Hoedemaker. "Want ree is heerlijk scharrelvlees."

Wachten in de jachthut

Nadat we ons in de jachthut hebben genesteld, wordt het jachtgeweer doorgeladen. Het is het laatste harde geluid dat we maken. Met een warmtebeeldkijker tuurt Hoedemaker het bos af om te zien of er wild in de buurt is. Vervolgens wordt het stil en begint het wachten.

Op plekken zoals de Waterleidingduinen in Noord-Holland, de Veluwe en de Oostvaardersplassen in Flevoland wordt gejaagd om de wildpopulatie binnen bepaalde grenzen te houden. Het gaat onder meer om damherten, reeën, fazanten, ganzen, eenden en hazen.

In het algemeen wordt er gejaagd om te voorkomen dat te veel dieren de natuur kaalvreten en verkeersongelukken veroorzaken. Soms wordt er gejaagd omdat er te weinig eten voor de hoeveelheid beesten is. Zo'n 27.000 mensen in Nederland hebben een jachtvergunning.

Een van de grotere handelaren is Wildhandel Pieter van Meel. Als directeur Thomas van Meel ons rondleidt, hangen er zo'n twintig damherten en een ree aan de haak. "Het is vlak voor de kerst en wild wordt bij uitstek in deze tijd van het jaar gegeten. Het is nu hard werken voor ons, zeven dagen per week en twaalf uur per dag."

We zien dat ieder dier wordt gecontroleerd door een dierenarts van de NVWA. Het vlees gaat veel naar restaurants, maar ook naar slagers en supermarkten. "De hang naar minder, maar beter vlees zie je terug in de wildconsumptie", vertelt Van Meel.

"Natuurlijk is de wildconsumptie nog altijd heel klein ten opzichte van de industrie, maar wij zien wel dat het toeneemt en dat de consument er steeds meer in geïnteresseerd is", vertelt van Meel terwijl een van de slagers een ree uitbeent. "Het is eigenlijk heel puur, natuurlijk vlees."

Afkeer van vleesproductie

Een van de supermarkten waaraan Van Meel wild levert, ziet een toename van de consumptie van wild met 13,5 procent, terwijl de totale vleesconsumptie met 0,9 procent is afgenomen.

Bij online winkel Grutto, waar veel particulieren wild kopen, zien ze de verkoop van wild met zo'n 12 procent groeien. "We zien steeds meer afkeer van industriële vleesproductie", zegt eigenaar Berend te Voortwis. Bovendien lijkt wild iets minder duur geworden. "Het prijsverschil tussen wild en rundvlees is kleiner aan het worden. Dat komt doordat de prijs van rund enorm is gestegen en de prijs van wild veel minder."

Na zo'n twee uur fluisteren en turen naar de bosrand wordt het wachten in de 'hoogzit' op de Veluwe beloond. Terwijl een ree het bos weer in rent, loopt een andere ons recht tegemoet. Het geweer is gereed, de prooi nabij en het wachten is op het schot. De NOS-verslaggever en cameraman hebben hun gehoorbescherming opgezet.

Tussen de oren van het ree heeft de jager door het vizier op het jachtgeweer een klein gewei ontdekt. "Het is een bok, een mannetje dus", fluistert Hoedemaker, terwijl hij het jachtgeweer weer van de schouder laat zakken. "Het is geitenseizoen en dan mogen er geen bokken geschoten worden."

Om de vrouwtjes met jongen te sparen, mogen in het voorjaar alleen bokken geschoten worden en in de winter alleen vrouwelijke reeën, geiten. Het is inmiddels donker geworden en dit ree is aan de jacht ontkomen.

Het statiegeldsysteem wordt voor het overgrote deel betaald door consumenten die hun flesjes en blikjes niet inleveren. Dat blijkt uit cijfers van producentenorganisatie Verpact. De producenten zelf dragen veel minder bij, hoewel zij verantwoordelijk zijn voor de inzameling.

In 2024 was het bedrag dat consumenten lieten liggen door hun flesjes en blikjes niet in te leveren bijna 140 miljoen euro. Daarmee werd ongeveer driekwart van het statiegeldsysteem gefinancierd. Producenten droegen 33 miljoen euro bij.

