De duurzaamheidsclaims die Primark op grote posters in zijn eigen Nederlandse winkels doet, zijn misleidend. Tot dat oordeel komt de Reclame Code Commissie.

De kledingketen heeft op posters teksten geplaatst als "De CO2-uitstoot met 50% verminderen. Zodat de planeet vrij kan ademhalen" en "Biologisch, gerecycled, duurzaam en betaalbaar katoen". Volgens de commissie wordt hiermee ten onrechte de indruk gewekt dat dit op dit moment al de situatie is bij Primark, terwijl het gaat om een streven voor de toekomst.

Op de posters nuanceert Primark dat wel, maar dat staat in dusdanig kleine letters, dat de consument dat volgens de commissie gemakkelijk kan ontgaan. Bovendien zijn er twijfels bij de haalbaarheid van sommige claims. Zo wil Primark in 2027 de uitstoot gehalveerd hebben, blijkt uit de kleine letters, maar ontbreekt daar volgens de commissie een concreet stappenplan voor.

Een bewering over het niet meer gebruiken van wegwerpplastic vond de commissie op dezelfde manier misleidend.

Ook oordeelde de commissie over een poster waarop stond "Wij maken onze kleding circulair. Zodat de wereld blijft draaien." Deze poster bevatte weer in kleine letters de tekst dat kleding in 2027 recyclebaar zal zijn, maar ook daarvan zegt de commissie dat die nuancering de consument waarschijnlijk zal ontgaan. Daarnaast vindt de commissie dat Primark niet duidelijk genoeg maakt dat 'circulair' in deze context 'recyclebaar' betekent.

De zaak werd bij de commissie voorgedragen door de duurzame modeactivist Sara Dubbeldam. Primark gaat tegen de uitspraak in beroep. "Onze doelstellingen zijn realistisch, haalbaar en worden duidelijk gecommuniceerd, onder meer door middel van een jaarlijks rapport", zegt een woordvoerder tegen Modeplatform Fashion United.

Zolang het beroep loopt, hoeft de keten sowieso niets aan te passen. Als de uitspraak echter ook in hoger beroep blijft staan, dan kan de commissie aan de toezichthouder Autoriteit Consument & Markt (ACM) vragen om in te grijpen.

Ook kan de uitspraak houvast geven bij bijvoorbeeld een civiele rechtszaak die kan volgen. Advocaat Laura van Gijn van advocatenkantoor De Roos, dat namens Dubbeldam naar de commissie ging, zegt dat naar de civiele rechter stappen "zeker de overweging waard is".

Het komt vaker voor dat kledingmerken en winkelketens consumenten niet goed voorlichten over de duurzaamheid van hun producten. Zo sprak de ACM vorig jaar nog Decathlon en H&M aan op het gebruik van de termen 'ecodesign' en 'conscious' zonder dat ze uitleg gaven wat ze daarmee bedoelden. Er werden geen sancties opgelegd omdat beide bedrijven beloofden voortaan consumenten duidelijker te informeren en in totaal 900.000 euro doneerden aan verschillende duurzame doelen.

Vrouwen in IJsland hebben vandaag voor 24 uur het werk neergelegd uit protest tegen de loonkloof. Ze vinden dat het in IJsland, maar ook daarbuiten, veel te lang duurt voordat iedereen gelijk wordt beloond. Ook premier Jakobsdottir doet mee aan de staking.

"Het zou zomaar 300 jaar kunnen duren voordat er wereldwijd gendergelijkheid is", zei de premier tegen de publieke radiozender Ras 1. Ze verwacht dat haar vrouwelijke collega's in het kabinet vandaag ook thuisblijven.

De IJslandse vakbonden, die de staking organiseerden, roepen vrouwen en non-binaire personen op om betaald en onbetaald werk, zoals huishoudelijke klusjes, vandaag te weigeren.

Over het hele eiland zijn scholen en bibliotheken deels of helemaal gesloten. In ziekenhuizen is alleen de spoedeisende hulp open. Verder worden hotelkamers niet schoongemaakt, zijn er vertragingen in het openbaar vervoer en maakt de publieke omroep minder uitzendingen op radio en televisie.

Grote delen van het centrum van de hoofdstad Reykjavik zijn afgesloten voor verkeer vanwege een demonstratie.

IJsland is al veertien jaar het meest progressieve land op de genderkloofindex van het World Economic Forum. Toch zijn er beroepen waarin vrouwen zeker 20 procent minder verdienen dan mannen, blijkt uit data van het IJslandse statistiekbureau.

"We worden een gelijkheidsparadijs genoemd, maar er zijn nog steeds grote verschillen in beloning tussen de seksen", zegt een van de organisatoren van de staking tegen persbureau Reuters. "Sectoren waarin veel vrouwen werken, zoals de zorg en de kinderopvang, worden nog steeds ondergewaardeerd en onderbetaald."

Het is voor IJsland de eerste volledige stakingsdag sinds 1975. Op 24 oktober van dat jaar was er ook een grote staking van vrouwen. 90 procent weigerde te werken, schoon te maken of voor de kinderen te zorgen, uit protest tegen discriminatie op de werkvloer. Een jaar later werd een wet aangenomen die gelijke rechten voor alle geslachten zou moeten garanderen.

Bedrijven ontwijken de regels die zijn bedoeld om het gebruik van wegwerpplastic te verminderen. De doelen om de hoeveelheid plastic zwerfafval te verminderen dreigen daardoor niet te worden gehaald, waarschuwt de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) in een rapport dat vandaag is aangeboden aan de Tweede Kamer. Demissionair staatssecretaris Heijnen zegt in een reactie de signalen van de inspectie serieus te nemen.

Vorige week meldde de NOS al dat de inspectie voorafgaand aan de invoering van de regels negatief oordeelde over de uitvoerbaarheid, haalbaarheid en fraudebestendigheid ervan.

Het gaat om een heel pakket aan regels om het gebruik van herbruikbare verpakkingen te stimuleren dat sinds 2021 stapsgewijs wordt ingevoerd. Op die manier moet er minder plastic in het zwerfafval komen. Elke dag gooien we in Nederland 19 miljoen plastic bakjes en bekers weg.

Onderdeel hiervan is de omstreden toeslag op plastic wegwerpbakjes en -bekers. De Tweede Kamer nam vorige week nog een motie aan om die toeslag af te schaffen.

Volgens de ILT maken bedrijven handig gebruik van ontwijkmogelijkheden in de regelgeving en richten ze zich nog altijd vooral op wegwerpverpakkingen. Wat de bedrijven doen is niet illegaal, maar wel ongewenst, stelt de organisatie die verantwoordelijk is voor de handhaving.

Zo vervangen ze harde plastic verpakkingen, waar supermarkten een toeslag voor moeten rekenen, door 'zachte' plastic wikkels. Het gaat dan bijvoorbeeld om eenpersoonsporties noten, salade, fruit of snoepgroenten. Verder zijn er steeds meer drankkartons te vinden in de schappen, om statiegeld op blik en kleine flesjes te ontwijken.

