Modeketen H&M heeft aangekondigd zich "gefaseerd" terug te trekken uit Myanmar. Sinds het leger in 2021 de macht greep in het land zijn de arbeidsomstandigheden volgens belangen- en mensenrechtenorganisaties verslechterd.

Gisteren kondigde de modeketen al een onderzoek aan naar mogelijke gevallen van uitbuiting en andere misstanden in kledingfabrieken waar voor het merk wordt geproduceerd. Dat gebeurt naar aanleiding van een kritisch onderzoeksrapport van een mensenrechtenorganisatie. In Myanmarese fabrieken worden onder meer salarissen verlaagd, wordt loon soms ingehouden en worden medewerkers gedwongen om over te werken. Ook is er sprake van geweld tegen vrouwelijke medewerkers.

De Zweedse H&M Group, waar onder meer H&M, COS en Arket onder vallen, is een van de grootste modebedrijven ter wereld. Inditex, dat onder meer Zara, Pull&Bear en Massimo Dutti bezit, is nog groter, net als het Chinese Shein.

Inditex kondigde eind vorige maand ook al aan uit Myanmar te vertrekken. Ook dat bedrijf heeft geen tijdsspanne genoemd en sprak over "een gefaseerd vertrek".

Inditex zou, net als H&M, kleding laten maken in fabrieken waar misstanden heersen. Zo zouden in een van de fabrieken waar Inditex mee werkte werknemers zijn ontslagen die om een loonsverhoging vroegen van omgerekend 2,11 euro per dag naar 2,46 euro per dag.

Ook Mango en Primark hebben laten weten geen zaken meer te willen doen in Myanmar.

Nadat er bij de voedselbank in Utrecht Overvecht in 2022 steeds meer mensen kwamen, daalt het aantal klanten dit jaar met tien procent. "En dat is in heel Utrecht het beeld", zegt Nico Jongerius van de Voedselbank Overvecht. De steunmaatregelen van het kabinet, zoals de energietoeslag en de extra zorgtoeslag, zijn voor sommige huishoudens de reden dat ze dit jaar nét wel kunnen rondkomen.

Maar eind dit jaar lopen de steunmaatregelen die de stijgende energieprijzen en andere kosten moesten dekken af. Hoe belangrijk die voor een grote groep zijn laten de CPB-ramingen van vanochtend zien: bijna een miljoen mensen zit volgend jaar onder de armoedegrens als er geen nieuw beleid komt. Een toename van ongeveer 165.000 mensen ten opzichte van dit jaar.

De onderste 20 procent van de inkomens gaat er in koopkracht niet op vooruit, blijkt ook uit de ramingen. Met name de uitkeringsgerechtigden zullen in dit scenario koopkracht verliezen. Terwijl de koopkracht over de hele linie zich naar verwachting juist herstelt in 2024, met een stijging van 1,9 procent.

Bij de Voedselbank Overvecht vertellen mensen over hoe hard de hulp van het kabinet nodig is:

Een zorgwekkende ontwikkeling, vindt het Nibud. "Vooral voor mensen die al rond het minimuminkomen leven, terwijl ze dit jaar nog de steunmaatregelen hebben," zegt woordvoerder Max Pijnenburg. "Als de steunmaatregelen verdwijnen, gaat deze groep echt in de problemen komen. Dan komen mensen in het rood te staan of zakken verder in het rood."

"Mensen gaan keuzes maken waar ze op besparen. Dit kan verschillen van minder boodschappen doen tot het mijden van zorg omdat ze het niet kunnen betalen."

Het demissionaire kabinet wil voorkomen dat de armoede weer oploopt, maar er is nog discussie over de vraag hoe extra maatregelen betaald gaan worden. Het CPB waarschuwt ook voor een oplopend begrotingstekort de komende jaren, wat betekent dat er keuzes gemaakt moeten worden.

Alexandra Bartelds, directeur van de vereniging van leidinggevenden in het sociaal domein Divosa, vindt tijdelijke maatregelen überhaupt niet volstaan. "Er moet structureel iets gebeuren, zoals het ophogen van het minimuminkomen en bijstandsuitkeringen. Stop met pleisters plakken."

Ze benadrukt hoe belangrijk bestaanszekerheid is, waarvan een inkomen dat voldoende en voorspelbaar is een essentieel onderdeel is. "Je weet nu nooit waar je aan toe bent. Deze groep is steeds afhankelijk van de politiek of ze geholpen worden met al die maatregelen. Ze zitten in de schulden en leven van dag tot dag."

"Eigenlijk zijn die maatregelen ook achterstallig onderhoud," zegt Auke Schouwstra, woordvoerder van de NVVK, de branchevereniging voor schuldhulpverlening. "De situatie is voor die 20 procent nog niet heel veel verbeterd, ook voor de coronacrisis en de energiecrisis verdienden ze al te weinig ten opzichte van de vaste lasten." Hij betwijfelt of het demissionaire kabinet nog grote stappen kan zetten.

Gevolgen van deze onzekerheid kunnen ook verder gaan dan financiële problemen, vertelt Bartelds. Zo kunnen geldzorgen en stress ook gevolgen hebben voor de leerprestaties van kinderen en komen er ook veel psychische klachten bij kijken. "Mensen weten ook nu al dat ze er volgend jaar misschien op achteruit gaan, wat nu al veel zorgen oplevert."

Over een paar weken, op Prinsjesdag, publiceert het Centraal Planbureau een update van de verwachtingen. Daarin nemen de onderzoekers mee wat de impact is van extra kabinetsbeleid om huishoudens eventueel te compenseren.

Nog eens drie bedrijven willen een faillissementsaanvraag doen voor Big Bazar. Het gaat om twee leveranciers die onder meer motorolie leveren. Zij eisen 150.000 euro van het bedrijf. Een uitzendbureau vraagt 30.000 euro vanwege niet-betaalde uitzendkrachten.

Joost Konings, die met zijn bedrijf Invorderingsbedrijf een groot deel van de schuldeisers bijstaat, zegt tegen NOS dat het totale bedrag aan vorderingen is opgelopen tot ruim 1,8 miljoen euro. De meesten schuldeisers zijn volgens Konings leveranciers. Vandaag kwam daar ook nog een bedrijf bij dat digitale reclamefolders publiceert.

Er zijn ook nog twee bedrijven die via andere incassobedrijven proberen hun geld te krijgen, zegt Konings. Het zou gaan om een bedrijf dat 700.000 euro eist voor niet-betaald vuurwerk en een andere leverancier die 500.000 euro wil hebben.

Vorige week vroeg een winkelverhuurder in Goes die nog huur krijgt van het bedrijf al het faillissement van Big Bazar aan. Dat kan worden afgewend als de keten 20.000 euro betaalt. Een rechtszitting daarover staat gepland op 29 augustus. Als Big Bazar de betalingen voldoet, dan zijn de faillissementsaanvragen van de baan.

Volgens de schuldeiser blijft Big Bazar "treuzelen met het verstrekken van informatie over de betaling van de schulden". Konings: "Schuldeisers horen niks en zijn bang. Ze voelen zich in de steek gelaten."

Eigenaar van Big Bazar Jerke Kooistra en zijn advocaat waren niet bereikbaar voor een reactie op de nieuwe faillissementsaanvragen. De winkelketen heeft in verschillende steden al langer huurachterstanden. Vorige maand werden twee winkels ontruimd op last van de rechter.

De winkelketen maakte eerder bekend zeker twintig van zijn 120 winkels dit jaar te sluiten vanwege onenigheid over huur. Volgens Kooistra is dat nodig om het bedrijf gezond te houden. Tegelijkertijd kondigde hij maandag aan dat hij dit jaar veel nieuwe winkels wil openen. Tegen ANP zegt hij dat tachtig winkels op dit moment goed lopen en twintig niet gezond zijn. Verder zijn er twintig 'twijfelwinkels'.

Kooistra zei eerder tegen NOS dat Big Bazar te maken heeft met enorme kostenstijgingen, terwijl consumenten minder uitgeven. "En we zitten vaak vast aan oudere huurcontracten. Die worden elk jaar geïndexeerd, dan moet je denken aan tussen de 6 en 11 procent."

Schuldeisers beginnen hun geduld nu dus te verliezen. Konings: "Mijn cliënten willen niet meer wachten." Hij zegt voor het laatst drie dagen geleden contact met Kooistra en zijn advocaten gehad te hebben.

"In eerdere telefoongesprekken met mij leek Kooistra welwillend te zijn om schuldeisers die zich gemeld hebben serieus te nemen. Zo vroeg hij diverse malen om financiële overzichten. Die hebben we gestuurd. Ondanks dat is er niks betaald."

A dream come true, staat prominent op de website van het Disney Dream-cruiseschip. Vannacht meerde het 340 meter lange themaschip, met wildwaterglijbaan, in Amsterdam aan. Zondag maakt het schip zijn debuut in Rotterdam.

Het aantal cruiseschepen dat aanlegt, ook cruise calls genoemd, is in Rotterdam fors gestegen. In 2009 kende de stad nog maar 18 cruise calls per jaar. Dit jaar is het uitgegroeid tot 111 calls per jaar, een stijging van meer dan 500 procent in 14 jaar tijd. Terwijl het volgens experts een van de minst duurzame manieren is om op vakantie te gaan.