Volgens Maarten van Heuven van actiegroep Fair Resource Foundation is de verhouding nu heel scheef. Hij noemt het logisch dat consumenten wat bijdragen aan het statiegeldsysteem, maar volgens hem is het doorgeslagen. "Over de jaren 2021 tot en met 2024 gaat het om een bedrag van een half miljard euro aan niet uitbetaald statiegeld."

Dat is volgens hem deels te wijten aan de consumenten zelf, die de blikjes en flesjes in de prullenbak of in de berm gooien. Maar daarnaast schieten de producenten tekort. "Verpact is te laat begonnen met investeren in meer en betere inlevermachines en dat komt zeker ook doordat er te weinig innamepunten zijn gerealiseerd."

Zelf statiegeldmachines betalen

Verpact vindt niet dat er sprake is van een scheve verhouding tussen wat consumenten en producenten bijdragen aan het statiegeldsysteem. "Het is door de wet dat we dit moeten doen", aldus directeur Hester Klein Lankhorst. "Het niet geinde statiegeld moet terug in het systeem."

Verpact zegt dat er wel degelijk op tijd in machines is geïnvesteerd, al kan de organisatie niet zeggen hoeveel. "Dat maakte toen deel uit van de totale vergoeding aan supermarkten", licht financieel directeur Jeroen Kluiters toe. "Die kochten er vervolgens zelf machines van."

Met de introductie van statiegeld op blikjes in 2023 veranderde dat. "Toen zijn we zelf statiegeldmachines gaan financieren voor innamepunten", aldus Kluiters. In 2023 en 2024 ging het om investeringen van in totaal 155 miljoen euro.

90 procent

Verpact-directeur Klein Lankhorst verwacht dat er de komende jaren steeds meer statiegeld wordt uitbetaald omdat de inzameling verbetert. Ze vindt dat een goede ontwikkeling. "Doel is om te voldoen aan de wettelijke inzamelnorm."

Producenten zijn wettelijk verplicht om 90 procent van alle plastic flessen en blikjes in te zamelen, maar halen dit al jaren niet. Na grote druk van de toezichthouder, de Inspectie Leefomgeving en Transport, is het inzamelpercentage wel aan het stijgen.

Producenten moeten voortaan wel relatief meer gaan bijdragen aan het statiegeldsysteem. Volgend jaar moeten ze voor elk blikje dat ze op de markt brengen 1 cent afdragen, vijf keer zoveel als nu.

Voor flesjes werd die bijdrage twee jaar geleden nog verlaagd. Daar verandert komend jaar nog niets aan.

'Geen prioriteit'

Om de inzameling verder omhoog te krijgen, pleit Verpact inmiddels voor een innameplicht, iets waar het zich eerder niet over uit durfde te spreken. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat doet daar op dit moment onderzoek naar.

Ook de Fair Resource Foundation is daarvoor. Wel blijft de organisatie kritisch. "Verpact heeft sinds de lancering van statiegeld op flesjes in 2021 ingezet op vrijwillige donatiebakken in plaats van op inleverpunten waar je statiegeld terug kan krijgen", aldus Van Heuven. "Het daadwerkelijk teruggeven van statiegeld was vanaf het begin al niet de prioriteit."

OM legt Heineken een boete op van anderhalf miljoen euro

Het Openbaar Ministerie (OM) legt Heineken een boete op van anderhalf miljoen euro vanwege het overtreden van de statiegeldregels. De bierbrouwer vulde tussen 1 en 11 april 2023, toen statiegeld op blik verplicht werd, nog ruim 7,2 miljoen blikjes zonder statiegeld.

Milieuorganisatie Fair Resource Foundation bracht de zaak aan het rollen en deed aangifte tegen Heineken. Het OM opende vervolgens een onderzoek. Daaruit bleek dat Heineken de regels verkeerd had geïnterpreteerd. Blikjes die zonder statiegeld voor 1 april waren gevuld, mochten na de ingangsdatum nog verkocht worden. Het was niet toegestaan om nog lege, niet-statiegeldblikken te vullen na 1 april, maar Heineken had dat dus wel gedaan.

