Chipmachinefabrikant ASML heeft vorig jaar zijn beste jaar tot nu toe gedraaid en voor dit jaar rekent het bedrijf uit Veldhoven zelfs op een nog beter jaar. Toch moeten bij ASML de komende periode naar verwachting 1700 banen verdwijnen, meldt het bedrijf bij de bekendmaking van de jaarcijfers over 2025.

De banen verdwijnen voornamelijk in Nederland, schrijft de directie in een mail naar zijn medewerkers. Bij ASML werken momenteel 43.520 fulltimers. De reorganisatie is volgens het bedrijf nodig om verder te kunnen groeien.

"Vooral onze ingenieurs hebben aangegeven dat ze hun tijd willen besteden aan technologie, zonder gehinderd te worden door trage processen. Ze willen de dynamische cultuur terug die ons zo succesvol heeft gemaakt", aldus de directie.

Over 2025 boekte ASML een nettowinst van 9,6 miljard euro, op een omzet van 32,7 miljard euro. Voor volgend jaar rekent het bedrijf op een verdere groei van de omzet, tussen de 34 en 39 miljard euro.

Gevuld orderboek

Dat komt doordat het orderboek van ASML flink is gevuld. In de laatste drie maanden van vorig jaar plaatsten klanten voor ruim 13 miljard aan bestellingen bij het concern. Dat is bijna het dubbele van dezelfde periode in 2024. Volgens ASML hebben bedrijven hoge verwachtingen van kunstmatige intelligentie.

Omdat het een jaar tot anderhalf jaar kan duren voordat de bestellingen geleverd worden, tellen die nog niet mee in de omzet van het bedrijf. Toch is het een goede manier om te kijken hoe het bedrijf het het komende jaar gaat doen. In 2025 kreeg ASML voor een recordbedrag aan bestellingen binnen: 28 miljard euro.

ASML maakt machines waarmee chips kunnen worden gemaakt. Dat zijn ingewikkelde machines waarvan de kosten kunnen oplopen tot honderden miljoenen euro's. De bedrijven die deze machines kopen, zijn chipmakers, zoals TSMC, Intel en Samsung. De chips die zij maken, komen uiteindelijk terecht in allerlei elektronica, zoals in smartphones en datacenters.

Technologie stroomlijnen

Bij het bericht over de jaarcijfers schreef ASML vanmorgen dat het zich wil richten op de "ontwikkeling en innovatie van belangrijke onderdelen van het bedrijf". ASML zegt dat de ontslagen vallen in de managementlagen. "De komende weken zullen we nauw samenwerken met onze sociale partners in Nederland om de intentie en omvang van deze veranderingen te bespreken", aldus ASML.

Door de veranderingen denkt het bedrijf meer en beter te kunnen innoveren. "Dat zal leiden tot verdere, verantwoorde groei voor ASML en alle belanghebbenden." Door de ontwikkeling van nieuwe machines en bijbehorend onderhoud ontstaan er weer nieuwe functies voor bijvoorbeeld productie, klantenservice en verkoop, verwacht het bedrijf.

Vakbond CNV zegt de groeiplannen van ASML "niet te kunnen rijmen" met de ontslagronde. Onderhandelaar Arjan Huizinga zegt snel te willen praten met het bedrijf over een sociaal plan. Dat is er nu niet, stelt hij: "Medewerkers voelden nooit de noodzaak daarvoor, omdat het zo goed ging. Er was geen enkele reden om aan te nemen dat het florerende ASML zou gaan reorganiseren."

Vakbond De Unie noemt de ontslagronde in een tijd waarin het financieel nog nooit zo goed ging "een hard gelag". Onderhandelaar Sjerp Holterman vindt het wel lastig om een oordeel te geven. Hij wacht nog op meer duidelijkheid over de plannen.

Belangrijk voor Nederland

ASML is een van de grootste bedrijven van Europa. Vanwege de miljardenomzet is het een belangrijke speler voor de Nederlandse economie: als het goed gaat met ASML levert dat andere bedrijven bijvoorbeeld ook weer werk op.

Aandeelhouders worden door de grote winst getrakteerd op een flink hogere winstuitkering, van 7,50 euro per aandeel. Daarbij gaat het bedrijf tot eind 2028 voor 12 miljard euro aan eigen aandelen inkopen. Daardoor hoeven beleggers de winst straks met minder andere aandeelhouders te delen. Op de beurs in Amsterdam opende het aandeel vanochtend in de plus.

De uitzendbranche bestaat voor een steeds groter deel uit mensen die in het buitenland zijn geboren. Dat ziet het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), dat keek naar nieuwe cijfers uit 2024.

In 2010 bestond de branche nog voor ruim een kwart uit buitenlanders; inmiddels is dat ruim 44 procent. Het gaat bijvoorbeeld om uitzendkrachten en mensen die op kantoor bij een uitzendbureau werken.

Onder uitzendkrachten zelf ligt dat percentage nog wat hoger; meer dan de helft (52,4 procent) van de 407.000 uitzendbanen ging naar mensen die niet in Nederland zijn geboren.

Krapte arbeidsmarkt

"Dat heeft alles te maken met de krapte op de arbeidsmarkt", zegt hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen van het statistiekbureau. Het lukt werkgevers maar niet om vacatures te vullen.

Vaak gaat het om werk dat Nederlanders zelf niet willen doen, ziet hij. "Bijvoorbeeld banen in de landbouw, distributiecentra en de industrie. Nederlandse werknemers zijn vaak te hoog opgeleid voor de beschikbare banen, dus werkgevers moeten dan toch in het buitenland zoeken."

Midden- en Oost-Europa

Mensen uit andere Europese landen zijn juist wel te porren voor het doorgaans ongeschoolde werk. "De lonen in Oost-Europa liggen vaak lager, waardoor het voor mensen aantrekkelijker is om hier te komen werken." De meeste van de uitzendkrachten zijn korter dan twee jaar geleden in Nederland komen wonen.

De meeste uitzendkrachten komen uit Europa. Polen gaat aan kop met zo'n 82.500 uitzendkrachten. Daarna volgen Roemenië, Oekraïne en Bulgarije; die landen waren samen goed voor ongeveer 66.000 banen. Uitzendkrachten van buiten Europa vervulden ruim 20.000 banen in Nederland.

Het Franse luxeconcern Louis Vuitton Moët Hennessy (LVMH) zag zijn jaaromzet in 2025 met 5 procent dalen naar 80,8 miljard euro. De winst kwam uit op 10,9 miljard euro, 13 procent minder dan het jaar ervoor, blijkt uit de jaarcijfers.

LVMH is naast tassenmerk Louis Vuitton, champagnemaker Moët & Chandon en cognacmerk Hennessy ook eigenaar van zo'n 75 andere luxemerken, waaronder Christian Dior, Givenchy, Fendi, Marc Jacobs en Bulgari. Door deze grote portefeuille dienen de resultaten van de merken ook als graadmeter voor de sector van luxegoederen.

Mode en lederwaren zijn het belangrijkste bedrijfsonderdeel van het concern. Samen met de drankdivisie daalde daar de omzet het hardst, respectievelijk 8 en 9 procent. Daarentegen was er nauwelijks een daling waarneembaar in de categorieën horloges, sieraden en cosmetica.

Wereldwijde spanningen

In het financiële verslag staat dat het bedrijf lijdt onder de internationale geopolitieke spanningen en macro-economische ontwikkelingen. Zo leed de drankdivisie onder lager consumentenvertrouwen door handelsspanningen tussen China en de Verenigde Staten.

Hoewel de omzet in 2025 daalde, krabbelde het bedrijf in de tweede helft wel weer op. Dit herstel biedt hoop en hierom is het bedrijf optimistisch voor 2026, ondanks economische onzekerheden.

Het is aan het nieuwe kabinet om kritisch te kijken naar de regels die moeten voorkomen dat er enorme datacenters worden gebouwd op plekken waar de overheid dat niet wil. Dat zei Mona Keijzer, demissionair minister van Ruimtelijke Ordening, vandaag tijdens het vragenuur in de Tweede Kamer.

Het onderwerp staat opnieuw op de politieke agenda. Gisteren meldde NRC dat er een nieuw groot datacentrum in Amsterdam volledig gebruikt gaat worden door Microsoft. "Deze vergunning is vijf jaar geleden al verleend", zegt minister Keijzer. "Dus daar kan ik niks meer aan doen."

Verschillende partijen zijn kritisch. Jantine Zwinkels van het CDA: "De stroomcapaciteit is heel beperkt, wij vinden dat dat niet ten koste mag gaan van Nederlandse en lokale partijen."