Voor producenten van sappen, siropen, zuiveldranken en alcoholische dranken is het juist aantrekkelijker om plastic flessen te gebruiken als verpakking, omdat daarop voor hen geen statiegeldverplichting zit. Die geldt nu alleen voor water- en frisdrankflesjes. Als ze het in blik doen, moeten ze juist wél statiegeld rekenen.

Ook passen bedrijven producten als plastic rietjes, borden en bestek minimaal aan om ze vervolgens als herbruikbaar te presenteren, stelt de inspectie. Terwijl het gebruik in de praktijk eenmalig is.

In een Kamerbrief noemt demissionair staatssecretaris Heijnen de bevindingen van de inspectie zorgelijk. Ze worden meegenomen in de evaluatie van de wetgeving volgend jaar. Ze schrijft verder "expliciet" te kijken naar de verschuiving van het gebruik van harde plastics naar zachte. Onderzocht wordt "op welke wijze we deze kunnen stoppen".

Voor milieuorganisatie Recycling Netwerk Benelux zijn de conclusies van de inspectie geen verrassing. "Net als de ILT hebben wij al vroeg gewaarschuwd voor de zwaktes in de wetgeving", zegt Suze Govers in het radioprogramma Nieuws en Co. "Als de waarschuwingen vanuit de milieuhoek en de ILT serieus waren genomen, had de wet er wel anders uitgezien."

Dat de regels zo makkelijk te omzeilen zijn, heeft mogelijk te maken met de sterke lobby vanuit de verpakkingsindustrie, zegt Govers. "Maar uiteindelijk is het wel de regering die de wetgeving maakt."

Streamingdienst Viaplay heeft op het allerlaatste moment de publicatie van de kwartaalcijfers uitgesteld. Volgens het bedrijf, dat in Nederland onder meer de Formule 1-races uitzendt, lopen er op dit moment nog belangrijke gesprekken over de toekomst van het bedrijf.

Zo praat het Zweedse bedrijf met aandeelhouders en geldschieters over een mogelijke herstructurering. Ook is het bedrijf bezig onderdelen te verkopen.

Viaplay zit al enige tijd in de problemen. Het lukt het Zweedse bedrijf niet om de grote investeringen in programma's en sportlicenties terug te verdienen. Vorig kwartaal leed de streamingdienst daardoor een verlies van omgerekend 6,5 miljoen euro.

Volgens het bedrijf is er inmiddels al een aantal stevige maatregelen genomen. Zo is het aantal werknemers met 30 procent teruggebracht en heeft het bedrijf zich uit meerdere landen teruggetrokken. Ook is een aantal eigen producties stilgelegd.

Door de problemen kelderde de beurswaarde van Viaplay deze zomer. Vandaag staat, een uur na de opening van de Zweedse beurs, het aandeel opnieuw zo'n 17 procent lager.

Wanneer aandeelhouders meer horen over de prestaties van het bedrijf in het derde kwartaal is nog onduidelijk. Viaplay zegt de kwartaalcijfers uiterlijk 28 november te publiceren.

Ondanks de nog altijd krappe arbeidsmarkt werkten het afgelopen kwartaal een stuk minder uitzendkrachten via Randstad. Het gaat in Nederland om een daling van 63.000 naar 51.000 werknemers, blijkt vandaag uit de kwartaalcijfers van het uitzendconcern. Dat is bijna 20 procent.

De krimp zit vooral in sectoren waar vorig jaar, vlak na de coronacrisis, juist heel veel vraag naar mensen was. "Dat zien we met name in de transport en logistiek en de e-commerce", zegt bestuursvoorzitter Jeroen Tiel van Randstad Groep Nederland. "Maar we zien ook heel duidelijk een teruggang bij IT-diensten en financiële diensten."

De Nederlandse situatie is geen uitzondering. Over de hele linie is de omzet van Randstad vergeleken met een jaar eerder gedaald, voor het derde kwartaal op rij. Waar vorig jaar rond deze tijd wereldwijd nog zo'n 650.000 mensen via Randstad tijdelijk werk hadden, zijn dat er nu nog een kleine 600.000.

Opvallend is dat het aantal vacatures volgens Randstad wel toeneemt. Tiel spreekt van een recordaantal. "Het aantal vacatures neemt toe, maar dat wil niet zeggen dat er groei is in de werkgelegenheid. Het kost de BV Nederland nog steeds veel moeite om de juiste mensen op het juiste moment te vinden."

De omzet van het concern daalde afgelopen kwartaal met 8 procent naar ruim 6 miljard euro. De nettowinst komt met 190 miljoen euro ongeveer een vijfde lager uit. In oktober ziet het bedrijf vooralsnog geen verbetering.

De Chinese oud-medewerker van ASML die vorig jaar bedrijfsgeheimen stal, vertrok daarna naar Huawei. Dat meldt dagblad NRC op basis van meerdere bronnen rondom ASML.

De Nederlandse chipfabrikant maakte dit voorjaar al bekend dat er sprake was van bedrijfsspionage, maar meldde niets over een overstap van de oud-medewerker naar het Chinese technologiebedrijf Huawei. In een briefing aan beleggers omschreef ASML-topman Peter Wennink de gestolen informatie als "één stukje van een puzzel waarvan je de doos niet hebt".

De bedrijfsspionage ligt gevoelig. De Verenigde Staten hanteren zware exportbeperkingen voor China met betrekking tot chips. Door de sterke bemoeienis van de Chinese overheid zouden de Chinese techbedrijven een oneerlijke concurrent vormen voor de Amerikaanse bedrijven.

Ook Nederland en ASML staan onder zware druk van de VS om niet samen te werken met China. Zo levert ASML geen machines en bepaalde onderdelen niet meer. Hierdoor kan China vooralsnog nog niet de meest geavanceerde chips maken.

ASML laat weten niet te reageren op het bericht over de overgestapte medewerker.

Philips weet het herstel van vorig kwartaal voort te zetten. Het bedrijf, vooral actief op het gebied van medische technologie, behaalde in het derde kwartaal een omzet van 4,5 miljard euro, 11 procent meer dan een jaar eerder. Volgens Philips-topman Jakobs heeft dit vooral te maken met een betere toelevering van apparaten aan ziekenhuizen en consumenten.

Ook ligt een geplande kostenbesparing op schema. Inmiddels zijn 7500 van de geplande 10.000 mensen ontslagen of herplaatst. Verder zijn de kosten voor onderzoek en innovatie naar beneden gebracht. In de afgelopen drie maanden is daarmee 258 miljoen euro bespaard, meldt het bedrijf.

Wel is de orderportefeuille kleiner geworden; er kwamen 9 procent minder nieuwe opdrachten binnen dan in hetzelfde kwartaal een jaar geleden. Volgens Philips heeft dat vooral te maken met minder orders uit China. Bestuursvoorzitter Jakobs: "China heeft maatregelen genomen die ervoor zorgen dat de markt krimpt."

Wel vertrouwt Philips erop dat de markt zich herstelt: "Het gaat om 1,3 miljard mensen en een enorme populatie die ouder wordt. Er is meer zorg en technologie nodig." Vorige week vierde Philips 100 jaar handelsrelaties met China.

