Mediaminister Letschert (D66) heeft begrip voor de zorgen van hoofdredacteuren over de boetes die de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) aan kranten heeft opgelegd voor berichtgeving over de diabetesmedicijnen Ozempic, Wegovy en Mounjaro.

Dat de hoofdredacteuren vinden dat de persvrijheid in het geding is, noemt ze een heel ernstig signaal. Maar ze vindt dat het nu niet aan haar is om inhoudelijk te reageren omdat de kwestie aan de rechter wordt voorgelegd. "Wat ik in de laatste berichtgeving heb gehoord is dat ze in beroep gaan tegen de boetes. Daar moet uiteindelijk een uitspraak over komen", zei Letschert na afloop van de ministerraad.

Ook minister Hermans (VVD) van Volksgezondheid wil niet inhoudelijk reageren. "De inspectie voor de gezondheidszorg heeft dit besloten. Dat is ook echt hun bevoegdheid en verantwoordelijkheid. Ik laat me daar dan ook verder niet over uit. Dat vind ik niet netjes en passend."

Hermans vindt het belangrijk dat de pers in Nederland in vrijheid zijn werk kan doen, maar ook dat er een onafhankelijke inspectie is die toeziet en optreedt als daar in het belang van de volksgezondheid aanleiding voor is. "Hoe de afweging precies gegaan is in dit geval, daar houd ik me echt buiten."

'Aanslag op persvrijheid'

Een van de beboete uitgevers is DPG Media, uitgever van de Volkskrant. Die krant besprak een artikel uit het wetenschappelijke tijdschrift Nature over de gezondheidsvoordelen van middelen als Ozempic. Ook de bijwerkingen kwamen aan bod. Toch meende de inspectie dat er in het artikel te veel reclame voor de producten werd gemaakt.

"Het is gewoon goede journalistiek", zei Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok tegen de NOS. "Hoe moeten we er dan wel over schrijven?" Hij spreekt van censuur. "Dit soort grote woorden bewaar je liever voor echt serieuze zaken, maar dit is wel een aanslag op de persvrijheid."

Wetenschapsjournalisten

Ook de vereniging voor wetenschapsjournalistiek en communicatie VWN ziet de boetes die de inspectie IGJ uitdeelt als een ernstige beperking van de persvrijheid.

"Wetenschapsjournalisten en medisch journalisten hebben geen belang bij de verkoop van of reclame voor bepaalde middelen", laat de vereniging weten. "De IGJ zou dan ook media-uitingen over medicatie niet als aanprijzing moeten beoordelen. Dat dit nu wel gebeurt, ondermijnt het vertrouwen in de persvrijheid en democratie."

Rob Jetten, de minister-president van Nederland, heeft vlak voor het tweede groepsduel van Nederland op het WK hockey tegen Argentinië zijn analyse losgelaten op de sport. "Ik ben geen hockeyexpert", verontschuldigt de politicus zich. "Ik ben een groot fan, maar ik sta ook nog een beetje als een leek naar het hockey te kijken."

Zijn liefde voor het hockey heeft alles te maken met zijn verloofde, de Argentijnse hockeyer Nicolás Keenan, die dinsdagavond tegenover Oranje staat.

De spanning voor de wedstrijd valt wel mee, zegt hij. "Bij mij wel. Het wordt een fantastische pot. Maar ik heb zowel mijn eigen familie als mijn schoonfamilie bij me. En die waren net zo zenuwachtig dat er bijna niet meer werd gekletst."

Afgelopen zondag zat Jetten ook al op de tribune om de wedstrijden van Oranje (tegen Nieuw-Zeeland) en Argentinië (tegen Japan). Eerst in een oranje shirt, daarna in het blauw-wit van Argentinië. "Zondag was ik de hele dag vrij, dus kon ik ook volop genieten van beide wedstrijden."

Nu staat hij er strak in pak bij, met een oranje sjaal. "Het is wat saai, ja", geeft hij toe. "Vandaag heb ik de hele dag gewerkt en ben net snel vanuit Den Haag deze kant op gekomen."

Klein beetje voor verloofde

"Ik ben hier om Nederland aan te moedigen en een heel klein beetje voor mijn verloofde. Misschien kan hij een goal maken voor Argentinië, maar dat Nederland dan de winst binnensleept."

Dan de voorbeschouwing op de wedstrijd: "Als je kijkt naar de wedstrijd van afgelopen zondag dan vond ik Nederland na een moeilijk eerste kwart toch wel echt veel sterker dan Nieuw-Zeeland, zeker toen ze het tempo omhoog gooiden. Als ze dat vandaag tegen de Argentijnen doen, dan moeten ze 'm kunnen pakken. Maar ik denk wel dat de Argentijnen er een hele moeilijke, gepassioneerde, felle pot van gaan maken."

Zoals het analytici betaamt, licht hij nog een speler uit om vanavond op te letten. Vanzelfsprekend is dat Keenan: "De nummer zeven van Argentinië. Hij speelt al heel lang in Nederland, bij Klein Zwitserland in Den Haag, en ook al jaren voor het Argentijnse nationale elftal. Samen met zijn neefje."