"Het wrange is: er zijn op dit moment 10.000 huizen die niet worden gebouwd, bedrijven die in de rij staan en die kunnen wachten tot sint juttemis, maar Microsoft kan dit opeens wel", zegt Pieter Grinwis van de ChristenUnie. "Ik kan er met mijn verstand niet bij."

Landelijke verbod

In 2022 besloot het vorige kabinet tot een landelijk verbod op enorme datacenters. Het gaat om datacenters die een elektriciteitsaansluiting hebben van minimaal 70 megawatt én een oppervlakte vanaf 100.000 vierkante meter (m2). Die datacenters worden hyperscales genoemd.

Vaak gaat het om datacenters die door maar één bedrijf worden gebruikt. De regels werden opgesteld nadat kritiek was ontstaan over plannen van Meta, het bedrijf achter Facebook, Instagram en WhatsApp. Dat wilde in Flevoland een enorm datacentrum voor zichzelf bouwen. Het ging uiteindelijk niet door.

Amsterdam

Het datacentrum in Amsterdam heeft een aansluiting van in totaal 78 megawatt. De vergunning werd al voor het nieuwe beleid aangevraagd, maar de regels voor hyperscales lijken ook niet geschikt om dit soort projecten in de toekomst tegen te houden. Het bestaat namelijk uit drie torens van 85 meter hoogte. Daardoor past het datacentrum op ongeveer 23.000 vierkante meter grond, een stuk minder dan de ondergrens die een aantal jaar geleden is vastgesteld.

De grens voor een hyperscale ligt op 100.000 vierkante meter, zegt ook de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied. Dat is de overheidsorganisatie die de vergunning voor de bouw heeft gegeven. "De drie torens samen maken dit datacenter dus niet tot een hyperscale volgens de definitie van het Rijk."

Definitie aanpassen

Als het nieuwe datacenter in Amsterdam gebruiktmaakt van zijn volledige elektriciteitsaansluiting, verbruikt het in een jaar tijd net zoveel stroom als een kleine stad. Daarom vraagt Grinwis zich af of de regels niet strenger moeten worden. "De definitie van een hyperscale is én 10 hectare én meer dan 70 megawatt", zegt hij. "Is het niet tijd om die definitie wat aan te scherpen? Dat het óf meer dan 10 hectare óf meer dan 70 megawatt moet zijn?"

Dat kun je je inderdaad afvragen, zegt Keijzer. "Ik denk dat je daar best kritisch naar mag kijken, maar dat is echt aan een nieuw kabinet."

Pensioenfonds ABP gaat investeren in de bouw van bijna 1200 huurwoningen in Amsterdam en Utrecht. Het maakt daar zo'n 550 miljoen euro voor vrij. ABP werkt bij het project samen met vastgoedbedrijf CBRE.

Meer dan de helft van de nieuwbouwwoningen wordt middenhuur, zegt ABP. Mensen mogen daarvoor niet meer dan 1300 euro per maand betalen, volgens de Wet betaalbare huur. De rest van de woningen komt in de vrije sector terecht; daar geldt de huurgrens van 1300 euro niet.

Het overgrote deel van de woningen wordt gebouwd in Utrecht. Het gaat om 1000 huurwoningen in de wijk Cartesius. Verder komen er nog 174 woningen in Amsterdam-Noord, direct naast het gelijknamige metrostation.

ABP wil dat de woningen energiezuinig zijn om hoge energiekosten in de toekomst te voorkomen. "Alle woningen krijgen het energielabel A+++", zegt een woordvoerder. Dat is het op een na hoogste label.

Rendement

Het is niet de eerste keer dat het pensioenfonds investeert in huurwoningen. In 2024 deed het dat al in Leiden; daarbij ging het om 780 woningen. "We hebben ook andere, vergelijkbare samenwerkingsprojecten in Den Haag en Maarssen."

"Betaalbare huurwoningen zijn een investering die zich twee keer uitbetaalt", zegt een woordvoerder. "We dragen bij aan het terugdringen van het woningtekort en het levert een stabiel langjarig rendement op."

In totaal wil ABP tot en met 2030 zo'n 5 miljard euro investeren in betaalbare Nederlandse huurwoningen. Het pensioenfonds had eind november 2025 zo'n 538 miljard euro aan bezittingen.

Of een Uber-chauffeur een ondernemer is of een werknemer ligt aan de individuele omstandigheden van die chauffeur. Dat heeft het gerechtshof Amsterdam besloten in een langlopende zaak. Het gerechtshof zegt niet voor hele groepen chauffeurs te kunnen vaststellen dat ze eigenlijk werknemer zijn.

Met deze uitspraak verliest vakbond FNV de rechtszaak die de bond in 2020 aanspande tegen Uber. Volgens de bond zijn Uber-chauffeurs werknemers en zou Uber ze moeten betalen volgens de taxi-cao.

Het gerechtshof gaat niet mee in die redenering. Zes chauffeurs deden met Uber mee in deze zaak en het hof zegt dat zij alle zes zelfstandig ondernemer zijn, onder meer vanwege de investeringen die ze zelf deden in hun auto. Ook kiezen ze zelf wanneer ze werken en of ze een rit wel of niet accepteren.

"Deze uitspraak is een geweldige overwinning voor chauffeurs en de bevestiging dat zij ondernemer zijn", zegt Maurits Schönfeld, directeur Noord-Europa bij Uber. "Het Gerechtshof is glashelder: je mag niet alle chauffeurs over een kam scheren, zoals de FNV probeerde."

FNV teleurgesteld

De vakbond is teleurgesteld over de uitspraak: "Het hof sluit zeker niet uit dat er wel sprake kan zijn van werknemerschap, maar stelt dat dit individueel moet worden vastgesteld."

In 2021 stelde de rechtbank de FNV nog in het gelijk, maar daar ging Uber tegen in beroep. Die hogere rechter is het nu dus met Uber eens.

De FNV bekijkt nog of ze door willen met deze rechtszaak. Die kan nog naar de Hoge Raad, de allerhoogste rechter in Nederland. Ook bekijkt de FNV nog of het mogelijk is om individuele chauffeurs rechtszaken te laten beginnen.

Het gaat wat beter met de financiën van gemeenten. Nog altijd verwacht bijna driekwart de komende jaren in de rode cijfers te belanden, maar het totale bedrag van het tekort daalt. Dat blijkt uit een berekening van accountantsbureau BDO, dat elk jaar de meerjarenbegrotingen van alle gemeenten in Nederland tegen het licht houdt.

Vorig jaar waarschuwde BDO nog dat ongeveer 75 procent van de gemeenten de komende drie jaar samen 5,2 miljard euro te kort zouden komen. Nu mist de komende drie jaar in bijna 70 procent van de gemeenten in totaal 3,4 miljard euro om de begroting sluitend te krijgen.

Gemeenten sturen volgens BDO hun financiën beter bij. Toch wil de accountantsorganisatie nog altijd niet van goed nieuws spreken: "Maar 30 procent van de gemeenten heeft een positieve meerjarenbegroting. Er is echt nog veel werk aan de winkel", benadrukt Marc Steehouwer van BDO.

Rapportcijfers

Van de grote gemeenten staan Groningen, Leiden en Leeuwarden er het minst goed voor. Dordrecht, Tilburg en Den Bosch krijgen van BDO juist de beste rapportcijfers voor hun financiën. Van de kleine gemeenten doet Staphorst het het best en Urk heeft de cijfers het slechtst op orde.

Financieel gezondste gemeenten:

Groot (+100.000 inwoners):

Middelgroot (50.000-100.000 inwoners):

Middelklein (25.000-50.000 inwoners):

Klein (-25.000 inwoners):

Gemeenten moeten hun begroting jaarlijks sluitend krijgen met een bijdrage van het Rijk en de inkomsten uit lokale belastingen. Bij een tekort kunnen colleges weinig anders doen dan bezuinigen of de belastingen voor hun inwoners verhogen.

Veel spaargeld

Ondertussen staat er bij gemeenten steeds meer geld op de plank. De gezamenlijke reserves zijn inmiddels opgelopen naar 43 miljard euro. Dat is ongeveer 2 miljard euro meer dan bij de vorige berekening van BDO.

Het wordt steeds aantrekkelijker om met geld uit die enorme pot op de bankrekening het jaarlijkse gat in de begroting te dichten. "Die buffer mag een gemeente maar deels inzetten. Het geld is gereserveerd voor toekomstige projecten, zoals de aanleg van een randweg of een fietspad", legt Steehouwer van BDO uit.

Het inzetten van het deel van de buffer dat wel gebruikt mag worden om de begroting te dichten, noemt hij schijncomfort: "Het lijkt op het inzetten van spaargeld om boodschappen van te kopen. Voor gemeenten moet het geld dat binnenloopt, gelijklopen met de structurele uitgaven. Interen op je spaarvermogen is volgens ons niet de juiste weg."