De bierbrouwer laat in een reactie weten dat de invoering een "complexe overgang" was. Naast het betalen van de boete doet Heineken een donatie van 500.000 euro aan een goed doel dat het statiegeldsysteem helpt versnellen.

Wetenschappers zijn kritisch over het duurste project uit het rapport van Peter Wennink dat vorige week uitkwam. Een 'AI-gigafabriek' van 22,5 miljard euro zou "de digitale soevereiniteit en economische weerbaarheid van Nederland en de EU" moeten versterken.

Maar de stroomvraag van het voorgestelde datacentrum is gigantisch, en wat het oplevert voor de Nederlandse economie is volgens de deskundigen nog erg twijfelachtig. "Van de zotte", noemt AI-onderzoeker Alex de Vries-Gao (Vrije Universiteit) het plan.

AI (kunstmatige intelligentie) kent veelbelovende toepassingen, benadrukt AI- en veiligheidsonderzoeker Roel Dobbe (TU Delft), maar daarvoor zijn niet per se gigantische datacentra nodig. "We kunnen het ons niet veroorloven om zomaar met middelen te strooien."

Stroomverbruik van 2,5 miljoen huishoudens

Het rapport van Wennink onderzoekt hoe Nederland economisch sterker kan worden. Het is vooral bedoeld als advies aan de formerende partijen. In een brief roept Dobbe samen met andere wetenschappers de politiek op om "verantwoorde keuzes" te maken. Ze waarschuwen voor de "AI-hype" en voor "onomkeerbare investeringen in onzekere en risicovolle technologieën".

Het geld voor het AI-datacentrum zou volledig van bedrijven moeten komen. Maar de maatschappelijke kosten zijn hoog, waarschuwen de briefschrijvers. "Het openen van meer hyperscale-datacentra voor AI specifiek, zal de energie- en klimaattransitie ernstig verstoren."

Het datacentrum moet een vermogen krijgen van 250 tot 750 MW. Aan de bovenkant van die bandbreedte staat dat gelijk aan het stroomverbruik van zo'n 2,5 miljoen huishoudens.

Wat doen datacentra?

Datacentra zijn de machinekamers van het internet. Het zijn gebouwen vol computers die voortdurend data verwerken en opslaan. Stel, je stuurt een appje, dan verwerkt het datacentrum dat. Ook de foto's die je online opslaat, staan er. Ze verbruiken veel stroom en hebben sterke koeling nodig, omdat al die computers heet worden.

In een AI-datacentrum staan computerservers met krachtigere chips, die beter geschikt zijn voor het zware rekenwerk van AI-modellen zoals ChatGPT.

Die hoge stroomvraag kan juist ook een positief effect hebben, schrijft Wennink in zijn rapport. "Het project stimuleert wind-op-zee-parkinvesteringen."

De Vries-Gao noemt dat een "vergezochte redenering". "Waar haal je dat in godsnaam vandaan? Als je je energievraag verder verhoogt, is het niet zo dat we ineens meer groene energie bij kunnen bouwen."

Met een megadatacentrum "blijft de Nederlandse afhankelijkheid van fossiele energie langer in stand", zegt Dobbe. "En door de aanpassingen aan het net en de extra opwekking die nodig is, stijgt ook de energieprijs voor huishoudens." In het rapport erkent Wennink dat "op korte termijn een beperkte CO2-stijging onvermijdelijk kan zijn".

'Werkelijke impact onduidelijk'

De bijna 200 datacentra in Nederland gebruiken 4,6 procent van alle stroom, berekende het CBS. Maar welk aandeel daarvan naar rekenkracht voor AI gaat, is minder duidelijk.

De Vries-Gao kwam deze week met nieuw onderzoek. De CO2-uitstoot van AI-systemen is nu al vergelijkbaar met die van een wereldstad als New York, berekende hij. "Maar bedrijven als Google en Microsoft delen cruciale gegevens niet, waardoor de werkelijke milieu-impact uit beeld blijft."