Philips zegt dat het terugroepen van apneu-apparaten de hoogste prioriteit behoudt. Het bedrijf is verwikkeld in een juridische strijd hierover: door losgekomen stukjes schuim zouden gebruikers van de apparaten gezondheidsschade hebben opgelopen. Er staan het bedrijf nog langdurige rechtszaken in Amerika en Europa te wachten, waarbij het mogelijk om miljardenclaims gaat.

Philips zelf trekt vooralsnog de conclusie dat er geen aanwijsbare gezondheidsschade is door toedoen van de apparaten. Jakobs: "Wat onze test tot nu toe heeft laten zien, is dat er geen veiligheidsrisico voor de patiënten is die onze producten hebben gebruikt." De Amerikaanse toezichthouder FDA vindt dat Philips het onderzoek nog niet grondig genoeg gedaan heeft.

Vorige maand publiceerde NRC dat Philips jarenlang klachten over de slaapapneu-apparaten verzweeg. Philips CEO Jakobs ontkent dit: "Wij hebben de klachten aangemeld en daar hebben we op geacteerd. Dit is ook de aanleiding geweest voor de terugroep."

Afgelopen zomer werd bekend dat de Italiaanse miljardairsfamilie Agnelli, bekend van Fiat, 15 procent van de aandelen van Philips kocht.

Volgens Philips heeft deze ontwikkeling het bedrijf goed gedaan. Jakobs: "Dit is sterke steun voor ons. Er is een enorm vertrouwen uitgesproken door 3 miljard te investeren."

"English, please?" In de horeca in de grote steden is het al langer gangbaar. Maar als je het idee hebt dat je ook in winkels vaker medewerkers aantreft die geen Nederlands spreken, dan kan dat kloppen.

Verschillende grote winkelketens zeggen medewerkers te verwelkomen die het Nederlands (nog) niet machtig zijn. Niet alleen vanwege de krapte op de arbeidsmarkt, maar ook voor de diversiteit, blijkt uit een rondgang van de NOS.

Bij Zeeman was Nederlands een vereiste, maar dit jaar veranderde dat. "Sinds de arbeidsmarkt zo krap is geworden is Nederlands geen harde eis meer", aldus een woordvoerder. "Dit geeft ons iets meer ruimte; we kunnen wat makkelijker mensen plaatsen."

Niet-Nederlandstaligen worden alleen ingezet als de filiaalbeheerder Engels kan spreken. "Die moet procedures kunnen overdragen en instructies kunnen geven, ook vanwege de veiligheid."

Zeeman schat dat nu minder dan 1 procent van medewerkers met klantcontact geen Nederlands spreekt.

Ook Hema zet Engelstaligen in. "Er is schaarste op de arbeidsmarkt. Onze filiaalmanagers zorgen ervoor dat er een goede balans is tussen Nederlands- en Engelssprekende medewerkers. In de steden zijn meer Engelssprekende klanten, dus ook meer Engelssprekende medewerkers. Het is belangrijk dat ons winkelpersoneel een afspiegeling vormt van de maatschappij."

Ook bij Plus-supermarkten kan je Engelstalige medewerkers tegenkomen, hoewel de keten een voorkeur heeft voor Nederlandstaligen. "Wanneer voor een vacature een geschikte kandidaat Engels spreekt, kan het voorkomen dat we die aannemen. In stedelijke gebieden is dit het meest gebruikelijk, omdat we daar meer niet-Nederlandstalige klanten hebben."

In kleinere, zelfstandige winkels is Nederlands meestal wel een vereiste. Althans in Utrecht, blijkt uit een rondgang langs zaken in de binnenstad. Maar dat geldt ook niet overal daar.

Zo werkt de Britse Florence Mitchell-Green in cadeauwinkel 'It all starts with a Postcard'. "Ik begin altijd in het Nederlands en dat werkt 80 procent van de tijd. Maar als mensen een specifieke vraag hebben, moet ik overschakelen naar Engels."

"Meestal is dat prima. Als iemand geen Engels kan, proberen we het toch weer in het Nederlands en gebruik ik Google Translate voor specifieke woorden. Omdat ik altijd in het Nederlands begin, heeft men ook de indruk dat ik mijn best doe, dat helpt wel."

Iets verderop, bij kledingzaak Katoenfabriek, vertelt mede-eigenaar Yvette van Middelkoop dat ze het prima vindt om ook niet-Nederlandstaligen in de winkel te hebben staan. "Het is ook wel heel fijn om met die mensen te werken. Het is echt zelden dat een klant geïrriteerd is of zegt 'maar ik kan helemaal geen Engels'. En er is altijd iemand die Nederlands praat, dus dan springt diegene in en vertaalt of neemt het over. Dus er is eigenlijk nooit een probleem."

Bij Jumbo-supermarkten is Nederlands ook geen voorwaarde. "We streven naar diversiteit in de volle breedte en geloven in een cultuur waarin collega's verschillend zijn. Zeker in grootstedelijke gebieden zie je dat ook een deel van onze klanten liever in het Engels communiceert. Uiteraard zorgen we er voor dat er altijd Nederlands sprekende collega's aanwezig zijn."

Action zegt een personeelsbestand na te streven "dat een afspiegeling is van onze diverse klantenkring". "We verwelkomen iedereen, inclusief Engelstalige medewerkers. Voorop staat dat onze klant altijd te woord gestaan kan worden in de landelijke taal. Daarom worden Engelstaligen voornamelijk ingezet als vulploegmedewerker."

Ahold zegt dat bij Albert Heijn al een hele tijd medewerkers Nederlands of Engels mogen spreken. Bij drogisterijketen Etos en slijterij Gall & Gall is Nederlands wel een voorwaarde, "vanwege de adviesfunctie". Drogisterijmedewerkers moeten bijvoorbeeld uitleg geven over medicijnen.

Hetzelfde geldt bij Kruidvat. "Om klanten goed te kunnen helpen en adviseren", aldus een woordvoerder. "Hier zijn wel eens uitzonderingen op. Zo hebben we met gemeente Amsterdam een samenwerking gehad om mensen uit Oekraïne een baan aan te bieden."

Lidl zegt Engelstalige medewerkers aan te nemen vanwege het diversiteits- en inclusiebeleid en ook de huidige arbeidsmarkt. "In verband met klantvriendelijkheid hebben wij wel de voorkeur dat we klanten in het Nederlands te woord kunnen staan. Echter in een uitzonderlijke situatie is dit niet het geval."

Aldi zegt dat het bij een grotere teamsamenstelling mogelijk is om "enkele medewerkers in te zetten met minimaal een Engelse taalbeheersing". Ook Aldi merkt "de behoefte van klanten om in een andere taal dan Nederlands te communiceren".

Bouwmarkt Gamma wil toch wel echt Nederlandstalig personeel. "We vinden het van groot belang dat verkoopmedewerkers helder advies kunnen geven over een klus. Dat lukt eigenlijk alleen goed in het Nederlands."