Financieel minst gezonde gemeenten:

Groot (+100.000 inwoners):

Middelgroot (50.000-100.000 inwoners):

Middelklein (25.000-50.000 inwoners):

Klein (-25.000 inwoners):

De rapportcijfers worden volgens de BDO-accountants mooier gemaakt door veel eenmalige meevallers. Bijvoorbeeld door winst uit het verkopen van grond voor woonwijken of bedrijventerreinen. Ook hebben verschillende gemeenten veel verdiend aan de verkoop van een belang in energiebedrijf Eneco.

Steehouwer wijst naar Dordrecht als best scorende grote gemeente en Groningen als slechtste: "Dordrecht heeft veel aandelen Eneco verkocht, terwijl Groningen die aandelen niet had. Daarbij heeft Groningen ook veel geïnvesteerd. Dat hakt er dan vrij stevig in."

Onverwachte kosten

Daarbij strooit de kwaliteit van de begrotingen ook zand in de ogen. De ene gemeente die duidelijk aangeeft welke kosten er nog aankomen, kan er cijfermatig slechter voorstaan dan gemeenten die dit nauwelijks in kaart brengen. Het kan dan gaan om gemeentelijk vastgoed, zoals sportparken, zwembaden of scholen.

Hoewel die eigendom zijn van de gemeente, heeft niet elke gemeente die gebouwen op de balans staan. Bij onverwachte kosten en groot onderhoud, zoals het isoleren van schoolgebouwen, blijkt er dan geen geld voor gereserveerd.

Ook is niet voor elke gemeente duidelijk waar het extra geld vandaan moet komen. Steehouwer: "We zien vaak dat een gemeente dan opschrijft: 'we denken daar te kunnen bezuinigen', maar hoe dat precies gebeurt, is niet duidelijk."

Eerst keuzes, dan het geld

BDO verwacht dat pas volgend jaar duidelijk wordt wat gemeenten echt van plan zijn. Met de gemeenteraadsverkiezingen op komst willen veel colleges van B&W nog geen harde keuzes maken. Veel knopen worden pas na de verkiezingen door het nieuwe bestuur doorgehakt.

De accountants vinden dat gemeenten bij hun begroting meer moeten kijken naar wat ze moeten doen en wat dat kost, in plaats van te rekenen wat er kan met de hoeveelheid geld. En als ze die keuzes maken, moeten de plannen ook daadwerkelijk worden uitgevoerd.

Daarnaast moeten provincies scherper blijven kijken naar de kwaliteit van de gemeentebegrotingen, bijvoorbeeld of gemeenten al hun vastgoed wel goed in de boeken hebben staan.

Gesprekken tussen de Europese Unie en India over een vrijhandelsakkoord zijn de laatste fase ingegaan, bijna twintig jaar na het begin van de onderhandelingen. EU-vertegenwoordigers Von der Leyen en Costa waren in India eregasten bij de jaarlijkse Dag van de Republiek-viering.

De ere-uitnodiging wordt in India als een belangrijk teken gezien voor de koers van het buitenlandbeleid. Het is geen geheim dat door het vastlopen van de onderhandelingen met de Verenigde Staten een deal met de Europese Unie voor India opeens veel urgenter is geworden.

"De timing is cruciaal, aangezien niet alleen India, maar ook andere Aziatische landen hun export willen diversificeren en minder afhankelijk willen worden van de VS", zegt Deepali Bhargava, Azië-econoom bij ING. Door de exportmarkt succesvol uit te breiden, weg van de VS, is de Indiase export afgelopen jaar met ongeveer 20 procent gegroeid.

India is zwaar getroffen door de sancties die de Amerikaanse president Trump oplegde voor de handel in Russische olie. Het land heeft te maken met de hoogste invoerheffingen: 50 procent. Vooral de export van textiel, juwelen en garnalen werd daardoor opgeschud, maar de klap die verwacht werd, bleef uit. Dat geeft hoop en zelfvertrouwen in India.

Sterke productieketen

Morgen, op de EU-India-top, wordt de aankondiging over het afronden van de onderhandelingen verwacht. "Een van de dingen die ik hoop te zien in deze deal is een verlaging van Indiase importheffingen op ruwe materialen en productiecomponenten", zegt econoom en politiek wetenschapper Pushan Dutt.

Economen wijzen er vaker op dat India een belangrijke stap in de economische ontwikkeling van een landbouw-afhankelijke samenleving naar service-industrie heeft overgeslagen. Om een grote jonge beroepsbevolking werk te kunnen bieden, moet India meer in eigen land gaan maken. Een voorbeeld is de iPhone-productie, die steeds meer van China naar India verschuift.

Traditioneel heeft India de eigen markt altijd willen beschermen door hoge importheffingen en strenge importregels op te werpen. De afgelopen jaren is die strategie veranderd en heeft India handelsdeals gesloten met bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Arabische Emiraten.

"Het geeft India de kans om een sterkere positie te verkrijgen binnen de wereldwijde productieketens", zegt Dutt. Hij benadrukt dat techbedrijven niet genoeg banen creëren voor een lager geschoold deel van de Indiase bevolking, maar een grotere maak-economie kan dat wel.

Franse wijn

Ook voor de Europese Unie is diversificatie, het wedden op meer paarden, een belangrijke drijfveer achter deze vrijhandelsdeal. Hoewel India van ver moet komen, zou het land in de toekomst kunnen uitgroeien tot alternatief voor Chinese chipfabrikanten.

Het akkoord raakte ruim tien jaar uit zicht. Om de gesprekken te reanimeren, moesten onderhandelaars van de Europese Unie wel wat concessies doen. De verlaging van heffingen op landbouwproducten als graan of melk is voor India onbespreekbaar. Nu die compleet van tafel zijn gehaald, lijkt de weg vrij voor meer Europese export naar India.

Daarbij kan de koopkracht van de groeiende Indiase middenklasse een interessante afzetmarkt opleveren voor bijvoorbeeld Franse wijnen of Duitse auto's. Op laatstgenoemde geldt op dit moment nog een importheffing van zo'n 100 procent.

Meer dan handelsovereenkomst

Het zal waarschijnlijk een groot deel van het Indiase publiek in New Delhi ontgaan zijn, maar tijdens de parade ter viering van de Indiase republiek vandaag werd de Europese Unie ook militair vertegenwoordigd. Hoewel de EU geen leger heeft, reden drie mannen in twee jeeps mee, met daarop vlaggen die militair personeel van de EU vertegenwoordigen.

"Het gaat ook om samenwerking op militair gebied", zegt econoom Bert Burger, gespecialiseerd in de regio Azië-Pacific. "Zo kijkt men naar mogelijkheden voor Indiase participatie bij Europese defensie-initiatieven, waarmee India de afhankelijkheid van Rusland vermindert."

Deze kleine bijdrage aan het twee uur durende spektakel staat voor de mogelijke militaire samenwerking die India en de EU zeggen te onderzoeken. Die zou naast de vrijhandelsdeal moeten bestaan. Ook wordt er gesproken over een mobiliteitspact waardoor mensen gemakkelijker moeten kunnen reizen tussen de Europese Unie en India.

"India en de EU willen beide met deze deal vooral strategische autonomie en economische weerbaarheid ontwikkelen", zegt Burger.

Het politieke signaal is sterk. Beide partijen noemen de overeenkomst de 'moeder aller handelsdeals'. Wat deze voor een kwart van de wereldbevolking zal opleveren, moet duidelijker zijn als de handtekeningen daadwerkelijk gezet zijn. Mogelijk kan dat nog duren tot het eind van dit jaar.

Landen aan de Noordzee gaan gezamenlijk militaire oefeningen houden en samenwerken met de NAVO om de energie-infrastructuur beter te beschermen. Dat hebben tien regeringsleiders afgesproken op de derde Noordzeeconferentie in Hamburg. Het gaat om de bescherming van elektriciteitskabels, transformatorplatforms, aardgasleidingen en internetverbindingen.

De afgelopen jaren zijn er steeds vaker verdachte Russische schepen gesignaleerd op de Noordzee, die de energie-infrastructuur in kaart brengen. Er zijn ook al daadwerkelijk internetkabels kapotgemaakt, sabotage waarvan Rusland verdacht wordt. Ook werd ter hoogte van het Deense eiland Bornholm de Nord Stream 2-gaspijpleiding tussen Rusland en Duitsland opgeblazen.

Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen, België, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Ierland, IJsland, Luxemburg en de Europese Commissie willen de kabels en leidingen daarom nu beter gaan beschermen.

Onafhankelijk door windparken

Europa wil zo snel mogelijk onafhankelijk worden van andere landen voor de energievoorziening. Het wil daarom haast maken met de bouw van windparken op de Noordzee. Eerder was Europa voor een groot deel afhankelijk van Russisch gas, nu komt een flink deel van het gas in vloeibare vorm (lng) uit de Verenigde Staten.