De grootste projecten in het Wennink-advies

Het Wennink-rapport noemt enkele innovaties die mogelijk werden dankzij AI, waaronder het screenen van baby's op heupafwijkingen. Dat leidt tot lagere zorgkosten. Maar, zegt De Vries-Gao, om dit soort AI-modellen te trainen is niet per se veel data nodig en dus ook geen gigantisch datacentrum.

Waar wél veel rekenkracht voor nodig is, is ChatGPT. De Vries-Gao: "De toename van het stroomverbruik van AI kwam de afgelopen jaren bijna helemaal van generatieve AI: de taalmodellen en plaatjesgeneratoren."

De bedrijven die dat soort modellen ontwikkelen, zoals OpenAI, zijn snel veel waard geworden. Maar, waarschuwde De Nederlandsche Bank deze week, de kans is groot dat de verwachtingen van beleggers niet uitkomen.

Dat zegt ook de Amerikaanse journalist Karen Hao. In de VS komt de groei van datacentra vooral door techbedrijven die elkaar proberen te overtreffen in generatieve AI. OpenAI is vooralsnog de meest succesvolle. "Het bedrijf gebruikt enorme hoeveelheden middelen, kapitaal en talent om die positie vast te houden."

Hao kreeg als een van de weinige journalisten ooit een kijkje achter de schermen bij OpenAI:

Nvidia, marktleider op het gebied van AI-chips, werd de afgelopen jaren het waardevolste bedrijf ter wereld. Voor chipmakers en grote techbedrijven zou de 'AI-gigafabriek' goed nieuws zijn, zegt De Vries-Gao. "Die willen graag groeien. Voor hen is het hartstikke concreet."

Maar buiten de techsector is de waarde van een enorm datacentrum onzeker, zeggen de wetenschappers. De Vries-Gao: "Trek de stekker eens uit een datacentrum, word je leven daar slechter van? Dat is heel lastig vast te stellen."

Wennink, die tot vorig jaar bestuursvoorzitter was van chipmachinemaker ASML, stelt dat enorme "rekenkrachtcapaciteit in Nederland moet worden beschouwd als een strategische basisvoorziening". "Voor het ontwikkelen van halfgeleiders, fotonische chips, quantumapplicaties en roboticasystemen is het noodzakelijk om enorme hoeveelheden data op te slaan, te verwerken en te analyseren."

Voor sommige ontwikkelingen is inderdaad meer rekenkracht nodig, zegt Dobbe, maar zeker niet voor álle AI-innovaties. "Vaak kun je met veel kleinere AI-modellen en minder rekenkracht uit de voeten." Voordat Nederland een giga-datacentrum bouwt, "moeten we dus eerst veel scherper in beeld brengen wat de daadwerkelijke behoeften en afwegingen zijn, voor onze economie en samenleving".

'Laat je niet verwarren'

Journalist Hao pleit ervoor de focus te verleggen van energieslurpende AI-toepassingen zoals taalmodellen, naar kleine modellen. Zoals in de zorg en wetenschap. "Specialistische AI-systemen, getraind met zorgvuldig geselecteerde data voor een specifiek probleem, leveren de meeste waarde op voor de samenleving en zijn het minst kostbaar."

"We moeten oppassen dat we ons niet laten verwarren over wat AI eigenlijk is, en over wat we er precies voor moeten opgeven om vooruitgang te bereiken."

Meer mensen met een hbo-zorgopleiding inzetten om het tekort aan keuringsartsen aan te pakken. Met dat plan hoopt het UWV de lange wachtlijsten voor een keuring voor een arbeidsongeschiktheidsuitkering korter te krijgen. Ook komen er minder herkeuringen.

Er staan nu zo'n 25.000 mensen op de wachtlijst voor een keuring voor een WIA-uitkering. Zonder maatregelen vreest het UWV dat dat aantal hard zal stijgen, naar 200.000 in 2030. Want steeds meer mensen vallen langdurig uit door ziekte en ondertussen daalt het aantal keuringsartsen. "Het is helaas niet een megapopulaire specialisatie", aldus een woordvoerder van het UWV. Ook gaan de komende jaren veel keuringsartsen met pensioen.