De keten erkent dat het zo wel moeilijker is om mensen te vinden. "Werving is een continue uitdaging. Maar dat betekent niet dat we onze eisen loslaten. We vinden het van evident belang dat personeel alles snapt en leest en alle Nederlandse handboeken en instructies begrijpt."

Gamma heeft wel eens een uitzondering gemaakt. In een zeer beperkt aantal bouwmarkten werken Oekraïense vluchtelingen onder begeleiding.

Concurrent Praxis staat er ietsje anders in. Ook daar vinden ze het essentieel dat personeel klus- en bouwadvies kan geven. "Op minder dan een procent na zijn collega's de Nederlandse taal machtig. Voor mensen die de taal nog niet machtig zijn (en dat wel graag willen) hebben we in grotere winkels de mogelijkheid om te werken met een buddy-systeem. We zien in regio's ook voordelen als medewerkers meerdere talen spreken, bijvoorbeeld Nederlands en Pools."

De failliete winkelketen Big Bazar maakt geen doorstart. Dat hebben de curatoren laten weten.

Van de twintig geïnteresseerden die zich na het faillissement hadden gemeld, hebben tien gegadigden een bod uitgebracht. De biedingen waren enkel voor de resterende voorraden van de winkel. Er was "geen reële" bieding voor een doorstart. De curatoren vonden de biedingen voor de voorraden ook nog te laag, waardoor ze zijn afgewezen.

De curatoren zeggen het te betreuren dat er geen interesse is in een gehele of gedeeltelijke doorstart van de keten. Het personeel is inmiddels op de hoogte gebracht. De komende periode zal de voorraad uit de Big Bazar-winkels worden uitverkocht, met korting.

Big Bazar werd op 26 september door de rechtbank Amsterdam failliet verklaard. De koopjesketen kampte met langlopende huurachterstanden, wanbetalingen aan leveranciers en een belastingschuld van bijna 10 miljoen euro.

Volgens Big Bazar zijn de problemen ontstaan door de naweeën van de coronacrisis, te hoge huren voor winkelpanden en teruglopende klandizie door economische tegenwind.

Particuliere verhuurders hebben tot nu toe nauwelijks gebruik gemaakt van een belangrijke subsidie om huurhuizen te verduurzamen. Tot nu toe is zo'n 3 miljoen euro van de beschikbare 152 miljoen euro aangevraagd, dat is zo'n 2 procent.

Het gaat om de zogeheten Subsidieregeling Verduurzaming en Onderhoud Huurwoningen, die tot eind 2025 aan te vragen is. Hiermee kunnen verhuurders een bijdrage van maximaal 6000 euro per woning krijgen om spouwmuren te laten isoleren, nieuw glas te laten plaatsen, of een energiezuinig ventilatiesysteem te laten installeren.

De subsidie dekt niet de gehele investering, omdat per vierkante meter glas of spouwmuur een maximumbedrag is vastgesteld. De kosten voor de verhuurder zijn dus een veelvoud daarvan.

"Aan onze voorlichting heeft het in ieder geval niet gelegen, want we hebben al onze leden erover geïnformeerd", zegt Kavish Partiman van Vastgoed Belang, de belangenvereniging voor verhuurders. "Maar de prikkel om te investeren is voor verhuurders weg door alle recente maatregelen van het kabinet."

Daarmee doelt de belangenclub onder meer op de sterk verhoogde vermogensbelasting op huurwoningen. Daarnaast gaat volgend jaar mogelijk de nieuwe wet betaalbare huur in, waardoor veel woningen onder een maximale huurprijs gaan vallen. De huurprijs wordt berekend op basis van een puntenstelsel. Alleen als een woning meer dan 186 punten heeft, hoeft de verhuurder geen maximale huurprijs aan te houden.

In dat puntenstelsel zou het extra aantrekkelijk moeten zijn om te verduurzamen: voor woningen met energielabel A en B mogen verhuurders vanaf volgend jaar meer huur vragen, terwijl ze met een slechte label juist aftrek op die maximale prijs krijgen krijgen. Maar voor veel verhuurders is het desondanks de investering uiteindelijk toch niet waard.

"Ik heb drie woningen met energielabel E, maar ze hebben al dubbel glas", vertelt een verhuurder die anoniem wil blijven. "De maatregelen die ik nu moet nemen zijn een stuk ingrijpender. Maar daarmee kom ik nog altijd niet boven de maximale huurprijs van 1100 euro uit. Het heeft dus geen zin om te investeren, want de huur die ik mag vragen blijft gezien de kosten te laag."

Ook verhuurder Paul Uijtewaal vindt het verduurzamen van zijn appartement met energielabel E een veel te grote investering. "Het appartement zit in een complex, maar andere particuliere wooneigenaren willen nog geen maatregelen nemen. Dus nu moet ik in mijn eentje gaan verduurzamen, omdat ik als enige verplicht word."

Uijtewaal liet al eerder aan de NOS weten dat hij daarom zijn woningen verkoopt zodra een huurder eruit gaat. Inmiddels staat zijn eerste woning in de verkoop.

De Woonbond, die opkomt voor de belangen van huurders, is ontevreden met de verduurzamingsresultaten. "Zelfs met een subsidieregeling komt de verduurzaming van de particuliere sector niet op gang", zegt een woordvoerder. "Het betekent dat huurders deze winter opnieuw niet geholpen zijn en dat voor hen de energierekening hoog blijft."

De belangenvereniging zou vooral graag zien dat dubbel glas verplicht wordt, of dat enkel glas een officieel gebrek wordt, zodat huurders naar een rechter kunnen stappen.

Het ministerie van Binnenlandse Zaken laat in een reactie weten dat vooral kleine particuliere verhuurders niet altijd op de hoogte zijn van de bestaande subsidieregelingen en het puntenstelsel. Daarom gaan ze beide punten "op korte termijn breder onder de aandacht brengen".

China draait de kraan voor zeldzame grondstoffen vanaf 1 december verder dicht. Het ministerie van Handel besloot vandaag dat de export van grafiet vanaf die datum wordt beperkt. Deze grondstof is cruciaal voor de productie van batterijen voor elektrische auto's.

De maatregel is volgens China nodig voor de nationale veiligheid en het "beschermen van de belangen" van het land. China is veruit de grootste producent van grafiet ter wereld. Zo'n twee derde van alle grafietproductie komt uit Chinese mijnen.

De restricties op de grafietexport passen in de handelsbeperkingen die China en de Verenigde Staten plus de Europese Unie elkaar opleggen. Brussel overweegt een extra heffing op elektrische auto's uit China, omdat die door overheidssubsidies oneerlijk zouden concurreren met Europese stekkervoertuigen.

Daarnaast woedt er een chipoorlog met China. Als reactie op een besluit van het Westen om gevoelige chiptechnologie te exporteren, zette China een rem op de export van zeldzame grondstoffen:

Geldautomaten waren vorige maand veel vaker in storing dan de banken hadden beloofd. Gemiddeld was 1 op de 20 automaten van Geldmaat in september defect, om precies te zijn 5,7 procent van de automaten. Dat blijkt uit gegevens die de NOS samen met regionale omroepen verzamelde.