Om onafhankelijker te worden, moet de aanleg van windparken worden versneld. Daarnaast willen de landen meer samenwerken bij de aanleg van elektriciteitskabels en transformatorplatforms. Eerder spraken de Noordzeelanden al af om voor 300 gigawatt aan windparken aan te leggen, nu willen ze de aanleg van een derde hiervan versnellen met behulp van de Europese Investeringsbank.

Op dit moment dreigt de bouw van windparken vertraagd te worden omdat energiebedrijven de risico's te groot vinden. Dat komt door verhoogde kosten en onduidelijkheid over de toekomstige afname van de industrie. Nederland geeft daarom vanaf dit jaar weer subsidie aan de bouw van windparken op zee, waar dat de afgelopen jaren niet nodig was.

Meer energie van de Noordzee

Windparken moeten niet alleen verbonden worden met het land dat ze laat bouwen, maar ook met andere landen. De elektriciteit kan dan afgevoerd worden naar het land waar de vraag het grootst is. Hierdoor zijn er volgens de netbeheerders minder gascentrales nodig die als back-up dienen voor het geval er in een land even iets minder duurzame energie wordt opgewekt.

Voor het eerst zijn er ook afspraken gemaakt over gezamenlijke financiering van de aanleg van kabels en platforms. Nederland investeert daar de komende jaren vele tientallen miljarden euro's in, maar een flink deel van de opgewekte elektriciteit komt in Duitsland terecht. Duitsland zou daarom bijvoorbeeld ook mee moeten betalen aan de kabels voor de Nederlandse windparken.

De Noordzeelanden worden steeds afhankelijker van de Noordzee als energiebron en Rusland ligt op de loer. Het opblazen van gaspijpleidingen en doorknippen van elektriciteitskabels zou een flink deel van Europa in de toekomst in de kou en het donker kunnen zetten. Daarom moet die infrastructuur dus door onder meer de marine van de verschillende landen beter beschermd gaan worden. Via gezamenlijke oefeningen en samenwerking met de NAVO moet het risico op sabotage worden verminderd.

Vanaf dinsdag gaat KLM weer vliegen op de steden Dammam en Riyad in Saudi-Arabië. Voor Dubai en Tel Aviv, de andere bestemmingen waarop sinds vrijdag niet meer wordt gevlogen, worden "de mogelijkheden onderzocht", aldus de luchtvaartmaatschappij.

Vrijdag maakte KLM bekend voorlopig niet meer naar het Midden-Oosten te vliegen, vanwege "de geopolitieke situatie". Het besluit om nu wel weer op Saudi-Arabië te vliegen is genomen op basis van "de meest recente veiligheidsanalyse".

Wat de precieze aanleiding was voor de voorzorgsmaatregel werd niet bekend, maar vermoedelijk had het te maken met de protesten in Iran en de mogelijkheid dat de Amerikaanse president Trump besluit om daar militair in te grijpen. Naar eigen zeggen had Trump "een armada" aan schepen naar de regio gestuurd.

Dubai

Ook andere vliegmaatschappijen namen maatregelen en besloten vluchten te schrappen. Transavia stopte met vliegen van en naar Dubai en ook Air France, British Airways en Lufthansa annuleerden vluchten richting het Midden-Oosten.

Transavia meldde maandag dat de vluchten naar Dubai zeker tot en met woensdag niet doorgaan. Air France meldde afgelopen weekend al dat de vluchten op Dubai maandag weer hervat zouden worden.

In Nederland rijdt nog maar 1,3 procent van alle vrachtwagens op elektriciteit, maar de druk wordt groter om dit snel te veranderen. Vanaf juli gaan transportbedrijven een heffing betalen voor rijden op Nederlandse wegen. Het is een extra prikkel om hun wagenpark versneld te vergroenen.

Een duwtje in de rug is de subsidie voor de aanschaf van deze elektrische vrachtwagens, de zogenoemde AanZET subsidie. Morgen opent er weer een nieuwe ronde. Afgelopen jaren was de pot vaak na enkele dagen al leeg, blijkt uit cijfers die NOS opvroeg bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

Bij de vorige subsidieronde in het najaar van 2025 was de beschikbare 30 miljoen euro binnen de eerste dag toegekend. Een krappe 10 procent van de aanvragen is toen afgewezen omdat het geld op was. Ook bij alle voorgaande rondes, vanaf 2022, duurde het vaak maar een of twee dagen.

Deze ronde is er 78 miljoen beschikbaar en ook daar gaat veel belangstelling voor zijn, verwacht de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW). "Veel ondernemers zijn zich ervan bewust dat de komst van de vrachtwagenheffing impact heeft op de kosten van het transport. Het investeren in een elektrische vrachtwagen levert straks een forse besparing op in de heffing."

Hogere heffing bij diesel

Per 1 juli moeten vrachtwagens in Nederland een bedrag gaan betalen per gereden kilometer op bijna alle Nederlandse snelwegen. Hoe schoner het voertuig, des te lager dat bedrag.

Traditionele vrachtwagens op diesel gaan 20 cent per kilometer extra betalen door de heffing. Voor elektrische vrachtwagens ligt dit iets onder de 4 cent, het precieze bedrag verschilt per type vrachtwagen.

Eigenaren kunnen op de website van de RDW uitrekenen welk bedrag voor hen zal gaan gelden.

Brancheorganisatie Transport en Logistiek Nederland zegt dat de heffing transportbedrijven bezighoudt. "De subsidie helpt het verduurzamen, maar de pot moet groter en ook de problemen van een overvol stroomnet moeten worden opgelost."

Transportbedrijf Simon Loos heeft vanaf de start van de subsidie elke ronde het maximale aantal voertuigen ingeschreven, zegt wagenparkbeheerder Wim Roks. "Je bent een dief van je eigen portemonnee als je niet meedoet." Inmiddels is 10 procent van de vrachtwagens bij het bedrijf elektrisch, een deel daarvan met behulp van de subsidie. "Als je dit nu niet doet, ben je over een paar jaar niet meer relevant."

Wel heeft hij kritiek op de inrichting van de subsidie. Per dag kan hij maar voor twee vrachtwagens een subsidieaanvraag doen. Bovendien kunnen kleinere transportbedrijven, ook wel eenpitters genoemd, een maximum van 115.200 euro per vrachtwagen aan subsidie krijgen, terwijl voor een groot transportbedrijf dit maximum 43.900 euro is. "Het is voor ons een druppel op een gloeiende plaat. Maar je moet het wel doen, anders word je van alle kanten ingehaald."

Grotere subsidiepot

Uit een rondgang van de NOS blijkt dat transportbedrijven hun wagenpark graag verduurzamen, maar om in de toekomst concurrerend te blijven vinden ze dat er een hoger subsidiebedrag beschikbaar moet komen. De aanschafkosten van een elektrische vrachtwagen zijn doorgaans twee tot wel vier keer zo hoog als een die rijdt op fossiele brandstoffen.

Vanaf dit jaar gaat deze verhoging er ook komen, laat een woordvoerder van de RVO weten. De opbrengsten van de vrachtwagenheffing gaan namelijk deels terug in de pot voor het elektrificeren van vrachtwagens.

In de begroting van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat staat dat de subsidie voor elektrische trucks de aankomende vijf jaar in totaal 980 miljoen euro bedraagt. Sinds de start in 2022 was dit alles bij elkaar 215 miljoen.

De concurrentie tussen bedrijven in Nederland is de afgelopen jaren steeds verder afgenomen, stelt de Autoriteit Consument en Markt (ACM) in de Staat van de Markt. De waakhond maakt zich zorgen en wil daarom nieuwe bevoegdheden om eerder te kunnen ingrijpen.

"Concurrentie is geen doel op zich, maar een belangrijk instrument om markten beter te laten werken", zegt bestuursvoorzitter Martijn Snoep. Concurrentie is er wanneer meerdere bedrijven met dezelfde soort klanten op een markt actief zijn.

Hoe minder bedrijven een markt bedienen, hoe meer lagere prijzen en de kwaliteit van producten en diensten onder druk komen te staan. Ook zijn bedrijven daardoor minder geneigd om te innoveren. Consumenten worden daarvan de dupe.

Van drankindustrie tot dierenartsenpraktijken

In de afgelopen jaren zag de ACM dat er steeds minder nieuwe bedrijven zijn toegetreden tot de markt en ook minder bedrijven zijn uitgestroomd.