Aanpassing wet

In de wet is nu geregeld dat zo'n arts, met een universitaire opleiding, bij elke stap van een beoordeling betrokken moet zijn. Voor een deel van het proces worden ook hbo'ers ingezet, zoals mensen met een verpleegopleiding. Maar het UWV wil dat dus fors uitbreiden. Daarvoor moet de wet worden aangepast. Het ministerie van Sociale Zaken staat daarachter.

Het UWV erkent dat de wachtlijsten ook komen doordat de organisatie intern niet op orde is. "We moeten ons richten op de verbetering van de sociaal-medische dienstverlening. Daarvoor moeten wij uniformer werken en de IT-systemen verbeteren."

Minder herbeoordelingen

De uitkeringsinstantie wil de komende tijd prioriteit geven aan nieuwe beoordelingen, zodat mensen sneller weten of ze wel of geen recht hebben op een WIA- of Wajong-uitkering. Het UWV zal daarom minder herbeoordelingen doen. "Helaas alleen nog in urgente gevallen."

Van zo'n urgent geval is volgens het UWV sprake wanneer het uitblijven van een herbeoordeling directe financiele consequenties heeft voor een cliënt. Bijvoorbeeld als iemand voor de helft is afgekeurd maar nog wel twee dagen per week kan werken. Als de ziekte verslechtert waardoor het niet meer lukt om die twee dagen te werken, kan die persoon herkeurd worden, volledig arbeidsongeschikt worden verklaard en dus een hogere uitkering krijgen.

Het UWV maakte eerder deze maand al bekend de beslistermijn voor WIA-beoordelingen te verdubbelen, van maximaal acht naar zestien weken. Het UWV is al langer niet in staat om zich aan die acht weken te houden door de wachtlijsten.

De Nederlandse economie blijkt veel sterker dan eerder dit jaar werd gedacht. Ondanks de handelsoorlog tussen Europa en de Verenigde Staten en onzekerheid door militaire conflicten in de wereld, is de economie in Nederland niet stilgevallen.

Sterker: hij blijkt juist hard te zijn gegroeid. Ook voor volgend jaar verwacht De Nederlandsche Bank (DNB) grotere groei. En die kan zelfs sterker zijn als het nieuwe kabinet snel met plannen komt om de onderdelen die de economie in de weg staan aan te pakken, zoals het overvolle stroomnet en de belemmeringen rond stikstof.

Waar DNB dit voorjaar nog voorspelde dat de economie dit jaar slechts 1 procent zou groeien, zal die in 2025 uiteindelijk uitkomen op 1,7 procent. Dat is zelfs meer dan vorig jaar, toen de economie met 1,1 procent groeide.

Groei kan groter

In de nieuwe najaarsraming rekent DNB voor volgend jaar op een groei van 1,2 procent en voor 2027 op 1,1 procent. En ook dat is een totaal ander beeld dan waar de centrale bank in het voorjaar nog van uitging. Toen vreesde DNB nog dat de economie maar licht zou groeien en in het ergste geval zou stilvallen.

Dat komt volgens DNB doordat ondernemers hebben geleerd slimmer in te spelen op onrust in de wereld. Ditmaal deden bepaalde bedrijven sneller zaken, voor de hoge handelstarieven van de Amerikaanse president Trump dit jaar ingingen. "Daarvan heeft onze open economie dit jaar geprofiteerd", concludeert DNB-president Olaf Sleijpen. Hij spreekt van een "adrenalineboost".

Als een nieuw kabinet de belemmeringen op het gebied van energie en stikstof aanpakt, krijgen bedrijven en consumenten nog wat meer vertrouwen. En daardoor gaat de eerste groep meer investeren en de andere meer uitgeven. In dat geval zou de economie volgens DNB volgend jaar niet met 1,1 procent, maar met 1,6 procent groeien.

Met de wijsheid van nu lijkt alle somberheid van dit voorjaar niet nodig te zijn geweest. "Onze economie toont opnieuw veerkracht", zegt Sleijpen. Bij eerdere crisismomenten, bijvoorbeeld tijdens de uitbraak van het coronavirus, hield de Nederlandse economie zich ook veel beter dan vooraf werd gedacht.