Het bedrijf dat het beheer en onderhoud van de automaten voor de drie grote banken doet, Geldmaat, bevestigt dat er meer storingen zijn en erkent dat de norm die banken hebben afgesproken over heel 2023 lastig te halen wordt. Vorig jaar werd die norm al niet gehaald.

"We worden geconfronteerd met situaties die we niet zagen aankomen", zegt Peggy Corstens van Geldmaat. Volgens haar leidt een gebrek aan onderdelen de laatste tijd tot storingen. "De praktijk is weerbarstig."

Het ministerie van Financiën betreurt dat de dienstverlening niet op orde is en werkt aan een wet die banken dwingt om geldautomaten beter beschikbaar te maken.

Wat de gebrekkige dienstverlening in de praktijk betekent, merkten bijvoorbeeld inwoners van Nieuwendijk in Noord-Brabant, waar de plaatselijke Geldmaat de afgelopen weken zeven keer in storing was. De langste storing duurde 2 weken. "Hij doet het bijna nooit", zegt een inwoner. "Dus rij ik voor contant geld maar naar Almkerk, 6 kilometer verderop."

Wie geld wil pinnen, kan de laatste jaren bij steeds minder geldautomaten terecht. Banken hebben filialen gesloten en geldautomaten verwijderd. Om ervoor te zorgen dat contant geld beschikbaar blijft, spraken banken af dat van de automaten die over bleven gemiddeld niet meer dan 2,5 procent buiten werking mocht zijn.

Dat streefcijfer is bij lange na niet gehaald. Voor automaten waarbij er in de buurt geen andere automaat is, geldt een nog strengere norm. Daar mag maximaal 2 procent van de automaten gemiddeld stuk zijn, maar in werkelijkheid was dat bijna 5 procent.

"We doen er alles aan om de belofte wel na te komen", zegt Corstens van Geldmaat. Volgens haar waren er in september extra veel storingen, omdat er problemen zijn met een specifiek onderdeel van sommige automaten. Dat onderdeel was moeilijk te krijgen en daarom konden storingen niet snel worden verholpen.

"De levertijden zijn lang", aldus Corstens. "Dat maakt dat sommige automaten langer buiten gebruik zijn dan wenselijk. We hopen dat de problemen binnen enkele weken zijn opgelost."

Vorig jaar ontstonden er problemen door personeelstekorten bij geldtransporteur Brinks, maar die problemen spelen nu niet.

De Nederlandsche Bank houdt in de gaten of banken de afspraken nakomen. De toezichthouder is op de hoogte van de problemen, maar zegt niet meer te kunnen doen dan partijen aanspreken. De Nederlandsche Bank heeft geen bevoegdheid om maatregelen op te leggen.

"De Nederlandsche Bank weet een kritische noot te plaatsen, maar begrijpt ook de complexiteit waar we mee te maken hebben", aldus Corstens.

Om minder afhankelijk te zijn van buitenlands gas overweegt de overheid zelf een grotere rol te gaan spelen in gaswinning op de Noordzee. Nu heeft de overheid nog een minderheidsaandeel in alle olie- en gasprojecten op land en in het Nederlands deel van de Noordzee.

Vanwege het aardbevingsrisico blijft er 500 miljard kubieke meter gas in de Groningse grond zitten. Onder de Noordzee kan er nog zo'n 100 miljard kuub gas worden gewonnen. Nederlandse huishoudens en bedrijven verbruiken op dit moment zo'n 30 miljard kuub gas op jaarbasis.

Een derde van dat verbruik is nu afkomstig van de Noordzee, maar dat aandeel neemt snel af. Offshore gaswinning, dus gaswinning op zee, is duurder dan het oppompen van gas uit het Groningenveld. Vanwege de lage gasprijzen vóór de gascrisis liepen de investeringen van bedrijven in gaswinning op zee al terug. Maar ook met de hoge gasprijzen van nu is er weinig belangstelling voor gaswinning in de Noordzee.

Langdurige vergunningstrajecten en rechtszaken van milieuorganisaties maken bedrijven huiverig voor nieuwe gasboringen op zee. De olie- en gasindustrie vindt het aantrekkelijker om te investeren in de exploitatie van gasvelden op zee in het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen. Die landen hebben kortgeleden toestemming gegeven voor nieuwe gasboringen en hebben volgens de industrie aantrekkelijker voorwaarden dan Nederland.

In de video zie je hoe 60 kilometer boven Terschelling de gaswinning op de Noordzee verloopt:

Het demissionaire Nederlandse kabinet wil de laatste resten Noordzeegas zo snel mogelijk naar boven halen. Weliswaar wil de overheid uiteindelijk van gas af, maar op dit moment is nog altijd zo'n 87 procent van de huishoudens afhankelijk van aardgas voor de verwarming van hun huis.

Alternatieven met restwarmte en geothermie komen maar langzaam van de grond. Voorlopig is er dus nog aardgas nodig en dat kan dan beter van eigen bodem komen, is de redenering.

Recent hebben onderzoekers van het Haags Centrum voor Strategische Studies de voordelen hiervan op een rij gezet. Zo ligt de methaanuitstoot van eigen gaswinning ruim 30 procent lager dan die van geïmporteerd vloeibaar gas (lng). Noordzeegas zorgt er ook voor dat Nederland minder afhankelijk is van het buitenland. Verder heeft eigen gaswinning een dempend effect op de extreme schommelingen van de gasprijs.

Om bedrijven over de streep te trekken wil staatssecretaris Vijlbrief van Economische Zaken en Klimaat de vergunningsprocedures versnellen en de rol van Energie Beheer Nederland (EBN) vergroten. EBN neemt nu namens de overheid voor 40 procent deel in alle olie- en gasprojecten op land en in het Nederlandse deel van de Noordzee.

Op die manier stroomt via EBN een groot deel van de opbrengsten van de olie- en gaswinning naar de staatskas. Samen met de olie- en gasbedrijven wordt nu onderzocht of een meerderheidsbelang van EBN de exploitatie van nieuwe gasvelden kan vlottrekken. Het belang zou bij sommige boringen in theorie zelfs kunnen oplopen tot 100 procent, waarbij olie- en gasbedrijven worden ingehuurd voor de uitvoering.

Het onderzoek moet voor het einde van het jaar zijn afgerond zodat het na de verkiezingen van november onderdeel kan zijn van de onderhandelingen over een kabinet.

Niet iedereen in Den Haag is voorstander van gaswinning. De combinatie GroenLinks-PvdA wil vanwege het klimaat zelfs een wettelijk verbod op het aanboren van nieuwe gasvelden.

De VVD wil de aardgaswinning op de Noordzee juist uitbreiden om de afhankelijkheid van het buitenland te verkleinen. Ook Pieter Omtzigt wil met zijn partij Nieuw Sociaal Contract het Noordzeegas gebruiken om de Nederlandse consument te beschermen tegen grote prijsschommelingen.