Volgens de waakhond speelt dat met name in 'sterk geconcentreerde sectoren'. "Je ziet in Nederland die geconcentreerde sectoren bijvoorbeeld bij de drankindustrie, de telecomsector en de elektronische industrie, waarvan ASML een onderdeel is", zegt Snoep. Een klein aantal bedrijven in een sector hoeft in eerste instantie niet te leiden tot oneerlijke prijzen, maar kan volgens Snoep wel een aanwijzing zijn.

Als concreet voorbeeld noemt Snoep de dierenartsensector, waar de ACM de afgelopen tijd al onderzoek naar deed. Veel praktijken zijn de afgelopen jaren overgenomen door commerciële ketens. De prijs van behandelingen gaat dan meestal omhoog.

Afhankelijkheid VS

Hoewel de ACM nog niet specifiek heeft onderzocht waarom die concurrentie is afgenomen, kan het te maken hebben met technologische veranderingen en een andere houding van bedrijven. Zo ziet de ACM dat er meer fusies en overnames plaatsvonden de afgelopen jaren, waarin grotere spelers de kleinere bedrijven overnamen die voor hen een uitdaging vormden. Vaak wordt een succesvolle start-up dan van de markt gehaald door een groter bedrijf.

De komende tijd gaat de ACM vooral kijken naar markten waarin de geopolitieke ontwikkelingen een grote rol speelt. "Die ontwikkelingen, zoals in Amerika, maken het nog urgenter", zegt Snoep. Zo is de afhankelijkheid van het bedrijfsleven en de overheid van niet-Europese clouddiensten erg groot en wil de ACM op zoek naar alternatieven om die afhankelijkheid te verkleinen.

Nieuwe bevoegdheden

Om het tij te keren, wil de ACM 'extra gereedschap' om in te kunnen grijpen bij problemen waar ze nu nog niets aan kan doen. Momenteel controleert de ACM al bedrijven met een omzet in Nederland boven 30 miljoen en met deze nieuwe bevoegdheid wil de toezichthouder ook kleinere overnames kunnen beoordelen.

Daar bovenop wil de ACM, als zij na een marktonderzoek ziet dat er te weinig sprake is van concurrentie, maatregelen kunnen opleggen in specifieke markten.

De bevoegdheid om kleinere overnames te beoordelen ligt op dit moment als wetsvoorstel bij de Tweede Kamer.

De goudprijs is gestegen naar een recordhoogte van 5000 dollar (omgerekend zo'n 4220 euro) per troy ounce (31,1 gram).

In de handel in edelmetalen zoals goud, zilver en platina wordt geteld in troy ounces om internationale standaardisatie en transparantie te waarborgen. Door de standaardmaat van precies 31,103 gram kunnen prijzen wereldwijd vergeleken worden.

De geopolitieke en economische onrust speelt een rol bij het stijgen van de goudprijs. In oktober vorig jaar steeg de prijs van goud voor het eerst naar boven de 4000 dollar. Begin dat jaar was een troy ounce goud nog 2670 dollar waard.

De prijs van goud steeg begin dit jaar na de Amerikaanse aanval van de VS op Venezuela. De prijs van goud en zilver piekten eveneens nadat de Amerikaanse president Trump met importheffingen dreigde tegen de landen die militairen naar Groenland stuurden.

NOS op 3 legde vorig jaar uit waarom de goudkoorts toeneemt in tijden van crisis:

Analisten verwachten dat de goudprijs de komende maanden zal blijven stijgen.

Het was opnieuw een week vol geopolitieke onrust. De relatie tussen de EU en Amerika is brozer dan ooit. Denemarken hield serieus rekening met een Amerikaanse aanval op Groenland en volgens analisten hing de toekomst van de NAVO aan een zijden draadje.

Het goede nieuws: de zoektocht naar nieuwe vrienden is al even bezig. En wel in de vorm van handelsdeals. Terwijl de wereldorde kantelt, probeert de EU houvast te vinden door met allerlei landen economische afspraken te maken.

Met Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay bijvoorbeeld. Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen wil zo snel mogelijk een handtekening zetten onder het zogenoemde Mercosur-verdrag, dat handel met die Latijns-Amerikaanse landen moet bevorderen.

Von der Leyen reist komende week naar India, de snelst groeiende economie ter wereld, om ook daar een handelsakkoord te tekenen. Indonesië en Mexico zijn andere landen waarmee de EU recent de handen ineenslaat. Binnenkort worden ook akkoorden verwacht met Australië, Maleisië, de Filipijnen, Thailand en de Verenigde Arabische Emiraten.

De deals bevorderen handel tussen de landen door lagere import- en exporttarieven of mogelijke toegang tot belangrijke grondstoffen. Tegelijkertijd zijn ze vaak omstreden. Dat geldt ook voor het Mercosur-verdrag, zegt universitair hoofddocent Internationale Betrekkingen Angela Wigger (Radboud Universiteit).

"Bepaalde landbouwsectoren krijgen te maken met concurrentie van goedkope import. En EU-burgers krijgen producten die niet aan de zwaarbevochten milieu- en arbeidsomstandigheden van de EU voldoen."

'Wij hebben vrienden'

Maar het belang van de nieuwe vriendschappen is niet alleen economisch, vindt geopolitiek analist Haroon Sheikh, die verbonden is aan de Vrije Universiteit en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. "De wereld is plotseling heel grimmig geworden." Hij wil dat de EU niet alleen loskomt van de grillen van de Amerikaanse president Donald Trump, maar ook van China. Dat land beperkt sinds vorig jaar de export van zeldzame aardmetalen die van groot belang zijn voor de EU.

De afhankelijkheid van het machtige Amerika en China maakt Europa zwak, betoogt Sheikh. "Met handelsakkoorden laat je zien dat je ook andere bondgenoten hebt en er dus niet zomaar over ons heen gelopen kan worden. Von der Leyen wil precies dat signaal geven: wij hebben vrienden."

Maar Wigger waarschuwt dat economische samenwerking niet hetzelfde is als vriendschap. "Bondgenoten bieden politieke rugdekking en diplomatieke solidariteit in internationale crises, maar dat gaan de Mercosur-landen echt niet doen."

Toch is het geen toeval dat de Mercosur-deal in een stroomversnelling komt na de ontvoering van de Venezolaanse president Maduro, zegt Wigger. Nu Trump probeert zijn invloed in Latijns-Amerika te vergroten, voelen die landen het belang van nieuwe partnerschappen.

"Onze gigantische afzetmarkt maakt ons heel interessant voor allerlei landen", zegt Sheikh. "Nu Amerika steeds onbetrouwbaarder is, kunnen we laten zien dat wij ons wél aan afspraken houden en niet aan machtspolitiek doen."

Precies die boodschap probeerde Von der Leyen eerder deze maand over te brengen in haar nieuwjaarstoespraak. Ze hamerde op internationale samenwerking en stabiliteit en ageerde tegen importheffingen en verdeeldheid zaaien: "We hebben gekozen voor handel boven tarieven, partnerschap boven polarisatie."

Rol Wereldhandelsorganisatie uitgespeeld

In 1995 werd de Wereldhandelsorganisatie (WTO) opgericht. Bijna alle landen ter wereld sloten zich daarbij aan en committeerden zich aan gemeenschappelijke import- en exportregels. Maar anno 2025 zit de WTO mede dankzij Amerika in een diepe impasse.

Gevolg is dat veel landen overgaan op bilaterale handelsdeals, zoals de EU nu doet. Die verschillende deals leiden tot een wirwar aan regels en voorwaarden: voor handel met land A gelden andere regels en voorwaarden dan handel met land B. "Dat maakt het handelslandschap gefragmenteerd en onoverzichtelijk", zegt Angela Wigger.

Wat vindt Trump er eigenlijk van als Europa allerlei handelsakkoorden sluit met andere landen? Sheikh: "Hij zal niet blij zijn als we minder afhankelijk van hem worden. Tegelijkertijd: ook Amerika sluit deals. Ze kunnen ons moeilijk verwijten dat we iets doen wat zij ook doen."

De EU exporteert op dit moment voor bijna 500 miljard euro per jaar naar Amerika. Ter vergelijking: het beoogde Mercosur-akkoord leidt naar verwachting tot een Europese export naar de vier Latijns-Amerikaanse landen van zo'n 50 miljard. In hoeverre kunnen de nieuwe handelsdeals Amerika vervangen? Kunnen we echt economisch onafhankelijk worden van dat land?

Niet snel, maar het is zeker mogelijk, denkt Wigger. "De EU is enorm verstrengeld met de Amerikaanse economie. Pas als we stoppen met iPhones, Instagram, Google en Amerikaanse clouds, en cruciaal: niet meer in dollars afrekenen, raken we de machtsbasis van zowel Trumps techgiganten als zijn oliebaronnen."

Er komen steeds meer chocoladewinkels in het land. Tot vijf jaar geleden waren er steeds zo'n duizend gespecialiseerde chocoladewinkels. Inmiddels staat de teller op ruim 1400.