Op zo'n Disney-themacruiseschip is ruimte voor ongeveer 4000 passagiers en 1460 bemanningsleden. Opvarenden kunnen in een Belle en het Beest-restaurant eten en allerlei Disney-theatershows aanschouwen.

Vanmiddag lag het schip in Amsterdam:

Het aantal cruisetoeristen in Nederland neemt toe. In 2016 was dit aantal nog 104.000, dat steeg in 2019 naar 123.000. In de coronacrisis lag de cruisevaartindustrie stil, maar die komt nu sterk terug. De passagiersaantallen zullen in 2023 naar verwachting toenemen.

Eke Eijgelaar, expert duurzaam toerisme bij Breda Hogeschool: "Het is een van de minst duurzame manieren om op vakantie te gaan, met name omdat dit soort schepen ongelofelijke hoeveelheden fossiele brandstoffen verbruiken."

Hij vergelijkt de klimaatvoetafdruk van een cruise- en een vliegvakantie. "Je moet je voorstellen dat een gemiddelde cruisevakantie van 7 dagen ongeveer 1200 kilo CO2-uitstoot." Hij benadrukt dat in dit cijfer de vliegreis die de meeste mensen maken om op het schip te komen niet is meegewogen. Een gemiddelde vliegvakantie van Nederlanders heeft een soortgelijke uitstoot, maar duurt zo'n 10 dagen.

Volgens berekeningen van onderzoeksbureau CE Delft verbruikt een gemiddeld cruiseschip, ter grootte van het Disney-cruiseschip, 1,9 ton brandstof per uur en stoot het aan de kade 5,8 ton CO2 per uur uit. Een benzineauto heeft 27 tankvullingen nodig om hetzelfde uit te stoten.

Wat betreft de uitstoot van zwavel en fijnstof, de luchtvervuilende stoffen waar omwonenden last van kunnen hebben, is de situatie in Rotterdam langzaam verbeterd. "De cruisevaart heeft een stevige lobby die het aanscherpen van zwavellimieten lang heeft weten uit te stellen. Rederijen proberen zo goedkoop mogelijke oplossingen te vinden om met scherpere wetgeving om te gaan."

Nieuwe schepen worden vaak met Liquid Natural Gas (LNG) uitgerust in plaats van stookolie of marine-diesel. Een voordeel daarvan is dat door LNG de luchtvervuiling sterk afneemt. Maar de CO2-uitstoot zakt volgens Eijgelaar maar beperkt. En daarvoor in de plaats komt methaan, wat nog schadelijker dan CO2 is.

"De cruise-industrie is koploper op het gebied van milieu en duurzaamheid," zegt daarentegen Nick Hoogeweij van Cruise Port Rotterdam, het bedrijf dat de Cruiseterminal exploiteert. Hij noemt onder meer LED-verlichting, batterijtechnologie en LNG als voorbeeld. Eke Eijgelaar bestrijdt dat: "Het is anno 2023 gek als je omschakeling op LED-verlichting nog bijzonder noemt. Afnames in brandstofverbruik worden deels teniet gedaan door de totale groei van de cruise-industrie."

Voor de benodigde energie aan boord moeten de generatoren draaien, wat tot uitstoot leidt. Maar daar gaat walstroom verandering in brengen. Hierbij wordt stroom aan wal gebruikt en kunnen de generatoren op aangemeerde schepen uit blijven.

De bedoeling is dat walstroom in 2024 wordt aangelegd aan de Holland Amerikakade bij de Cruiseterminal. "Meer dan 90% van de cruiseschepen die in 2024 in Rotterdam afmeren kunnen hierop aansluiten," zegt Hoogeweij. Dat betekent dus dat niet alle schepen een aansluiting hebben voor walstroom.

Volgens Bauke Visser, hoogleraar economische besluitvormingsprocessen aan de Erasmus Universiteit, levert de cruisevaart Rotterdam weinig op. "Heel weinig. Als voorbeeld noemt hij de eetmogelijkheden aan boord. "Het buffetrestaurant zit in de prijs inbegrepen. Dus vaak kiezen de passagiers om aan boord te eten en niet aan wal." Zelfs als er fietsen worden gehuurd voor een excursie gebeurt dat op het schip, volgens Visser. "En de gids is gewoon bemanningspersoneel."

Ook krijgen passagiers op de website verkeerde informatie. Er staat dat ze naar Amsterdam gaan. "Veel passagiers weten bij het boeken niet dat ze in Rotterdam aanmeren. Het stelt voor Rotterdam echt niks voor."

Daar is economiewethouder Robert Simons van Rotterdam het dan weer niet mee eens. "Alle schepen zijn een deel van onze identiteit en welvaart. Cruiseschepen zijn daar een mooi, iconisch voorbeeld van. Ik vind het ook mooi dat er zo'n cruiseschip ligt."

Terwijl de Amsterdamse gemeenteraad cruiseschepen uit de stad wil weren, lijkt dat in Rotterdam niet het geval. Simons wijst er wel op dat Rotterdam het voornemen heeft om per 2027 alleen cruiseschepen met een walstroomaansluiting toe te laten.

De handel in het aandeel Adyen is vanochtend korte tijd stilgelegd, nadat de beurswaarde met 25 procent was gedaald. De koersval op de Amsterdamse beurs is veroorzaakt door tegenvallende resultaten van het betaalbedrijf. Na de handelsonderbreking zette de daling door. Inmiddels is het aandeel ruim 38 procent minder waard dan voorbeurs.

Het Nederlandse Adyen maakt betalingen mogelijk. Het accepteert, verwerkt en rondt betalingen af voor bedrijven als McDonald's, Spotify en Uber. Adyen zorgt ervoor dat deze bedrijven gebruik kunnen maken van betaalmethodes zoals iDeal, PayPal of creditcard.

Beleggers hadden een hogere omzet van het bedrijf verwacht, zegt Corné van Zeijl, beursanalist van vermogensbeheerder Cardano. "Het is een bedrijf waarvan de verwachtingen heel erg hoog gespannen zijn. Het is ook een heel duur aandeel." De waarde van een aandeel Adyen was vanochtend nog ruim 1400 euro. Inmiddels komt die waarde nog net boven de 900 euro uit.

"Op het moment dat de omzet van het bedrijf teleurstelt, zie je dat de klappen extra hard zijn." Adyen heeft vandaag 19 miljard euro aan beurswaarde verloren.

Het bedrijf maakt nog wel altijd winst. "De omzet is netjes gestegen, met 21 procent." Maar de omzet valt dus 4 procent lager uit dan analisten hadden verwacht.

Inflatie, toenemende rente en prijsconcurrentie drukken de omzet. Ook heeft het bedrijf veel nieuwe werknemers aangenomen, waardoor er hogere loonkosten zijn.

"Ze hebben een langetermijndoel voor ogen en zagen de mogelijkheid om allerlei goed gekwalificeerd personeel aan te trekken. Er zijn er 551 bijgekomen, alleen al in het eerste half jaar. Salarisstijging plus veel meer mensen betekent dat de kosten omhoog gaan", stelt Van Zeijl.

Adyen is in 2018 naar de beurs gegaan. Sindsdien heeft het bedrijf nog nooit zo'n groot koersverlies op één dag gehad.

Het aantal vergunde nieuwbouwwoningen is in het tweede kwartaal van 2022 teruggelopen naar iets meer dan 15.000, een daling van 5 procent ten opzichte van het kwartaal daarvoor. Het Centraal Bureau voor de Statistiek maakte dat vandaag bekend. Bouwbedrijf BAM, het grootste van Nederland, roept het kabinet op in actie te komen om de woningbouw vlot te trekken.

BAM-topman Ruud Joosten ziet dat in korte tijd de woningmarkt snel is veranderd: "De rente is omhooggegaan, er is hoge inflatie en de consument is onzeker over het kopen van een huis. Je ziet het aantal verkochte huizen echt dalen. Dat is jammer, want er is enorm veel vraag naar huizen."

Volgens Joosten zijn er verschillende verklaringen voor het teruglopen van de woningbouw. "De beperkingen door stikstofuitstoot helpen zeker niet, maar het belangrijkste is de stijging van de rente. Daarnaast zijn de bouwkosten hard gestegen."

BAM wil dat het kabinet meer doet om de woningbouw op peil te houden. "In Nederland zijn we traag met het verlenen van vergunningen, waardoor het heel lang duurt voordat we kunnen gaan bouwen", zegt Joosten. "Dit jaar worden er minder huizen gebouwd dan het jaar ervoor, terwijl we die huizen absoluut nodig hebben."

"Mijn oproep aan de overheid is dan ook om gezamenlijk te zoeken naar locaties voor de bouw van huizen. Het is moeilijk te verkroppen dat we niet in staat zijn om voldoende huizen te bouwen voor mensen die nieuw het land binnenkomen en voor jonge mensen die een eigen woning zoeken."