Wat voor speler Keenan is? "Hij is een rete-irritante hockeyer. Hij is echt supertechnisch, je zult vandaag ook wel zien dat hij de bal hooghoudt en het hele veld overrent. En op de momenten dat de rest van het team het al opgeeft, dan is hij vaak degene die denkt: we gaan er toch nog een keer vol voor. En dan komt-ie met een creatieve oplossing om de wedstrijd weer spannend te maken."

De wedstrijd is een welkome afleiding. Morgen gaat Jetten weer over tot de orde van de dag, en moet het minderheidskabinet het eens zien te worden over de begroting voor Prinsjesdag. "We zijn er druk mee bezig, we gaan morgen weer verder."

Gaat het eigen risico in de zorg volgend jaar omhoog? Hoe gaat de vrijheidsbijdrage eruitzien, en hoe worden de miljarden die het kabinet in defensie en onderwijs wil steken betaald? Het kabinet is vandaag begonnen met gesprekken met de oppositie om meerderheden te zoeken voor de begroting van volgend jaar.

Na een eerste dag van gesprekken vindt Pro-leider Klaver dat ze nog weinig zijn opgeschoten en de verschillen nog "levensgroot" zijn. Wat het kabinet nog in petto heeft om partijen over de streep te trekken is voor hem nog onduidelijk.

De tijd dringt, over twee weken moet de begroting klaar zijn om op Prinsjesdag te kunnen presenteren. Vanaf de start van dit kabinet eind februari spreekt premier Jetten als premier van een minderheidskabinet al over het belang van uitgestoken handen aan de oppositie. Welke handen aan wie en hoe worden uitgestoken is kort voor Prinsjesdag nog niet helder.

Premier Jetten (D66) en de vicepremiers Yesilgöz (VVD) en Van den Brink (CDA) deden vandaag de "politieke aftrap" van de gesprekken. Later schuift minister Heinen (VVD) van Financiën weer aan. Vrijdag liet Jetten al doorschemeren te hopen partijen met tegemoetkomingen over te halen. Dat zouden verzachtingen van de bezuinigingen op sociale zekerheid kunnen zijn, maar dat werd volgens Klaver vandaag niet duidelijk.

Verschillende wensen

Pro en JA21 waren vandaag de eerste afzonderlijke gesprekspartners, partijen met wensen lijnrecht tegenover elkaar. Pro-leider Klaver heeft nog een keer uitgelegd dat zijn partij niet akkoord zal gaan met bezuinigingen op sociale zekerheid. Het snijden in uitkeringen bij ziekte en werkloosheid is voor hem een no-go en die onzekerheid "moet nog dit jaar van tafel".

De miljarden moeten wat Pro betreft vooral ook bij de allerrijksten worden weggehaald. Dat lijkt onbespreekbaar voor de VVD.

JA21 pleit juist voor extra bezuinigingen en lastenverlichting. Zo moet de 'vrijheidsbijdrage', die het CDA heeft bedacht om meer uit te kunnen geven aan defensie, wat die partij betreft omlaag.

Woensdag wordt gesproken met SGP, ChristenUnie en 50Plus.

'Niet over rode lijn'

SGP-leider Stoffer waarschuwde het kabinet vandaag nog een keer: voor steun van zijn partij moet het kabinet niet de medisch-ethische rode lijn overschrijden, zei hij tegen de NOS. Als voorbeeld noemde hij de wet draagmoederschap. Zijn partij wil het "niet meemaken" dat er een wet in behandeling komt die het mogelijk maakt dat een baby direct na de geboorte bij de moeder wordt weggehaald.

De BBB liet de NOS vandaag weten teleurgesteld te zijn deze gespreksronde niet aan tafel te zitten. De partij heeft meermaals aangegeven dat er zonder aanpassingen van de stikstofplannen weinig te onderhandelen valt, maar fractievoorzitter Vermeer vindt het een "onverstandige zet" van het kabinet hen nu niet aan tafel te vragen.

Hij wijst erop dat zijn partij met elf zetels in de Eerste Kamer na Pro het "meest voor de hand liggend alternatief" is. Zowel premier Jetten als vicepremier Van den Brink zeiden dat de deur voor de begrotingsonderhandelingen voor alle partijen altijd open staat.

'Basisbegroting'?

Partijen stellen zich vooralsnog dus hard op, maar dat zegt nog weinig over hoe het nu verder gaat. Met zo weinig tijd en partijen die allemaal iets anders lijken te willen, lijkt het steeds aannemelijker dat het kabinet inderdaad met enige toezeggingen komt en met een basisbegroting zonder al te grote keuzes voor de langere termijn.

Daarmee zou het kabinet partijen voor nu over de streep kunnen trekken en voor de grotere keuzes tijd kunnen kopen, tot bijvoorbeeld na de de provinciale verkiezingen volgend jaar. In de hoop dat de verhoudingen in de Eerste Kamer dan gunstiger zijn.

