In de laatste podcast De Stemming van dit seizoen blikken Joost en Marleen terug op het stikstofdebat en kijken ze vast vooruit naar de begrotingsbesprekingen in augustus. Voor die begroting heeft het kabinet nog wel steun nodig van de oppositie en dat kan nog wel eens een probleem worden. Dus wrongen minister Heinen en premier Jetten zich in allerlei bochten om zoveel mogelijk partijen aan boord te krijgen voor een zo breed mogelijk draagvlak.

Podcast De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

Het was een van de meest ingrijpende maatregelen in coronatijd: de avondklok, waarbij iedereen vanaf 21.00 uur verplicht binnen moest blijven tot de volgende ochtend. Deze week sprak de parlementaire enquêtecommissie erover met betrokkenen. Niemand wilde het echt graag, maar uiteindelijk ging Nederland drie maanden 's nachts op slot.

In januari 2021 dreigde een grote besmettingsgolf. Er was al een lockdown, maar er kwamen nieuwe coronavarianten aan en die leken gevaarlijk. Voor die tijd had het adviesorgaan OMT de avondklok al genoemd als optie, maar toen wilde het kabinet er niet aan. "Ik had grondrechtelijke problemen met de avondklok", zei oud-minister Ferd Grapperhaus van Justitie en Veiligheid in zijn verhoor.

Zware inbreuken

Topambtenaar Hanneke Schipper-Spanninga schetste dat er tijdens corona voortdurend sprake was van "botsende grondrechten". Zo waren er maatregelen die inbreuk maakten op het familieleven, omdat mensen niet dicht bij elkaar mochten zijn. Maar ook het eigendomsrecht werd ingeperkt toen ondernemers niet meer over hun eigen openingstijden gingen.

Schipper, die maatregelen toetste aan grondrechten, sprak van "zware inbreuken". Maar ze benadrukte dat daar tegenover het recht op leven als "heel fundamenteel grondrecht" stond. Volgens haar bestaat er geen rangorde tussen grondrechten, maar is de volksgezondheid wel zwaarwegend.

Orkaan

Begin 2021 begon dat dan ook zwaar te tellen vanwege de nieuwe virusvarianten, vertelde Grapperhaus. "We stonden epidemiologisch tegen de muur." In een spoedadvies stelde het OMT dat een avondklok effect kon hebben, en dus liet hij zijn "gespierde tegenzin" varen.

Binnen het kabinet was wel discussie, onder meer over de proportionaliteit en doelmatigheid, maar de oud-justitieminister wilde niet al te veel kwijt over hoe die verliep.

Comissielid Mutluer wilde meer weten dan Grapperhaus wilde zeggen en dat leidde tot een stekelig gesprek:

Hoewel het OMT de avondklok al een aantal keer had opgenomen in een advies, was er daar ook twijfel, schetste oud-voorzitter Jaap van Dissel in zijn tweede verhoor. "Je vraagt mensen een offer in hun grondrechten, terwijl we niet 100 procent kunnen zeggen wat het betekent voor de uitbraak."

Nu kon hij daar wel wat meer over zeggen. Volgens hem heeft de avondklok "naar alle waarschijnlijkheid" geholpen. "Het zorgde voor een klein maar significant effect."

Grens bereikt

Vooraf werd ook onder burgemeesters flink gediscussieerd, herinnerde Femke Halsema zich. "Niet elk doel heiligt alle middelen. Mensen dwingen om thuis te blijven was voor mij onaanvaardbaar." De Amsterdamse burgemeester maakte zich zorgen over eenzaamheid en mentale gezondheid. "Ik vond dat we de grens hadden bereikt qua maatregelen die we konden en mochten nemen."

Toch voerden zij en de andere burgemeesters de maatregel uit, "want als bestuurder heb je je te voegen naar democratische besluitvorming".

De avondklok zou in eerste instantie gelden voor een paar weken, maar werd vijf keer verlengd en duurde drie maanden. Terwijl door Schipper-Spanninga al bij de start werd geadviseerd om de avondklok als eerste 'af te schalen', vanwege de zwaarte.

Dat gebeurde niet, eerst werd namelijk versoepeld in onder meer het onderwijs. Ze vond dat wat betreft scholen "voorstelbaar", maar begreep niet dat andere versoepelingen ook voorrang kregen. Wel benadrukte ze dat het om politieke afwegingen ging, waar veel belangen speelden.

Repressie

De nadruk in het coronabeleid kwam gaandeweg erg veel op repressie en handhaving te liggen, haalde burgemeester Halsema aan in haar verhoor. "Het plaatste de overheid op een veel te harde manier tegenover een bevolking die de moed aan het verliezen was."

Aan het begin van de coronapandemie werd vooral benadrukt "dat we het samen moesten doen", zei ze. "Er was een ongelooflijke solidariteit." De kentering kwam volgens Halsema begin 2021. "Ergens in die winter raakte de overheid zijn bevolking kwijt."

Wat misschien had geholpen om de boel bij elkaar te houden, was betere uitleg, zei oud-korpschef Henk van Essen. Hij zei dat de politie het kabinet bijvoorbeeld opriep om in de communicatie meer rekening te houden met de grieven van tegenstanders. "Begrip tonen is iets anders dan gelijk geven."

Een van de tegenstanders was Romy Quint. Ze richtte tijdens de pandemie Vrouwen voor Vrijheid op, een organisatie die kritisch was op coronamaatregelen. "Alle respect voor wat er bedacht werd, maar sommige dingen gingen gewoon te ver."

Quint zei in haar verhoor dat alle critici op één hoop werden gegooid. "We werden lelijk weggezet als lastige gekkies en als één homogene groep." Ze denkt dat er minder polarisatie was geweest als kritische burgers beter gehoord waren door journalisten en politici. "Als mensen hun mening hadden gehoord, hadden ze niet de straat op hoeven te gaan."

Ex-korpschef Van Essen voegde er nog aan toe dat het voor het draagvlak had geholpen als maatregelen begrijpelijk, uitlegbaar en eenduidig waren. Het veelvuldig op- en afschalen hielp volgens hem niet. En daar vond hij Van Dissel aan zijn zijde, die sprak van "een spaghettibrij aan maatregelen", tegen het einde van pandemie. "Het was nauwelijks meer te begrijpen", aldus de oud-OMT-voorzitter.

Ruim vier maanden na de start van het kabinet-Jetten staat diens partij in de Peilingwijzer op verlies. Van de 26 zetels die D66 bij de verkiezingen van afgelopen oktober won, blijven er 15 tot 20 over in dit gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag.

Pro, het vroegere GroenLinks-PvdA, profiteert van de tegenwind die D66 ondervindt. Met 24 tot 29 zetels, een winst van ongeveer 6, is deze oppositiepartij nu de grootste in de Peilingwijzer. Volgens het laatste onderzoek van Ipsos I&O stapt zo'n 15 procent van de D66-stemmers momenteel over naar Pro, met name degenen die het huidige regeringsbeleid niet links genoeg vinden.

De huidige minderheidscoalitie is sowieso weinig populair, want ook het CDA levert zetels in op 13 tot 18. Alleen de VVD weet zich redelijk te handhaven op 19 tot 23.

PVV verliest aan JA21 en FvD

Op rechts is een soortgelijke beweging te zien, maar dan ten koste van de PVV. De partij van Geert Wilders valt terug naar 17 tot 22 Kamerzetels, terwijl JA21 (11-15) en Forum voor Democratie (10-14) juist stijgen.

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, wijst erop dat in dit geval een lijn wordt doorgetrokken die al bij de Kamerverkiezingen te zien was: toen verloor de PVV 11 zetels, terwijl JA21 en FVD terrein wonnen.

Waar Wilders met name kampt met het idee bij rechtse kiezers dat het kabinet-Schoof niet heeft 'geleverd' op vooral asiel, worstelt Jetten in de waarneming van Louwerse met het beeld dat zijn minderheidskabinet het moeilijk heeft om voldoende steun voor plannen te organiseren in de Kamer.