Voor de zomer maakte woonminister Hugo de Jonge bekend dat er geld werd vrijgemaakt om stilgevallen bouwprojecten vlot te trekken, de zogenoemde start-bouwimpuls via de gemeentes. Daarnaast is er geld beschikbaar voor de bouw van huizen voor flexwoningen voor onder andere statushouders.

Daarnaast riep de minister bouwbedrijven op om de woningbouwprojecten vooral wel door te zetten, ook al zou dat ten kosten gaan van de winst. Volgens De Jonge moeten bedrijven zich "schikken naar de nieuwe werkelijkheid".

Maar BAM-directeur Joosten voelt zich niet aangesproken: "Als je kijkt naar de rendementen die de bouwbedrijven nu maken, dan is dat absoluut geen vetpot. Wij doen dat met vrij lage marges, in ons geval 4 procent. Minder marge is absoluut geen optie. Dan is de kans groot dat investeerders naar het buitenland gaan."

Ondanks de stagnatie van de woningbouw heeft bouwbedrijf BAM zelf nog een nettoresultaat van ongeveer 60 miljoen euro behaald. Dat gaat over hun activiteiten in Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Het bouwbedrijf heeft nog altijd grote infrastructurele projecten en veel renovatieklussen.

Zonder nieuw beleid van het demissionaire kabinet neemt het aantal Nederlanders in armoede volgend jaar toe met bijna een procentpunt, richting de 1 miljoen mensen. Dat meldt het Centraal Planbureau (CPB) in een raming voor de komende anderhalf jaar. Het gaat om ongeveer een op de zeventien mensen.

Volgens het planbureau verkeert nu 4,8 procent van de bevolking in armoede. Zonder verder ingrijpen stijgt dat naar 5,7 procent in 2024. De stijging van de armoede komt volgens het CPB deels door de gestegen energieprijzen. Een gedeelte van de maatregelen om die prijsstijging in te dammen vervalt dit jaar.

De koopkracht daalt dit jaar nog, maar het CPB verwacht dat die volgend jaar stijgt met 1,9 procent. Dat komt door de krappe arbeidsmarkt en de stijging van de lonen. Gemeten over de periode 2022-2024 wordt een daling van de koopkracht verwacht met 1,6 procent, onder meer door de hoge inflatie.

Ook het aantal kinderen dat in armoede leeft zal stijgen, terwijl het kabinet juist van plan is om kinderarmoede te halveren.

Voor het zomerreces eiste een meerderheid in de Tweede Kamer dat het demissionaire kabinet met nieuwe maatregelen komt om de verwachte stijging van armoede in 2024 tegen te gaan. Die maatregelen komen er naar verwachting ook, maar het is de vraag wat een demissionair kabinet zoal kan doen. Daarbij is niet duidelijk hoeveel geld er beschikbaar is.

Ondanks de sombere vooruitblik noemt het CPB de Nederlandse economie "als geheel veerkrachtig". Volgend jaar verwacht het CPB 1,4 procent groei.

"We zien de economische groei terugvallen, dat was ook wel een beetje de verwachting", zegt CPB-directeur Hasekamp in een toelichting. "Er is heel veel aan de hand in de wereld, de inflatie is hoog, de rentes stijgen en we hebben een energieprijscrisis gehad. In die zin is Nederland de schokken best goed doorgekomen maar we zien nu een stagnerende economie."

Volgens de directeur van het CPB kan het demissionaire kabinet ervoor kiezen om bijvoorbeeld een deel van de energiemaatregelen door te trekken. "Ons advies is dan om dat gericht te doen. Ik snap dat het kabinet demissionair is, maar het is wel verstandig om de eigen begrotingsregels te respecteren." Zijn advies is dat het kabinet rekening moet houden met de beschikbare budgetten. "Kijk goed naar het armoedeprobleem, maar als je maatregelen neemt ook naar de dekking daarvan."

Over een paar weken, op Prinsjesdag, publiceert het Centraal Planbureau een update van de verwachtingen. Daarin nemen de onderzoekers mee wat de impact is van het extra beleid van het kabinet om huishoudens eventueel te compenseren.

Modeketen H&M onderzoekt twintig vermeende gevallen van uitbuiting en andere misstanden in kledingfabrieken in Myanmar. Het bedrijf doet dat naar aanleiding van een vandaag gepubliceerd onderzoeksrapport van een Britse mensenrechtenorganisatie.

Ook vakbonden en andere belangenorganisaties trekken aan de bel over de verslechterde arbeidsomstandigheden in kledingfabrieken in Myanmar sinds het leger in 2021 de macht greep in het land.

Door vakbonden en fabrieksarbeiders werden bij het Business & Human Rights Resource Centre tussen februari 2022 en februari 2023 in totaal 156 vermeende misstanden gemeld. Dat zijn er honderd meer dan een jaar eerder. De misstanden zouden hebben plaatsgevonden in 124 verschillende fabrieken.

Niet alleen in fabrieken waar H&M laat produceren ging het fout. Zo waren er ook 21 gevallen te linken aan kledingfabrieken waar Inditex, moederbedrijf van onder meer Zara en Massimo Dutti, kleding laat maken. Inditex heeft niet op de bevindingen gereageerd.

Het verlagen van salarissen en inhouden van loon komt in de fabrieken het vaakst voor. Ook is er sprake van onterecht ontslag, gedwongen en onbetaald overwerk en geweld tegen vrouwelijke medewerkers. "Alle merken die op dit moment zaken doen in Myanmar moeten weten dat misbruik aan de orde van de dag is", zegt woordvoerder Carson Wind van actiegroep Schone Kleren Campagne (SKC).

Textielarbeiders kunnen daar vrijwel niets meer tegen doen. Vakbonden worden tegengewerkt, soms met geweld. In het onderzoeksrapport wordt ook melding gemaakt van fabriekseigenaren die de junta inlichten over mondige werknemers en vermeende oppositieaanhangers op de werkvloer. Militairen komen naar fabrieken om medewerkers te intimideren.

"We maken ons ernstig zorgen over de ontwikkelingen in Myanmar. Het wordt een steeds grotere uitdaging om volgens onze standaarden en vereisten te opereren", laat H&M aan persbureau Reuters weten.

Sinds de staatsgreep op 1 februari 2021 is het zeer onrustig in Myanmar. De militaire machthebbers vechten er met burgermilities, etnische minderheden en wat er over is van de oppositie. Volgens de Verenigde Naties maakt het leger zich schuldig aan oorlogsmisdaden tegen de eigen bevolking. Demonstranten en critici van de junta zitten in de gevangenis. De economie van het land is grotendeels ingestort.

De textielindustrie is een van de belangrijkste inkomstenbronnen in Myanmar. Na de coup namen veel internationale modebedrijven die er produceren een afwachtende houding aan; het was onzeker wat de komst van het regime voor de sector zou betekenen.

Inmiddels besluiten merken steeds vaker hun productie elders onder te brengen na berichten over mensenrechtenschendingen en een toenemend aantal misstanden in kledingfabrieken.

Zo maakte Inditex eind vorig maand bekend dat het vertrekt uit Myanmar. In een verklaring liet het bedrijf weten dat het gehoor geeft aan een oproep van IndustriALL, een wereldwijde vakbondsfederatie, om niet langer te produceren in het land. Inditex zei "een verantwoorde exit" na te streven, maar liet niet weten hoe en op welke termijn.

Ook een andere Spaanse fastfashionspeler, Mango, liet vorige maand weten weg te gaan. Afgelopen jaar besloot Primark al geen Myanmarese kledingfabrieken meer in te huren.

Dat wil niet zeggen dat kledingarbeiders beter af zijn. Fastfashionbedrijven lagen de afgelopen jaren veelvuldig onder vuur vanwege slechte arbeidsomstandigheden in productielanden. Maar als deze grote modebedrijven vertrekken, moeten de fabrieken noodgedwongen orders aannemen van bedrijfjes die onder de radar naar de allerlaagste prijs zoeken en helemaal geen eisen stellen aan de behandeling van fabrieksarbeiders. Ook massaontslagen liggen op de loer.

"Het is van het grootste belang dat de merken die vertrekken kunnen garanderen dat zij de kledingarbeiders niet in een nog slechtere situatie achterlaten", zegt SKC-woordvoerder Wind.

Andere bedrijven, waaronder H&M, willen vooralsnog blijven. Het merk behoort tot een groep van achttien modebedrijven die meedoet aan een project van de Europese Unie om de arbeidsvoorwaarden in kledingfabrieken in Myanmar te verbeteren.

De EU is van mening dat de mode-industrie moet blijven produceren in het Zuidoost-Aziatische land. Alleen zo kunnen bedrijven een positieve invloed hebben op de situatie in de fabrieken, is het idee.

Lokale vakbonden hebben kritiek op het project. Het zou enkel bedoeld zijn om "goede sier te maken". Volgens de vakbonden is het op dit moment onmogelijk om arbeidsvoorwaarden en mensenrechten te waarborgen in Myanmar.