Tegenstanders, waaronder Greenpeace, zijn van mening dat nieuwe gasboringen niet alleen slecht zijn voor het klimaat, maar ook weinig zin hebben. Het gastekort is door sluiting van het Groningenveld en de ban op Russisch gas vooral een probleem voor de komende jaren zeggen zij.

Omdat het een aantal jaren duurt voor nieuwe boringen gas opleveren vinden zij nieuwe boringen zinloos. Versnelling van de overgang op duurzame elektriciteit en energiebesparing is daarom beter dan nieuwe gasvelden aanboren, zeggen de tegenstanders.

Om nog enig rendement te hebben van investeringen in nieuwe gasboringen, zijn de voorstanders van mening dat haast geboden is. Met het sluiten van bestaande gasvelden op zee verdwijnt ook een deel van de pijpleidingen op de bodem van de Noordzee die het gas naar het vasteland transporteren. Volgens de industrie is het daarom nu of nooit.

Bij CNV gaan "de alarmbellen rinkelen" en FNV spreekt van "een lefinvesteerder die alleen maar met geld bezig is". De overname van Arriva door een Amerikaanse investeerder roept op z'n zachtst gezegd vragen op bij de vakbonden. Ook in de provincies waar de vervoerder actief is zijn er zorgen. In hoeverre zijn die terecht?

Vanochtend werd bekend dat Arriva verkocht wordt aan het Amerikaanse I Squared Capital. De huidige eigenaar Deutsche Bahn verkoopt Arriva om meer in de eigen Duitse markt te kunnen investeren.

Er gingen al jaren geruchten dat Arriva verkocht zou worden, zegt Jeroen Bruinsma van CNV Streekvervoer. Hij vreest voor een doorverkoop met winst op de korte termijn. "En er zijn al veel zorgen en problemen bij het streekvervoer", zegt Bruinsma, doelend op rituitval en personeelskrapte. Henri Janssen van FNV Spoor deelt deze zorgen. Hij ziet geen reden om aan te nemen dat het Amerikaanse bedrijf iets anders wil dan snel zijn investeerders tevreden stellen.

I Squared zegt juist flink te willen investeren in verduurzaming van de treinen en bussen. Daarvoor ligt twee miljard euro klaar. Eerder deed het bedrijf ook al investeringen op dit gebied. Hoeveel van dat geld in Nederland terecht komt, zegt I Squared nog niet te weten. Het van oorsprong Britse Arriva is in tien Europese landen actief.

Erik Verhoef, hoogleraar vervoerseconomie aan de VU, is er niet zo bang voor dat de nieuwe eigenaar Arriva "helemaal wil uitkleden". "Je kan ook blij zijn dat een commerciële partij in duurzame producten investeert," zegt hij. "En gaan degenen die nu zo bezorgd zijn ervan uit dat Deutsche Bahn heel erg begaan was met de Nederlandse reizigers?", vraagt hij.

"Een investeerder met een langetermijnperspectief heeft goede redenen om in het openbaar vervoer te investeren, door de verduurzaming gaat dit namelijk een steeds grotere rol spelen," zegt Verhoef. "Het is verstandiger om hierin te investeren dan in fossiele brandstoffen."

De loskoppeling van Deutsche Bahn heeft wel een nadeel, vindt Verhoef. "Ik zou het zelf heel prettig vinden als mijn moederbedrijf in Duitsland zou zitten, want dat heeft heel veel sectorspecifieke kennis die je kan lenen of gebruiken." Dit is minder aan de orde bij zo'n venture capitalist, zegt Verhoef. "En dan komen ze ook nog eens uit zo'n land dat niet echt bekendstaat om zijn goede openbaar vervoer."

Wat de echte redenen van I Squared Capital zijn om Arriva aan te kopen is nog afwachten, zegt Verhoef. Reizigersvereniging Rover onderstreept dit. "Het is wel zo dat een investeerder geld wil verdienen," zegt directeur Freek Bos. "Maar dat kan niet op korte termijn in het openbaar vervoer."

Om er geld uit te halen zou de nieuwe eigenaar de kwaliteit van het openbaar vervoer volgens Bos moeten verhogen, om zo meer reizigers te trekken.

Het is ook voor een deel aan de Nederlandse staat om het belang van de reiziger en de kwaliteit van het openbaar vervoer voorop te stellen, vindt Verhoef. "Toen in 2000 werd gezegd dat het openbaar vervoer met meer marktwerking en concessies georganiseerd zou gaan worden, wist je al dat je buitenlandse bedrijven niet buiten de deur zou houden."

Na een omzetdaling drie kwartalen op rij groeit chipmaker TSMC weer. Ook voor het huidige kwartaal ziet er weer beter uit. Daar staat tegenover dat de inkomsten in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar nog wel lager uitvallen.

De omzet van het Taiwanese bedrijf kwam afgelopen kwartaal uit op 17,2 miljard dollar (omgerekend 16,3 miljard euro). Het profiteert flink van de grote vraag naar computerchips die gebruikt kunnen worden bij de ontwikkeling van AI (kunstmatige intelligentie).

Topman C.C. Wei zei in gesprek met analisten dat de vraag groter is dan de capaciteit die de fabrikant heeft. Het is al langer duidelijk dat er een tekort is aan zogeheten GPU's, graphics processing unit, die in het bijzonder geschikt zijn om zware AI-taken uit te voeren.

Toepassingen zoals ChatGPT kunnen niet zonder dit soort chips draaien. Nvidia is de belangrijkste leverancier hiervan en dat bedrijf presenteerde in augustus zeer stevige groeicijfers. TSMC produceert de chips vervolgens.

Daarbij tekent TSMC wel aan dat de vraag naar AI-chips niet voldoende is om de wegvallende vraag elders in de markt op te vangen. Wei spreekt van "voorzichtige klanten" die scherp op hun voorraden letten en hij verwacht dat dit ook in het laatste kwartaal van dit jaar zo zal zijn.

De cijfers van TSMC komen een dag na die van chipmachinemaker ASML. De twee partijen hebben een innige relatie: ASML is hofleverancier van machines die voor TSMC onmisbaar zijn om geavanceerde chips te maken. TSMC is de grootste onafhankelijke chipsfabrikant ter wereld.

De Veldhovense chipmachinemaker zag de bestellingen, vergeleken met een jaar eerder, met 70 procent dalen. De omzet ligt nog wel hoger dan in dezelfde periode een jaar eerder.

De chipsector zit momenteel in een dip. ASML verwacht dat het kantelpunt volgend jaar komt. 2024 wordt een "transitiejaar" genoemd. Bovendien verwacht het bedrijf, mede op basis van signalen van klanten zoals TSMC, dat vanaf 2025 de groei weer "significant" toeneemt, zoals topman Peter Wennink gisteren zei in gesprek met analisten.

Beide bedrijven reageerden ook op de deze week aankondigde exportmaatregelen van de VS. Die zijn erop gericht om te voorkomen dat China zich verder kan ontwikkelen op het vlak van kunstmatige intelligentie en deze technologie kan inzetten voor militaire doeleinden.