Prijsstijgingen

Toch is het niet allemaal rozengeur en maneschijn in de vooruitzichten. Vergeleken met een inflatie van 3 procent dit jaar, zullen volgens DNB de prijzen volgend jaar minder hard stijgen. Maar met een verwachting van 2,4 procent in 2026 en 2,3 procent in 2027 blijft het nog wel boven het streven van 2 procent.

Dat huishoudens ondanks de hoge prijsstijgingen toch blijven consumeren, is dan weer een opluchting. Dat komt doordat de lonen de laatste tijd harder zijn gestegen dan de inflatie. Daardoor houden consumenten meer over. Hoewel ze hun geld blijven uitgeven, ziet DNB dat ze tegelijk onverstoord doorsparen. Bijvoorbeeld voor het aflossen van hun hypotheek of om een eigen woning te kopen.

Mede daardoor stijgen de huizenprijzen dit jaar met 8,5 procent, verwacht DNB. In 2026 en 2027 zullen de prijzen met 4 procent minder hard stijgen. Dat lijkt goed nieuws. Maar doordat de lonen de komende twee jaar niet zo hard meestijgen, blijft een koophuis voor veel mensen moeilijk te financieren.

Ook vindt DNB dat het kabinet om de extra groei mogelijk te maken wel goed op de centen moet blijven letten. Het begrotingstekort loopt volgens de centrale bank de komende twee jaar al te ver op.

TikTok heeft een oplossing gevonden om in de VS te kunnen blijven opereren. Het Amerikaanse deel van het sociale medium komt grotendeels in handen van drie grote investeerders, waardoor bezwaren van de Amerikaanse politiek worden weggenomen.

Tijdens zijn eerste termijn drong president Trump aan op een verbod op TikTok, uit angst dat de persoonlijke gegevens van vele tientallen miljoen Amerikaanse gebruikers in handen van de Chinese overheid terecht zouden kunnen komen. Ook bestond de vrees dat China de Amerikaanse publieke opinie zou kunnen beïnvloeden door het algoritme van de app onwelgevallige boodschappen te laten censureren.

Onder president Biden stemde het Amerikaanse Congres in met een verbod zolang de Amerikaanse tak van het bedrijf nog in Chinese handen was. De app ging ook daadwerkelijk een kleine maand op zwart, maar na zijn aantreden dit jaar gaf Trump moederbedrijf ByteDance extra tijd om tot een vergelijk te komen. De app werd zolang gedoogd, hoewel Trump daar officieel geen wettelijke bevoegdheid voor had.

Amerikaanse servers

In september liet Trump weten dat er in grote lijnen overeenstemming zou zijn over de verkoop, al zweeg China toen nog. Destijds werden Oracle en investeringsmaatschappij Silver Lake al genoemd, daar blijkt nu AI-bedrijf MGX uit Abu Dhabi bij te zijn gekomen. Zij krijgen gezamenlijk bijna de helft van het Amerikaanse TikTok in handen, 19,9 procent blijft eigendom van ByteDance en de rest wordt aangevuld met bestaande investeerders van ByteDance.

De gegevens van Amerikaanse gebruikers worden voortaan opgeslagen op servers in de VS. Ook wordt het algoritme van TikTok opnieuw getraind met Amerikaanse data, om buitenlandse manipulatie te voorkomen. Hoeveel geld de investeerders uittrekken voor de overname is niet bekendgemaakt. De leiding van TikTok USDS Joint Venture LLC komt in handen van een zevenkoppige raad van bestuur met een meerderheid van Amerikanen.

Het Witte Huis heeft nog niet gereageerd op de deal, maar verwijst naar ByteDance. Dat bedrijf zegt dat op deze manier gegarandeerd is dat "170 miljoen Amerikanen een wereld van eindeloze mogelijkheden kunnen blijven ontdekken als onderdeel van een levendige wereldwijde gemeenschap". De deal zou op 22 januari ingaan.