"Of bedrijven nu weggaan of blijven, het heeft allebei enorme nadelen", stelt SKC. "Als merken blijven, moeten ze op zijn minst strenge maatregelen nemen. Ze moeten onder meer het minimumloon verdubbelen, geen enkele band met het leger hebben en arbeiders zo veilig mogelijk houden. Maar we zien dat nu nog niet gebeuren."

Een biertje van 3,50 euro snel afrekenen op een groot festival als Lowlands met mobiel of pinpas? Dat zit er dit jaar nog niet in, net als bij de meeste andere grote festivals.

Het is al jaren een bekend tafereel: bezoekers moeten op het festivalterrein eerst met pin of cash plastic muntjes kopen, om daarmee hun consumpties af te rekenen. Bij kleine festivals is dat inmiddels anders, blijkt uit een rondgang van de NOS en NOS op 3 langs ruim zestig grotere en kleinere festivals.

Daar kan in veel meer gevallen gepind worden. Van de 28 onderzochte festivals met 25.000 bezoekers of meer kon er op zes contactloos worden betaald. Bij de onderzochte kleinere festivals kon dat bij 19 van de 34.

De grote festivals verwachten in de toekomst vrijwel allemaal over te gaan op pinnen. Een tijdspad willen zij in de meeste gevallen niet geven. Dat beeld is eigenlijk vrijwel hetzelfde als vijf jaar geleden, toen festivals ook zeiden "in de toekomst" over te gaan op contactloos betalen.

NOS op 3 bezocht onder meer festival Solar, waar met muntjes wordt betaald en een muntenfabrikant:

Hun hoofdargument daarbij is nog altijd de vrees dat het betaalsysteem dienst weigert, waardoor een enorme financiële strop dreigt. Zij wijzen bijvoorbeeld naar het Sterren Muziekfeest in Waalwijk. Daar haperde vorig jaar een digitale muntjesapp, waarna werd besloten de bezoekers gratis drankjes te geven.

"Dat zijn echt de horrorverhalen in de branche", zegt Mitchell van Dooijeweerd, die onder meer festival DGTL adviseert over verduurzaming. Hij hielp meerdere festivals bij de overgang van muntjes naar pin. "De verhalen van dingen die niet goed gaan, worden sneller gedeeld dan als het wel goed gaat."

Het is op de meeste plekken inmiddels technisch mogelijk om contactloos te betalen, beaamt Willem Westermann van de Vereniging van Evenementenmakers (VVEM). Daar hoort alleen wel een stabiele infrastructuur bij. Westermann: "Iedereen denkt dat het betrouwbaar is. Maar op het moment dat 20.000 mensen met een zendmast verbonden zijn, is dat niet zo. Dan moet je andere verbindingen erbij aanleggen."

Dat stelt ook de directeur van Loveland, Marnix Bal: "De kosten van de systemen zijn erg hoog en de kosten voor een evenement zijn al bijna onrealistisch aan het worden".

Festivals stellen ook dat muntjes handiger zouden zijn voor de consument. "Mensen halen graag rondjes met munten voor andere mensen", zegt Loveland-directeur Bal. Dat komt ook naar voren uit sommige antwoorden van festivalgangers die op een oproep op de Instagram-account van NOS reageerden.

Een ander deel wil juist van munten af en denkt dat ze bedoeld zijn om bezoekers minder zicht te bieden op wat ze precies uitgeven; bij de kassa's zijn geen bedragen in euro's te zien, maar enkel aantallen in muntjes.

Over verdiensten laten de meeste festivals zich niet uit. Festivaladviseur Van Dooijeweerd zegt dat veel festivals inderdaad denken dat muntjes meer opleveren. Dat is alleen nooit goed onderzocht, benadrukt hij. En er kan ook de andere kant op geredeneerd worden, zegt hij: als hun muntjes op zijn, moeten bezoekers weer met geld nieuwe muntjes halen en zijn zij zich er weer van bewust hoeveel zij uitgeven. Bij een pinpas is die drempel er niet.

In beeld: dit is de levenscyclus van een festivalmuntje:

Bezoekers vermoeden ook dat er veel winst wordt gemaakt op muntjes, omdat ze aan het einde van het festival geregeld niet worden ingeleverd. Tegelijk zijn mensen bij pinbetalingen eerder geneigd om tot het einde van het festival consumpties te kopen, zegt Jasper Coenen, organisator van onder meer festival Soenda.

Hij heeft ervaring met zowel pinbetalingen als muntjes op festivals. Coenen: "Als je tien minuten voor het eind geen munten meer hebt, ga je misschien niet zo snel meer bij een automaat nieuwe halen".

Duurzaamheid zal in ieder geval niet de grootste drijfveer van festivals zijn om over te gaan op contactloos betalen, denkt festivaladviseur Van Dooijeweerd. Hij onderstreept dat zowel muntjes als pinnen een kleine ecologische voetafdruk achterlaten. Uiteenlopend van het drukken en transport van de muntjes tot de pinsystemen, die in veel gevallen nog stroom krijgen van dieselgeneratoren.

Wanneer het dan echt zover is dat alle festivals overgegaan zijn op contactloze betalingen? Branchevereniging VVEM durft er geen jaartal op te plakken. "Het is niet per se nodig voor festivals om over te gaan", zegt woordvoerder Willem Westemann. "Of er komen andere dingen. Misschien krijgen wel wel een chip in onze vinger voor betalingen, ik noem maar iets geks."

Voor het eerst in drie jaar zit de Nederlandse economie weer in een recessie. Maar in het slop zit de economie nu ook weer niet. Consumenten geven langzaam iets minder geld uit, maar de banen blijven voor het oprapen. "Nee, dit is niet direct een klassieke recessie, met mensen die massaal hun baan kwijtraken", stelt hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

In de klassieke definitie gaat een recessie gepaard met economische rampspoed. In de jaren tachtig en eind jaren negentig ontstonden in recessies grote werkloosheid en overheidstekorten. Ook bij de kleine recessies uit 2008 en 2012 verloren veel mensen hun baan. Dat is nu totaal anders, ziet Van Mulligen. "Er zijn in Nederland nog altijd meer vacatures dan werklozen. Daar merk je niks van een recessie."

Aggie van Huisseling, econoom bij ABN Amro, merkt ook dat de huidige recessie anders is. "De alarmbellen hoeven niet meteen af te gaan", legt ze uit. "Wij komen uit een sterk herstel na de coronacrisis. Dat ging sneller dan in de landen om ons heen. We maken nu pas op de plaats, maar dat betekent niet dat de economie er slecht voor staat."

CBS-hoofdeconoom Van Mulligen benadrukt dat het aantal faillissementen laag is; consumenten geven nog altijd flink geld uit. "Een festival, een dagje weg of naar een vakantiepark. Dat stimuleert de binnenlandse besteding", stelt Van Huisseling.

Het historisch lage arbeidstekort is prima voor werknemers. Bedrijven hebben er juist steeds meer last van. In de laatste halfjaarcijfers van de grote bedrijven is dat zichtbaar. Bijvoorbeeld bij Ebusco, de Brabantse fabrikant van elektrische bussen. Naast materiaaltekorten, zijn er onvoldoende mensen in de fabriek. Omdat er niet genoeg bussen van de band rollen, krijgen klanten hun bussen te laat geleverd.

Bij KLM daalde de omzet, omdat het onderhoud van vliegtuigen vertraging oploopt door te weinig monteurs en onderdelen. Het verlieslijdende NS heeft nog altijd te weinig machinisten, conducteurs, schoonmakers en onderhoudspersoneel. Daardoor blijft het volgens het bedrijf "een uitdaging om de dienstverlening elke dag weer op niveau te houden."

ABN Amro heeft door de krappe arbeidsmarkt weer moeite om de witwasproblemen op te lossen. Eind dit jaar moet de bank zijn zaken op orde hebben, maar bij de halfjaarcijfers bleek dat er daarna toch nog werk openstaat.

"Excuus", staat op een bordje bij bakkerij Broekmans in Beeselover op zaterdag, zondag, maandag en dinsdag. De bakkerij is op die dagen gesloten. "Zaterdag is de belangrijkste verkoopdag, maar als we geen bezetting hebben kunnen we niet open", zegt bakker Bram Broekmans in de centrale bakkerij in Panningen.

Door de personeelskrapte zijn al vijf van de twintig winkels permanent gesloten. Mogelijk kunnen bij de overgebleven vijftien vestigingen de deuren na de zomer op zaterdag weer open, hoopt Broekmans. "Maar in de centrale bakkerij blijft het moeilijk om de mensen bij elkaar te krijgen. En dan moet je een keuze maken."

In Den Bosch keren liefhebbers van Bossche Bollen steeds vaker teleurgesteld naar huis. Banketbakkerij Jan de Groot komt zeker zes bakkers tekort. "En dat betekent minder Bossche Bollen", zegt De Groot. "Heel vaak staan mensen hier teleurgesteld voor de deur. Het kan niet anders. De jongens liepen hier allemaal op hun tandvlees."

Ook moet De Groot op maandag dicht. "Normaal hadden bakkers verspreid hun vrije dagen, maar dat is nu allemaal op maandag. Doordat we dan dicht zijn én minder productie draaien verliezen we 20 procent aan omzet."