"Omdat die steun uiteindelijk uit verschillende hoeken moet komen, kan het idee ontstaan dat de coalitie van twee walletjes probeert te eten", zegt Louwerse. "Je ziet verdeeldheid over de koers: sommige kiezers van regeringspartijen vinden het beleid nu te links, anderen juist weer te rechts. Maar er zijn in het Ipsos I&O-onderzoek ook tevredener kiezers die het kabinet het voordeel van de twijfel geven en vinden dat er in elk geval een zekere mate van rust is teruggekeerd."

BBB verder omlaag

Achter de grotere partijen gaat het nog altijd niet goed met BBB. De BoerBurgerBeweging heeft sinds het najaar nog maar 4 zetels over en staat nu volgens de Peilingwijzer op 1 tot 3.

Anders is dat bij de Partij voor de Dieren, die juist winst boekt op 4 tot 7. Net als 50Plus, dat na zijn comeback in de Tweede Kamer nu op 2 tot 6 staat. Ook de SP (3-5) en Volt (1-3) lijken het iets beter te doen.

Stabiliteit is er bij de ChristenUnie, de SGP en Denk, alle op 2 tot 4.

Verantwoording

De NOS publiceert met enige regelmaat de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

Meerdere getuigen die zijn opgeroepen door de parlementaire enquêtecommissie corona worden opnieuw bedreigd. Dat heeft de commissie laten weten na het laatste verhoor van deze week. "Onze tolerantie voor dit verwerpelijke gedrag is nul en we zijn in contact met politie en beveiliging hierover", zegt commissievoorzitter en Kamerlid Daan de Kort, die de bedreigingen onacceptabel noemt.

Tijdens de verhoren de afgelopen vijf weken ging het al vaker over de grote impact die bedreigingen hadden in de coronatijd. Bij het verhoor van de oud-scholierenvertegenwoordiger van het Laks, Nienke Luijckx bleek vorige week dat zij opnieuw te maken had gekregen met bedreigingen. Ze zei dat het in aanloop naar haar verhoor "onrustig" was. "Maar het is heel moeilijk te herleiden wie het doet."

Zware inbreuken

De commissie zegt inmiddels te hebben gehoord dat meerdere getuigen worden bedreigd voor of na hun verhoor. "Eén ding staat daarbij buiten kijf: het is afschuwelijk als mensen die wij oproepen als gevolg daarvan met bedreigingen te maken krijgen of weer te maken krijgen." Om wie het precies gaat of wat voor bedreigingen het zijn, is niet bekendgemaakt.

Getuigen die opgeroepen worden door de commissie zijn verplicht om te komen en worden onder ede verhoord. De bedreigingen raken dus ook aan het werk van de commissie, zegt De Kort: "Getuigen moeten in alle vrijheid en veiligheid kunnen verklaren tijdens hun verhoor". "Het is een schande als je mensen zo onder druk wil zetten, laat de daders zich schamen", voegt hij toe.

Lees hier meer over de verhoren van deze week:

In de afgelopen weken hebben verschillende getuigen laten weten dat ze tijdens de pandemie bedreigd werden. OMT-lid Marion Koopmans kon destijds "niet meer vrijuit bewegen", zei ze in haar verhoor. Een ander bedreigd OMT-lid, Károly Illy, verklaarde dat er destijds te weinig gebeurde met zijn aangiftes. Iets wat andere OMT-leden overigens niet per se herkenden.

Tegen het AD zegt Illy dat een onbekende man deze week luid roepend voor zijn voormalige woning heeft gestaan. De nieuwe bewoners zouden geschrokken zijn van het geschreeuw en de leuzen. Volgens de Illy is er aangifte gedaan bij de politie en is de officier van justitie ingelicht.

Ferd Grapperhaus, oud-minister van Justitie, vertelde aan de commissie dat hij ook veelvuldig is bedreigd tijdens de coronacrisis. Hij werd om die reden streng beveiligd. Oud-OMT-voorzitter Jaap van Dissel zei in zijn verhoor dat hij zich zorgen maakt of wetenschappers zich nog wel durven uit te spreken. "Anekdotes ga ik niet vertellen, want dan houd je het niet droog", zei Van Dissel.

Kijk hier terug wat getuigen verklaarden over bedreigingen:

Het kabinet wil nieuwe eisen invoeren voor investeerders in zorgbedrijven en jeugdhulpaanbieders, de zogenoemde 'private equity' in de zorg. Dat heeft minister Sterk van Zorg aangekondigd.

Het gaat daarbij bijvoorbeeld om huisartspraktijken, kraamzorg, mondzorg, praktijken voor psychische hulp en fysiotherapie. Vaak gaat het om grotere ketens van praktijken.

Voor winstuitkeringen gaat een maximum gelden. Dit moet malafide aanbieders en investeerders uit de sector verdrijven die uit zijn op exorbitante winsten in plaats van kwaliteit van de zorg.

Georganiseerde misdaad

"Je ziet dat er een soort georganiseerde misdaad opkomt in het zorgstelsel", zei Sterk na afloop van de ministerraad. "Dat moeten we een halt toeroepen."

De Kamer vroeg eerder om een einde aan alle particuliere investeringen in zorgbedrijven. Regelmatig zijn patiënten de dupe van financieel mismanagement en van zorgbedrijven met meer oog voor winst dan voor zorg, vond een Kamermeerderheid.

Maar daar staan veel goede commerciële zorgbedrijven tegenover, zegt het kabinet. Die zijn met hun investeringen en innovaties in de toekomst juist hard nodig. Het kabinet wil daarom liever strengere regels invoeren.

Marktwerking niet verkeerd

"Marktwerking is op zichzelf niet verkeerd. We hebben dat ook nodig voor slimme oplossingen als je de zorg voor de toekomst houdbaar wilt houden. Maar binnen grenzen", zegt Sterk.

Als zorgbedrijven niet voldoen aan het openbaar maken van hun financiën dan worden hun winstuitkeringen verboden. In het uiterste geval raken ze hun vergunning kwijt. Failliet gaan of het bedrijf opheffen is geen manier meer om onder verplichtingen uit te komen. De bestuurders blijven verantwoordelijk.

De regels worden voor alle zorgaanbieders hetzelfde zodat ontwijkconstructies niet meer aantrekkelijk zijn. Of in de Tweede Kamer voldoende steun is, is nog niet duidelijk. Sterk hoopt op snelle goedkeuring zodat de regels in de loop van 2027 gaan gelden.

Alle studenten in het mbo, hbo en wo hebben recht op een stagevergoeding, vindt het kabinet. Daarom wordt dat vastgelegd in de wet, al geldt er geen minimumbedrag.

Sectoren van het bedrijfsleven en stagebedrijven moeten het zelf op een redelijke manier regelen, zegt minister Letschert van Onderwijs. "Er is best willekeur, de ene student krijgt het wel, de andere niet."

Er komt niet meteen een minimumbedrag in de wet omdat dat per sector moeilijk te bepalen is en de bedragen ook weer niet te hoog mogen zijn. Dan stoppen sommige bedrijven en instellingen misschien met het aanbieden van stageplekken.

In cao's

Een deel van de bedrijven heeft stagevergoedingen vastgelegd in cao's. Daar kunnen jongeren al een beroep op doen. Daarnaast zijn afspraken gemaakt in de nieuwe Stagecode hbo (2025) en in het Stagepact mbo (2023-2027). Daarin staat dat mbo-studenten dezelfde stagevergoedingen krijgen als hbo- en wo-studenten.

Uit cijfers van het CBS van maart 2025 blijkt dat maar 43 procent van de mbo'ers een stagevergoeding ontving. Uit eerder enquêteonderzoek van ResearchNed (2023) bleek dat 75 procent van de studenten in het hbo een stagevergoeding ontving. Voor het wo was dit 65 procent van de studenten met een verplichte stage en 91 procent met een facultatieve stage.