TSMC gaat er vooralsnog van uit dat de impact "beperkt" is en "beheersbaar" op korte termijn. Voor de lange termijn bestaat nog onduidelijkheid. ASML gaf eerder deze week hetzelfde aan.

Wel zei Wennink gisteren dat de maatregelen van de Nederlandse overheid, die per 1 januari 2024 gevoeld gaan worden, betekenen dat er dit jaar 10 tot 15 procent minder machines geëxporteerd worden.

Vervoersbedrijf Arriva krijgt een nieuwe eigenaar. De Duitse spoorwegmaatschappij Deutsche Bahn, dat het bedrijf sinds 2010 in handen heeft, heeft een overeenkomst gesloten met I Squared Capital. Dat Amerikaanse bedrijf houdt zich bezig met investeringen in infrastructuur wereldwijd.

Persbureau Reuters meldt dat er een bedrag van 1,6 miljard euro met de overname is gemoeid. In totaal worden alle tien Europese markten van de Arriva-groep overgenomen door I Squared Capital. De voornaamste reden voor Deutsche Bahn om Arriva te verkopen is om zich meer te kunnen richten op het uitbreiden van het Duitse spoorwegstelsel.

Arriva regelt in meerdere provincies in Nederland trein- en streekvervoer. Met name in het noorden, oosten en Limburg rijden er treinen van het bedrijf, dat ongeveer 5500 werknemers in Nederland heeft. Aan de werkzaamheden in Nederland gaat niets veranderen, zegt een woordvoerder tegen de NOS. Ook de werknemers zullen geen consequenties ondervinden.

"De aankondiging van vandaag is mooi nieuws voor Arriva Group en ook voor ons als Arriva Nederland," aldus Anne Hettinga, ceo van Arriva Nederland. "We gaan nu met een nieuwe eigenaar de toekomst vol vertrouwen in." Deutsche Bahn benadrukt dat de I Squared Capital Arriva zal helpen te groeien op het gebied van elektrisch vervoer.

FNV Spoor gaf deze week al aan de verkoop slecht nieuws te vinden. Volgens bestuurder Henri Janssen moet je bij het openbaar vervoer geen marktwerking willen. "Het zijn lefinvesteerders die alleen maar met geld bezig zijn", zei hij in vakblad SpoorPro. "De praktijk leert dat dit soort partijen iets opkoopt, het vervolgens uitkleedt en verkoopklaar maakt, met de intentie er zo veel mogelijk uit te slepen."

Eerder werden al andere delen van Arriva verkocht, zoals de tak in Zweden en Portugal. Dit jaar werden nog Arriva Servië, Denemarken en Polen van de hand gedaan.

De deal zal naar alle waarschijnlijkheid volgend jaar worden afgerond. De zaak moet nog wel worden goedgekeurd door onder andere het Duitse ministerie van Transport.

De werkloosheid in Nederland is voor de vijfde maand op rij opgelopen. Dat meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). In juli, augustus en september kwamen 6000 mensen tussen de 15 en 75 jaar zonder baan te zitten. In totaal zijn nu 371.000 Nederlanders werkloos.

Volgens het CBS hangt de oplopende werkloosheid samen met een slecht draaiende economie. Er is sprake van een recessie, de consumentenbestedingen lopen terug en het aantal faillissementen loopt licht op.

Doorgaans is oplopende werkloosheid slecht nieuws, maar we hebben nu een uitzonderlijk krappe arbeidsmarkt, zegt Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. "Er zijn zelfs aanwijzingen dat de economie niet hard groeit door die krapte, want bedrijven hebben te weinig personeel."

Je zou dus kunnen zeggen: dat een paar mensen werkloos zijn maakt dat zij weer ergens anders aan de slag kunnen. "Tegelijkertijd komen zij niet automatisch in aanmerking voor specifieke banen", aldus Van Mulligen. "Geschoolde vakmensen liggen nog steeds niet voor het oprapen."

Het deel van de beroepsbevolking dat zonder werk zit is nu 3,7 procent. Met name onder jongeren neemt de werkloosheid toe. In juni was 8,3 procent van de Nederlanders tussen de 15 en 25 jaar werkloos. In september is dat opgelopen naar 8,8 procent. Onlangs berekende het statistiekbureau dat voor jongeren met name routinematig werk verdwijnt.

Volgens Van Mulligen is de oplopende werkloosheid slecht nieuws voor hen. "In de horeca werken relatief veel jongeren en daar lopen de faillissementen al een tijdje op. Maar de arbeidsmarkt is robuust, er is in Nederland nog steeds genoeg werk. Die krapte is niet zomaar voorbij."

Naast de werkloosheid wordt ook bijgehouden hoeveel mensen niet recent hebben gezocht naar werk of niet direct beschikbaar zijn voor werk. Het gaat daarbij vooral om gepensioneerden of (deels) arbeidsongeschikten. Die worden niet tot de beroepsbevolking gerekend. Deze groep omvat 3,2 miljoen Nederlanders en dat aantal bleef in de afgelopen maanden gelijk.

De Amerikaanse videostreamingsdienst Netflix heeft er in het afgelopen kwartaal fors meer abonnees bij gekregen. 8,8 miljoen mensen namen een abonnement; het is voor het eerst in jaren dat het aantal klanten in een kwartaal zo sterk steeg.

Volgens Netflix is de groei mede het gevolg van het nieuwe beleid, waarbij het voor consumenten moeilijker is om een account te delen. Er zijn daardoor meer mensen die nu een eigen abonnement hebben bij het videoplatform.

Het lijkt erop dat het aantal nieuwe klanten dit jaar verder zal stijgen naar ruim 20 miljoen; een flinke stijging ten opzichte van vorig jaar, toen ongeveer 9 miljoen mensen abonnee werden.

De stijging van het aantal klanten betekent ook dat Netflix veel extra geld verdient. Het afgelopen kwartaal steeg de omzet met zo'n 8 procent tot 8,5 miljard dollar, vergeleken met dezelfde periode afgelopen jaar. De verwachting is dat het bedrijf in het vierde kwartaal ongeveer 8,7 miljard dollar zal omzetten.

Netflix heeft in meerdere landen de tarieven voor abonnementen flink verhoogd. Zo moeten abonnees in de VS voor het duurste abonnement nu 23 dollar per maand betalen, een verhoging van 3 dollar. In Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zijn de prijzen ook verhoogd. Er zijn nog geen prijsstijgingen voor andere landen bekendgemaakt.

De vijf belangrijkste pensioenfondsen, met ruim 8 miljoen pensioenspaarders en gepensioneerden, hebben voldoende geld in kas, maar toch is het allerminst zeker dat de pensioenen per 1 januari 2024 omhoog gaan, melden de fondsen vandaag.

Die onzekerheid heeft te maken met zorgen over de economie en de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel.

De pensioenfondsen moeten voldoende geld hebben om alle huidige en toekomstige pensioenuitkeringen te kunnen betalen. Dat is een dekkingsgraad van 100 procent. Om de pensioenen te verhogen, is nog eens 5 procent nodig, dus een dekkingsgraad van 105.