Toch is een beetje krimp in een oververhitte economie eigenlijk niet erg, stellen de economen. "Het patroon is vergelijkbaar met vorige recessies. Maar het uitzonderlijk lage niveau van de werkloosheid en de arbeidsmarktkrapte zorgt nu voor een ander uitgangspunt", zegt ABN-econoom Van Huisseling. Zij noemt het afremmen van de groei "wel welkom" om de inflatie tegen te gaan.

ABN Amro rekent erop dat de lage werkloosheid de komende periode uiteindelijk wat gaat oplopen, ook omdat verwacht wordt dat er door het afbouwen van de steun tijdens corona en de energiestijging wat meer faillissementen aankomen. "Maar door de structurele krapte op de arbeidsmarkt door de vergrijzing blijven er nog genoeg mogelijkheden."

De Raad van State heeft groen licht gegeven voor megaproject Porthos, waarbij CO2 via pijpleidingen onder de Rotterdamse haven wordt opgeslagen in de Noordzee . De hoogste bestuursrechter erkent dat sprake is van belastende stikstofuitstoot, maar die is tijdelijk en beperkt en heeft geen grote gevolgen voor natuurgebieden.

Milieugroep Mobilisation for the Environmonnt (MOB) had bezwaar aangetekend tegen het CO2-opvangproject. Volgens MOB zou bij de aanleg te veel stikstof vrijkomen. Maar volgens de Raad van State is die hoeveelheid op de lange termijn verwaarloosbaar.

De uitspraak is belangrijk voor demissionaire kabinet, dat beoogt om de CO2-uitstoot flink terug te dringen. In 2030 moet de uitstoot 55 procent minder zijn dan in 1990.

Volgens Rob Jetten, demissionair minister voor Klimaat en Energie, is het "belangrijk nieuws voor de energietransitie en het klimaat". Ook demissionair minister Micky Adriaansens van Economische Zaken en Klimaat noemt het een hele goede ontwikkeling: "Een mooie dag voor de Rotterdamse en Nederlandse industrie. We hebben alle routes nodig om de industrie in hoog tempo te kunnen verduurzamen."

CCS, Carbon Capture and Storage, is een techniek waarbij CO2 in de industrie wordt afgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. In het geval van Porthos zal dit vanuit de Rotterdamse Haven naar de lege gasvelden in de Noordzee gaan.

Porthos denk jaarlijks 2,5 megaton CO2 onder zee op te kunnen slaan. Dat is 1,5 procent van de jaarlijkse uitstoot in Nederland. De staat heeft 2 miljard euro vrijgemaakt voor het project. De bouw kan begin volgend jaar van start gaan.

Het is voor Nederland het eerste CSS-project. Ruim tien jaar geleden strandde eenzelfde plan van Shell om onder Barendrecht CO2 op te slaan. Dat leidde tot onrust onder de inwoners, waarna het kabinet het plan terugdraaide. Groot-Brittannië maakte onlangs ook bekend twee CSS-projecten te willen starten in Schotland en het noorden van Engeland. En ook Noorwegen doet al sinds de jaren 90 aan ondergrondse CO2-opslag.

Twee Noorse wetenschappers pleiten dat CSS niet zonder risico's is. Omdat ieder ondergronds gebied weer anders is, moet er constant worden gemonitord. Eventuele breuken of scheuren kunnen volgens hen tot veel materiële- en natuurschade leiden. Volgens Porthos is dat overdreven: "In Noorwegen werken ze met precies dezelfde techniek als wij hier willen gaan gebruiken, en daar gaat het al jaren goed."

De Nederlandse economie is in het tweede kwartaal van dit jaar met 0,3 procent gekrompen ten opzichte van het kwartaal ervoor. Dat blijkt uit de eerste berekening van het Centraal Bureau voor de Statistiek. In het eerste kwartaal van dit jaar kromp de economie ook al, toen met 0,4 procent. De economie is dus al twee kwartalen op een rij aan het krimpen en daarmee zitten we officieel in een recessie.

"Het is niet direct een klassieke recessie, met massafaillissementen en mensen die massaal hun baan kwijtraken", zegt CBS-hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen. "Want het aantal faillissementen is nog steeds laag en ook op de arbeidsmarkt is nog niks te merken van stagnatie. Er zijn nog steeds meer vacatures dan werklozen, de arbeidsmarkt is onverminderd krap."

"Eigenlijk is het zo dat de Nederlandse economie al vier kwartalen op rij niet of nauwelijks groeit, dus dit kwartaal past wel in dat beeld. Maar het is niet zo dat Nederland nu ineens op de rand van een economische afgrond staat. Het is een periode van stagnatie", aldus Van Mulligen.

De CBS-hoofdeconoom ziet ook voordelen. Een milde recessie kan volgens hem voor de economie soms best goed zijn. "Als die grote druk op de arbeidsmarkt wat afneemt, dat bedrijven toch wat makkelijker mensen kunnen vinden. Even wat minder groei, daar kunnen we met z'n allen wel tegen."

De economie kromp onder meer doordat consumenten minder geld uitgaven. Maar dat is niet verrassend, vindt Van Mulligen. Na corona groeide de economie namelijk extra hard doordat we 'eindelijk' weer geld konden uitgeven aan allerlei dingen. En daar komt nu een eind aan. "Er was een grote inhaalvraag, we gingen eropuit, op vakantie. En dat is nu een beetje achter de rug. De spullen zijn gekocht, de vakanties geboekt en dan komt een moment dat het wat terugvalt en dat is nu het geval."

De economie kromp ook doordat de export terugliep. En ten opzichte van een jaar eerder is nu ook sprake van een economische krimp. De economie was in het tweede kwartaal 0,3 procent kleiner dan in het tweede kwartaal van 2022. Al deze cijfers zijn op basis van de eerste berekening van het CBS. Er komt ook nog een tweede berekening van het tweede kwartaal, eind september. Soms wordt het groei- of krimpcijfer dan nog bijgesteld.

Ook het rentebeleid van de Europese Centrale Bank zorgt voor afkoeling van de economie. Om de inflatie te beteugelen heeft de ECB stap voor stap de rente verhoogd, van -0,5 procent in juli 2022 naar 3,75 procent nu. Daardoor is het voor bedrijven en consumenten duurder geworden om geld te lenen en levert sparen juist meer op. Zo ligt de hypotheekrente nu fors hoger dan anderhalf jaar geleden.

Demissionair minister Adriaansens van Economische Zaken zegt in een reactie op de cijfers van het CBS dat die de komende tijd, in de aanloop naar Prinsjesdag, om de juiste afwegingen van het kabinet vragen. Ze vult aan dat het kabinet demissionair is en niet zomaar nieuwe plannen kan maken.

"En tegelijkertijd moeten we als kabinet zorgen voor voldoende koopkracht voor consumenten en een stabiel ondernemersklimaat. Stabiliteit en voorspelbaarheid zijn nu nodig, dus we moeten oppassen met het verstoren van de economie en ook met lastenverzwaringen", aldus de minister.

Adriaansens wil het tekort aan personeel blijven aanpakken en ze wil ook blijven investeren in het verbeteren van de internationale concurrentiepositie van Nederland. De minister zegt ook te kijken waar het kabinet iets kan doen aan "onnodige prijsstijgingen".

Het kabinet vergadert vrijdag weer voor het eerst na de vakantie.

Klanten van energieleverancier Vandebron met zonnepanelen krijgen straks maandelijks minder geld terug. Het zal zo'n 70.000 klanten gemiddeld tussen de tien en twintig euro per maand schelen.

Dat komt doordat het bedrijf kosten in rekening gaat brengen voor het terugleveren van stroom aan het net. Volgens Vandebron dragen zij daarmee bij aan de kosten van het groeiend aantal panelen op daken, kosten waar nu ook nog klanten zonder zonnepanelen voor opdraaien. Zij zijn straks juist zo'n 20 euro per maand goedkoper uit.

Volgens financieel directeur Kim Verdouw leidt de heffing tot een eerlijkere verdeling van kosten. "Dit besluit is even slikken, maar we denken dat als je de kosten op de juiste plek neerlegt, daar op den duur ook nieuwe innovatie ontstaat."

Het bedrijf zegt dat de heffing in de praktijk betekent dat mensen met zonnepanelen iets minder voordeel krijgen dan dat ze nu hebben maar nog steeds voordeliger uit zijn dan wanneer ze geen panelen zouden hebben.

"Het alternatief is om de kosten te blijven verdelen; maar dan krijg je dus dat de buurvrouw zonder panelen betaalt voor de buurvrouw met panelen. Dat vinden wij oneerlijk", zegt Verdouw.

De nieuwe kostenverdeling gaat vandaag in voor nieuwe klanten. Voor huidige klanten met een variabel contract gebeurt dit vanaf 1 oktober 2023. Klanten met een vast contract behouden hun contractvoorwaarden gedurende de contractduur.

Dat de kosten voor het terugleveren aan het stroomnet oplopen, heeft te maken met een overbelasting van het stroomnet: klanten leveren allemaal op hetzelfde moment terug, namelijk als de zon schijnt, zeg om 12 uur 's middags.