"Zo, je bent verlost van je infuus", zegt het baasje van hond Bluf (13). Bluf is net behandeld aan een ontstoken alvleesklier. En dat kan heel pijnlijk zijn, benadrukt dierenarts Martijntje van der Veer van Dierenkliniek Den Dolder. "Hij was al een week niet lekker: niet eten of drinken. We hebben hem vocht gegeven en pijnstilling. Hopelijk knapt hij nu wat op."

Zijn baasje is erg aan hem gehecht. "Hij moet de draad wel op gaan pakken. Meer kan je eigenlijk niet doen", zegt de dierenarts. Morgen komen ze weer langs voor vocht en medicatie. Of het goed komt? "Ik hoop het, daar ben ik reëel in. Het is een hondje op leeftijd. Je kan allerlei onderzoeken gaan doen nog, maar het is altijd de vraag wat het oplevert."

Die vraag komt vaak terug: hoever ga je met de behandeling van een ziek of gewond dier? Over de onderlinge band, tussen baasje en dierenarts, zijn Nederlandse huisdiereigenaren over het algemeen tevreden, schrijft ook de Autoriteit Consument en Markt (ACM) vandaag in hun onderzoek naar dierenartsen.

Goede bedoelingen

Maar de toezichthouder concludeert ook dat er steeds meer ketens zijn in plaats van zelfstandige dierenartsen. Daardoor stijgt de kans op alsmaar hogere prijzen en overbehandeling.

De regelgeving moet daarom op de schop. "Die is nu ingericht op het romantische beeld van een dierenarts", zegt Martijn Snoep, bestuursvoorzitter van de ACM. "Een ouderwetse plattelandsdokter. Of een soort Doctor Dolittle met praktijk aan huis die altijd klaarstaat voor dieren. Terwijl: er zijn amper zelfstandige klinieken, het zijn inmiddels vooral grote commerciële bedrijven."

De ACM wil dat dierenartsen niet worden beïnvloed door financiële prikkels. Het risico hierop is aanwezig doordat ketens veelal worden gefinancierd door private investeerders. En aandeelhouders streven naar meer winst, aldus de toezichthouder.

Ketens

Begin dit jaar keek ABN Amro naar de dierenartsbranche. Ongeveer 20 procent van de 2400 dierenartspraktijken in Nederland werkt nu met een keten. Ongeveer 500 van deze praktijken zijn in handen van buitenlandse investeringsmaatschappijen.

Uit onderzoek van de ACM naar vier overnames van dierenartspraktijken blijkt bovendien dat prijzen na een overname stijgen, met name voor medicijnen.

De toezichthouder zegt ook veel meldingen te hebben ontvangen van huisdiereigenaren die zich overvallen voelen door onverwacht hoge kosten van behandelingen. Daar staat tegenover dat die ketens ook zorgen voor betere behandeling en apparatuur. "Het is dus een tweezijdig beeld", zegt Snoep.

Emotie

Dat beaamt een woordvoerder van AniCura, een keten van een kleine honderd dierenklinieken verspreid over het land. Zij zegt zich niet te herkennen in de commerciële verwijten van de ACM. Wel ziet zij dat baasjes soms schrikken van de rekening die zij krijgen. "Dat leidt niet zelden tot emotionele reacties. Een huisdier dat plotseling ziek wordt en zorg nodig heeft, kan tot onverwachte kosten leiden en daar krijgt ook de arts mee te maken."

Dat de prijzen stijgen, heeft ook te maken met vraag en aanbod, zegt ze. "Mensen hechten nu meer aan hun dier dan veertig jaar geleden. Had je hond een complexe beenbreuk, dan waren er weinig behandelopties. Laatst nog zag ik een driedubbele breuk in een bot van een kat ter grootte van een kippenbotje. Die is hersteld, waardoor het pootje kan worden behouden. Die operatie duurde drie uur, dat zegt wel wat."

Volgens de woordvoerder bespreken de dierenartsen altijd vooraf de kosten met de huisdiereigenaar. "Er zijn altijd meerdere behandelopties en dus ook meerdere prijscategorieën. Een huisdiereigenaar is niet verplicht een behandeling af te nemen en is vrij om erover na te denken."