De minister wil dat alle bedrijven een stagevergoeding betalen. Zij denkt dat dat wel gaat lukken. "De arbeidsmarkt wordt steeds krapper dus bedrijven en instellingen hebben er belang bij om talenten aan zich te binden."

Redelijke bedragen

Het moet ook gaan om redelijke bedragen. Als op termijn blijkt dat dit niet of onvoldoende gebeurt, komt er alsnog een wettelijk minimumbedrag voor stagiairs. De minister gaat daar "streng op toezien", belooft ze.

Wie binnenkort stage gaat lopen heeft nog niets aan de wet. De Tweede en daarna de Eerste Kamer moeten er eerst nog over debatteren en mee akkoord gaan. Zoals het er nu naar uitziet, zijn er meer voorstanders dan tegenstanders. Daarna gaat de wet ergens in 2028 in.

Het ministerie van Defensie gaat voor het eerst investeren in een particulier bedrijf. Het steekt tientallen miljoenen euro's in het relatief jonge Intelic, dat software voor de besturing van drones maakt.

Vanmorgen hebben de twee partijen een contract ondertekend, waarin ook staat dat de Nederlandse overheid een zogenoemd 'gouden aandeel' in het Amsterdamse bedrijf wil nemen.

Dat betekent dat Intelic bij grote beslissingen, zoals een verhuizing, altijd toestemming aan Defensie moet gaan vragen. Die mogelijkheid wordt de komende maanden verkend. Daarna moet de Tweede Kamer er nog een besluit over het speciale aandeel nemen.

'Unieke kennis'

Onbemenste wapensystemen worden steeds belangrijker worden in de oorlogsvoering, zegt staatssecretaris Boswijk tegen de NOS. Hij wil voorkomen dat het Nederlandse bedrijf, dat "unieke kennis" heeft en "ver voorloopt op de concurrenten", wordt overgenomen door buitenlandse investeerders. "Daarom hebben we deze stap gezet."

Intelic in Amsterdam bestaat zo'n vijf jaar. Het bedrijf maakt software waarmee de krijgsmacht straks elk merk en type drone kan besturen, ook meerdere tegelijk. Volgens Intelic-directeur en -oprichter Maurits Korthals Altes is het voor zijn bedrijf goed dat de overheid dit gouden aandeel koopt.

"We hebben een gezamenlijk belang: software leveren voor dronebesturing voor de krijgsmacht. Defensie wil graag de zekerheid hebben dat het product geleverd kan worden", zegt de directeur. "Dat geeft buitenlandse investeerders ook meer zekerheid, hopen we."

Boswijk sluit niet uit dat er in de toekomst meer deals worden gesloten met bedrijven die kennis hebben die Nederland niet wil kwijtraken.

Er komt één doorstroomtoets die voor alle groep 8-leerlingen hetzelfde is. Dat schrijft staatssecretaris Tielen aan de Tweede Kamer. Op dit moment zijn er nog zes verschillende doorstroomtoetsen die bepalen of een leerling van groep 8 het juiste advies heeft gekregen voor de middelbare school.

Scholen kunnen zelf bepalen welke toets ze afnemen. Op die verscheidenheid is veel kritiek, onder meer uit de Tweede Kamer en onderwijsorganisaties. De doorstroomtoets leidt op deze manier tot grote verschillen tussen leerlingen en scholen en sommige scholen vinden dat de toets te veel gericht is op taal en rekenen.

Uit een analyse van de PO-Raad, sectorvereniging voor het basisonderwijs, bleek dat leerlingen die hetzelfde presteren toch soms een verschillend advies krijgen, afhankelijk van de toets die ze maken. "Ze zijn weliswaar op allerlei manieren zo vergelijkbaar mogelijk gemaakt, maar volledige vergelijkbaarheid is een utopie", schrijft de staatssecretaris.

Gelijke kansen

Tielen hoopt dat met de maatregel "meer gelijke onderwijskansen" komen voor leerlingen. "Sommige groepen leerlingen, zoals meiden, worden nu vaak onderschat bij het schooladvies en dat kan heel lang doorwerken."

Het beleid moet ingaan in het schooljaar 2029/2030. De aanlooptijd is volgens Tielen nodig om de nieuwe toets te ontwikkelen en draagvlak te creëren bij scholen. Dat laatste kan een kluif worden. Tielen schrijft dat uit een peiling onder scholen blijkt dat de meerderheid voor één toets is, maar dat dat dan wel 'hun eigen' toets moet zijn.

De staatssecretaris gaat daarom de komende tijd hierover in gesprek met scholen en toetsexperts "om te komen tot een goed onderbouwde, inhoudelijke keuze". Tielen sluit daarbij niet uit dat "nieuwe ontwikkelingen" ertoe leiden dat het besluit om één toets in te voeren wordt uitgesteld of heroverwogen.

Doorstroomtoets?

Leerlingen in groep 8 maken sinds schooljaar 2023/2024 de doorstroomtoets. Die werd ingevoerd als vervanging van de eindtoets (ook bekend als de Cito-toets) en moest de kansengelijkheid bevorderen. Als uit de toets een hoger advies komt dan het schooladvies, moet de school het eigen advies naar boven bijstellen.

Het kabinet komt met een verbod op het inhuren van uitzendkrachten in de vleessector, bevestigen ingewijden na berichtgeving van RTL Nieuws. Het verbod zou over ongeveer twee jaar moeten ingaan, halverwege 2028. Morgen hakt de ministerraad naar verwachting de knoop door.

Er zijn al jarenlang veel misstanden in de vleessector. Het personeel, veelal arbeidsmigranten die in bijvoorbeeld slachthuizen werken, krijgt vaak onderbetaald. Ook moeten mensen meer uren draaien dan afgesproken of verantwoord is en worden ze onder erbarmelijke omstandigheden gehuisvest. Ook is er onveiligheid op de werkvloer en zijn er meldingen van intimidatie en geweld.

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde al eerder met een verbod op uitzendkrachten. Hij zei dat er sinds 2010 29 gesprekken met de sector zijn gevoerd, maar dat die niet hebben geleid tot "de noodzakelijke vooruitgang". Hij eiste dat de sector voor 15 juni verbeteringen zou doorvoeren. Die deadline is inmiddels verlopen.

Als het verbod er komt, mogen er helemaal geen tijdelijke arbeidskrachten meer worden ingehuurd. Ook Vijlbriefs voorganger Van Hijum werkte al aan een verbod. Vanuit de vleessector en uitzendbranche klonken toen zorgelijke geluiden. Het zou de prijzen van vlees kunnen opdrijven omdat een verbod kan leiden tot een "ongelijk speelveld" met sectoren die wel met uitzendkrachten mogen werken.

Het grote opvouwbare stembiljet is straks definitief verleden tijd. Na jaren van testen gaat het kabinet een kleiner biljet invoeren. In 2029 zal het nieuwe stembiljet voor het eerst worden gebruikt bij de Europese verkiezingen, zo meldt minister Heerma van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de Tweede Kamer.

Het eindeloze gedoe met het grote vel waar honderden kandidaten op staan, hoeft straks niet meer. Wel moeten stemmers op het kleinere stembiljet iets meer moeite doen en twee vakjes inkleuren in plaats van één. Het eerste bolletje voor de politieke partij en het tweede bolletje voor de kandidaat.

Ook zijn op het nieuwe stemformulier straks de logo's van partijen te zien. Daardoor wordt het voor kiezers makkelijker om de juiste partij aan te kruisen.

Tafellaken

De kleinere stembiljetten werden afgelopen jaren al meermaals getest. Afgelopen maart was al de derde proef in elf gemeentes tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. "Zowel stemmers als kiesbureaus waren tevreden", zegt minister Heerma, die uitkijkt naar het nieuwe formulier. "Er kwamen de afgelopen jaren steeds meer bezwaren tegen het gevouw met het zogeheten tafellaken."