Op datzelfde moment is de vraag vaak een stuk lager dan het aanbod, waardoor het net overbelast raakt. De prijzen voor die stroom worden dan steeds lager en zelfs steeds vaker negatief, wat het energiebedrijf opzadelt met extra kosten.

"Die kosten fluctueren en nemen daardoor enorm toe. Tot nu toe berekenen wij die kosten alleen door in het elektratarief. Daar trekken we het nu uit en stoppen het in de rekening van de zonnepaneelbezitter", zegt Verdouw.

Volgens de financieel directeur staat de nieuwe herverdeling van de kosten los van de salderingsregeling, de subsidie voor zonnepanelen.

"We juichen de energietransitie toe, maar zien dat door de toename van het aantal zonnepanelen dat er steeds meer wordt teruggeleverd en de problemen steeds groter worden. Dat leidt tot kosten, daarom doen we dit."

Vandebron zegt niet bang dat te zijn dat klanten straks overstappen naar bedrijven waar de kosten niet in rekening worden gebracht. "Transparantie en de transitie als geheel vinden wij belangrijker. Het is een kwestie van tijd voordat iedereen hier iets mee doet."

Nederland mag dan nog massaal op vakantie zijn, de distributiecentra raken alweer behoorlijk gevuld met verse chocoladeletters en pepernoten. En één ding is wel duidelijk: door de enorme prijsstijgingen van cacao en suiker zal het voor de zoetekauwen slikken worden.

Chocoladefabrikant Droste geeft aan dat chocoladeletters dit jaar zo'n 10 à 15 procent duurder zullen zijn. Met de prijsverhoging van vorig jaar erbij gaat het dan al snel over 25 tot 30 procent. "Het is gewoon hard nodig", aldus commercieel directeur Bernard Brummelaar. "We betalen bijvoorbeeld 50 procent meer voor cacao, onze belangrijkste grondstof, en 25 procent meer voor suiker."

Het bedrijf moest vorig jaar al drie prijsverhogingen doorvoeren. "Nog nooit gebeurd. Maar elke verhoging was pure noodzaak. Als we dat niet hadden gedaan, hadden we hier het licht uit kunnen doen."

Naast de gestegen grondstofkosten heeft het bedrijf - zoals veel andere bedrijven - ook te maken met hogere transport-, verpakkings-, loon- en energiekosten. "Energie kostte vorig jaar vier keer zoveel als voor corona."

De prijzen voor cacao op de beurs in New York zitten op het hoogste niveau in ruim tien jaar tijd. "Ze komen dicht bij de vorige piek uit 2011", zegt sectoreconoom food Thijs Geijer van ING. "Een belangrijke factor hierbij zijn de ongunstige weers- en oogstverwachtingen in de belangrijkste productiegebieden. Die bepalen mede de prijs."

Bij andere agrarische grondstoffen is er nu juist sprake van een prijsdáling, zoals bij granen en plantaardige olie, aldus Geijer. Maar bij cacao en suiker dus juist niet. "Die inflatie zit nog in pijplijn. Als suiker en cacao duurder worden, dan worden categorieën als snoepgoed en chocola op een gegeven moment ook duurder. Dat zijn de producten die op dit moment in het oog springen."

Ook Oscar de Lange ziet de stijgende kosten met lede ogen aan. Hij is directeur-eigenaar van pepernotenproducent Van Delft Biscuits, jaarlijks verantwoordelijk voor zo'n 5,5 miljard pepernoten, driekwart van de Nederlandse markt. Van Delft produceert voor de eigen winkels en ook huismerken van onder meer Albert Heijn, Jumbo, Kruidvat en HEMA.

Een fors deel van de gestegen kosten zal de supermarkt of drogist gaan doorberekenen aan de klant. "Wij gaan daar natuurlijk niet over, maar ik vermoed dat de pepernoten dit jaar zo'n 20 procent duurder worden voor de consument."

Dat betekent dat een zak van een kilo - pepernoten met chocola bijvoorbeeld - de grens van 5 euro nadert. Of er zelfs overheen gaat. "Dat is misschien een probleem, ik weet het niet. Mensen kopen doorgaans twee of drie keer per jaar een kilozak chocoladekruidnoten voor het huishouden."

De Lange legt uit hoe het kan dat de pepernoten dit jaar duurder zijn:

De pepernotenproducent zag dat eerder dit jaar een kilozak paaseitjes voor het eerst boven de 5 euro werd verkocht. Dit bleek nauwelijks effect te hebben op de verkoop. De Lange: "Consumenten gaan er niet minder van kopen, ondanks 5,49 euro voor een zak. Pasen en Sinterklaas zijn één keer per jaar hè. Er zit veel gevoel en emotie bij. Men ziet gewoon dat kruidnoten worden geassocieerd met gezelligheid en een nostalgisch, warm gevoel losmaken. Zo'n zak willen de mensen gewoon in huis hebben."

Wel ziet De Lange een trend naar kleinere verpakkingen. "Hoe hoger de prijs wordt, hoe meer mensen geneigd zijn kleinere zakken te kopen. Dat is in principe duurder, maar het lijkt goedkoper."

Ook Droste biedt sinds twee jaar een kleinere en dus goedkopere chocoladeletter aan. Eentje van 100 gram, te koop naast de klassieke en meest verkochte letter van 135 gram. En dat is geen voorbeeld van 'graaiflatie', wil Brummelaar van Droste maar zeggen: "We willen onze producten betaalbaar houden, ook voor mensen met een smallere beurs."

Winkelketen Big Bazar sluit twintig van zijn 120 winkels. Het is nog onduidelijk of dit aantal boven op de in juli aangekondigde dertien winkels komt, of dat er in totaal twintig winkels zijn die hun deuren sluiten. Ook wil de keten voor twintig winkels huurverlaging. Big Bazar is nog niet bereikbaar voor commentaar.

Tegen persbureau ANP zegt directeur Jerke Kooistra dat tachtig winkels goed lopen, er twintig niet gezond zijn en nog eens twintig als 'twijfelwinkels' worden bestempeld. Welke filialen hij wil sluiten en waar hij huurverlaging wil, wilde de directeur niet zeggen. Medewerkers worden volgens Kooistra niet ontslagen bij het sluiten van een winkel, maar kunnen in een ander filiaal aan de slag.

In een interview met ANP zegt Kooistra dat de sluitingen en huurverlagingen nodig zijn om het bedrijf gezond te houden. Kooistra wil huurcontracten openbreken en huurverlagingen afspreken met de vastgoedeigenaren. Gebeurt dat niet, dan zit er volgens de directeur "niet anders op dan een lelijkere route te kiezen". Daarmee doelt Kooistra op het stoppen van het overmaken van de huur.

Diverse huurbazen stapten al naar de rechter, zoals verhuurder Hoorne Vastgoed eerder deze zomer. Vorige maand bepaalde de rechtbank in Alkmaar in die zaak dat twee winkels ontruimd moesten worden vanwege huurachterstanden. De rechter oordeelde dat Big Bazar de huur voor de winkels "stelselmatig niet tijdig betaalt" en droeg de koopjesketen op om een ton te betalen aan achterstallige huur, incassokosten en een boete.

Vorige week vroeg een verhuurder aan de rechtbank van Amsterdam het faillissement van Big Bazar aan. Volgens de partij die namens de verhuurder optreedt, gaat het om een betalingsachterstand van bijna 20.000 euro. Die zitting staat gepland op 29 augustus. Ook loopt er een zaak die is aangespannen door een Belgische geldschieter vanwege het niet betalen van rente.

Eerder zei Kooistra tegen de NOS dat Big Bazar te maken heeft met enorme kostenstijgingen terwijl consumenten minder uitgeven. "Denk dan aan de energielasten, we hebben vorig jaar de lonen verhoogd met 11 procent. Dat drukt enorm op het bedrijf. Dat gaat om miljoenen euro's per jaar. En we zitten vaak vast aan oudere huurcontracten. Die worden elk jaar geïndexeerd, dan moet je denken aan tussen de 6 en 11 procent. Voor een winkelier is dit op de lange termijn een serieuze aanslag op het budget."

Tegen ANP zegt Kooistra dat het zijn doel is om dit jaar veel nieuwe winkels te openen. Hij wil voor het einde van het jaar 190 winkels hebben.

Vandaag werd bekend dat Exor, de investeringsmaatschappij van de Italiaanse Agnelli-familie, voor 2,6 miljard euro liefst 15 procent van de aandelen van Philips heeft gekocht. Al decennialang speelt de Agnelli-familie een belangrijke rol in het economische en maatschappelijke leven in Italië, en ook steeds meer daarbuiten. Een portret van deze invloedrijke Italiaanse familie.

Het begon allemaal in 1899 met Giovanni Agnelli en de Fabbrica Italiana Automobili Torino, kortweg Fiat. Maar ook de luxe sportwagens van Ferrari en voetbalclub Juventus zijn onlosmakelijk verbonden met de Agnelli's. En zo zijn er nog veel meer bedrijven.