Zuid-Holland is koploper met het aantal chocolatiers, gevolgd door Noord-Holland, Brabant en Gelderland. Dat blijkt uit cijfers die de NOS heeft opgevraagd bij de Kamer van Koophandel.

De toename is opvallend, omdat de afgelopen vijf jaar de prijs van cacao bijzonder hard is gestegen. Volgens ING-winkelstraateconoom Dirk Mulder raakt die hoge cacaoprijs vooral de chocolaverkoop in de supermarkt. De speciaalzaak heeft er in mindere mate last van, ziet hij: "Ambachtelijke chocola met bijzondere smaken wordt steeds meer als verwennerij gezien en ook vaker als cadeau gekocht."

TikTok-trendgevoelig

Dat beaamt Derk Cloosterman, mede-eigenaar van Madaq Chocolatier. De winkel startte in het najaar van 2022 in Nijmegen. Onlangs werd al de vijftiende vestiging geopend, in Breda. Filmpjes van handgemaakte lekkernijen op social media helpen enorm.

"Chocolade is heel TikTok-trendgevoelig", zegt Cloosterman. "We laten zien hoe het gemaakt wordt en de bijzondere smaken trekken mensen naar de winkel. Mensen zien chocolade ook een beetje als gezondere snoep."

ING-econoom Mulder herkent de combinatie van sociale media en bijzondere chocolade. "Laatst was die Dubai-chocolade een enorme hype. Nu gaat het weer over chocolade met mineralen en vitaminen erin of met minder suiker. Dat sluit dan weer aan bij de gezondheidstrend."

Gemaakt in de winkel

Toch hoeft niet elke chocoladewinkel het van de sociale media te hebben. "Ik heb in het begin niet eens zo veel reclame gemaakt", vertelt Amber de Bree, die in 2024 een vestiging van Olala Chocola opende in Zaltbommel. "Wij maken onze producten in de winkel. Dat klanten in de winkel zien hoe het gemaakt wordt, dat doet veel. Je merkt dat er echt veel vraag is naar kwalitatief goede chocolade."

De hype van speciale chocola is volgens Mulder in gang gezet met de lancering van het merk Tony's Chocolonely, twintig jaar geleden. "Voor die tijd had je in de supermarkt eigenlijk alleen chocola met hazelnoot, melk of puur. Tony's Chocolonely zette daar een hele variatie aan smaken tegenover. Dat zette een overgang van supermarktchocola naar ambachtelijke chocola in gang."

Wel blijft chocolade een seizoensproduct, erkent Cloosterman van Madaq. "In de zomer verkopen wij daarom vooral ijs, op basis van de smaken van onze bonbons. En macarons."

Interne opleiding

Toch is het volgens Mulder niet eenvoudig om een gespecialiseerde chocoladewinkel te beginnen. "Het is niet zo makkelijk als het openen van een koffiezaak of stroopwafelwinkel. Wie als chocolatier begint, doet vaak een opleiding patisserie of leert handmatig chocolade te maken."

De Bree doorliep een interne opleiding bij Olala Chocola. "Ik had bij een andere vestiging een workshop gevolgd. Toen begon dit vak bij mij te kriebelen."

Bij Madaq wordt de chocola door de uitbreiding van het aantal vestigingen niet meer in de winkels gemaakt. "Op ons hoofdkantoor in Velp werken tegenwoordig tien chocolatiers elke dag aan onze producten. We verkopen geen 150 bonbons, maar negen. De negen lekkerste, met pure ingrediënten. Als we amandel in een bonbon verwerken, dan voegen we er niets anders aan toe."

Kwaliteit van belang

Mulder stipt aan dat ook het soort cacao belangrijk is voor het succes van een chocoladewinkel: "Je moet echt premiumkwaliteit hebben om onderscheidend te kunnen zijn." Madaq haalt zijn cacao rechtstreeks bij een duurzame producent uit Colombia. "Dat is een wat duurdere variant, maar wel lekkerder", zegt Cloosterman.

De hoge cacaoprijs is wel een uitdaging, erkent hij. "Toen we begonnen, kochten we de cacao voor 9 euro per kilo. Nu is dat 20 euro. We hebben toen wel moeten inleveren op onze marge. Gelukkig daalt de cacaoprijs nu wat, omdat het afgelopen jaar een goed oogstjaar is geweest."

De KLM vliegt voorlopig niet meer naar het Midden-Oosten vanwege "de geopolitieke situatie", meldt de luchtvaartmaatschappij aan de NOS.

Uit voorzorg vliegt de luchtvaartmaatschappij niet door het luchtruim van Irak, Iran, Israël en "over diverse landen in de Golfregio". Vluchten naar Tel Aviv, Dubai in de Verenigde Arabische Emiraten en Dammam en Riyad in Saudi-Arabië gaan "tot nader order" niet door.

Wat de concrete aanleiding is, zegt de luchtvaartmaatschappij niet. De KLM zegt het besluit uit eigen beweging te hebben genomen. "Er is geen vliegverbod in de regio", zegt een woordvoerder. "Maar we staan wel in contact met de Nederlandse autoriteiten. We maken iedere dag dit soort afwegingen, dat doen we niet alleen."

Zelf omboeken

Gestrande KLM-passagiers kunnen volgens de woordvoerder hun vlucht omboeken naar een maatschappij die nog wel vliegt. Dat moeten ze wel zelf regelen. Hoeveel passagiers last hebben van het besluit van KLM is niet bekend.

De KLM heeft personeel in Dammam en Dubai. Dat wordt vandaag opgehaald, meldt de luchtvaartmaatschappij.

Andere luchtvaartmaatschappijen

Air France annuleerde vrijdagavond ook twee vluchten naar Dubai en de komende vluchten naar Tel Aviv. Ook British Airways annuleerde vluchten naar Dubai.

De Duitse luchtvaartmaatschappij Lufthansa liet deze week ook al weten niet meer over Iran en Irak te gaan vliegen. Ook meldde Lufthansa geen nachtvluchten meer uit te voeren naar Tel Aviv en Amman in Jordanië. Die vluchten worden nu overdag uitgevoerd.

Amerikaanse schepen onderweg

Waarschijnlijk heeft het besluit van de luchtvaartmaatschappijen te maken met de onrust in Iran en een aankondiging van de Amerikaanse president Trump. Die heeft extra militaire schepen naar het Midden-Oosten gestuurd. Hij sprak daarbij over "een armada". Hij zei niets over aanvalsplannen, maar sprak over "voor het geval dat".

De Amerikanen zijn ontstemd over het dodelijke geweld bij de grootschalige protesten in Iran, waarbij de afgelopen weken duizenden doden zijn gevallen.

Volgens Amerikaanse media zijn onder de schepen het vliegdekschip Abraham Lincoln, een van de grootste van de Amerikaanse marine, en verschillende torpedobootjagers met geleide raketten. Die zouden de komende dagen in het Midden-Oosten moeten aankomen.

Herhaalde waarschuwingen

De militaire opbouw zou president Trump de mogelijkheid kunnen geven om aanvallen uit te voeren in Iran. Tot nu toe heeft hij dat niet gedaan, ondanks herhaalde waarschuwingen aan Teheran. Trump formuleerde daarbij twee rode lijnen: het doden van vreedzame demonstranten en de massa-executie van gevangenen.

Belangrijke bondgenoot van de VS in het Midden-Oosten is Israël. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken Fidan had het over "aanwijzingen dat Israël nog steeds van plan is om Iran aan te vallen".

'Ambassade is open'

Minister Van Weel reageerde op het nieuws in het tv-programma Café Kockelmann: "De situatie is onrustig, de troepenopbouw is er. Als de Amerikanen iets zouden doen, dan lichten ze niet per se anderen van tevoren in. Het is een risicoafweging die KLM hier maakt en daar zijn zij verantwoordelijk voor."

Van Weel benadrukte dat de Nederlandse ambassade in Teheran "gewoon open is en functioneert".

Het Franse Openbaar Ministerie onderzoekt of twee baby's zijn overleden aan een giftig ingrediënt in babymelk. Vanwege de verontreiniging lopen terugroepacties in tientallen landen, waaronder Nederland.

Het gaat om een besmetting met de stof cereulide, die door een bacterie wordt veroorzaakt. De verontreiniging werd voor het eerst aangetroffen in een Nederlandse fabriek van producent Nestlé. Het bedrijf startte daarom begin dit jaar een terugroepactie in meerdere landen voor de zuigelingenvoeding Little Steps 1 & Alfamino.