Wel lag het percentage ongeldige stemmen bij de elf gemeentes met het kleinere stembiljet hoger: 0,47 procent tegenover 0,27 elders. Dat zou bij landelijke verkiezingen neerkomen op ongeveer 50.000 ongeldige stemmen. Dat moet omlaag, vindt de minister. De nieuwe manier heeft wat hem betreft vooral met gewenning te maken. "Internationaal gezien is het percentage ongeldige stemmen bij ons nog steeds heel laag. En ik heb er vertrouwen in dat mensen snel zullen wennen."

Het kleinere stemformulier is niet alleen makkelijker voor kiezers. De stemmen kunnen na afloop ook sneller worden geteld.

Als stemmers enkel het vakje inkleuren bij een politieke partij en niet bij een kandidaat, is de stem toch geldig. Die gaat dan automatisch naar de lijsttrekker.

Dat daardoor het aantal voorkeursstemmen voor een lijsttrekker lastiger is vast te stellen, ziet de minister niet als een obstakel. "Mensen maken een weloverwogen keuze voor een partij. En we zien juist dat de afgelopen jaren het aantal voorkeursstemmen op een specifieke kandidaat toeneemt."

Ook als kiezers een te hoog nummer inkleuren, gaat de stem naar de lijsttrekker. Dat gebeurt als een partij bijvoorbeeld vijftien mensen op de lijst heeft staan, maar iemand kleurt het hokje bij nummer 30 in.

Voor de laatste keer

Tot de invoering in 2029 wordt er in ieder geval nog een keer met het grote biljet gestemd. In maart zal het grote vel voor het laatst gebruikt worden bij de Provinciale Statenverkiezingen.

Mocht het kabinet vallen vóór 2029 is de kans klein dat er bij Tweede Kamerverkiezingen al gestemd kan worden met het kleinere biljet. Het wetsvoorstel moet nog door de Tweede en Eerste Kamer. Ook is een aanpassing in de kieswet nodig, wat veel tijd kost.

Volmachten

In de Kamerbrief kondigde minister Heerma ook aan dat er een onderzoek komt naar het systeem van volmachten. De kiesraad adviseerde eerder om dat systeem tegen het licht te houden.

Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen deed de gemeente Gorinchem aangifte van verkiezingsfraude. De verkiezingen werden overgedaan, en in het onderzoek naar stemfraude werden vorige week zes mensen aangehouden.

Het kabinet voelt er weinig voor aanpassingen te doen aan de nieuwe stikstofplannen. Allerlei oppositiepartijen, vooral aan de rechtse kant, willen veranderingen om de gevolgen voor de agrarische sector te verzachten.

Maar landbouwminister Van Essen is "beducht" voor een afzwakking, omdat hij denkt daarmee de noodzakelijke stikstofdoelen niet te halen. "Het is een samenhangend geheel en delen van het pakket kunnen niet zonder consequenties worden afgezwakt", aldus Van Essen, die anders vreest voor "stilstand".

Tot ruim na middernacht debatteerde de Tweede Kamer over de ingrijpende maatregelen van het kabinet om de stikstofuitstoot te verminderen, met op de publieke tribune verontruste boeren.

Hoogste tijd

De voorstellen zullen pijn doen, zeker in de agrarische sector en dat erkennen het kabinet en de coalitiepartijen D66, VVD en CDA. Het kan volgens hen niet anders. Na jaren falend overheidsbeleid is het de hoogste tijd, want er moeten vergunningen worden afgegeven om de bouw van nieuwe woningen en wegen mogelijk te maken. Het al jarenlang durende 'stiktstofslot' moet er echt af.

De belangrijkste punten

Dinsdag werd duidelijk dat het minderheidskabinet de broodnodige steun al in de zak heeft. Oppositiepartij Pro beloofde steun en dat zorgt voor een meerderheid in de Tweede Kamer. In de Eerste Kamer moeten er dan nog enkele zetels bij, maar die zullen bij de Partij voor de Dieren, SP of Volt wel te vinden zijn.

Pro wil voor die steun wel wat terug: het plan mag absoluut niet worden 'afgezwakt'. En dat liet Pro-Kamerlid Bromet tijdens het debat merken. "Ik waarschuw u alvast", zei Bromet tegen CDA-Kamerlid Koorevaar die toch wel benieuwd was of er iets anders kon. "Dit plan mag niet worden afgezwakt." Pro vindt de voorstellen minimaal en geeft steun omdat er na jaren vertraging eindelijk wat moet gebeuren en het "perfecte plan nu eenmaal niet bestaat".

Speelruimte

Deze houding wekte irritatie bij enkele andere oppositiepartijen, zoals de ChristenUnie, de Groep-Markuszower en SGP. "U legt een hypotheek op deze discussie", mopperde CU-Kamerlid Grinwis die spreekt van een "dictaat" van Pro. De ChristenUnie wil vooral de stikstofarme zones versoepelen. Kamerlid Heutink van Groep-Markuszower vond dat Pro "de boerenstand sloopt" en BBB-Kamerlid Van der Plas zegt dat Bromet vindt dat de "veestapel weg moet."

Bromet weersprak de kritiek. "Wij mogen vinden wat we vinden en hoeven dan niet meteen als dictator uitgemaakt te worden." Aan het eind van de avond zei ze ook nog dat ze de scherpe opmerkingen "beneden peil" vond. Het is het kabinet volgens haar vrij om steun bij andere oppositiepartijen te zoeken, maar dan zonder Pro.

Doodsteek

Dat is een minder gemakkelijke route voor Landbouwminister Van Essen. Bij BBB, PVV, de Groep-Markuszower, SGP en het lid-Keijzer hoeft hij sowieso niet aan te kloppen, want die zijn het met boze boeren eens dat de plannen " een doodsteek" zijn voor de sector, zoals BBB-Kamerlid Van der Plas deze opvatting verwoordde.

De vraag is of het kabinet dan kan rekenen op de steun van JA21. Tijdens het debat zei JA21-Kamerlid Goudzwaard aanvankelijk dat zijn partij "bereid was een hand uit te steken". Maar de 1-kilometergrens en de norm van 2,6 koe per hectare moest versoepeld worden.

Van Essen zei daar niets voor te voelen en iets na middernacht zei Goudzwaard de stikstofplannen niet te willen steunen, "omdat er geen millimeter wordt bewogen." De VVD reageerde teleurgesteld en vroeg of JA21 er misschien toch welwillend naar wilde kijken. JA21 gaat het nu per deelonderwerp beoordelen. "Wellicht dat er door de molen heen een mooi product uitkomt en dan gaan we dat tegen die tijd beoordelen."

Of het kabinet er uiteindelijk in slaagt om zowel oppositiepartij Pro als JA21 mee te krijgen is voorlopig nog niet te zeggen. Alle kabinetsvoornemens moeten namelijk nog in aparte wetten worden vastgelegd, de eerste wordt in oktober verwacht. En dan komt de Tweede Kamer weer aan het woord.

Een allesomvattende deal tussen de coalitie en oppositiepartijen Pro of JA21 voor de Prinsjesdagplannen is nog ver weg. Sterker nog: achter de schermen verwachten betrokkenen uit kabinet, coalitie en oppositie dat zo'n deal er helemaal niet zal komen deze zomer.

Momenteel maakt het kabinet een ronde langs oppositiepartijen. Dat doen de ministers om te praten over eventuele steun voor de begrotingen die in september met Prinsjesdag worden gepresenteerd. Vandaag waren Pro, JA21 en Groep Markuszower aan de beurt voor zo'n gesprek.

Die partijen zouden belangrijke steunpilaren voor het minderheidskabinet kunnen zijn. Voor de schermen zegt het kabinet opgewekt dat het nog druk met hen praat over een deal, achter de schermen klinken heel andere geluiden over de wil en kansen om daaruit te komen.

Stikstofafspraken

Premier Jetten zei na het gesprek met Pro enthousiast te zijn over de kansen om er samen uit te komen. "Ik ben zeker positief. Want we zien ook vandaag met het stikstofpakket bijvoorbeeld dat het lukt in dit land om samen de schouders eronder te zetten." Door de voorwaardelijke steun van Pro bij dat onderwerp zou er ook steun bij de Prinsjesdagplannen kunnen volgen.

Maar Pro-leider Klaver is helemaal niet zo optimistisch over dat hij na stikstof ook hiervoor steun kan geven. "Stikstof, hoe ingewikkeld dat ook is, is echt iets anders dan een hele begroting. Daar zitten zo veel verschillende onderdelen in."

Kortom: daar is volgens hem een deal voor nodig en die ziet Klaver er voorlopig niet komen. "Wij zijn vandaag nog niet dichter bij elkaar gekomen." Volgens de Pro-leider kiest het kabinet nog steeds niet tussen links en rechts en kan kiezen voor allebei niet.

Eerst afspraken binnen coalitie

"Waarom zou dat niet kunnen?", reageert minister Heinen (Financiën). De VVD'er zegt dat hij in gesprek met de partijen merkt dat er nog best veel overeenkomsten zijn, dat hij zoekt naar breed draagvlak en dat vooral de wil nodig is om eruit te komen. Hij waarschuwt wel: financiële ruimte is er niet veel.

Maar waar kabinetsleden voor de schermen dus zeggen dat ze met links en rechts deals willen sluiten, deze zomer nog met de oppositie verder willen praten en daarvoor veel kansen zien, klinken er op anonieme basis heel andere geluiden.

Bij kabinet, coalitie en oppositie valt te horen dat het waarschijnlijker is dat de drie coalitiepartijen in augustus met elkaar een begroting gaan maken, zonder oppositiepartijen. Pas daarna, als dat bouwwerk staat, wordt er gekeken welke oppositiepartij daarbij kan aanhaken.

'Buitengewoon riskant'

De regeringspartijen zijn verdeeld als het gaat om hun voorkeur voor deals met links of rechts, dus dat maakt een groot compromis sluiten lastig. Maar wat ook meespeelt: ze weten dat deals sluiten met de oppositie over steun vooraf vaak 'duurder' is. Dan kunnen de gesprekspartners vaak meer eisen.

Dan maar beter vooraf naar de oppositie luisteren, met een voorstel komen dat een eindje die richting op gaat en dan maar kijken wie er nog fel tegen durft te zijn. Dat is de gedachte.

"Het is buitengewoon riskant, de route die zij kiezen," zegt Klaver. Omdat uiteindelijk misschien niemand tevreden is, en zowel links als rechts de begrotingen gaat blokkeren.

'Naïef'

JA21-voorman Eerdmans wil dat het kabinet kiest voor een route over rechts met zijn partij en hij zou het liefst willen dat de SGP dan ook meedoet. Maar ook hij zegt nog steeds geen duidelijkheid te krijgen over of het kabinet nou over links of rechts wil. En die duidelijkheid moet er volgens hem wel komen. "Het is naïef om te denken dat je er met z'n allen uitkomt", zegt hij.

Het gesprek van vandaag vond Eerdmans prima, maar: "Er is nog niet op inhoud onderhandeld". Eerdmans kwam vandaag bij het ministerie van Financiën om met Heinen en Jetten te praten. Pro eiste dat het kabinet in de Kamer langskwam voor een gesprek. "Als dat nodig is voor het proces, dan doen we dat", zei Heinen daarover in de wandelgangen van de Kamer.

Nieuwe senaat

In de Kamer vrezen veel partijen voor de gevolgen van het uitstellen van vergaren van steun voor Prinsjesdagplannen. Zo erg zelfs dat meerdere oppositiepartijen, waaronder Pro, morgen met een motie komen om de financiële plannen voor volgend jaar allemaal dit jaar nog te behandelen in het parlement.

Want de angst leeft dat coalitiepartijen die financiële plannen straks plots liever na de Provinciale Statenverkiezingen van maart door de Eerste Kamer loodsen. Dan zit er namelijk ook een nieuwe senaat en is het misschien makkelijker om een deal te sluiten.

Minister Sterk van Langdurige Zorg zegt dat bezuinigingen op langdurige zorg voor ouderen en gehandicapten van de baan zijn. Volgens haar is er de komende jaren voldoende geld voor ouderenzorg en gehandicaptenzorg, zo blijkt uit nieuwe berekeningen van het ministerie.

In een brief aan de Tweede Kamer gaat de minister in op zorgen uit de Tweede Kamer over kortingen op de Wet Langdurige Zorg, zoals die in het coalitieakkoord staan opgeschreven. Ook moest dit kabinet nog oude bezuinigingsplannen doorvoeren van het vorige kabinet-Rutte IV en het kabinet-Schoof.

Groeien

Minister Sterk zet een streep door deze oude bezuinigingen en stelt dat er nu tot 2031 1,6 miljard vrijkomt voor gehandicaptenzorg, 3,9 miljard euro voor de ouderenzorg en bijna een half miljard voor de langdurige ggz.

Ze voorspelt dat de gehandicaptenzorg met 1,9 procent en de ouderenzorg met 3,2 procent kan groeien in de periode tot 2031. En dat zou voldoende moeten zijn, is het idee.

Van de baan

Sterk zegt in een brief aan de Tweede Kamer dat ze voorlopig wil afzien van "tariefmaatregelen", dat zijn kortingen op een groeiend budget, bezuinigingen dus eigenlijk.

"Met de beschikbaar gestelde financiële middelen kunnen we met elkaar aan de slag om afspraken te maken over hoe we gaan groeien op een manier die voor patiënten en medewerkers het beste werkt", aldus de minister. "De bezuinigingen op specifieke onderdelen zijn van de baan. Mijn voorstel bevat precies nul financiële verrassingen."

In de Tweede Kamer was dus al veel verzet tegen de bezuinigingen in de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg, zowel in een instelling als thuis. In mei lukte het de Tweede Kamer al een geplande besparing van 171 miljoen euro te blokkeren voor 2027, omdat zo'n kwetsbare sector volgens de meerderheid niet met minder geld geconfronteerd moet worden.

Voldoende

Sterk heeft nu gekeken hoeveel geld er de komende jaren eigenlijk precies naar de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg en ook de langdurige ggz gaat en hoeveel geld er tot 2031 nodig is.

"Als je alles bij elkaar optelt en aftrekt komt er voldoende extra geld bij om de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg door te laten groeien in de komende jaren zoals ze in de afgelopen jaren zijn gegroeid", stelt de minister.

In het coalitieakkoord staat nog wel een korting van 990 miljoen in 2031, maar die is in deze berekening meegenomen. "Meer extra geld is er niet. Maar wat we ervoor krijgen is super waardevol. De langdurige zorg groeit in de komende jaren gewoon door, zoals in de afgelopen jaren."

Later zal duidelijk worden of de Tweede Kamer en de sector het met de berekeningen van de minister eens zijn.

Op het stikstofdebat in de Tweede Kamer zijn veel belangstellenden afgekomen. In de Kamer wordt gedebatteerd over de stikstofplannen die het kabinet vrijdag presenteerde. Ze moeten leiden tot minder uitstoot, in ieder geval bij natuurgebieden.

Vooral voor veehouders hebben de plannen grote gevolgen. De publieke tribune zit helemaal vol met belangstellenden uit de beroepsgroep. Mensen die er niet meer bij passen zitten in een zaal met beeldscherm. Een aanwezige werd afgevoerd omdat zij naar het kabinet schreeuwde.

Voor het gebouw zijn twintig tractoren aangekomen. Daar was vooraf door de Nederlandse Melkveehouders Vakbond een afspraak over gemaakt met burgemeester Van Zanen van Den Haag. Het moest gaan om een "symbolische" aanwezigheid.

Andere tractoren die op weg waren naar het Kamergebouw zijn door de politie op basis van een noodbevel ver buiten het centrum tegengehouden. Er zijn vijf personen aangehouden zegt de politie.

Vlak bij het Kamergebouw kwamen twintig tractoren op de afgesproken plek aan:

In het Kamergebouw liepen de gemoederen tussen Kamerleden bijna hoger op dan daarbuiten. Volgens BBB-Kamerlid Van der Plas worden door de stikstofplannen van het kabinet duizenden boeren kapotgemaakt.

"Het betekent feitelijk gewoon halvering van de veestapel. De natte droom van D66", zei Van der Plas. Zij maakt zich boos om de uitspraak van Pro-leider Klaver gisteren, dat zijn partij de stikstofplannen van het kabinet alleen steunt als die niet worden afgezwakt.

SGP-Kamerlid Flach wil graag met BBB voorstellen maken om delen van de plannen te veranderen en zo met de partijen 'op rechts' een alternatief voor Pro te bieden. BBB heeft elf zetels in de Eerste Kamer en dus veel macht. Maar dat betekent water bij de wijn doen en de vraag is of BBB daartoe bereid is.

BBB wil bijvoorbeeld geen bufferzones van een kilometer en ook de limiet van 2,6 koeien per hectare in 2035 "moet eruit". Dat is zo'n beetje de kern van de kabinetsplannen. Daar kunnen D66, VVD en CDA niet mee akkoord gaan.

Punten uit de stikstofplannen

Pro-Kamerlid Bromet werd kritisch bevraagd en moest zichzelf en haar partijstandpunt verdedigen. "Ik haat geen boeren, ik woon tussen de boeren, ik spreek met boeren, ik word gebeld door boeren die zeggen: u heeft gelijk", zei Bromet. "Wij willen uit dit rondje dat al zeven jaar gedraaid wordt."

Bromet gaf wel een opening om de kabinetsplannen bij te stellen. Boeren in de buurt van natuurgebieden die de afgelopen jaren al veel vee hebben weggedaan en kleinschaliger en met minder uitstoot zijn gaan werken moeten niet nog een keer doelstellingen opgelegd krijgen. "De voorbeeldboeren willen we graag behouden", zei Bromet.

Met de 20 zetels van Pro en de 66 van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA komt het aantal Tweede Kamerzetels dat de maatregelen steunt op 86 van de 150. In de Eerste Kamer komen de coalitiepartijen met Pro tot 36 van de benodigde 38 zetels. Met steun van bijvoorbeeld SP, Volt of de PvdD is daar ook een meerderheid.

In totaal komen zestien Kamerleden aan het woord. En daarna minister Van Essen (D66) van Landbouw. Naar verwachting duurt het debat tot laat in de avond.

Het debat is live te volgen via nos.nl en NPO Politiek en Nieuws.

Het landelijke vuurwerkverbod gaat op 1 augustus in. Dat betekent dat consumenten bij de komende jaarwisseling geen vuurwerk meer mogen afsteken. Clubs en buurtverenigingen kunnen nog wel een vergunning krijgen.

De Tweede Kamer stemde al in 2025 in met een voorstel voor een landelijk verbod op initiatief van Pro en de Partij voor de Dieren. Daar is jaren over gesproken.

Voordat het verbod definitief kon ingaan, moest de staatssecretaris nog een aantal dingen regelen, zoals de mogelijkheid om gezamenlijk vuurwerk af te steken.

Op dat punt zijn een aantal aanpassingen gedaan na advies van de Raad van State. Zo worden de afstandsregels voor gezamenlijke vuurwerkshows hetzelfde als die voor professionals. Afhankelijk van het type vuurwerk moeten omstanders op 15, 40 of 60 meter afstand blijven.

Einde aan traditie

Bovendien moeten organisaties die vuurwerk willen afsteken een duidelijke binding hebben met de plek waar vuurwerk wordt afgestoken. Het kan gaan om een buurt-, sport- of speciale vuurwerkvereniging. Het is aan gemeenten om deze clubs toestemming te geven.

Wat mag nog wel?

Verenigingen met een duidelijke binding met een gemeente kunnen een vergunning aanvragen. Bij groen licht mogen zij maximaal 200 kilo siervuurwerk (categorie F2) afsteken op een terrein dat goed bereikbaar is voor de hulpdiensten. Dat vuurwerk mag pas op 31 december worden aangeleverd en publiek moet tijdens de show afstand houden.

Particuliere consumenten mogen alleen nog heel licht vuurwerk (categorie F1) afsteken: sterretjes en knalerwten. Knalvuurwerk als rotjes en vuurpijlen (categorie F3) is al sinds 2020 verboden.

Een laatste voorwaarde van de Tweede Kamer was een plan voor de handhaving. In de zomer komt er een landelijke voorlichtingscampagne. En er komen inleverdagen voor mensen die nog vuurwerk hebben liggen.

Het definitieve besluit tot een landelijk verbod is vandaag gepubliceerd in het Staatsblad. Daarmee komt er een einde aan een lange traditie in Nederland, waarbij particulieren zelf massaal vuurwerk afstaken.

Steeds meer incidenten

Na de jaarwisseling van 2024 op 2025 nam het aantal voorstanders in de Tweede Kamer snel toe. Er waren in die nacht meer dan 8000 incidenten met meer geweld tegen de politie en andere hulpverleners.

Verschillende partijen wilden dat het verbod nog een jaar zou worden uitgesteld, zodat ondernemers meer tijd zouden krijgen om over te schakelen, maar die kregen geen meerderheid. In mei besloot het kabinet 100 miljoen euro compensatie voor vuurwerkhandelaren uit te trekken.

Het kabinet stelt 193 miljoen euro beschikbaar voor een nieuw Noodfonds Energie. Het denkt hiermee 500.000 huishoudens te kunnen helpen die hun energierekening niet kunnen betalen. Dat zijn er veel meer dan in voorgaande jaren, zegt minister Vijlbrief.

Voor mensen die elke euro moeten omdraaien, kunnen de stijgende energieprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten veel stress en zorgen opleveren, denkt de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid: "Ik vind het belangrijk dat iedereen die recht heeft op steun, die ook krijgt. We zijn hard aan de slag om dat nog dit jaar mogelijk te maken."

Het Noodfonds Energie is een tijdelijke maatregel, die sinds de oorlog in Oekraïne begon al vaker is ingezet. Deze keer blijft het 'loket' ten minste vier maanden open.

Voorgaande jaren ging het dicht als het budget op was, terwijl lang niet iedereen was geholpen. Dat gaat deze keer niet gebeuren, stelt Vijlbrief in een brief aan de Tweede Kamer. "Er is voldoende geld beschikbaar. Iedereen die er recht op heeft en een aanvraag doet, krijgt steun."

Rekenvoorbeeld

Het gaat om huishoudens met een bruto inkomen tot 130 procent van het sociaal minimum die 8 procent of meer aan energiekosten uitgegeven. Daarnaast komt de groep met een inkomen tussen de 130 en 200 procent van het sociaal minimum en een energierekening van minimaal 10 procent ervoor in aanmerking. Het Noodfonds betaalt de helft van het bedrag dat boven die twee grenzen uitkomt.

Vijlbrief geeft het voorbeeld van een alleenstaande met een bruto-inkomen van 2000 euro per maand en een energierekening van 200 euro per maand. Van die rekening valt 40 euro boven de grens van 8 procent. Deze persoon heeft recht op een tegemoetkoming van 20 euro per maand, wat neerkomt op een totale vergoeding van 240 euro.

De minister wil in september bekendmaken wanneer het noodfonds opengaat. Hij wil dat mensen in elk geval voor de winter duidelijkheid hebben.

Het blijft voorlopig nog onduidelijk hoe er vanaf 2028 belasting wordt geheven op spaargeld, beleggen en vastgoed, de zogeheten box 3-regeling. De politiek praat al jaren over een nieuwe wet en inmiddels is de Tweede Kamer akkoord.

In een uiterste poging om de wet ook door de Eerste Kamer te loodsen, is de stemming uitgesteld, naar verwachting tot na de zomer. Staatssecretaris Eerenberg (Financiën, D66) kan daardoor opgelucht ademhalen.

Het zag ernaar uit dat zijn wet in de Eerste Kamer geen meerderheid zou halen, zelfs de coalitiepartijen VVD en CDA dreigden tegen te stemmen. Nu heeft Eerenberg tijd gekregen om met een nieuw plan te komen, waarin een aantal pijnpunten uit het huidige wetsvoorstel worden opgelost.

Politiek compromis

Het wetsvoorstel is een politiek compromis tussen twee manieren van belastingheffing: over het rendement op spaargeld en beleggingen betaal je elk jaar belasting (vermogensaanwasbelasting), terwijl je op een tweede woning of aandelen in startende ondernemingen pas bij verkoop afrekent met de Belastingdienst (vermogenswinstbelasting).

Vooral de vermogensaanwasbelasting is veel politieke partijen een doorn in het oog. Daardoor moeten beleggers ook belasting betalen als de winst nog 'vastzit' in aandelen. Een meerderheid van de partijen is daarom voorstander van volledige vermogenswinstbelasting, waarmee beleggers pas betalen op het moment dat ze de aandelen verkopen.

Al jaren veel discussie over box 3

De Belastingdienst gebruikte lange tijd één geschat, fictief rendement voor iedereen, maar de Hoge Raad zette in 2021 een streep door die methode.

Sindsdien is de politiek op zoek naar een manier om belasting te heffen op het werkelijke rendement van vermogen. Op die zoektocht ligt een flinke tijdsdruk, omdat er nu tijdelijk op een andere manier belasting wordt geheven in box 3. Daardoor krijgt de staatskas 2,4 miljard euro per jaar minder binnen dan gepland.

Onder dit alles ligt de fundamentele discussie over hoe vermogen op een eerlijke manier te belasten. Partijen als Pro en ook D66 voelen meer voor een vermogensaanwasbelasting. Partijen als VVD, CDA, PVV, BBB en JA21 zijn voor een volledige vermogenswinstbelasting.

Mede doordat de ict-systemen van de Belastingdienst volgens het kabinet nog geen volledige winstbelasting kunnen bolwerken, stemde de Tweede Kamer met tegenzin in met de wet die nu voorligt. Het kabinet beloofde wel om intussen te werken aan een plan voor volledige vermogenswinstbelasting.

Andere voorstellen

Toch groeide de afgelopen maanden de weerstand tegen het compromis. Ook minister Heinen (Financiën) zag het niet meer zitten. Staatssecretaris Eerenberg heeft daarom een aantal voorstellen op tafel gelegd om aan de kritiek tegemoet te komen. Een optie is bijvoorbeeld om beleggers verliezen te laten verrekenen met winsten in een ander jaar.

De Tweede Kamer gaat nu weer naar de nieuwe voorstellen kijken. Die kunnen dan eventueel via een novelle (een aanvulling op de wet) naar de Eerste Kamer worden gestuurd. Dat alles is reden voor de senatoren om nu nog niet over de huidige wet te stemmen. Zij willen eerst bekijken wat er verandert en hoe dat betaald gaat worden.

"Het moet duidelijk zijn welk voorstel wij beoordelen", zegt VVD-senator Marjolein van der Linden. "Wij zijn nog steeds hoopvol dat de staatssecretaris met een oplossing komt." Pro is het daar mee eens. "Je stemt over het totaalpakket", vindt Pro-senator Ferd Crone.

Meer op Prinsjesdag

Meerdere senatoren vinden dat het proces rond de wet te chaotisch verloopt. "Het feit dat we hier een wet aan het behandelen zijn waarvan we al maanden weten dat die significant gewijzigd gaat worden op initiatief van de indiener zelf, is een gotspe", zegt bijvoorbeeld BBB-senator Bart Kroon.

De verwachting is dat in het najaar de spanning rond box 3 opnieuw zal stijgen. Op Prinsjesdag wordt bekend welke wijzigingen het kabinet wil doorvoeren. Daarna zal duidelijk worden of de Eerste en Tweede Kamer die goed genoeg vinden.

Duidelijk is dat het prijskaartje dat aan al die aanpassingen hangt hoog is; het gaat al snel om miljarden. Volgens de richtlijnen van het kabinet moet de dekking daarvoor ook weer op de begroting van Financiën gevonden worden, bijvoorbeeld door andere belastingen te verhogen.

Met de steun van Pro heeft het kabinet een meerderheid in de Tweede Kamer voor het pakket met stikstofmaatregelen. Pro (voorheen GroenLinks-PvdA) heeft laten weten de plannen te steunen, mits ze niet worden afgezwakt.

Met de 20 zetels van Pro en de 66 van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA komt het aantal Tweede Kamerzetels dat de maatregelen zeker steunt op 86 van de 150.

In de Eerste Kamer komen de coalitiepartijen met Pro tot 36 van de benodigde 38 zetels. Steun van bijvoorbeeld SP, Volt of de Partij voor de Dieren zou dan genoeg zijn. Daarnaast zijn er nog andere opties voor meerderheden in de senaat.

Pro zegt dat ze de plannen "graag ambitieuzer" hadden gezien, maar noemt het ook een stap in de goede richting . "De steun komt met een duidelijke boodschap aan het kabinet: een verdere afzwakking is voor de partij niet acceptabel."

Aanscherpingen

"De plannen van het kabinet zijn het minimale dat nodig is om de stikstofcrisis aan te pakken", zegt partijleider Klaver. Overigens waarschuwt Pro dat aanscherpingen nodig kunnen zijn als uit doorrekeningen of juridische analyses blijkt dat de plannen niet voldoende zijn om ruimte te maken voor vergunningen.

Afgelopen vrijdag gaf de ministerraad groen licht voor het ingrijpende pakket plannen om de stikstofuitstoot te verminderen. Het kabinet wil Nederland hiermee van het 'stikstofslot' halen, zodat er weer vergunningen kunnen worden verleend voor onder meer de bouw van nieuwe woningen.

Dit staat in de stikstofplannen:

De belangrijkste punten

Morgen debatteert de Tweede Kamer over de stikstofmaatregelen. Een aantal oppositiepartijen heeft aangekondigd te willen proberen om maatregelen over de stikstofarme zones te versoepelen. "Dat kan op deze manier niet doorgaan", zei ChristenUnie-leider Bikker.

Ze heeft vooral problemen met de zone van 1 kilometer die volgens haar niet wetenschappelijk verantwoord is. Partijleider Stoffer van de SGP zei zich af te vragen of boeren wel "recht wordt gedaan" met deze maatregel. Ook JA21 heeft laten weten vragen te hebben bij de 'zonering'.

Een afzwakking op dit gebied zou dus het einde betekenen van de steun van Pro voor de plannen. Maar coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben vandaag gezegd het pakket dat voorligt te steunen.

Het ministerie van Volksgezondheid (VWS) werkte tijdens de eerste coronagolf mee aan een instructie waardoor verpleeghuisbewoners niet meer naar buiten mochten voor een wandeling of winkelbezoek, wat andere Nederlanders wél mochten. Ambtenaren signaleerden dat een sluitende juridische basis hiervoor ontbrak. Toch bleef de instructie ruim twee maanden bestaan. Dat blijkt uit interne overheidsmails die Nieuwsuur analyseerde.

"Heel veel mensen zijn onnodig opgesloten, wat niet had gemogen", zegt voorzitter van de landelijke cliëntenraad (LOC) Marthijn Laterveer. Hij wil dat de kwestie wordt onderzocht.

Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans zegt dat via een "schaduwbeleidslijntje" bewoners "de facto gedetineerd werden". Voor zo'n maatregel was volgens hem een "stevige wettelijke grondslag" nodig. "Die was er hier niet."

Binnenhouden mag bijna nooit

Deze week gaat de parlementaire enquête over de avondklok: de eerste maanden van 2021 moesten Nederlanders tussen 21.00 en 04.30 uur binnenblijven. Bewoners van verpleeghuizen mochten volgens instructies van branchevereniging Actiz tijdens de eerste golf 24/7 de straat niet op.

Uit SCP-onderzoek van vlak voor de pandemie blijkt dat zo'n 70 procent van de mensen in verpleeghuizen juist vaak buiten komt. Ongeveer de helft bezoekt regelmatig een tuin of park en 20 procent doet boodschappen, gaat naar een café, restaurant of een buurthuis.

Verpleeghuizen mogen de vrijheid van bewoners niet zomaar beperken: dat kan alleen na het volgen van strenge juridische regels, waarbij het uitgangspunt is: nee, tenzij. Dat geldt ook voor mensen met dementie.

In maart 2020 kondigt het kabinet officieel een bezoekverbod in verpleeghuizen aan. Het verbod is gebaseerd op een noodverordening en betekent dat familie en vrienden het verpleeghuis niet meer in mogen.

Dat bewoners zelf ook binnen moeten blijven, is volgens juristen ingrijpender. Het gaat namelijk over het beperken van vrijheid. Deze maatregel kondigt het kabinet echter nooit officieel aan, maar komt voort uit een vraag- en antwoordlijst van verpleeghuisbranchevereniging ActiZ. Het ministerie is betrokken bij het opstellen ervan.

In die lijst staat dat bewoners nog wel naar de binnentuin kunnen, als die is "afgesloten voor de buitenwereld". Maar de deur uitgaan voor een wandeling? "Nee, dit kan niet", luidt het antwoord. "Elke beweging van cliënten buitenshuis" is volgens ActiZ een besmettingsrisico, en daarom "zeer onwenselijk". De deur van het verpleeghuis mag ook "op slot", want zorgorganisaties "moeten" ervoor zorgen dat cliënten niet naar buiten gaan.

Uit e-mails blijkt dat Actiz het concept van de tekst eerst aan het ministerie voorlegt, met de vraag om opmerkingen of een akkoord. Ambtenaren bespreken de tekst onderling. Een van hen plaatst vraagtekens bij het punt over niet meer mogen wandelen: "Bewoners mogen niet meer naar buiten? De maatregel is toch verpleeghuis dicht voor bezoek, en niet total lockdown?"

Een collega reageert dat het verbod inderdaad "niet in lijn" is met het bezoekverbod, "maar wel met de gedachte erachter". Het moet "dan maar" vallen onder de maatregel die een instelling zou mogen treffen in een noodsituatie. Ook al "klopt" het "vast juridisch niet helemaal".

Andere, niet geopenbaarde e-mails waar Nieuwsuur over beschikt, tonen dat VWS-topambtenaar Ernst van Koesveld een minuut later de concepttekst terugstuurt aan Actiz, met enkele opmerkingen. Hij schrapt het 'wandelverbod' niet, maar vraagt om in de tekst te verwijzen naar RIVM-richtlijnen en bij de binnentuin toe te voegen dat die "afgesloten van de buitenwereld" moet zijn. Hij sluit af met: "Fijne avond nog."

Daarna mailt een ambtenaar de collega's op het ministerie nog na: "'Nood breekt wet' is ook een geaccepteerde ongeschreven rechtsnorm in ons bestel".

'Nood breekt geen wet'

Zes jaar later reageren juristen kritisch. "Nood breekt geen wet", zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. "Dat is helemaal geen rechtsbeginsel."

Als er sprake is van nood, had het kabinet volgens hem de noodwetten uit de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden moeten activeren. Bij die route krijgt ook het parlement een rol. "Dat had in een dag geregeld kunnen worden. Maar in plaats daarvan is het er via een schaduwbeleidslijntje ingerommeld."

Universitair docent gezondheidsrecht Brenda Frederiks noemt de mailwisseling "schokkend". "Je denkt dat je in een democratisch land leeft, waar de wet wordt gevolgd en mensenrechten gerespecteerd. Daar mag je niet zomaar via een paar mailtjes overheen stappen."

Verpleeghuisportier Henk Kompagne moest bewoners tegenhouden die naar buiten willden. Hij had toen al twijfels over de juridische basis:

ActiZ laat aanvankelijk in een reactie weten dat de vraag- en antwoordlijst een "handreiking" was, zonder "zelfstandige juridische status". Inmiddels zegt de branchevereniging twijfels te hebben over de juridische basis.

Volgens LOC-voorman Laterveer volgde een meerderheid van de verpleeghuizen de Actiz-lijn en was die in de praktijk "niet vrijblijvend". Hij zegt dat het "leek alsof dit wettelijk de regeling was".

Diverse verpleeghuizen zeggen tegen Nieuwsuur dat zij de instructies van ActiZ volgden. Lees hier de reacties van achttien aangeschreven verpleeghuizen.

Duizenden mensen

Frederiks schat dat het om duizenden mensen gaat die tijdens de eerste golf naar buiten hadden gewild en gekund, maar binnenbleven vanwege de ActiZ-instructies. "Verschillende bewoners had je prima kunnen uitleggen dat je wel naar buiten mag, maar afstand moet houden van familie."

Reactie ministerie

VWS wilde aanvankelijk niet ingaan op de juridische grondslag van het 'wandelverbod'. Het departement zei tijdens de enquête geen coronavragen te beantwoorden. Nadat Nieuwsuur de genoemde mailwisseling voorlegde, ging een woordvoerder toch op zoek. Ze wees eerst op de noodverordening, maar erkende dat die alleen het bezoekverbod betreft. Voor het niet naar buiten mogen kon ze "geen aanvullende documenten" vinden.

Voermans vermoedt dat VWS bang is voor claims. "Als het ministerie toegeeft dat het zo'n verregaande maatregel zonder juridische grondslag heeft genomen, dan is dat onrechtmatig handelen. Mensen die daarvan schade ondervonden, zouden de overheid kunnen aanspreken op de gevolgen."

Yesilgöz over de toekomst van onze krijgsmacht

De krijgsmacht zal de komende jaren fors worden uitgebreid met onbemenste wapensystemen. Dat is het belangrijkste nieuws uit de nieuwe Defensienota 'Samen Voorwaarts' die minister Yesilgöz en staatssecretaris Boswijk van Defensie vandaag presenteren.

Na de presentatie licht Yesilgöz de plannen toe aan Nieuwsuur. Hoe kijkt zij naar thema's als de Russische dreiging, de NAVO, afhankelijkheid van Amerika en naar potentiële brandhaarden als China-Taiwan en het Midden-Oosten?

Problemen met beveiliging Jetten, Wilders en koning

Personen die zwaar beveiligd moeten worden in Nederland, onder wie bijvoorbeeld de koning, premier Jetten, of Geert Wilders, hadden de afgelopen maanden geen bevoegde medische persoonsbeveiliger in hun buurt.

Deze [persoonsbeveiligers werken bij de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging, een onderdeel van de politie. Ze zijn verplicht ieder jaar een x-aantal trainingsuren te maken, maar dat is onvoldoende gebeurd. Als gevolg daarvan zijn enkele bekende Nederlanders de afgelopen tijd niet beveiligd op de manier zoals beoogd.

Nederland - Marokko

Over enkele uren start voor Nederland de knockoutfase van het WK met een wedstrijd tegen Marokko. Hoe leeft het duel bij de grote Marokkaanse gemeenschap in Nederland? We checken het in Amsterdam Osdorp.