De basis van de rijkdom van de Agnelli's ligt dus bij Fiat, dat wordt opgericht door Giovanni Agnelli (1866-1948). In de decennia daarna groeit Fiat uit tot de grootste autofabrikant van Italië. Het merk wordt vooral bekend door kleine, relatief betaalbare auto's, die daarmee bereikbaar moeten worden voor de massa.

In 1936 begint Fiat met de productie van de Topolino (muisje). Het is dan de kleinste massaproductieauto die er is.

De zoon van Giovanni, Edoardo Agnelli (1892-1935), speelde een grote rol bij Juventus, de voetbalclub uit Fiat-thuisbasis Turijn. In 1923 wordt hij er voorzitter en onder zijn leiding groeit Juve uit tot een van de belangrijkste clubs van het land, met nationale (en later ook internationale) successen. De connectie tussen de Agnelli's en Juventus blijft. Tot op de dag van vandaag is de familie eigenaar van de club.

In de jaren 60 wordt de kleinzoon van de Fiat-oprichter de baas bij het bedrijf. Gianni Agnelli (1921-2003) maakt Fiat nog groter en machtiger dan het al was. Onder zijn leiding wordt Fiat het grootste bedrijf van Italië en wordt hij zelf de rijkste man van het land. Hij overziet de verdere internationale uitbreiding, met de opening van fabrieken in onder meer Brazilië, Spanje en zelfs de Sovjet-Unie.

Eind jaren 60 koopt hij Ferrari, dat daarmee onderdeel wordt van het Fiat-concern. Hetzelfde gebeurt daarna met de automerken Lancia en Alfa Romeo.

Gianni Agnelli staat ook bekend als een playboy en stijlicoon. Er waren geruchten dat hij met veel bekende vrouwen affaires had, zoals actrices Anita Ekberg en Rita Hayworth. En met Jacqueline Kennedy, de weduwe van de Amerikaanse president John F. Kennedy.

Na zijn overlijden in 2003 klimt zijn kleinzoon John Elkann op binnen het bedrijf. En in 2010 wordt hij topman van Fiat. Daarmee is na ruim een eeuw de kleinzoon van de kleinzoon van de Fiat-oprichter de baas in het familiebedrijf.

Na allerlei overnames en fusies is Fiat tegenwoordig onderdeel van autoconcern Stellantis. Naast Fiat zijn onder meer Opel, Peugeot, Citroën en Chrysler van dat megabedrijf.

De rol van de Agnelli-familie is daar nu als volgt: de Agnelli's hebben Exor als investeringsmaatschappij. De familie heeft 52 procent van de aandelen van Exor en 86 procent van het stemrecht. Dus ze hebben daar de macht. En Exor heeft vervolgens 14 procent van de aandelen van Stellantis en is daarmee de grootste aandeelhouder. Verder is John Elkann voorzitter van de raad van commissarissen bij Stellantis.

In totaal investeert Exor zo'n 33 miljard euro in allerlei bedrijven, nu dus ook in Philips. Zie hieronder om welke bedrijven het gaat:

De Italiaanse investeringsmaatschappij Exor heeft 15 procent van de aandelen in Philips gekocht. Daarmee is de investeerder in één keer de grootste aandeelhouder van het Nederlandse medische technologiebedrijf. De investering bedraagt 2,6 miljard euro.

Exor is eigendom van de Italiaanse familie Agnelli. De flamboyante industrieel Giovanni Agnelli (1921-2003) maakte vanaf de jaren 60 het automerk Fiat groot. Het hoofdkantoor van Exor zit sinds 2016 aan de Zuidas in Amsterdam. In augustus vorig jaar verhuisde Exor de beursnotering in Milaan naar Amsterdam.

Wereldwijd investeert de organisatie voor 33 miljard euro in andere bedrijven. Naast Peugeot- en Opel-moederbedrijf Stellantis heeft Exor belangen in onder meer voetbalclub Juventus, autoproducent Ferrari en zakentijdschrift The Economist.

De nieuwe aandeelhouder zegt voor langere tijd te willen investeren in een bedrijf dat gespecialiseerd is in gezondheidstechnologie. Exor investeerde vorig jaar al in twee kleinere gezondheidstechnologiebedrijven.

Exor heeft de optie om het belang in Philips nog uit te breiden naar 20 procent. In ruil voor de investering krijgt de grootaandeelhouder een zetel in de raad van commissarissen. Voor de investering voerde Exor enkele gesprekken met de top van Philips, laat een woordvoerder van Exor weten.

Directeur Gerben Everts van de Vereniging van Effectenbezitters is aangenaam verrast door het nieuws. "Het geeft Philips stabiliteit. Aandeelhouders zullen blij zijn, want deze partij kan de rust bij Philips herstellen", zegt hij in het NOS Radio 1 Journaal, verwijzend naar de problemen met apneu-apparaten.

Dat Exor in één keer zo'n groot belang heeft vergaard is opmerkelijk, vindt Everts. "De dalende koers van Philips trekt natuurlijk ook nieuwe investeerders aan. Ze worden in één keer de grootste aandeelhouder. Maar dat hebben ze wel netjes en transparant via de beurs gedaan voor een normale prijs."

Het aandeel Philips stond vanmorgen bijna 4 procent hoger bij de opening van de beurs in Amsterdam.

Het supermarktschap met vleesvervangers is nog nooit zo groot geweest als nu. Toch is het de vraag of alle merken vegaballetjes, -kipstukjes of -spekreepjes het gaan overleven, want de markt voor vleesvervangers staat flink onder druk.

De afgelopen jaren was de vleesvervanger een van de snelst groeiende productgroepen, waarvoor investeerders in de rij stonden. Het spetterende beursdebuut van Beyond Meat, vooral bekend van vegetarische hamburgers, was daarvan het bewijs.

Maar aan die groei is dus een einde gekomen. De verkoop van vleesvervangers neemt volgens onderzoek van Rabobank wereldwijd af, ook in Nederland. En Beyond Meat zag de omzet in rap tempo dalen. Het aandeel, dat op het hoogtepunt de 234 dollar aantikte, is nu nog maar zo'n 13 dollar waard.

Beyond Meat werd mede een hype doordat grote sterren als Leonardo DiCaprio en Bill Gates erin investeerden. Ook Kim Kardashian verbond haar naam aan het merk als 'chief taste consultant':

Ook de toekomst ziet er voor vleesvervangers niet heel florissant uit, als je naar Nederland kijkt. Marktonderzoeksbureau Motivaction constateerde vorige maand dat voor het eerst in jaren het aantal mensen dat zich vegetariër of flexitariër noemt terugloopt.

Waar vorig jaar nog 40 procent van de Nederlanders op minstens één dag van de week bewust geen vlees of vis at, is dat nu 32 procent. Ook de acceptatie van vleesvervangers daalt volgens het bureau. Zo geven mensen aan minder open te staan voor dit soort producten.

Volgens de Rabobank-analisten zijn vleesvervangers in veel landen minder hard in prijs gestegen dan vleesproducten. Toch weten de producenten daarvan dus niet te profiteren. Mogelijk komt dat doordat de opmars van merken en producten te snel ging.

"Het is erg lastig om het gedrag van consumenten aan te passen", zegt Sebastiaan Schreijen, analist bij de Rabobank. "Vleesvervangers zijn nog geen routine-aankoop geworden, maar er is wel enorm veel keuze in het supermarktschap. Consumenten weten daardoor vaak niet meer welk product ze ook al weer gekocht hebben."

Ook zijn sommige vleesvervangers volgens Schreijen simpelweg niet lekker genoeg. "De innovatie gaat snel en producten worden soms heel snel in het schap gezet. Als je dan een product koopt dat niet lekker is, wil je dat niet nog een keer. Dat afbreukrisico slaat vervolgens ook terug op de goede merken."

Dat herkent Frank Giezen, directeur van Ojah, een bedrijf dat sinds ruim tien jaar vleesvervangers voor merken over de hele wereld produceert. Ook hij merkt dat de omzetten wereldwijd teruglopen, al verschilt het per land.

"We zagen veel partijen die de vleesvervanger als het nieuwe goud zagen, maar minder bezig waren met goede kwaliteit", zegt Giezen. "Supermarkten kozen daarbij vooral op basis van de lage prijs en niet op basis van kwaliteit. Dat is vervelend, want als mensen iets eten wat minder lekker is, doen ze geen herhaalaankoop."

De vleesvervangersmarkt lijkt komende tijd dus toch een niche te blijven. Grote merken als Nestlé trekken zich deels terug van de markt. Meatless Farm, een andere grote speler in de vleesvervangersmarkt, ging in juni zelfs failliet.

Volgens de Rabobank-analisten is de kans dan ook groot dat de schappen met vleesvervangers komende tijd weer wat zullen krimpen. Maar Ojah ziet juist kansen: het bedrijf is bezig de productie in de fabriek in het Gelderse Ochten uit te breiden.

"Er is inderdaad wat onzekerheid in de markt", zegt Giezen. "Maar de paar goede producenten, die zelf de technologie en producentenlijnen in handen hebben, zullen zeker blijven bestaan. De bubbel mag wat ons betreft dus juist wel even wat leeglopen."