Het probleem was volgens Nestlé veroorzaakt door een besmet ingrediënt van een toeleverancier waarvan Nestlé de naam niet wil zeggen. Volgens het Franse ministerie van Volksgezondheid gaat het om een Chinese firma. Omdat die aan meer producenten had geleverd, startten de Franse firma's Danone en Lactalis deze week ook een terugroepactie.

In totaal geldt daarom nu voor ruim zestig landen een waarschuwing. Klanten wordt gevraagd de voeding niet meer aan kinderen te geven maar het product in te leveren bij de winkel. Ook zonder kassabon krijgen ze dan het aankoopbedrag vergoed.

Braken, diarree, lusteloos

Cereulide kan spijsverteringsproblemen veroorzaken, zoals ernstig braken en diarree. Ook kunnen baby's lusteloos worden. De klachten kunnen optreden van dertig minuten tot zes uur na het voeden.

De Franse justitie onderzoekt twee gevallen waarin zuigelingen overleden na gebruik van verontreinigde babymelk van het Nestlé-merk Guigoz. Het gaat om sterfgevallen in december en januari in Angers en Bordeaux. In die eerste stad overleed vlak voor kerst een baby van 27 dagen, in het tweede geval ging het om een kind van twee weken oud.

Een cereulidevergiftiging werd in Bordeaux in eerste instantie uitgesloten, maar het OM wil nu meer onderzoek. In Angers wezen de eerste onderzoeksresultaten daar wel op, maar zijn ook verdere testen nodig.

Vier meldingen Nederland

Nestlé-directeur Navratil heeft in een videoboodschap excuses aangeboden voor de productiefout. "Wij bieden onze oprechte excuses aan voor eventuele zorgen of ongemak", zei hij eerder deze maand. Volgens hem is de productie stilgelegd zodra men doorhad dat er iets mis was met de ingrediënten.

Een woordvoerder van Nestlé zegt dat zich in Nederland vier ouders hebben gemeld na gezondheidsklachten van hun kind. Ze benadrukt dat ouders zich niet onnodig ongerust moeten maken.

Wat begin jaren 90 in Praag begon als een schroothandel, groeide uit tot een van de grootste defensiebedrijven van Europa. De vooral in de productie van munitie gespecialiseerde Czechoslovak Group is vanmorgen naar de beurs gegaan in Amsterdam.

Voor het geld brengt topman en eigenaar Michal Strnad de snelgroeiende defensiegigant niet naar de beurs. De 33-jarige ondernemer heeft volgens tijdschrift Forbes een vermogen van 10,7 miljard dollar, en twee militaire Black Hawk-helikopters in zijn garage.

Zeker de afgelopen jaren is zijn Czechoslovak Group hard gegroeid. In de documenten voor de beursgang is het concern er open over: het profiteert enorm van de oorlog in Oekraïne en de spanningen in het Midden-Oosten. In twaalf fabrieken in Europa en de Verenigde Staten rollen momenteel zo'n 630.000 patronen van groot kaliber munitie per jaar van de band. Vier jaar geleden stond die productie nog op minder dan 200.000 per jaar.

Veel van die granaten gaan naar Oekraïne. Het leger daar is goed voor ruim een kwart van de totale omzet van Czechoslovak Group. Van de munitie die andere Europese landen bij het bedrijf kopen, wordt vermoedelijk ook veel doorgestuurd naar Oekraïne. Bij het concern werken ruim 14.000 mensen in Europa en de VS, verdeeld over ruim honderd bedrijven.

30 miljard waard

De Czechoslovak Group groeide de afgelopen jaren door de onrust in de wereld uit van een middelgrote Europese defensieproducent naar een wereldwijde speler. Van de zware munitie die het concern produceert, gaat 75 procent naar Europese landen. Het bedrijf claimt ook de grootste producent van munitie voor handvuurwapens te zijn.

Via een beursgang hoopt de Czechoslovak Group ook meer naamsbekendheid te krijgen. Dat moet helpen om het Duitse Rheinmetall, de grootste defensieproducent uit Europa die op de beurs ruim 80 miljard euro waard is, naar de kroon te steken.

Op de Amsterdamse beurs maakt de Czechoslovak Group vandaag een grote entree. Met een verwachte beurswaarde van minimaal 30 miljard euro zou het concern bekende grote beursfondsen zoals Philips, Ahold Delhaize, ABN Amro en KPN direct achter zich laten.

Waar Rheinmetall de afgelopen jaren de belangrijke kartrekker van de Duitse beurs werd, liggen voor de Czechoslovak Group soortgelijke kansen in Amsterdam.

Schroothandelaar

De nieuwe defensiegigant werd in 1995 opgericht door de Tsjechische ondernemer Jaroslav Strnad. De schroothandelaar bouwde een imperium op de restanten van de uiteengevallen Sovjet-Unie.

Strnad begon halverwege de jaren 90 onder de naam Excalibur Army goedkoop afgedankt en overtollig militair materieel uit Oost-Europa op te kopen en door te verkopen. Via overnames begon het bedrijf vanaf 2005 ook zelf militair materieel te produceren, vooral munitie.

Daarnaast breidde het concern de activiteiten vijftien jaar geleden ook uit met andere overnames, van een spoorwegbedrijf, vrachtwagenproducent tot een maker van radarsystemen. In 2014 voegde Strnad al zijn bedrijven samen onder de naam Czechoslovak Group.

Van vader op zoon

Vier jaar later deed hij de leiding van het concern over aan zijn toen 25-jarige zoon Michal. Die ging onverstoord verder met de overnamedrift van zijn vader. Hij breidde het concern eerst uit met een radardivisie. Vervolgens kocht hij de Spaanse munitieproducent Fábrica de Municiones de Granada en het Italiaanse Fiocchi Munizioni Group.

Vader en zoon Strnad zijn redelijk mediaschuw. In een zeldzaam interview omschreef Forbes in 2019 vader Jaroslav als een grote en kalende ondernemer met het uiterlijk van Tony Soprano uit de tv-serie The Sopranos.

De meest omstreden overname was die van Kinetic Group. De Czechoslovak Group bood ruim 2 miljard dollar om de grootste Amerikaanse producent van munitie voor handvuurwapens in bezit te krijgen. Veel Republikeinse politici, tot aan de toen nog aanstaande vicepresident JD Vance aan toe, waren fel tegenstander.

Zij stelden dat de nationale veiligheid in gevaar zou komen als de grootste kogelmaker van het land in buitenlandse handen zou komen. Uiteindelijk keurde een commissie de deal vorig jaar toch goed.

25 euro

Vandaag gaat nog geen vierde van de totale aandelen van de Czechoslovak Group naar de Amsterdamse beurs. Ze werden de afgelopen dagen voor 25 euro per stuk aangeboden bij grote beleggers, zogenoemde institutionele beleggers.

Particuliere beleggers, die volgens De Nederlandsche Bank steeds meer aandelen van defensiebedrijven kopen, konden pas na opening van de beurs instappen. Het aandeel opende vanmorgen om 09.00 uur met een prijs van 32 euro.

Veel te zeggen krijgen aandeelhouders overigens niet bij het nieuwe beursgenoteerde bedrijf. Topman Michal Strnad behoudt 99,98 procent van het stemrecht. Wel belooft het bedrijf jaarlijks 30 tot 40 procent van de winst aan aandeelhouders uit te keren.

Ambtenarenpensioenfonds ABP heeft veel minder Amerikaans schuldpapier in handen dan in maart 2025, vlak voor president Trump zijn importheffingen over de wereld uitstrooide. Dat blijkt uit hun meest recente beleggingsoverzicht, dat ABP altijd met drie maanden vertraging publiceert.

Eind maart was de waarde van de Amerikaanse staatsobligaties in de boeken van ABP nog ruim 29 miljard euro. Eind september leende ABP nog maar 19 miljard euro aan de VS uit, ruim een derde minder.

Zo'n snelle afbouw zegt iets over het gebrek aan vertrouwen in de financiële stabiliteit van de VS, vinden deskundigen. De miljarden die niet meer in Amerikaanse staatsleningen zitten, worden juist uitgeleend aan Nederland en Duitsland. In dezelfde periode is ABP aan Nederland een kleine 3 miljard euro extra gaan uitlenen en aan Duitsland ruim 6 miljard euro.

In een interview met Fox News dreigde Trump gisteren nog met "grote represailles" als Europese landen Amerikaanse aandelen of obligaties verkopen. Met zo'n 500 miljard aan pensioengeld is ABP het grootste fonds van Nederland en ook wereldwijd een belangrijke institutionele belegger.

Meerdere factoren

De vraag is of ABP bewust geld weghaalt uit Amerika of dat het uitgeleende bedrag minder waard is geworden. Zo kan de stijgende rente op een staatslening de waarde omlaagdrukken. Daarnaast kan het nieuwe Nederlandse pensioenstelsel een rol spelen. Pensioenfondsen mogen daarin risicovoller beleggen dan voorheen en doen daarom waarschijnlijk relatief veilige obligaties van de hand.