De dekkingsgraden van de grootste fondsen zitten ruim boven dat percentage. De vijf grootste zijn het ambtenarenpensioenfonds ABP (114,5 procent), het Pensioenfonds Zorg en Welzijn (112,1 procent), het Pensioenfonds Metaal en Techniek (109,3 procent), het pensioenfonds voor de bouw bpf Bouw (125,2 procent) en het pensioenfonds voor de metaal en techindustrie PME (113,2 procent).

De hoge dekkingsgraad is vooral te danken aan de gestegen rente. Bij een hogere rente hoeven pensioenfondsen minder geld in kas te hebben om toch aan hun huidige en toekomstige pensioenverplichtingen te kunnen voldoen.

Toch is het maar de vraag of die hoge dekkingsgraden leiden tot hogere pensioenuitkeringen per 1 januari 2024. Het gaat namelijk niet goed met de beleggingen die pensioenfondsen doen met het ingelegde geld van pensioenspaarders. De fondsen zagen in de laatste drie maanden hun beleggingen tussen de 3 en 5 procent minder waard worden.

Bestuursvoorzitter Harmen van Wijnen van het ABP wijst op de aanhoudende economische onzekerheid: "De actuele dekkingsgraad is flink gestegen. Of dat zo blijft met het vreselijke conflict in het Midden-Oosten én de voortdurende oorlog in Oekraïne is zeer onzeker. We willen de pensioenen graag verhogen, maar het moet wel verantwoord zijn."

De pensioenfondsen zijn ook terughoudend met het oog op de overstap naar het nieuwe pensioenstelsel, dat uiterlijk ingaat in 2027. Vanaf dat moment is de rente minder doorslaggevend. De hoogte van pensioenen beweegt dan meer mee met de resultaten op de beurs.

Er gaat veel veranderen aan het pensioenstelsel. Dat leggen we uit in deze video:

Marike Knoef, hoogleraar economie aan Tilburg University en verbonden aan pensioen-denktank Netspar, begrijpt dat die overgang veel onzekerheid met zich meebrengt: "Die transitie is niet gratis, dat kost menskracht. Daarnaast weet een pensioenfonds nu niet hoe de economie er voorstaat op het moment van de overstap naar het nieuwe stelsel."

Ook is er geld nodig om generaties waarvoor de overgang naar het nieuwe stelsel nadelig uitpakt te compenseren.

Eind november wordt duidelijk of de pensioenuitkeringen omhoog gaan.

Of ie er echt komt, moet de Europese politiek nog besluiten, maar terwijl die zich buigt over een voorstel van de Europese Commissie voor een digitale euro, gaat de Europese Centrale Bank (ECB) alvast verder met onderzoeken hoe zo'n euro technisch moet werken. En verder wordt bekeken hoe consumenten en bedrijven de digitale munt in handen kunnen krijgen, heeft de ECB in Frankfurt bekendgemaakt.

De bedoeling van de digitale euro is om in de toekomst ook online te kunnen betalen met centralebankgeld. Nu kan dat alleen met technieken van vooral buitenlandse bedrijven en giraal geld dat private banken uitgeven. Zelfs iemand die geen bankrekening heeft, zou digitale euro's op zijn mobiele telefoon kunnen bewaren en ermee betalen.

De ECB benadrukt dat het nog niet zeker is dat de digitale euro er daadwerkelijk komt. Daarvoor moet de Europese Unie eerst goedkeuring geven.

De digitale euro is een project dat al even loopt en niet geheel onomstreden is. Van alle kritieken steken er twee met kop en schouders bovenuit. Eén: de digitale euro is een oplossing voor een probleem dat er niet is, want er is gewoon een contante euro waar je mee kunt betalen. Twee: kijkt de centrale bank en misschien zelfs de overheid straks niet mee in wat ik uitgeef?

Een helder antwoord op de vraag waar je als consument of ondernemer nu een digitale euro voor nodig hebt, is er eigenlijk niet. Inge van Dijk, directeur betalen van De Nederlandsche Bank, benadrukt dat de digitale euro vooral een project is voor de toekomst, waarin de razendsnel groeiende digitalisering vermoedelijk nog veel verder gaat, bijvoorbeeld met betalen.

In 2015 kantelde de verhouding tussen betalingen met de bankpas en met contant geld. Sindsdien daalde het aantal cashbetalingen, terwijl de hoeveelheid pinbetalingen alleen maar toenam. Contant geld is publiek geld dat een centrale bank uitgeeft en wordt gegarandeerd door een overheid. Maar inmiddels wordt dus meer betaald met giraal geld dat private banken op rekeningen bijschrijven en minder met publiek geld van de centrale bank.

Daarmee raken niet alleen centrale banken hun grip op het betalingsverkeer kwijt, maar Europa zelf ook. Want het zijn grote buitenlandse spelers die de betalingen verwerken. "Betalen is het gas, water en licht van onze economie. Dat moet niet alleen maar afhankelijk zijn van private buitenlandse bedrijven", verwijst Van Dijk naar het monopolie van het Amerikaanse Mastercard en Visa, plus de oprukkende interesse van techbedrijven als Facebook, Apple en Google in betalingsverkeer van hun gebruikers.

Dat beursgenoteerde bedrijven het betalingsverkeer in handen hebben is een zorg en dat die niet onder Europees toezicht staan, is een tweede. "Die bedrijven maken mooie dingen", erkent Van Dijk. "Maar bedrijven dienen hun klanten en aandeelhouders en niet direct het bredere publieke belang."

Met name de veranderende geopolitieke ontwikkelingen in de wereld, met handelsbeperkingen tot zelfs oorlogen, heeft centrale banken in de Europese Unie aan het denken gezet. Volgens Van Dijk moet Europa zorgen dat het autonoom is en de controle houdt over het eigen betalingsverkeer. "Onze banken maken gebruik van techniek uit het buitenland. Je kunt misschien geconfronteerd worden met sloten op deuren waar je geen slot op wilt. Of discussies over privacy."

Wie zit er te wachten op de digitale euro?, vroeg Nieuwsuur zich eerder af:

Juist die discussie over privacy is voer voor discussie. Zo deden de Europese nationale toezichthouders, waaronder de Autoriteit Persoonsgegevens uit Nederland, vandaag nog een oproep om de privacy beter te bewaken bij de ontwikkeling van de digitale euro.

"De mogelijkheden voor het volgen van online digitale eurotransacties moeten tot een minimum worden beperkt", menen zij. Alleen voor fraudebestrijding en anti-witwasmaatregelen zouden betalingen met digitale euro's mogen worden gevolgd.

De Europese Centrale Bank zegt dat gegevensbescherming "de hoogste prioriteit" heeft bij de digitale euro: "De mate van privacy bij offline betalingen met de digitale euro zou vergelijkbaar zijn met die van contant geld."

Van Dijk vult aan dat de geuite zorgen over privacy nu juist een speerpunt zijn geworden. "DNB en de ECB hebben geen commerciële motieven en zijn helemaal niet geïnteresseerd in klantendata. Voor ons is data privé en die moeten privé blijven."