Voor de laatste keer vulden klanten vanochtend hun boodschappenkar bij de Jan Linders-supermarkt in Venray. Om 13.00 uur sloot de winkel definitief zijn deuren. Over een kleine drie weken gaan die deuren weer open, maar dan als toegang tot een filiaal van Albert Heijn. Hiermee maakt ook de kenmerkende donkerblauwe Linders-kar plaats voor het lichtblauwe model van AH.

De Jan Linders in Venray staat niet op zichzelf. Steeds vaker worden regionale supermarkten opgenomen door grote ketens. Zo kondigden supermarktketens Nettorama en Boni twee weken geleden aan te fuseren onder de naam Nettorama. Supermarkten als Edah, Konmar, Super de Boer, C1000 en Emté verdwenen eerder van het toneel. Nu volgt Jan Linders: 52 van hun vestigingen worden Albert Heijns, te beginnen met die in Venray. De rest wordt afzonderlijk verkocht.

Waarom lukt het de kleine supermarkt niet om op te boksen tegen de grote ketens, en hoe erg is dat?

Tot 1963 was oprichter Jan Linders melkboer, maar toen besloot hij de eerste supermarkt van de regio te openen. Dit was de start van een succesvolle keten met 63 winkels in Limburg, Noord-Brabant en Gelderland.

Zijn lijfspreuk 'Houd van de mensen, dan houden de mensen van jou' is nog altijd zichtbaar in de filialen. Met een assortiment toegespitst op de zuidelijke behoefte, zoals ter plekke gebakken vlaaien en zuurvlees, was Linders' populariteit groot. In 2006 werd Linders door de regionale omroep L1 postuum uitgeroepen tot grootste Limburger aller tijden.

Zijn zoon vertelde aan het FD dat hij voor boodschappen vroeger kilometers omreed omdat er in zijn woonplaats nog geen Linders-supermarkt zat, en Albert Heijn 'de vijand' was. Maar in december kondigde het bedrijf aan dat de supermarkt na bijna zestig jaar ophoudt te bestaan als zelfstandig merk en verder gaat als franchisenemer van uitgerekend Albert Heijn.

Deze winkels verdwenen eerder uit het straatbeeld:

Volgens retaildeskundige Paul Moers zijn er meerdere factoren waardoor deze vaak geliefde winkels het onderspit delven tegenover de grotere ketens.

Zo zijn er schaalvoordelen: grotere ketens kunnen gemakkelijker investeren in technologische modernisering, zoals robotisering, IT-systemen en kunstmatige intelligentie, doordat ze meer financiële slagkracht hebben. Daarnaast verandert het consumentengedrag en is een duidelijke verschuiving merkbaar richting online winkelen en one stop shops, grotere winkels waar je terechtkunt voor al je boodschappen.

Hoewel veel supermarkten met hun webwinkel nog niet direct winst maken, is het volgens Moers essentieel voor zowel klantbinding als marktaandeel. "De kosten die gepaard gaan met al deze veranderingen, zijn voor de kleinere supermarktketens simpelweg te hoog."

Een bezoek aan de inmiddels bijna lege Jan Linders-supermarkt in Venray leert dat het verdwijnen van regionale supermarkten voor sommige mensen een verlies van lokale charme en identiteit betekent.

Een klant noemt de situatie "waardeloos". "Ik ben bang dat het duurder wordt," zegt hij. Het doet een toerist die in Venray op vakantie is, denken aan eerdere overnames in zijn buurt: "In Noord-Holland hadden we Deen, een echte volkssupermarkt. Ze deden veel voor de omgeving, zoals het sponsoren van plaatselijke verenigingen." Sinds de overname door Albert Heijn zou dat veranderd zijn.

Voor lokale leveranciers hoeft dit soort overnames niet het einde te betekenen. Grote ketens zoals Jumbo, AH en Lidl zeggen actief betrokken te zijn bij duurzaamheidsinitiatieven en lokale inkoop. Volgens Jan Linders blijven in elk geval ook de kenmerkende zuidelijke producten beschikbaar na de overname.

Met de overname van Jan Linders breidt Albert Heijn verder uit. Uit gegevens van marktonderzoeker NielsenIQ blijkt dat het Zaanse supermarktbedrijf in 2021 veruit de grootste was in Nederland met een marktaandeel van 35,9 procent. Daarna volgen Jumbo met 21,8 procent en Lidl met 10,7 procent. Deze dominantie roept ook de vraag op of sommige ketens niet te machtig worden.

De Autoriteit Consument & Markt (ACM) stelt dat bedrijven groot mogen zijn zolang ze geen misbruik maken van hun dominante positie. "Er is geen vastgesteld marktaandeelpercentage waarbij we dominantie als een probleem beschouwen", zegt een woordvoerder.

Bij het beoordelen van een mogelijke onaanvaardbare machtspositie kijkt de ACM onder meer naar de mogelijkheden voor consumenten om binnen een redelijke reistijd een concurrerende supermarkt te bereiken. Als consumenten deze keuze niet hebben, kan de ACM ingrijpen.

Moers voorspelt een landschap gedomineerd door reuzen zoals Jumbo, AH, Plus, Aldi en Lidl. "Kleinere ecologische spelers kunnen zich handhaven dankzij hun niche-aanpak." De uitdaging ligt volgens hem bij middelgrote supermarkten zoals Nettorama en Hoogvliet. De vraag is of zij zich staande kunnen houden tegenover titanen zoals Albert Heijn, zegt Moers.

De operatie duurde weken, maar de olie uit een verroest tankschip bij de kust van Jemen is weg. Boskalis-onderdeel Smit Salvage heeft 1,1 miljoen vaten olie overgebracht naar een ander schip.

Bijna veertig jaar lag de FSO Safer voor de kust van Jemen als opslagplek voor olie. De laatste jaren werd het schip niet meer onderhouden, vanwege de aanhoudende burgeroorlog in het land.

"We hebben in ons werk wel vaker te maken met zwaar beschadigde schepen", zegt Peter Berdowski, de ceo van Boskalis. "Maar een schip dat zo slecht onderhouden is als dat wat we hier aantroffen, hebben we nog nooit meegemaakt."

De toestand van de Safer verslechterde zodanig dat milieuorganisaties en de Verenigde Naties de laatste jaren waarschuwden voor onder meer lekkages. Met het overpompen van de olie is volgens Greenpeace "een enorme olieramp" voorkomen.

Dat beaamt Berdowski. In het tweede schip zit nu het grootste deel van de bijna 200 miljoen liter olie, de komende week worden volgens hem de laatste restjes opgeruimd en wordt het schip schoongemaakt. Daarna zit de klus er voor Boskalis op.

Er is nog wel een kanttekening, zegt Arabella Bosscher, politiek campagneleider bij Greenpeace Nederland. "Er zitten nog olieresten en giftige stoffen in het schip, en daarnaast moet het schip nog veilig worden weggehaald." Ook aan het weghalen zitten volgens Bosscher nog haken en ogen. "De Safer kan zelf niet meer varen, hij moet gesleept worden."

En als de FSO Safer dan veilig afgemeerd is, moeten ook de ontmanteling en de recycling van het schip zorgvuldig gebeuren. Anders kunnen volgens de milieuorganisatie alsnog giftige stoffen vrijkomen.

"Het probleem is wel gedecimeerd", zegt Berdowski. "Het gaat nu meer om het netjes afhechten van de operatie. Zorgen dat de tanker ook afgevoerd en gesloopt wordt. Het echte grote risico van een milieuramp is nu wel weggenomen. Dat voelt als een enorme opluchting en we zijn ook wel een beetje trots."

De kosten voor de bergingsactie komen neer op zeker 129 miljoen euro. De Verenigde Naties betalen dat, met steun van onder meer Nederland. Ons land legt 15 miljoen euro in. Voor de operatie wordt dus belastinggeld gebruikt, terwijl uit een eerder rapport van Greenpeace blijkt dat grote oliebedrijven als ExxonMobil en TotalEnergies het schip tot 2015 voor opslag hebben gebruikt.

Zij zijn volgens de milieuorganisatie waarschijnlijk deels verantwoordelijk voor de verwaarloosde olie. "Dat voelt heel wrang als je kijkt naar de gigantische winsten die zulke bedrijven maken", zegt Bosscher.

De twee genoemde bedrijven werden door de NOS benaderd om te reageren. ExxonMobil reageert via de mail: "We hebben gedesinvesteerd uit Jemen en destijds daarbij alle verplichtingen aan de koper overgedragen." Wie de koper is, dat weet een Nederlandse woordvoerder niet. Verder wil het bedrijf geen commentaar geven. TotalEnergies reageerde niet voor het tijdstip van deze publicatie.

De olie blijft in ieder geval voorlopig in het nieuwe schip opgeslagen, zegt Berdowski. "Het gaat om een behoorlijke som geld. En dat is natuurlijk ook precies waar de discussie over gaat. Wie is de rechtmatige eigenaar? Dat is tussen de autoriteiten daar nog niet helemaal uitgesproken. Een van de redenen dat de olie er naar mijn mening nog wel even zal blijven."