Investeringen

Overbehandelen komt in de klinieken van AniCura naar eigen zeggen niet voor. "We verstrekken geen bonussen voor overbehandeling of doorverwijzing naar onze eigen klinieken. We willen innoveren, de beste zorg leveren. Daarom investeren wij bijvoorbeeld in de beste apparatuur. Zo heeft ons dierenziekenhuis een MRI-scanner. Daar zit een prijskaartje aan. Ketens drijven de prijs wellicht op, maar het zorgt voor giga-ontwikkelingen in de dierengeneeskunde."

Marktleider IVC Evidensia zegt nauw contact te hebben met de ACM en zegt te zullen "blijven bijdragen aan een constructieve dialoog". Het bedrijf laat aan de NOS weten het ACM-rapport zorgvuldig te bestuderen en met een reactie te komen.

Reactie ministerie

Demissionair staatssecretaris Rummenie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur zegt in een reactie de zorgen over de kosten in de spoedzorg en toegankelijkheid in de huisdierenzorg te delen en serieus te nemen. Hij gaat het conceptrapport bestuderen en zegt in het voorjaar samen met de minister van Economische Zaken te komen met een kabinetsreactie.

De Nederlandse overheid heeft een afspraak gemaakt met het grote landbouwbedrijf Cosun, een coöperatie van pakweg 8000 Nederlandse telers en bekend van de merken Aviko en Van Gilse. De staat draagt 73 miljoen euro bij aan maatregelen die het bedrijf de komende jaren gaat nemen om de uitstoot van CO2 te verminderen.

Afgelopen jaar sloot de overheid ook al zulke 'maatwerkafspraken' met zoutfabrikant Nobian en staalfabrikant Tata Steel, in een poging de klimaatdoelen van 2030 te halen.

Cosun verwerkt plantaardige grondstoffen zoals suikerbieten en aardappelen tot diervoer, voedingsproducten voor mensen en groene energie. Het bedrijf zegt zijn fabrieken in Groningen en Gelderland minder afhankelijk te willen maken van fossiele energie, en in Limburg ook te willen starten met de productie van groen gas.

70.000 huishoudens

Met deze maatregelen zal, als alles goed gaat, Cosun in zijn geheel 167 kiloton CO2 minder uitstoten dan nu, een verlaging vergelijkbaar met de uitstoot van 70.000 huishoudens. Ook zal er minder stikstof (44 ton per jaar) en ammoniak (42 ton per jaar) worden uitgestoot. Hoe deze verlagingen zich verhouden tot de totale uitstoot van het bedrijf, is niet bekend.

Cosun behoort niet tot de twintig grootste uitstoters van CO2 in Nederland, de bedrijven waarmee demissionair minister Hermans (Klimaat en Groene Groei) afspraken wilde maken over vergroening. Hermans stopte eerder dit jaar de onderhandelingen met grote industriële bedrijven en CO2-uitstoters zoals BP en Shell, omdat ze niet tot een akkoord konden komen.

Pure winst

De omvang van de afspraak die vandaag gemaakt is, is dan ook een stuk kleiner dan eerdere deals die ze sloot. Het demissionaire kabinet tekende eerder een intentieverklaring met Tata Steel over de verduurzaming van de staalfabriek in IJmuiden. Daarmee is tussen de 4 en 6,5 miljard euro gemoeid, waarvan het Rijk twee miljard voor zijn rekening neemt

Ook de deal die het kabinet sloot met zoutfabrikant Nobian was omvangrijker: dat bedrijf krijgt tot 185 miljoen euro om de uitstoot van CO2 te verlagen met 525 kiloton, ongeveer 1 procent van de totale industriële uitstoot in Nederland.

Minister Hermans en staatssecretaris Aartsen tonen zich in een persbericht niettemin tevreden met de afspraak. Aartsen noemt het "een prachtig voorbeeld van hoe een gezonde economie en een gezonde leefomgeving hand in hand kunnen gaan. Minder uitstoot van ammoniak en stikstofoxiden betekent minder geurhinder en betere luchtkwaliteit voor omwonenden."