In dit geval speelt die hogere rente geen grote rol, zeggen pensioenexperts. Vlak na Trumps aankondiging van importheffingen in april 2025 steeg de obligatierente sterk, maar die stijging is vrijwel tenietgedaan. Dat zou dus maar zeer beperkt verklaren dat de Amerikaanse obligaties voor een veel lager bedrag in de boeken staan, zegt Bas Werker, hoogleraar pensioenen en verbonden aan pensioendenktank Netspar.

Ook het afbouwen van obligaties vanwege het nieuwe pensioenstelsel lijkt nog niet aan de orde bij ABP, denkt Jacintha van Bijnen van pensioenadviseur AON: "Als je Amerikaanse voor Europese obligaties verruilt, ben je niet bezig met het lozen van obligaties."

Van de hand

Bewust beleid van ABP, oftewel verkoop of niet opnieuw aankopen, lijkt dus een grote rol te spelen. "De onvoorspelbaarheid van Trump, en in bredere zin de toenemende geopolitieke onzekerheid, leiden ertoe dat ook pensioenfondsen kritischer dan voorheen kijken naar hun financiële én niet-financiële weerbaarheid", zegt Pim Zomerdijk van beleggingsadviseur Sprenkels.

Of Amerikaanse obligaties van de hand zijn gedaan vanwege Trumps beleid, wil ABP niet zeggen. Een woordvoerder laat weten geen uitspraken te kunnen doen over recente transacties of de beleggingsstrategie, om "onze deelnemersbelangen niet te schaden". Met die informatie zouden concurrerende beleggers kunnen verkopen, waardoor de belegging minder waard kan worden.

Om het pensioengeld goed te beleggen én te beschermen zoekt ABP naar stabiliteit. "Daar is onze beleggingsmix op gericht", zegt de woordvoerder. Staatsobligaties worden doorgaans beschouwd als bescherming tegen sterke schommelingen van de aandelenbeurzen en valuta.

Schuld VS

Al decennialang wordt de VS als de veilige haven van de financiële wereld beschouwd, maar door de oplopende overheidsuitgaven loopt de staatsschuld op. Daardoor groeien de twijfels of Amerika nog in staat is om die schulden af te lossen.

Een hoge schuldenlast is geen probleem zolang genoeg landen, beleggers en particulieren graag dollars in bezit hebben. Door Trumps importtarieven zet hij de handel met andere landen onder druk. Sinds zijn tweede termijn als president is de waarde van de dollar met ruim 10 procent gedaald.

Ook oefent Trump druk uit op de centrale bank, de FED, om de rente te verlagen en dreigt met ontslag van FED-voorzitter Jerome Powell. De Nederlandsche Bank waarschuwde dit najaar ook voor het risico van financiële instabiliteit en zwakkere Amerikaanse staatsobligaties.

Scandinavische pensioenfondsen

Deze week meldde zakenkrant Dagens Industri al dat een groot Zweeds pensioenfonds zo'n 7 miljard euro aan Amerikaanse obligaties van de hand heeft gedaan. Daarnaast zegt een pensioenfonds uit Groenland investeringen uit de VS weg te willen halen als reactie op Trumps dreiging om Groenland in te nemen.

Ook twee pensioenfondsen uit Denemarken hebben hun Amerikaanse staatsobligaties verkocht. Het gaat om fondsen waarbinnen leraren en academici pensioen opbouwen. "Deze beslissing is het gevolg van de zwakke Amerikaanse overheidsfinanciën", zei Anders Schelde, hoofd investeringen van het Deense lerarenpensioenfonds. Volgens hem heeft het te maken met risicobeheersing. Het geld wordt nu gestoken in minder risicovolle beleggingen.

Net als ABP zegt het Deense lerarenpensioenfonds dat het lozen van Amerikaans schuldpapier niet direct te koppelen is aan de oplopende spanningen tussen de VS en Europa. Toch valt het niet helemaal los te zien van elkaar: "Natuurlijk maakt dat het niet moeilijker om zo'n beslissing te nemen", zei Schelde.

De zorgen over het gebruik van sociale media blijven toenemen, blijkt uit het jaarlijkse socialemediaonderzoek van onderzoeksbureau Newcom, op basis van een representatief onderzoek onder 6685 mensen.

Van de 14,6 miljoen Nederlanders die actief zijn op deze platformen, zeggen 2,6 miljoen mensen zich minder gelukkig te voelen door media als WhatsApp, Facebook en TikTok. Vorig jaar waren dat er 2,4 miljoen.

7,2 miljoen mensen vinden dat het scrollen, liken en delen van berichten op sociale media een gevaar vormen voor de geestelijke gezondheid. Dat vonden vorig jaar 6,9 miljoen gebruikers.

Problematisch

Volgens Newcom-directeur Neil van der Veer ervaren we meer bijeffecten dan ooit. "De impact die het heeft op ons mentale welzijn en de mate van eenzaamheid is heel groot geworden."

Het is niet de schuld van één sociaal medium maar van alle apps samen, zegt Van der Veer.

Hoe actiever we zijn op dit soort platformen, des te meer mensen zeggen klachten erdoor te ervaren. Steeds meer mensen proberen daarom hun tijd op sociale media te verminderen: zo'n 5,5 miljoen mensen doen een poging.

Gen Z

De roep om regelgeving en regulering wordt groter, concludeert Newcom. Bijna twee op de drie Nederlanders (63 procent) zijn inmiddels voor een verbod op sociale media onder de 16 jaar. Vorig jaar was dat nog 57 procent.

Onder elke leeftijdsgroep neemt die steun toe. Maar onder gen Z'ers, tussen de 16 en 28 jaar, groeit de steun het hardst. Daar vindt inmiddels 60 procent dat er een verbod moet komen. Vorig jaar was dat nog 44 procent.

"Een enorme verschuiving in één jaar, het doorbreekt het cliché dat jongeren geen regels willen", zegt Van der Veer. "Dit is de generatie die er ervaring mee heeft, zij zien de gevaren mogelijk nog meer."

In het onderzoek noemen Nederlanders verschillende redenen waarom ze voor een verbod zijn. De meestgenoemde is dat kinderen nog niet goed om kunnen gaan met de schadelijke effecten van sociale media. Ook zou het de druk om online te moeten zijn verminderen en beschermen tegen ongepaste inhoud.

Het belangrijkste argument tégen zo'n verbod, vinden Nederlanders, is dat sociale media kinderen ook positieve vaardigheden kunnen leren.

Verslaafd

Echte telefoonverslaving komt voor, maar die categorie is vrij klein, zegt manager preventie Floor van Bakkum van verslavingsinstituut Jellinek. Niet iedereen die veel de telefoon gebruikt, is ook direct verslaafd, zegt zij.

"Jij of je omgeving moet er dan substantieel last van hebben. Veel mensen die sociale media gebruiken, hebben moeite ermee te stoppen. Maar ze hebben er tegelijkertijd niet zoveel last van dat een behandeling in de ggz nodig is."

Toch zijn de apps niet onschuldig, zegt Van Bakkum. "Mensen hebben er in toenemende mate moeite mee, daarom moeten we als samenleving manieren vinden om er beter mee om te gaan."

Van Bakkum wijst op goede afspraken, zoals telefoons die op school niet de klas in mogen. "En ook zelf kun je veel doen, maar gewoontes veranderen kost vaak meerdere pogingen."

Australië

In Australië geldt sinds eind vorig jaar een verbod op sociale media voor kinderen onder de 16. Zij mogen er geen accounts meer hebben op sociale platformen. Ondernemen de bedrijven geen stappen om accounts van kinderen te verwijderen, dan riskeren zij boetes tot omgerekend zo'n 28 miljoen euro.

Meerdere Europese landen zeggen een soortgelijk beleid te overwegen en ook de Europese Commissie denkt erover na.

Schikking

Berichtenapp Snapchat trof eerder deze week een schikking met een 19-jarige Amerikaanse vrouw. Zij stelde dat het ontwerp van het platform haar verslaafd maakte en haar mentale gezondheid heeft geschaad. Het is onbekend welke afspraken er zijn gemaakt met Snapchat of om welk geldbedrag het gaat.

Deze vrouw heeft ook zaken aangespannen tegen socialemediabedrijven van Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp), ByteDance (TikTok) en Alphabet (YouTube), meldt Bloomberg.

In die zaken is geen schikking bereikt. CEO van Meta, Mark Zuckerberg, zal waarschijnlijk als eerste getuigen in een aankomende rechtszaak.

NOS op 3 maakte eerder deze video over de mogelijke schadelijke gevolgen van sociale media: