Deze jaarwisseling was er veel geweld en agressie tegen politieagenten en andere hulpverleners. Dat staat ook in de landelijke inventarisatie van alle incidenten van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Ruim 500 hulpverleners kregen daar dit jaar mee te maken, tegenover zo'n 350 tijdens de vorige jaarwisseling.

"Buiten kijf staat dat ook deze jaarwisseling een zware wissel heeft getrokken op onze politieagenten, brandweermensen, boa's, ambulancepersoneel en andere hulpverleners", schrijft minister Van Oosten. Volgens hem kregen ze door het hele land te maken "met doelbewuste en gerichte agressie".

In de inventarisatie noemt Van Oosten specifiek "grootschalige en excessieve confrontaties" met de ME in Amsterdam, Arnhem, Breda, Leidschendam-Voorburg en Utrecht. Op die plekken werden hulpverleners en politiemensen bekogeld met zwaar vuurwerk en andere voorwerpen. In Amsterdam werd de marechaussee (de politiedienst van het leger) ingeschakeld.

'Deels onvoorspelbaar'

De minister stelt dat de beheersbaarheid afneemt, omdat de incidenten tijdens de jaarwisseling gewelddadiger worden en "deels onvoorspelbaar". "Dit baart mij grote zorgen", zegt hij.

Ook waren er relatief veel incidenten met vuurwerk. Dat waren er ruim 2050, tegenover een gemiddelde van 1930 in de drie jaar ervoor. Ook waren er meer autobranden en woningbranden dan een jaar eerder. Deze jaarwisseling zijn er 361 auto's in brand gevlogen, tegenover 271 vorig jaar. Het aantal woningbranden steeg van 149 in 2024 naar 228 dit jaar.

De minister kan deze toename niet goed verklaren, schrijft hij. "Vermoedelijk is sprake van een samenloop van factoren, waaronder risicovol gedrag, het gebruik van vuurwerk en bredere maatschappelijke omstandigheden."

NL Alert werkte

Vanwege het grote aantal branden werd er rond 00.30 uur een zogenoemd NL Alert verstuurd naar mobiele telefoons met het verzoek om alleen in geval van spoed 112 te bellen. Van Oosten schrijft dat die oproep direct goed heeft gewerkt.

Tot twee dagen geleden zijn ruim 170 mensen aangemerkt als verdachte voor incidenten rond de jaarwisseling. Dat is flink meer dan in de jaren ervoor, schrijft Van Oosten.

Deze week bleek al dat tijdens de jaarwisseling beduidend meer gewonden zijn gevallen dan voorgaande jaren. De spoedeisende hulp moest 474 patiënten helpen, 29 procent meer dan vorig jaar.

D66-leider Jetten blijft bij zijn oordeel dat de Amerikaanse regering met de acties in Venezuela en het gevangennemen van voormalig president Maduro voor berechting in New York het internationale recht heeft geschonden. "Daar is geen discussie over", zei hij op vragen van journalisten rond de formatiebesprekingen.

Op de vraag of hij dit ook zal zeggen als hij eenmaal premier is zei hij: "Ja, dat denk ik wel." Jetten gaat hiermee verder dan het openbare standpunt van het demissionaire kabinet en minister van Buitenlandse Zaken Van Weel (VVD). Ook gaat hij verder dan het gezamenlijke standpunt van 26 EU-landen.

"Ik heb de afgelopen dagen naar zo'n beetje elke expert op dit gebied geluisterd en ik kom tot dezelfde conclusie als zij", zegt Jetten. "De internationale gemeenschap zal met de Amerikanen het gesprek aan moeten over de acties die zijn uitgevoerd, die haaks staan op het internationaal recht en daarmee ook een gevaarlijk precedent voor de rest van de wereld kunnen scheppen."

Ondanks, of juist vanwege, de verschillende signalen van Europese landen na hun gematigde gezamenlijke verklaring pleit Jetten voor meer Europese samenwerking en een gezamenlijk buitenlands beleid. Daar hoort ook een gezamenlijke veroordeling bij. "Uit Spanje, Finland en de Scandinavische landen komen ook dit soort geluiden."

CDA-leider Bontenbal wil zover niet gaan en heeft begrip voor de terughoudendheid van het kabinet en de EU. "Ik begrijp de terughoudende reactie van het kabinet omdat we helaas van de Verenigde Staten afhankelijk zijn voor de veiligheid van Europa, en dat is natuurlijk het dilemma waarmee het kabinet zit."

'Niet alleen naar je principes kijken'

Bontenbal wijst op de gesprekken met de VS over vrede in Oekraïne, die afhangt van vergaande veiligheidsgaranties die de Amerikaanse regering zou moeten geven. "Als je ethisch wilt zijn, en dat willen we volgens mij allemaal zijn, dan moet je niet alleen naar je principes kijken maar ook naar wat je uitspraken en handelingen voor daadwerkelijke gevolgen hebben in de praktijk. Dan moet je niet met heel grote woorden Oekraïne onveiliger maken."

Op de vraag aan Bontenbal of 'zijn' kabinet net als Jetten een harder standpunt zou innemen zegt hij: "Nou, ik denk het niet." Daarmee lijken de twee onderhandelende partijen, in ieder geval in diplomatieke aanpak, van mening te verschillen. En ook de VVD, waarmee Jetten en Bontenbal aan het onderhandelen zijn over een nieuw kabinet, denkt dat een openbare veroordeling van de Amerikaanse acties in Venezuela niet verstandig is.

VVD-Kamerlid en voormalig staatssecretaris Van der Burg zei gisteravond in het tv-programma Pauw & De Wit dat president Trump een veroordeling van of kritiek op zijn beleid niet snel zal vergeten. "Morgen moeten we ze weer vragen om te helpen in Oekraïne, en met het Midden Oosten. Trump is niet iemand die dan zegt 'ik ben vergeten wat je zei'. We hebben niet te maken met iemand die pro-Europees is en die rationeel en consequent besluiten neemt."

Internationale troepenmacht

De ingewikkelde verhouding met de regering-Trump ligt dus op de formatietafel. Maar zolang er geen nieuw kabinet is bewegen demissionair minister Van Weel en premier Schoof zich op het wereldtoneel. Van Weel sprak gisteravond nog met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rubio, ook over Oekraïne. En premier Schoof is vandaag naar Parijs om met de VS en Oekraïne te praten over de inzet van een internationale troepenmacht, als gevolg van de gesprekken over vrede, tussen Trump en de Oekraïnse president Zelensky.

Donderdag debatteert de Tweede Kamer met het kabinet over Venezuela, en ook over Oekraïne. Daarbij zullen partijen als GL-PvdA, SP en PvdD een harder standpunt van het kabinet over de acties van de VS vragen, terwijl PVV deze juist toejuicht.

JA21, dat mogelijk een rol gaat spelen in de formatie, is er niet rouwig om dat Maduro weg is, maar is tegelijk kritisch over de rechtmatigheid van de Amerikaanse ingreep. Volgens de partij is het zaak dat Nederland zich snel verhoudt tot de veranderende wereldorde.

Nederland schaart zich achter "onze Deense vrienden" wat betreft Groenland. Dat schrijft demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken op X. "Aangaande de toekomst van Groenland, is het aan Denemarken en Groenland zelf om daarover te beslissen."

Kort na de verklaring van Nederland kwam er ook een gezamenlijk statement naar buiten van Europese leiders. Ook daarin staat dat de toekomst van Groenland en Denemarken aan die landen zelf is. Tegelijkertijd wordt benadrukt dat de veiligheid van het Arctische gebied ook een zaak is van de NAVO en dat de VS daarbij een belangrijke bondgenoot is.

Behalve de Deense premier Frederiksen hebben de Franse president Macron, de Duitse bondskanselier Merz, de Britse premier Starmer, de Italiaanse premier Meloni, de Spaanse premier Sánchez en de Poolse premier Tusk de verklaring ondertekend. Nederland was op voorhand niet gevraagd om mee te tekenen, maar premier Schoof schrijft wel op X dat Nederland het statement "volledig onderschrijft".

Strategische ligging

De Amerikaanse president Trump uit geregeld dreigende taal in de richting van Groenland, dat hij zegt te willen annexeren. Zondag zei hij dat de VS Groenland "absoluut nodig heeft", vanwege de veiligheid en de strategische ligging.

Van Weel noemt de VS niet in zijn X-bericht, maar schrijft wel dat Nederland "de dialoog en samenwerking aanmoedigt" tussen NAVO-bondgenoten om "onze" veiligheid op Groenland te versterken.

Terwijl Trump herhaaldelijk zijn interesse in Groenland heeft uitgesproken, azen de bewoners zelf op onafhankelijkheid. Correspondent Rolien Créton bezocht het eiland vorig jaar.

Groenland hoort al zo'n 200 jaar bij het Deense koninkrijk, maar heeft sinds 1979 enige autonomie. Het land heeft ook een eigen overheid, maar Denemarken gaat over onder meer defensie en buitenlandse zaken. Het merendeel van de inwoners van Groenland wil overigens uiteindelijk onafhankelijk worden van Denemarken.

De Deense premier Frederiksen zei gisteren dat een Amerikaanse aanval op een NAVO-bondgenoot desastreus zou zijn. "Als de VS besluit om een ander NAVO-land aan te vallen, dan zou alles tot stilstand komen", aldus Frederiksen. "Dat geldt ook voor de NAVO en daarmee de naoorlogse orde van internationale veiligheid."

'Genoeg'

De Groenlandse premier Nielsen is ook woedend over de nieuwste dreigementen van Trump. "Nu is het genoeg", schreef hij gisteren op Facebook. Hij zei de Groenlanders ook dat er geen reden is tot paniek en dat hij gaat proberen weer in overleg te treden met de Amerikaanse regering.

Onder meer de EU, Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk en Finland spraken de afgelopen dagen ook al hun steun uit voor Groenland.

Het was de afgelopen dagen niet voor het eerst dat Trump dreigend sprak over Groenland, maar door het Amerikaanse optreden in Venezuela kijken landen gespannen naar in welke landen de VS op een soortgelijke wijze zou kunnen ingrijpen.

Het is 2026. Dat betekent dat er weer allerlei nieuwe wetten, regels en (belasting)tarieven ingaan. Want dat is ieder jaar zo per 1 januari. Hier een overzicht van belangrijke veranderingen.

Btw op hotel omhoog

De btw op overnachtingen in hotels en vakantieparken stijgt van 9 naar 21 procent. De btw op kamperen, als je zelf een tent, caravan of camper meeneemt, blijft 9 procent.

Het demissionaire kabinet wilde ook de btw verhogen op bezoek aan onder meer sportscholen, musea en theaters. Dat is door de Tweede Kamer tegengehouden.

Minimumloon en uitkeringen omhoog

Ieder halfjaar past de overheid het minimumloon aan. Dat gaat nu van 14,40 naar 14,71 euro per uur bruto. Dat bedrag geldt voor iedereen van 21 jaar en ouder.

Op basis van de verhoging van het minimumloon gaan ook uitkeringen omhoog. Zo gaat de AOW voor alleenwonenden van 1527,63 naar 1558,15 euro netto per maand. Ook onder meer de bijstand-, WIA- en Wajong-uitkering gaan omhoog.

Belastingschijven

Zoals ieder jaar worden de grenzen van de belastingschijven aangepast aan de inflatie. Dat gebeurt dit jaar maar voor een deel. Daardoor ga je dus iets sneller wat meer belasting betalen in een hogere schijf, dan oorspronkelijk het plan was.

Het kabinet doet dit omdat de btw-verhoging op cultuur, media en sport door de Tweede Kamer is tegengehouden. Dit is als alternatief bedacht om meer belastinggeld binnen te halen.

Cryptomunten

Als je cryptomunten zoals bitcoin hebt staan bij een cryptodienstverlener, dan moet die dat doorgeven aan de Belastingdienst. Dit is een EU-regel, de belastingdiensten van EU-landen gaan de saldo- en transactiegegevens ook onderling uitwisselen. Daardoor moet het moeilijker worden om de vermogensbelasting over cryptomunten zoals bitcoin te ontduiken.

Erfbelasting

Na iemands dood hadden erfgenamen 8 maanden om aangifte te doen voor de erfbelasting. Dat wordt 20 maanden. In een periode van rouw is 8 maanden voor veel mensen te kort om alles volledig en goed in te vullen, zegt de overheid. Daarom krijg je langer de tijd.

Vaker recht op huurtoeslag

Meer mensen krijgen recht op huurtoeslag. Dus huur je, check dan even of je voortaan deze toeslag kan krijgen.

Tot nu kon je alleen toeslag krijgen als de huur maximaal 900 euro was, de maximumhuur voor sociale huurwoningen. Voor jongeren was dat 477 euro. Maar voortaan kan je ook bij duurdere huurwoningen toeslag krijgen, zolang je inkomen en vermogen maar niet te hoog zijn.

En voortaan kan je zodra je 21 wordt volledige huurtoeslag krijgen. Dat was vanaf 23. Mensen jonger dan 23 kregen een lagere huurtoeslag.

Overdrachtsbelasting woning omlaag

De overdrachtsbelasting gaat omlaag voor woningen die je koopt maar niet zelf in gaat wonen. Het gaat dus vaak om investeerders die de woning gaan verhuren. De overdrachtsbelasting was 10,4 procent van de verkoopprijs en wordt 8 procent. Voor ander vastgoed, zoals kantoor- en winkelpanden, blijft het 10,4 procent.

Voor kopers die in het huis gaan wonen blijft de overdrachtsbelasting 2 procent. En voor mensen die hun eerste huis kopen blijft die nul. Dan moet je wel aan wat eisen voldoen, je mag bijvoorbeeld maximaal 34 zijn.

Huren omhoog

De huur van huizen in de vrije sector mag 4,4 procent omhoog. Dat is de inflatie plus 1 procentpunt. Het gaat om huizen met een huur van boven de 1228,07 euro.

Voor middenhuurwoningen is de maximumverhoging 6,1 procent. Dat is de ontwikkeling van de cao-lonen plus 1 procentpunt. Middenhuurwoningen hebben een huur van tussen de 932,93 en 1228,07 euro.

De huren mogen per 1 januari omhoog, maar dat kan ook pas later in het jaar gebeuren. Verhoging mag namelijk eens per 12 maanden. En van oudsher worden huren vaak iedere 1 juli verhoogd. In de sociale huursector mogen de huren sowieso pas 1 juli omhoog, met maximaal 4,1 procent.

Trein duurder

Een treinreis bij de NS wordt gemiddeld 6,5 procent duurder. Dat is minder dan eerder nog werd gevreesd. Volgens de NS zouden de prijzen eigenlijk zo'n 12 procent omhoog moeten. De afgelopen jaren stegen de treinreisprijzen minder hard dan de inflatie en NS kreeg daar geld voor van de overheid. Nu krijgt de NS geen geld meer om die prijsstijgingen te dempen, maar er is wel afgesproken om de prijsverhoging die daardoor nodig is over vier jaar uit te smeren.

Wegenbelasting soms hoger

De motorrijtuigenbelasting, beter bekend als de wegenbelasting, gaat omhoog voor een aantal soorten voertuigen.

Accijns op brandstof omhoog

De accijns op een liter benzine gaat met 5,6 cent omhoog. Die van diesel met 3,6 cent en lpg met 1,3 cent.

In 2022 werd de accijns juist fors verlaagd na de Russische inval in Oekraïne, omdat brandstofprijzen hard stegen. Al een paar jaar zou die verlaging worden geschrapt, maar steeds werd die door de overheid verlengd.

De Tweede Kamer besloot eind november dat de accijns nu toch weer een beetje omhoog gaat om met dat geld een geplande ov-bezuiniging te schrappen.

Basispakket zorgverzekering anders

Wat er betaald wordt vanuit het basispakket van de zorgverzekering verandert ieder jaar iets. Dit jaar zijn er drie veranderingen.

Tot nu toe kon je één keer per jaar meedoen aan een stoppen-met-roken-programma. Dat wordt drie keer. Want stoppen met roken is niet voor iedereen even makkelijk.

Oefentherapie voor mensen met axiale spondyloartritis (een bepaalde vorm van reuma) komt in het basispakket. Bij deze ziekte heb je last van ontstekingen en pijn in rug en bekken.

Een huisartsbezoek valt niet onder het eigen risico, maar als je huisarts een specialist om advies vroeg, moest je dit wel betalen vanuit je eigen risico. Dat verandert, dit valt niet meer onder het eigen risico. En een verkennend gesprek in de geestelijke gezondheidszorg, met bijvoorbeeld een psycholoog, ook niet meer.

Nieuw in de PMD-bak

Je mag een aantal nieuwe dingen weggooien in de PMD-bak of -zak (plastic, metaal, drinkpakken). Zoals koffiecapsules, die hoeven niet leeg te zijn. En ook huishoudelijke spuitbussen, zoals deo, haarlak en slagroom. En grote verpakkingsfolies. Dit kan nu omdat producenten beter recyclebare verpakkingen maken en verwerkers het recyclingproces verbeteren.

Recreatief vissen in zee

Nieuwe regels voor mensen die recreatief vissen in zee (dus niet commercieel): je moet de vangst van zeebaars, paling en blauwvintonijn registeren in een app, Rec-Fishing. Je moet aangeven welk vistuig je gebruikt, waar je vist, de lengte of het gewicht en of je de vis hield om op te eten of teruggooide.

Het geldt in zout water in de hele EU. De EU wil hiermee kijken wat het effect van recreatief vissen is op visstanden. Het gaat dus niet om vissen in rivieren en meren. De regel gaat niet in op 1 januari, maar op 10 januari.

Grootverbruiker leidingwater betaalt meer

Grootverbruikers van kraanwater gaan meer belasting betalen. Nu betaal je per aansluiting alleen nog een speciale belasting op leidingwater voor de eerste 300 kubieke meter water per jaar. Dat wordt op de eerste 50.000.

De meeste huishoudens gebruiken een stuk minder dan die 300 m3 en gaan dus niet extra belasting betalen. Een driepersoonshuishouden verbruikt gemiddeld namelijk zo'n 150 m3. Het gaat dan ook vooral om bedrijven en andere organisaties die meer gaan betalen. Dit moet waterbesparing stimuleren.

De belasting op leidingwater is dit jaar 0,425 euro per kubieke meter water, omgerekend 0,000425 euro per liter.

Analoge meter vervangen

Het is voortaan verplicht om een slimme of digitale meter te laten installeren, die je elektra- of gasverbruik bijhoudt. Je mag deze niet meer weigeren.

De slimme meter geeft automatisch je energieverbruik door. Je mag die automatische functie wel uitzetten. Dan moet je het zelf doorgeven. En als je geen slimme meter wil, mag je kiezen voor een simpelere digitale meter. Die heeft geen communicatiefunctie, dus dan moet je het ook doorgeven. Zowel een digitale als een slimme meter houdt bij hoeveel elektriciteit je teruglevert als je zonnepanelen hebt.

En daar is het allemaal om te doen. Want een analoge meter met draaischijf houdt niet bij hoeveel je teruglevert. De schijf draait dan gewoon achteruit. Daardoor kunnen energiebedrijven geen terugleverkosten in rekening brengen.

Boetes voor inzetten schijnzelfstandigen

Na jaren van discussie en onduidelijkheid mag de Belastingdienst boetes opleggen aan werkgevers die 'schijnzelfstandigen' inhuren. Bedrijven en organisaties mogen namelijk geen zzp'ers en freelancers inhuren voor werk dat in de praktijk hetzelfde is als wat een werknemer in loondienst doet.

De wet hiervoor is al in 2016 ingegaan, maar pas in 2025 ging de Belastingdienst waarschuwingen uitdelen, maar nog geen boetes. Nu kunnen werkgevers dus ook boetes krijgen.

Loonkostenvoordeel ouderen afgeschaft

Werkgevers kregen geld van de overheid als ze iemand van 56 jaar of ouder nieuw in dienst namen. Het moest wel gaan om iemand met een uitkering, bijvoorbeeld WW of WIA. Dit zogeheten loonkostenvoordeel verdwijnt.

In 2025 werd het al verlaagd van 3,05 euro per uur naar 1,35. Voor mensen die voor 1 januari 2024 zijn aangenomen blijft het voordeel gewoon bestaan.

Loonkostenvoordeel is er ook voor het aannemen van mensen met een arbeidsbeperking. Die regeling blijft en wordt juist uitgebreid. Tot nu kregen werkgevers 3 jaar loonkostenvoordeel. Dat wordt onbeperkt.

Pensioenstelsel

Voor veel mensen die pensioen krijgen of opbouwen verandert er iets. Want 24 pensioenfondsen, waaronder een aantal grote, stappen over naar het nieuwe pensioenstelsel. Daardoor is meer dan de helft van de pensioendeelnemers over.

In het nieuwe stelsel zijn pensioenen meer gekoppeld aan ontwikkelingen op de beurs. Gaat het goed, dan gaat het pensioen sneller omhoog dan nu. Gaat het slecht, dan kunnen pensioenen eerder dan nu dalen. Sommige fondsen gingen al in 2025 over, de rest op 1 januari 2027 of 2028.

Zelfstandigenaftrek omlaag

Al sinds 2020 gaat ieder jaar de zelfstandigenaftrek wat omlaag. Dat is een korting op de inkomstenbelasting voor zzp'ers. Die aftrek daalt nu van 2470 naar 1200 euro. De overheid doet dit om de belastingverschillen tussen zzp'ers en werknemers kleiner te maken. In 2019 was de aftrek nog 7280 euro.

Maximaal 2999 euro contant betalen

Winkeliers mogen geen contante betalingen van 3000 euro en meer aannemen. De overheid verbiedt dit omdat criminelen vaak grote contante betalingen zouden gebruiken om geld wit te wassen.

Het verbod geldt niet voor betalingen tussen particulieren, bijvoorbeeld als je iets koopt via Marktplaats.

Naaktkat en vouwoorkat verboden

Een naaktkat of vouwoorkat hebben wordt verboden. Het was al verboden om ze te fokken. Katten zoals de Schotse vouwoorkat hebben een genetische afwijking waardoor hun oren gevouwen zijn. Door die afwijking hebben ze ook pijn, lopen mank en hebben stijve gewrichten.

Naaktkatten zoals de Sphynx krijgen sneller bepaalde infecties en huidkanker. Katten geboren en gechipt voor 1 januari mag je wel houden. Maar die mogen niet meer meedoen aan wedstrijden, tentoonstellingen of keuringen.

Contact met overheid via internet

Burgers en bedrijven hebben voortaan het recht om contact met de overheid via internet te hebben. Aanvragen voor bijvoorbeeld vergunningen en bezwaarschriften moeten ze digitaal kunnen versturen, bijvoorbeeld per email, webformulier of het uploaden van bestanden.

Bij berichten naar de overheid moet je een ontvangstbevestiging krijgen. En bij het invullen van een webformulier mag de overheid je niet verplichten om onnodige dingen in te vullen.

De mogelijkheid om per post te communiceren blijft, maar burgers en bedrijven kunnen nu kiezen.

Euro in Bulgarije

Een verandering buiten Nederland: Bulgarije voert per 1 januari de euro in. En dat betekent dat na onder meer de gulden, peseta en drachme ook de lev verdwijnt als betaalmiddel. Bulgarije is het 21ste euroland.

Psychologen in strafzaken

Psychiaters en psychologen die meewerken aan strafzaken gaan meer geld krijgen. Hun vergoedingen voor het onderzoeken van verdachten stijgen 9 procent. Ook mogen ze meer uren declareren. Er is nu een tekort en daardoor is er soms vertraging tijdens rechtszaken. Meer geld moet dit werk aantrekkelijker maken.

Bestrijding georganiseerde misdaad

Om georganiseerde criminaliteit aan te pakken gaan straffen en boetes voor verschillende misdrijven omhoog. Ook wordt het strafbaar om een verborgen ruimte in een voertuig te bouwen om politieonderzoek te bemoeilijken.

En het wordt moeilijker om tijdens een rechtszaak om nieuwe rechters te vragen. Beklaagden kunnen dat doen als ze vinden dat een rechter partijdig is, maar dit wordt ook gebruikt om zaken te vertragen.

Auteursrecht

Schrijvers, muzikanten en filmmakers worden voortaan beter beschermd als ze een contract sluiten met uitgevers, platenmaatschappijen en filmproducenten. Afspraken over het gebruiken van en verdienen aan hun creatief werk moeten op papier staan als een partij het alleenrecht wil hebben. En als die het werk vervolgens niet of nauwelijks gebruikt, kan de maker het contract makkelijker beëindigen.

En makers mogen zich organiseren en gezamenlijk onderhandelen over de vergoeding die ze krijgen, bijvoorbeeld van streamingdiensten.

De partijleiders van D66, VVD en CDA gaan "met een goed gevoel" de kerstdagen in. Dat zeiden ze na afloop van de laatste ronde van besprekingen voordat ze een korte pauze inlassen tot begin januari. "We zijn op alle onderwerpen heel ver gekomen in de afgelopen tien dagen, ook op de financiën", zei D66-leider Jetten.

Informateur Letschert wil dat de drie partijen de kerstvakantie gebruiken om na te denken over mogelijke coalitiepartners.

Ooit werd de wens uitgesproken om voor de kerst een nieuw kabinet te hebben, maar dat is niet haalbaar gebleken. Jetten gaat er nu van uit dat er eind volgende maand een "definitief akkoord" ligt tussen D66, VVD en CDA. En dat er in de tussentijd ook al gesproken is met partijen die het huidige trio aan een meerderheid kunnen helpen. Door toe te treden tot het kabinet, of op andere manieren.

Jetten heeft "absoluut de ambitie" om voor de voorjaarsvakantie, half februari, met de nieuwe ploeg op het bordes te staan. "Nederland snakt naar een kabinet dat met een helder mandaat kan regeren."

Financiën

CDA-voorman Bontenbal beaamde de ambitie van zijn collega. Volgens hem liggen de drie partijen op koers om zoals afgesproken op 30 januari klaar te zijn met hun onderhandelingen. Al zijn de financiën altijd lastig. "Met financiën ben je pas klaar als je overal uit bent", waarschuwde hij.

VVD-fractievoorzitter Yesilgöz herkende dat. "Het gaat altijd over: wat wil je en hoe ga je dat betalen? Het is altijd hetzelfde verhaal, maar met nieuwe getallen en nieuwe partijen aan tafel. Een moeilijke puzzel."

De gesprekken verlopen volgens haar "in een heel prettige sfeer". Ze is dan ook "hoopvol" dat er eind januari een resultaat ligt. Het is de bedoeling dat er ook weer buiten Den Haag onderhandeld gaat worden, zoals vorige week zondag en maandag op landgoed De Zwaluwenberg bij Hilversum.

De drie zijn er naar eigen zeggen zeer aan toe om even rust te nemen tijdens de feestdagen. "Maar we zullen nog wel wat bellen en nadenken", voegde Bontenbal er aan toe.

Huiswerk

Informateur Letschert heeft hun dan ook "huiswerk" meegegeven. Ze moeten gaan nadenken over de vraag of er nog een vierde partij moet aanschuiven en welke partij dat dan moet zijn. Ze wil daar "vrij snel na de kerstvakantie" een knoop over doorhakken.

Want die keuze wordt tot nu toe vooruitgeschoven. De VVD wil het liefst dat JA21 gaat meepraten, zodat er een centrumrechts kabinet kan ontstaan, dat op 75 van de 150 zetels in de Tweede Kamer kan steunen.

D66 voelt daar weinig voor. Die partij zou in zo'n coalitie de enige progressieve partij zijn, naast drie meer conservatieve partijen. Een andere mogelijkheid is samenwerking met GroenLinks-PvdA, maar die partij wordt door de VVD uitgesloten als coalitiepartner.

Nederlandse boeren krijgen niet opnieuw een uitzonderingpositie om meer mest te mogen uitrijden op hun land. Een verzoek daartoe van demissionair minister Wiersma van Landbouw is afgewezen door de Europese Commissie.

Wiersma heeft de afwijzingsbrief van verantwoordelijk Eurocommissaris Roswall naar de Tweede Kamer gestuurd. Ze noemt het besluit uit Brussel "zeer teleurstellend".

"We hebben grondig naar de technische gegevens gekeken", schrijft Roswall. "En dat leidt tot de conclusie dat de voorwaarden voor een nieuwe uitzonderingspositie niet gehaald zijn."

Waterkwaliteit

Volgens de Eurocommissaris staat Nederland voor serieuze uitdagingen op het gebied van stikstof en mest. "Een verdere uitzonderingspositie zou de druk alleen maar vergroten, terwijl de waterkwaliteit en stikstofvervuiling grote problemen blijven."

Nederlandse boeren hebben tot nu toe het recht om meer mest uit te rijden dan de regels voorschrijven. Die uitzonderingspositie was gebaseerd op ons gematigde klimaat met relatief veel regen en een natte bodem. Daardoor zou het uitrijden van mest minder nadelige effecten hebben.

Maar sommige boeren sjoemelden met die extra ruimte waardoor de uitzonderingspositie, ook wel derogatie genoemd, onder druk kwam te staan. Bovendien beschermt Nederland de natuur niet voldoende tegen het schadelijke ammoniak dat vrijkomt bij het uitrijden van mest.

Speerpunt BBB

De derogatie is de afgelopen jaren afgebouwd en zou volgend jaar helemaal verdwijnen. Het was juist een van de speerpunten van Wiersma en haar partij BBB om opnieuw een uitzonderingspositie te krijgen, maar dat is dus niet gelukt.

De minister haalt de laatste tijd op veel van haar plannen bakzeil. Zo ging de door haar gewenste versoepeling van de mestregels, zodat er ook dichter bij sloten mest uitgereden mag worden, niet door.

Gisteren gaf de Raad van State nog een negatief advies over het wetsvoorstel van Wiersma om op een andere manier te gaan bepalen aan welke stikstofdoelen boeren moeten voldoen.

Het kabinetsplan om de stikstofdoelen uit de wet te halen, is in de huidige vorm geen goed idee. Dat staat in een advies van de Raad van State (RvS). Het plan was een speerpunt van de BBB tijdens de verkiezingen.

Het voorstel van demissionair minister Wiersma is om de stikstofdoelen uit de Omgevingswet te halen. Nu is Nederland verplicht om overbelasting door stikstof in stikstofgevoelige natuur te stoppen. In 2025, 2030 en 2035 moet respectievelijk 40, 50 en 74 procent van de stikstofgevoelige natuur daaraan voldoen.

Wiersma (BBB) wil de drie stikstofdoelen uit de wet halen. In plaats daarvan zou de uitstoot van stikstof in 2035 "aanzienlijk minder" moeten zijn dan in 2019. Later zou een plan moeten volgen om dat doel te halen.

Dat is de Raad van State, het hoogste adviesorgaan van het kabinet, te vaag. Het is onduidelijk wat "aanzienlijk minder" concreet betekent en hoe Wiersma dat alternatieve doel wil halen. Europese regels schrijven voor dat beschermde Natura 2000-gebieden hersteld moeten worden en al helemaal niet mogen verslechteren. Hoe Wiersma daaraan wil voldoen, is niet duidelijk, zegt de RvS.

Doorn in oog van Wiersma

Nu wordt nog vastgesteld of beschermde natuur overbelast is door stikstof aan de hand van de 'kritische depositiewaarde' (KDW). Die waarde geeft de maximale hoeveelheid stikstof aan die de natuur aankan en is een doorn in het oog van Wiersma.

Dat komt doordat de KDW's kunnen veranderen. Wetenschappers stellen ze elke tien jaar vast na uitgebreid onderzoek. Dat gebeurde voor het laatst in 2023: veel stikstofgevoelige natuur bleek nog gevoeliger dan gedacht, waarna de KDW's werden aangepast. Dat leidde ertoe dat het nog moeilijker werd om de wettelijke stikstofdoelen van 2025, 2030 en 2035 te halen.

Daarom wil Wiersma van de KDW af. Ze omschreef het als een "bewegend doel" waar maar moeilijk op te sturen valt. Ook Wiersma's voorganger Van der Wal wilde er vanaf, maar haar zoektocht leverde destijds geen goed alternatief op.

Alternatief

Toen Wiersma het wetsvoorstel naar de Raad van State stuurde, stelde de demissionaire landbouwminister dat het wel mogelijk was. "De juridische check is gedaan, dit is een houdbaar alternatief", zei ze er in juli over.

De Raad van State ziet dat dus anders. In het vandaag gepubliceerde advies is te lezen dat de bezwaren over het wetsvoorstel zo serieus zijn dat het niet naar de Tweede Kamer gestuurd zou moeten worden.

In het advies is ook te lezen dat de RvS bedenkingen heeft bij het plan om de focus van neerslag van stikstof te verleggen naar de uitstoot ervan. Veel boeren zijn daar voorstander van, omdat ze veel meer invloed hebben op uitstoot dan op waar stikstof neerdaalt.

Daar heeft de Raad van State niets op tegen, maar dan moet Wiersma wel aantonen dat zo'n nieuw systeem voldoet aan Europese natuurbeschermingsregels. Die motivering is "niet overtuigend", staat in het advies.

De Raad van State sluit niet uit dat het voorstel later alsnog naar de Tweede Kamer kan. Daarvoor zijn wel stevige aanpassingen nodig. Wiersma zegt in een reactie het advies te gaan bestuderen en te bekijken of het meegenomen kan worden "in de verdere uitwerking van het wetsvoorstel".

Defensie krijgt een vliegbasis voor F-35's en een grote kazerne op Lelystad Airport. Dat heeft het demissionaire kabinet besloten. Het besluit is onderdeel van het landelijke plan 'Ruimte voor Defensie' dat over vijftig nieuwe locaties gaat.

Het demissionaire kabinet kon vrijdag, tot grote spijt van de direct betrokken bewindspersonen, geen compleet besluit nemen over de toekomst van Lelystad Airport. Een compleet besluit betekent dat er tegelijk over defensievluchten en vakantievluchten afspraken worden gemaakt met Flevoland en de luchthaven. Die zien mogelijkheden voor extra werkgelegenheid en inkomsten.

Een meerderheid van de Tweede Kamer wil dat het volgende kabinet een besluit neemt over vakantievluchten en daar houden de huidige bewindslieden zich aan. Maar ook al is het complete besluit er nog niet, het demissionaire kabinet doet toch een stap naar voren.

Want Defensie heeft geen tijd om te wachten, zegt staatssecretaris van Defensie Tuinman (BBB). "We nemen nu het besluit over de planologische inpassing voor de F-35's. Er moeten bijvoorbeeld al shelters gebouwd gaan worden. En we willen ook duidelijkheid geven aan de mensen die er wonen."

Vakantievluchten niet zeker

Shelters zijn de beschermende gebouwen waar de F-35's onder kunnen staan, zodat ze niet vanuit de lucht door bijvoorbeeld drones beschadigd kunnen worden. Ook voldoet de landingsbaan niet aan de NAVO-normen, die moet worden verlengd. Tuinman: "We zetten nu dit proces in gang en dat duurt nog wel een aantal maanden. Dan kan het nieuwe kabinet daarna mooi het besluit nemen over burgerluchtvaart."

Minister van Infrastructuur Tieman (BBB) had het liefst vorige week al het complete kabinetsbesluit bekendgemaakt. Hij wekte de indruk dat daar ruimte in zat voor vakantievluchten. "We doen op dit moment wat de Tweede Kamer wil, maar ik ben er wel voor gegaan", zei hij. Toen duidelijk werd dat Tieman het complete besluit wilde nemen, greep GL-PvdA in met een motie.

Tieman draagt het dossier nu met de nodige informatie en berekeningen over aan de formatietafel, met D66, CDA en VVD. D66 en CDA stemden vorige week tegen het openhouden van Lelystad Airport voor burgerluchtvaart, de VVD stemde voor.

Echt zeker dat er ook vakantievluchten gaan komen, is het dus niet. Minister Tieman: "Het is voor de regio nog een uitdaging om die wens over te brengen aan de landelijke politiek." Staatssecretaris Tuinman benadrukt dat het defensiebesluit niet nadelig hoeft uit te pakken. Zonder de F-35's was er helemaal weinig kans op goedkeuring voor vakantievluchten, redeneert hij.

Honderden miljoenen

Mochten er geen vakantievluchten mogen vertrekken, dan heeft Schiphol als eigenaar van Lelystad Airport al gewaarschuwd dat de afkoop daarvan een miljard euro kost. "We hebben dat op de formatietafel gelegd. Ik heb het bedrag gehoord. Die uitspraak laat ik even voor Schiphol, maar we hebben het niet over tientallen miljoenen." Met andere woorden: het gaat eerder om honderden miljoenen, maar dat wil Tieman niet zeggen.

Maar ook hij denkt, net als Tuinman, dat het nieuwe kabinet er niet lang over hoeft te doen. "De Kamer heeft gezegd: 'we willen niet dat deze ploeg een besluit neemt'. Als dat over drie maanden met een nieuw kabinet wel wordt gedaan, dan heb je een andere discussie met elkaar."

Het intrekken van het voornemen om de F-35's op Lelystad in te zetten is met dit besluit in ieder geval een stuk lastiger geworden. Aan de formatietafel zullen dus vooral de financiële belangen worden afgewogen van de Rijksoverheid, de regio en Schiphol, de overlast voor omwonenden en de 'stikstofruimte' die nodig is voor natuurvergunningen.

Zorgen over gevolgen

De provincie Gelderland en de gemeente Lelystad hebben inmiddels weinig enthousiast gereageerd op het kabinetsbesluit. Gelderland zegt in het duister te tasten over de gevolgen van de stationering van F-35's op Lelystad Airport. De provincie is fel tegen laagvliegroutes voor de jachtvliegtuigen over onder meer de Veluwe en hoe die routes eruit gaan zien, blijft in de plannen van Defensie onduidelijk.

"Wij begrijpen niet dat het kabinet een besluit neemt zonder inzicht in de gevolgen. Wij vragen duidelijkheid voordat er onomkeerbare stappen worden gezet", aldus de provincie.

De gemeente Lelystad heeft het ministerie van Defensie opgeroepen omwonenden en ondernemers rond Lelystad Airport "ruimhartig te compenseren". Volgens de gemeente ondervinden zij gevolgen van het steeds maar weer uitstellen van een besluit over openstelling van het vliegveld voor passagiersvliegtuigen.

Het demissionaire kabinet heeft ingestemd met de ruim vijftig locaties waar 'ruimte voor defensie' moet komen. Defensie maakte de lijst met uitbreidingen vorige maand al bekend. Toch zijn er nog veel hindernissen te nemen en is het nog allesbehalve zeker of en wanneer de plannen kunnen worden uitgevoerd.

Er zijn zorgen van omwonenden, belangenorganisaties, mede-overheden en bedrijven, blijkt uit stukken die zijn ingezien door de NOS. Die ingediende 'zienswijzen' gaan van zorgen om de waterkwaliteit tot problemen met stikstof en van gevolgen voor de ballonvaartsector tot bedreiging van dassenburchten.

Over die dassenburchten diende Jaap Dirkmaat, voorzitter van Das & Boom, een zienswijze in. Defensie wil het munitiedepot in Staphorst uitbreiden en dat raakt een "eeuwenoude dassenburcht" waarvoor hij opkomt.

Dirkmaat spreekt van een onbegrijpelijk besluit. "Deze plek was van alle mogelijkheden de enige optie die schade toebrengt aan de natuur." Volgens defensie is het toch de beste locatie, onder meer omdat er nu al een munitiedepot is in Staphorst.

Demissionair staatssecretaris Tuinman erkent dat de besluiten mensen, bedrijven en natuur zullen raken. Hoeveel huizen er moeten worden afgebroken is "het zwaarste criterium, dat je tot een minimum wil beperken", zegt Tuinman. Ook is gekeken naar de impact op het milieu en of er "maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak" is voor de locaties.

Ook van belang is "wat militair-strategisch slim is", zegt de staatssecretaris. "Zes munitiecomplexen op dezelfde plek en alle F-35's op twee vliegvelden is bijvoorbeeld niet handig."

Voor sommige bezwaren is er al een oplossing. Zo wil Defensie boeren laten werken bij militaire oefenterreinen, na bezwaren over landbouwgrond die moet wijken. Voor andere problemen, zoals verdwijnende natuur die gecompenseerd moet worden, is er nog geen plan gemaakt.

De bijna 2000 zienswijzen laten zien dat de vergaande defensieplannen niet zomaar zijn gerealiseerd. Dat bevestigen ook juristen met wie de NOS sprak.

Geen stikstofruimte geregeld

Zo zijn er strenge regels voor activiteiten waarbij stikstof in beschermde natuur terechtkomt. Omdat decennialang te veel stikstof in de natuur is beland, is het nauwelijks mogelijk om daar een vergunning voor te krijgen. Die regels zijn ook van toepassing op de plannen van Defensie. Maar voor dat probleem is nu nog niks geregeld, blijkt uit navraag bij het ministerie.

Ook bijvoorbeeld regels die dier- en plantensoorten beschermen en de waterkwaliteit op peil moeten houden, spelen een rol bij de uitvoering van de ambitieuze uitbreidingen. Daarnaast moeten er woningen en bedrijven wijken voor de plannen en zijn nieuwe vergunningen nodig. Dat duurt doorgaans lang.

'Geen gegarandeerde uitkomst'

Dat maakt dat het onduidelijk is wanneer de uitbreidingen gereed zijn. In de definitieve plannen schrijft Defensie per locatie op wanneer ze af moeten zijn. Maar verderop in de tekst wordt ook erkend: die voornemens kennen "geen gegarandeerde uitkomst".

Verschillende factoren waarop Defensie maar weinig invloed heeft, zullen bepalen of en wanneer de uitbreidingen af komen, is te lezen. Naast de problemen met stikstof krijgt defensie ook last van het te volle elektriciteitsnet. Ook moet er nog een hoop geregeld worden op het gebied van infrastructuur.

Defensie moet zich houden aan de normale wet- en regelgeving, erkent Tuinman. "Dat betekent dat er voor ons ook in principe geen uitzonderingen zijn", zegt de staatssecretaris. Hij noemt bijvoorbeeld de beperkingen die gelden vanwege het stikstofprobleem. "Daar waar stikstofruimte moet zijn, moeten we daar ook voor zorgen."

Toch verwacht Tuinman dat volgend jaar al de eerste stappen gezet kunnen worden. "We hebben heel goed onderzoek gedaan en afspraken gemaakt met provincie en gemeenten", zegt hij. "Op elke locatie gaan we kijken hoe we dat zo goed mogelijk kunnen doen."

Nu het demissionaire kabinet akkoord is met de defensieplannen, staan de locaties vast volgens Tuinman. Hierna gaan de plannen naar de Tweede Kamer.

Luchthaven Schiphol mag de komende twee jaar door zonder een natuurvergunning. Het demissionaire kabinet heeft voor een gedoogconstructie gekozen, nadat een rechter een streep door die vergunning had gezet.

De rechtbank oordeelde in juni dat de vergunning niet zorgvuldig was voorbereid en onvoldoende gemotiveerd. Volgens de rechter had het ministerie in 2023 niet goed afgewogen of Schiphol opgekochte stikstofrechten zelf mocht gebruiken, of dat die moesten worden besteed aan natuurherstel.

Om aan de eisen van de rechter te voldoen, is volgens demissionair staatssecretaris Rummenie meer ecologisch onderzoek nodig. Ook wil hij in overleg met provincies. Om deze redenen lukt het volgens hem niet om op korte termijn alsnog de voorwaarden voor een natuurvergunning rond te krijgen. Een poging van Schiphol om een tijdelijke vergunning te krijgen, strandde in september ook bij de rechter.

Rummenie vindt dat Schiphol een uitzonderingspositie heeft, zo schrijft hij nu in een Kamerbrief. Daarom verleent hij de luchthaven nog twee jaar vrijstelling.

Er loopt ook nog een hoger beroep van het kabinet tegen de uitspraak van de rechter. Het is nog onduidelijk wanneer dat dient.

Het gaat niet lukken om de stikstofnorm per 1 januari te verhogen. Demissionair BBB-minister Wiersma zei na afloop van de ministerraad dat ze hoopt dit alsnog zo snel mogelijk te regelen. Maar er is nog geen nieuwe datum.

De BBB wilde de rekenkundige ondergrens per 1 januari verhogen, zodat ondernemers meer stikstof zouden kunnen uitstoten zonder een natuurvergunning nodig te hebben.

Het idee was dat de ondergrens naar 1 mol (14 gram) stikstof per hectare gaat. Dat is 200 keer hoger dan de huidige ondergrens van 0,005 mol. De BBB zei vlak voor de verkiezingen dat landbouwminister Wiersma dit snel voor elkaar zou krijgen.

Onenigheid in kabinet

Maar de twee overgebleven regeringspartijen hadden onenigheid over het onderwerp. De VVD is het ermee eens dat de stikstofnorm omhoog moet, maar heeft minder haast. Deze partij wil voorkomen dat ondernemers ermee gaan werken en vervolgens worden teruggefloten door de rechter.

In oktober kwamen ze tot een soort compromis. Er zou eerst onderzocht worden of het kon. En dan zou aan het einde van het jaar worden bekeken of de nieuwe rekenkundige ondergrens er op 1 januari 2026 kon komen.

Dat is dus niet het geval. Wiersma zei na de kabinetsvergadering dat een nieuwe norm op dit moment "niet haalbaar" is. Ze zei dat er de afgelopen maanden intensief contact is geweest met de provincies en verschillende departementen. Volgens haar is er echt een aantal stappen gezet maar ontbreekt het nog aan "flankerend beleid".

Ook op een ander punt moest Wiersma vandaag toegeven: haar mestplan is van de baan. De ministerraad gaf gehoor aan een oproep van de Tweede Kamer om hiermee pas op de plaats te maken.

Het demissionaire kabinet heeft het wetsvoorstel klaar met een landelijk geregeld verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties. Een meerderheid van de Kamer had hierom gevraagd.

Verder onderzoekt het kabinet een paar aanscherpingen van het demonstratierecht, zoals een aparte strafbaarstelling voor het beschadigen van cultureel erfgoed en het blokkeren van snelwegen en treinsporen.

Uit recent onderzoek, waar de politiek zelf om had gevraagd, bleek volgens de onderzoekers juist dat deze aanscherpingen niet nodig zijn. Zij keken naar de praktijk van demonstraties in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC).

97 procent geen risico

De onderzoekers benadrukken dat het beeld van veel politici niet klopt doordat vooral de demonstraties die uit de hand lopen in beeld komen. 97 procent van de demonstraties vormt geen risico voor de openbare orde en in maar 0,03 procent van de gevallen waren er meer dan tien incidenten bij een demonstratie.

Het kabinet erkent deze onderzoekscijfers. Toch is besloten dat er een signaal afgegeven moet worden, juist aan de kleine groep demonstranten die volgens het kabinet misbruik maken van het ruime demonstratierecht in Nederland.

"We hebben naar mijn smaak te vaak gezien dat demonstraties misbruikt worden om te vernielen of geweld te gebruiken tegen de politie", zegt demissionair minister Van Oosten van Justitie. Het gaat hem ook om het gevoel van demonstranten die zich wel gedragen. "Die moeten niet gaan denken: ik blijf er maar weg."

Van Oosten heeft de ME groen licht gegeven om te kijken of er extra bewapening nodig is. De WODC-onderzoekers gaven nog als advies mee dat politie en het OM binnen de al bestaande wetten meer mogelijkheden hebben om op te treden tegen demonstranten die de wet overtreden.

Boete of celstraf

Overtreding van het verbod op gezichtsbedekkende kleding kan leiden tot een celstraf van maximaal twee maanden of een boete van maximaal 5150 euro.

Er blijft een uitzondering gelden voor mensen die een goede reden hebben om hun gezicht te verbergen. Bijvoorbeeld demonstranten bij een ambassade die herkend kunnen worden waardoor dat land hen of hun familie in het thuisland kan aanpakken.

De aanpassing van de Wet openbare manifesties wordt nu voorgelegd aan de politie, het Openbaar Ministerie, de rechtspraak, de advocatuur en het College voor de Rechten van de Mens. Burgers kunnen de komende weken reageren op internetconsultatie.nl.

Ook burgemeesters wordt gevraagd naar hun mening. Zij hebben op dit moment de bevoegdheid om voor bepaalde demonstraties een verbod op gezichtsbedekkende kleding op te leggen. In het wetsvoorstel verandert dat in de mogelijkheid om bepaalde mensen of groepen demonstranten vrijstelling te geven.

Het plan om boeren toe te staan meer mest uit te rijden op plekken waar de waterkwaliteit goed genoeg is, gaat niet door. De Tweede Kamer stelde gisteravond dat demissionair BBB-minister Wiersma pas op de plaats moet maken. De ministerraad heeft nu besloten om daar gehoor aan te geven.

Daarmee komt er een einde aan de discussie over het mestplan, die ook binnen het kabinet hoog opliep. Wiersma kreeg het onder anderen aan de stok met haar partijgenoot, minister Tieman van Waterstaat. Ook de VVD-bewindspersonen vreesden dat de waterkwaliteit in Nederland verder achteruit zou gaan.

De betrokken bewindspersonen hebben de afgelopen weken veel extra overleg gehad over de kwestie en daardoor was de kou al uit de lucht, verzekerden ze vanmorgen voor aanvang van de kabinetsvergadering.

Wiersma blijft

Dat Wiersma heeft moeten toegeven, heeft geen gevolgen voor de samenstelling van het demissionaire kabinet. Wiersma zei vanmorgen al dat ze niet van plan was om af te treden. "Ik ben geen wegloper. Ik ben Friezin, sta met beide benen op de grond. Aan het einde van de dag ook."

Ze voegde daar na afloop van de ministerraad aan toe dat "dit de politieke realiteit is". Ze ervaart het niet als een nederlaag. "Maar ik ben er niet blij mee." Ze blijft van mening dat er op sommige plekken in het land wel degelijk mogelijkheden zijn om de regels te versoepelen.

Het mestplan hangt samen met Europese afspraken. Het zou op 1 januari ingaan en dan voor vier jaar gelden, wat betekent dat een nieuw kabinet er ook aan gebonden zou zijn.

Een ruime Kamermeerderheid nam gisteravond een motie van CU-Kamerlid Grinwis aan. Daarin staat dat de demissionaire regering "geen onomkeerbare stappen" moet zetten en nieuwe afspraken over de waterkwaliteit aan het volgende kabinet moet laten.

De bewindspersonen van het demissionaire kabinet willen niet vooruitlopen op een besluit over het plan van landbouwminister Wiersma om boeren toe te staan meer mest uit te rijden op plekken waar de waterkwaliteit dat toelaat.

De Tweede Kamer besloot gisteravond dat dit plan van tafel moet. Daar wordt vandaag over gesproken in de ministerraad. Maar geen van de betrokkenen wilde vooraf iets zeggen over de mogelijke uitkomst.

"Ik heb gezien dat daar een meerderheid voor is", zei Wiersma. "Het parlement is het hoogste orgaan in dit land. We gaan binnen het kabinet kijken hoe we daarmee omgaan."

'Volwassen regelen'

Ook premier Schoof wilde nog niets kwijt. Hij zei wel: "Je neemt de Kamer altijd serieus." Hij verwacht geen lastige discussies meer tussen de bewindspersonen.

Dat geldt ook voor VVD-staatssecretaris Aartsen (Milieu). "We hebben er al veel over gesproken. We gaan het nu op een volwassen manier met elkaar regelen."

In het kabinet is onenigheid over het plan. BBB-minister Tieman (Waterstaat) en VVD-bewindspersonen vrezen dat de waterkwaliteit in Nederland er verder door achteruitgaat.

Volgend kabinet

Het mestplan heeft te maken met Europese afspraken die op 1 januari ingaan en die dan voor vier jaar gelden. De Kamer heeft nu bepaald dat Wiersma geen onomkeerbare stappen mag zetten, maar het aan het volgende kabinet moet overlaten.

VVD-leider Yesilgöz en CDA-leider Bontenbal zeiden vanmorgen op weg naar de informateur dat ze ervan uitgaan dat het kabinet de motie van de Tweede Kamer uitvoert. "Dus pas op de plaats", zei Bontenbal.

Het politieke landschap is versplinterd en dat biedt kansen voor de kleine partijen in de Tweede Kamer. Partijen met drie, twee of zelfs één zetel kunnen de doorslag geven bij belangrijke stemmingen. En dat merken de fracties van die partijen: de deur van de fractiekamer wordt platgelopen door partijen die op zoek zijn naar steun voor hun plannen.

De nieuwe Tweede Kamer telt vijftien partijen, zeven daarvan hebben drie zetels of minder. Om tot een meerderheid van 76 zetels te komen is steun van de kleintjes dus hard nodig. "Onze twee zetels doen ertoe", zegt 50PLUS-leider Jan Struijs. "We komen heel vaak op die grens van 74 stemmen en dan komen ze vaak bij ons aan van: 'joh, je kunt net het verschil maken'. Dat hebben we nu meerdere keren meegemaakt."

Deze week nog was dat het geval bij een stemming over het Mercosur-verdrag, een handelsverdrag tussen Europa en een groep Zuid-Amerikaanse landen. Vorig jaar stemde de Kamer nog tegen het verdrag uit angst voor oneerlijke concurrentie, maar dit keer kreeg een voorstel van de VVD om het verdrag te ondertekenen wel een nipte meerderheid. De doorslaggevende partij was 50PLUS.

Dat de beslissende stem bij die partij lag, bleek twee weken geleden. Vanaf dat moment werd de partij van alle kanten bestookt om vóór of tegen te stemmen. "Ik heb me toen uitvoerig laten uitleggen wat Mercosur was", zegt Struijs lachend. "Maar als je me twee maanden geleden had verteld dat ik hier een beslissende stem in zou hebben, had ik dat niet geloofd."

Serieus genomen

Sinds de beëdiging van de nieuwe Tweede Kamer, iets meer dan een maand geleden, hebben bijna alle partijen al een keer bij 50PLUS aangeklopt, zegt Struijs. "Ook gewoon met de vraag: wat doen jullie? Dus uit nieuwsgierigheid. Soms willen ze ook weten waarom we voor of tegen stemmen. Het is voor 50PLUS fijn om te merken dat we serieus worden genomen."

Ook Denk-leider Stephan van Baarle - zijn partij is goed voor drie zetels - merkt dat hij vaker dan voorheen wordt gebeld. Hij vindt het een goede ontwikkeling dat kleine partijen een steeds grotere rol spelen. "We bestaan tien jaar als politieke partij en we draaien goed mee. We vinden het dus heel belangrijk om die verantwoordelijkheid te pakken."

Nieuw evenwicht

Mirjam Bikker, partijleider van de ChristenUnie (drie zetels) merkt dat er met de nieuwe samenstelling van de Kamer ook "een nieuw evenwicht moet worden gevonden op verschillende dossiers". Ze verwijst naar een stemming van eerder deze maand, waarbij een nipte Kamermeerderheid vóór een VVD-motie stemde dat het discriminatieverbod, artikel 1 van de Grondwet, boven de vrijheid van onderwijs, artikel 23, moet gaan.

"Ik vind dat heel pijnlijk", zegt Bikker. "Het scheelde maar twee Kamerzetels, maar dan wordt zo'n motie wel aangenomen." Bikker vindt dat niet per se een slechte zaak, "want het is krachtig als mensen van mening verschillen en daar vredig uit komen". "Maar bij belangrijke beslissingen moet je altijd een breder draagvlak hebben, vind ik."

Formatie

Ook een nieuw kabinet, in welke vorm dan ook, zal de kleine partijen hard nodig hebben. Alle kleine partijen kwamen deze week langs bij informateur Rianne Letschert en ook D66-leider Rob Jetten erkent het belang van de kleintjes. "Je ziet dat er hele onvoorspelbare stemmingen zijn. Op belangrijke onderwerpen kan een fractie met twee zetels zomaar de doorslag geven."

Politiek duider Nynke de Zoeten:

"Met het huidige versplinterde politieke landschap is het moeilijker om tot meerderheden te komen. In het verleden zagen we in de Eerste Kamer al dat partijen steun zochten buiten de coalitie, nu gebeurt dat ook steeds vaker in de Tweede Kamer. Zeker met een mogelijk minderheidskabinet wordt dat heel belangrijk. Maar de kleine partijen kunnen ook tegen elkaar worden uitgespeeld. Daar waarschuwt Bikker ook voor: het moet geen 'verdeel en heers'-situatie worden."

Na het voor de Tweede Kamer onbevredigende mestdebat van gisteravond wil een meerderheid het mestplan van demissionair minister van Landbouw Wiersma (BBB) van tafel hebben. De Kamer denkt dat dit plan slecht is voor de waterkwaliteit.

Een ruime meerderheid, 101 voor en 49 tegen, stemde voor het voorstel van de ChristenUnie. Opvallend is dat ook regeringspartij VVD voor stemde, die nog samen met BBB in het demissionaire kabinet zit.

Wiersma wil boeren de komende vier jaar meer mest uit laten rijden op plaatsen waar dat volgens haar kan zonder dat de waterkwaliteit verslechtert. Een groot deel van de andere ministers in het kabinet, onder wie BBB-minister van Waterstaat Tieman en de VVD-bewindspersonen, denken dat er juist meer meststoffen in het water terechtkomen.

Door het onderlinge conflict heeft het kabinet nog steeds geen besluit genomen. Dat terwijl het nieuwe mest- en waterbeleid voor de komende vier jaar volgens Europese afspraken per 1 januari moet ingaan. Daarbij moet Nederland laten zien dat het meer doet aan het verbeteren van het water in bijvoorbeeld sloten en oppervlaktewater.

Aan volgende kabinet

Het voorstel van de ChristenUnie houdt in dat het volgende kabinet het nieuwe mest- en waterbeleid gaat bepalen. Hierdoor lopen de mestregels van dit jaar volgend jaar nog even door, tot het nieuwe kabinet ermee aan de slag kan.

Voor boeren betekent dit dat zij voorlopig nog in onzekerheid zijn over wat zij de komende jaren wel en niet met hun mest mogen.

Hulp verlenen aan mensen die illegaal in Nederland verblijven wordt niet strafbaar. De Tweede Kamer heeft, zoals verwacht, met ruime meerderheid ingestemd met een 'reparatieplan' van demissionair minister Van Weel. Daardoor kunnen de twee asielwetsvoorstellen van oud-minister Faber (PVV) nu naar de Eerste Kamer.

De wetsvoorstellen, bedoeld om "het strengste asielbeleid ooit" in Nederland van de grond te krijgen, zijn maanden geleden al aangenomen door de Tweede Kamer. Maar er lag nog één los eindje, waardoor ze in de wacht stonden.

Een nipte meerderheid stemde in juli in met een wijzigingsvoorstel van de PVV. Daardoor wordt nu in het wetsvoorstel opgenomen dat illegaal verblijf in Nederland strafbaar is. Het idee is dat mensen zonder papieren dan sneller kunnen worden uitgezet.

Het CDA was eerst voor dat voorstel, maar trok zijn steun in toen duidelijk werd dat hulp aan mensen die illegaal in Nederland verblijven ook strafbaar zou worden. Ook de SGP had daar moeite mee. De christelijke partijen vreesden dat bijvoorbeeld kerken niet meer 'barmhartig' mochten zijn voor mensen die op straat zwerven.

Niet medeplichtig

Van Weel heeft nu een aangepaste tekst opgesteld, een zogeheten novelle. Daarin staat dat "deelnemen aan dit misdrijf, anders dan als pleger niet strafbaar" is. Met andere woorden: wie een bord eten of onderdak aanbiedt, wordt niet gezien als een medeplichtige.

Dat heeft het CDA over de streep getrokken om voor te stemmen, werd eerder deze week al duidelijk. En dat geldt ook voor de SGP.

Ook de PVV heeft voor gestemd, hoewel de partij liever had gezien dat hulp er wel onder zou vallen. Kamerlid Vondeling zei dat het belangrijk is dat de strafbaarstelling van mensen zonder verblijfsvergunning hoe dan ook doorgaat.

In totaal stemden 91 Kamerleden voor en 59 Kamerleden tegen.

Net voor kerst

GroenLinks-PvdA, D66, Partij voor de Dieren en ChristenUnie zijn niet positief over de strafbaarstelling van illegaliteit. Zij denken onder meer dat het plan onuitvoerbaar is en dat het personeel in de asielketen met meer werkdruk wordt opgezadeld.

Van Weel zei daar eerder op dat hij "geen grootschalige klopjachten" op illegalen verwacht. Hij ziet de strafbaarstelling als "een extra middel voor mensen die naar hun land terug moeten".

Door de goedkeuring zijn de twee asielwetsvoorstellen nog net voor kerst door de Tweede Kamer, zoals Van Weel wilde. Hij zei onlangs in Nieuwsuur dat er anders "een groot probleem" was. "Dan ben ik niet erg hoopvol dat een volgend kabinet wel wat aan migratie gaat doen."

Na een oproep van de Tweede Kamer heeft het demissionaire kabinet besloten een Nationaal Coördinator Geweld tegen Vrouwen en Huiselijk Geweld aan te stellen. Die moet gaan zorgen voor meer samenhang in het beleid rond bijvoorbeeld femicide. Dat beleid is nu te versnipperd, vindt ook het kabinet.

Bedoeling is dat instanties in Nederland beter gaan samenwerken en bij signalen van huiselijk geweld eerder ingrijpen, om moord op vrouwen te voorkomen. Ook moeten vrouwen via gps kunnen zien of hun ex, indien die een enkelband draagt, in de buurt dreigt te komen. In dat geval moet de politie een signaal krijgen.

Ook ziet het kabinet meerwaarde in het invoeren van een nationale hulplijn voor vrouwen, op termijn te bereiken onder nummer 116. Dit telefoonnummer moet ook als onafhankelijk doorverwijzingspunt gaan functioneren.

Spaanse aanpak

Onlangs reisde een delegatie ambtenaren naar Spanje om te zien wat Nederland van de aanpak daar kan leren. In Spanje wordt geweld tegen vrouwen al ruim twintig jaar serieus aangepakt.

"In Spanje is vooral het besef dat femicide geen natuurfenomeen is, maar iets dat je maatschappelijk moet bestrijden", zegt demissionair staatssecretaris Rutte van Justitie en Veiligheid. "Dat is daar in alle lagen van het land doorgedrongen."

Volgens Rutte lijkt de aanpak in Nederland op die van Spanje, maar wordt in Spanje "dieper en integraler" samengewerkt tussen de verschillende partijen in het systeem.

De Spaanse aanpak

De Spaanse aanpak van geweld tegen vrouwen werd in 2004 geïntroduceerd. In het verlengde van de bijbehorende wet werd in 2008 het ministerie van Gelijkheid opgericht.

Kern van de aanpak is dat geweld tegen vrouwen wordt gezien als structureel maatschappelijk probleem. Politie, maatschappelijke organisaties en de overheid werken samen om het tegen te gaan.

De aanpak combineert strafrecht, sociale ondersteuning en preventiebeleid. Er zijn gespecialiseerde rechtbanken voor gendergeweld, beschermmaatregelen zoals enkelbanden en een nationaal risicobeoordelingssysteem om het risico op herhaling in te schatten.

Sinds de introductie van deze maatregelen is het aantal moorden op vrouwen door (ex-)partners met zo'n 30 procent gedaald.

De Spaanse advocaat Lola Calderon, gespecialiseerd in familie- en strafrecht, is blij met de Spaanse aanpak. Door de wet is het probleem van huiselijk geweld volgens haar zichtbaarder geworden voor de buitenwereld. Daarmee draait de aanpak niet alleen om straffen, zegt ze. "Het gaat ook om het onderwijzen en waarschuwen van de samenleving."

Ze raadt Nederlandse beleidsmakers aan om werk te maken van specialisatie, zichtbaarheid en bovenal onderwijs. Zo kunnen rechtbanken zich specialiseren in gendergeweld en kan het onderwijs aan de slag met verschillende genderperspectieven, schetst ze.

Het Spaanse systeem heeft door de jaren heen al veel hervormingen gekend, vertelt Calderon. Ze wijst op een van de laatste hervormingen. "De agressor en het slachtoffer van gendergeweld kunnen geen gezamenlijke voogdij over hun kinderen hebben", vertelt ze. De dader kan zijn kinderen niet bezoeken en niet met hen communiceren.

Dat verschil met de Nederlandse aanpak viel ook staatssecretaris Rutte op. "In Nederland hechten we er maatschappelijk belang aan dat kinderen omgang met hun beide ouders blijven houden. We willen vechtscheidingen voorkomen. Dus veel familierechters sturen aan op contact tussen de scheidende ouders. Maar als er sprake is van intiem geweld, is dat levensgevaarlijk."

Wel is het zaak om zorgvuldig om te gaan met het beperken van contact tussen ouders en kinderen, ziet de Spaanse advocaat. "Vrouwen zouden dit kunnen gebruiken om voogdij te krijgen tijdens een vechtscheiding." In de praktijk wordt de wet volgens haar niet al te vaak misbruikt, maar het gebeurt wel.

Niet langer wegkijken

De Spaanse aanpak heeft de afgelopen twee decennia geleid tot een afname van gendergeweld en meer kennis over het onderwerp. Ook bij staatssecretaris Rutte. "Als een man die is getrouwd en twee dochters heeft, leefde ik eigenlijk in een illusie dat we in een zeer geëmancipeerd land leven", zegt hij. "Waarin geweld tegen vrouwen weliswaar voorkomt, maar een uitzondering is."

"We moeten eerlijk zijn", vervolgt hij. Hij wijst erop dat in Nederland iedere acht dagen een vrouw wordt vermoord. "Dat is gewoon onacceptabel. Daarmee doen we het echt niet beter dan andere landen. Dit kan beter, dit moet beter en we mogen niet langer wegkijken."

De burgemeester van de gemeente Westerwolde zegt dat demissionair minister Keijzer eerst iets moet doen aan de onveilige situaties voor het personeel op de buslijn voor asielzoekers voordat hij weer betaalde kaartjes gaat invoeren.

Burgemeester Velema vreest voor de veiligheid van chauffeurs en inwoners van de gemeente als Keijzer, die Asiel en Migratie in haar portefeuille heeft, haar eis doorzet dat asielzoekers voor het vervoer naar aanmeldcentrum Ter Apel moeten blijven betalen.

De gemeenten Emmen en Westerwolde hebben met het gratis vervoer juist een eind willen maken aan de overlast op de bus. Asielzoekers die veel gebruikmaken van de bus weigeren soms de ritprijs van 4,52 euro te betalen en misdragen zich.

In een brief vandaag aan de gemeente zegt Keijzer dat de gratis kaartjes per direct moeten verdwijnen, omdat ze anders het budget voor de buslijn intrekt. Eerder deze week zei ze ook al een streep door de gratis buslijn te willen zetten en anders de geldkraan dicht te draaien.

Geen goed signaal

Keijzer vindt de gratis kaartjes geen goed signaal naar bewoners die wel gewoon voor het openbaar vervoer moeten betalen.

Vandaag stuurde ze de gemeenten een brief waarin ze haar eis herhaalt. Velema zegt dat hij daar pas serieus naar kan kijken als Keijzer de consequenties van meer onveilige situaties oplost.

Het aantal incidenten op de busroute is toegenomen, en de incidenten worden steeds heftiger. Zonder extra maatregelen kan de veiligheid van chauffeurs, passagiers en inwoners niet worden gegarandeerd, zegt de gemeente. Ze hebben al meermalen aangegeven daar met Keijzer over in gesprek te willen.

Van het leefgeld

Een woordvoerder van de gemeente Westerwolde zegt opnieuw tegen de NOS dat ze bezig zijn met onderzoek naar andere manieren om het vervoer te financieren. Gedacht wordt om de kosten van het vervoer te betalen van het leefgeld dat asielzoekers persoonlijk krijgen, maar dat heeft even tijd nodig.

De gemeenten hebben de minister gevraagd daar op korte termijn met elkaar over in gesprek te gaan, maar daar is nog "geen antwoord op gekomen" van de minister.

Het toenemende aantal gevallen van vogelgriep in ons land is zorgelijk, maar er is geen direct gevaar voor de volksgezondheid. Dat zei demissionair minister Bruijn (VVD) van Volksgezondheid in een debat met de Tweede Kamer.

Ook landbouwminister Wiersma (BBB) maakt zich zorgen, maar zegt dat er al een flink aantal maatregelen is ingezet om verspreiding tegen te gaan. Ze wijst op de ophokplicht, afschermplicht en het tentoonstellingsverbod. Tegelijkertijd kan er nog een flink aantal uitbraken komen. "We maken een heel heftig vogelgriepseizoen door."

Voor vrijwilligers en medewerkers van dierenambulances die helpen dode vogels te ruimen komt incidenteel 100.000 euro beschikbaar, zo lieten de bewindslieden in het debat weten. De SP en de Partij voor de Dieren, die om geld voor de ruimingen hadden gevraagd, vinden dat bedrag mooi, maar roepen het kabinet opnieuw op met structureler geld te komen.

De medewerkers van dierenambulances en vrijwilligers waren in groten getale naar Den Haag gekomen om het debat vanaf de publieke tribune te volgen. Ze hebben het al maanden erg druk met het ruimen van dode dieren: alleen al dit jaar zijn er 29 uitbraken geweest van vogelgriep bij pluimveehouderijen, maar ook veel wilde vogels worden erdoor getroffen. Begin deze maand werd bekend dat ook een nest met kittens dood is gegaan door de vogelgriep.

Vaccineren

Een meerderheid in de Kamer ziet vaccinaties voor pluimvee als oplossing en vraagt het kabinet vaart te maken. Er zijn ook al proeven mee in ons land, maar de angst bestaat dat 'producten' van gevaccineerde dieren in het buitenland niet worden aangenomen.

Onder meer het CDA en de VVD willen dat Wiersma haar best doet om daar wat aan te doen. Veel pluimveeproducten gaan naar het buitenland. Wiersma is voorstander van het op grote schaal vaccineren. Maar ze ziet de problemen ook en denkt dat er nog "een stukje acceptatie" in de markt nodig is. Ze wil binnenkort een bijeenkomst met de handelspartners organiseren om daaraan te werken.

'Te veel dieren op een kluitje'

Volgens een aantal partijen in de Kamer, waaronder de Partij voor de Dieren, GroenLinks-PvdA en de SP, zijn de risico's van de bio-industrie een grote oorzaak van het toenemende aantal uitbraken en de verspreiding van vogelgriep.

Volgens PvdD-Kamerlid Kostic zijn er al een miljoen dieren vergast en zal dat aantal alleen maar toenemen. Kostic sprak van een groot gevaar voor de volksgezondheid. "Zolang er zoveel dieren in onze pluimveeindustrie op een kluitje zitten is het een tikkende tijdbom voor een pandemie." Kostic citeerde uit onderzoeken van wetenschapper Thijs Kuiken van de Erasmus Universiteit die daar al langer voor waarschuwt.

Ook GroenLinks-PvdA-Kamerlid Bromet hekelde de pluimveedichtheid. Ze vindt dat Wiersma daar niet genoeg tegen doet. "Maar ik heb alle wetenschappers aan mijn zijde." BBB-leider Van der Plas sprong voor Wiersma in de bres en sprak dat tegen. Volgens haar worden op pluimveehouderijen regels strikt nageleefd en komt het virus vooral van wilde vogels. Door de strikte regels in de bio-industrie komen mensen juist minder in aanraking met het virus, betoogde Van der Plas.

Toen D66-Kamerlid Podt de pluimveedichtheid in ons land "insane" noemde, wilde Bromet van haar weten of D66 in de formatie iets wil regelen voor het terugdringen van die dichtheid. En of er regels komen om varkenshouderijen en pluimveebedrijven verder uit elkaar te houden. "Het zou een insteek van D66 kunnen zijn", antwoordde Podt, die toevoegde dat ze de formatie niet in de plenaire zaal wil doen.

Knaagdierenbestrijding

Zorgen bij wetenschappers en ook Kamerleden zijn er ook over de verspreiding van het virus via ratten en muizen bij pluimveehouderijen. Zij kunnen door wilde vogels besmet raken en het virus de stallen in brengen. SGP-Kamerlid Flach wilde weten of het bestrijden van ratten en muizen nog een handje geholpen kan worden door een tijdelijke ontheffing van sommige bestrijdingsmiddelen.

Die tijdelijke ontheffing komt er volgens Wiersma niet. Pluimveehouders zijn volgens haar zelf verantwoordelijk voor de knaagdierenbestrijding, binnen de toegestane regels. Het is ook een zaak van goed opletten en bijvoorbeeld het voer goed afschermen, aldus Wiersma. En mocht er toch een plaag zijn, dan zijn er volgens Wiersma genoeg professionele bedrijven die aan knaagdierenbestrijding doen.