Vraag is dan in hoeverre Pro het zal accepteren dat er nu geen langetermijnkeuzes worden gemaakt. Aan de andere kant is het ook de vraag of Pro echt een begroting zal afwijzen waar bijvoorbeeld voor komend jaar al wel de eerder gepresenteerde grote stikstofplannen in staan.

Partijen vinden in elk geval allemaal dat de tijd krap is. SGP-leider Stoffer is benieuwd naar de route van het kabinet. "De tijd dringt, het is echt kort". "Het kabinet maakt het heel spannend, vooral voor zichzelf'", vindt Klaver.

Het zijn drukke weken op het ministerie van Financiën van minister Eelco Heinen. De coalitie hoopt voor volgende week vrijdag genoeg steun van de oppositie te hebben voor de plannen die het kabinet met Prinsjesdag wil presenteren. En dat betekent dat er bij Heinen veel verzoeken binnenkomen.

Luisteren?

Deze aflevering van De Dag luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Heinen heeft de afgelopen jaren in Den Haag een reputatie opgebouwd als een ideologisch gedreven VVD'er en een stugge en niet erg flexibele onderhandelaar, vertelt parlementair verslaggever Ewoud Kieviet. 'Maar in een minderheidskabinet heb je die flexibiliteit juist wel nodig.'

Wie is 'Mr. No' of 'IJzeren' Eelco Heinen, zoals hij in de wandelgangen genoemd wordt? En hoe opereerde hij de afgelopen jaren op momenten dat het ingewikkeld werd?

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Redactie: Judith Kutschenreuter en IJsbrand Terpstra

Eindredactie: Rosanne Sies

Het moment van de waarheid breekt aan voor het minderheidskabinet-Jetten: over twee weken moet de begroting af zijn, zodat de plannen klaar zijn om op Prinsjesdag gepresenteerd te kunnen worden. De tijd dringt om vooraf de steun van oppositiepartijen binnen te halen.

Tot nu toe zijn de grote politieke discussies, over bijvoorbeeld de verhoging van het eigen risico, geparkeerd. Het kabinet is niet verder gekomen dan het polsen van de oppositiepartijen of ze bereid zijn een deal te sluiten. Echt onderhandeld is er nog niet.

Het was ook wachten op de economische voorspellingen van het Centraal Planbureau, die vorige week kwamen. Omdat die belangrijk zijn voor het opstellen van de begroting, heeft het volgens het kabinet niet veel zin om eerder te beginnen met onderhandelen. Een slechte raming zou de hele begroting weer op zijn kop zetten.

Gunstige cijfers

Wat dat betreft kan het kabinet opgelucht ademhalen: hoewel de armoede iets stijgt en de koopkracht daalt, zal de Nederlandse economie, ondanks de oorlog in Iran, de komende jaren groeien.

"Het is minder erg dan verwacht, maar dat betekent niet dat het meevalt", is de conclusie van minister Eelco Heinen (Financiën), die geen moment onbenut laat om te benadrukken dat de staatsschuld niet verder mag oplopen.

Nu het reces voorbij is en de ramingen er zijn, kunnen de begrotingsgesprekken echt beginnen. De komende dagen zitten premier Rob Jetten (D66) en de vicepremiers Dilan Yesilgöz (VVD) en Bart van den Brink (CDA) in ieder geval met zes partijen om tafel: maandag met Pro en JA21 en daarna volgen SGP, ChristenUnie, 50Plus en Volt.

In welke richting?

Over hoe het verder moet, verschillen de meningen. Premier Jetten houdt vol dat hij "brede steun, van links tot rechts" wil. Pro en JA21 hebben elkaar voor de zomer uitgesloten en willen dat het kabinet een keuze maakt. Gaat het voor een meerderheid 'over links' (met Pro) of 'over rechts' (met JA21 en een andere partij)?

De begrotingswensen van de twee partijen staan lijnrecht tegenover elkaar: Pro wil de bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel en meer vermogensbelasting, wat onbespreekbaar lijkt voor de VVD.

JA21 wil juist extra bezuinigingen en lastenverlichting. Zo moet de 'vrijheidsbijdrage', die het CDA heeft bedacht om meer uit te kunnen geven aan defensie, omlaag. "Als het kabinet op deze weg doorgaat, rijden ze op een muur af", waarschuwt Pro-leider Jesse Klaver opnieuw.

Voor de route over rechts is het wellicht een teken aan de wand dat er nog geen gesprek met de BBB in de agenda van Jetten staat. Die partij is eigenlijk altijd nodig voor een meerderheid in de Eerste Kamer, maar heeft geen uitnodiging gehad. Volgens de premier is praten met BBB nu 'niet zinvol'. Waarschijnlijk heeft dat te maken met de kritiek van die partij op de stikstofplannen van het kabinet.

Geen gezamenlijke vuist

Volgens Jetten zijn alle partijen, ook los van de al geplande gesprekken, welkom. "Mijn agenda, die van de vicepremiers en de minister van Financiën is 24 uur per dag beschikbaar voor iedereen in het parlement die over de begroting wil praten", zei hij vrijdag op zijn wekelijkse persconferentie.

Gidi Markuszower (Groep Markuszower) lijkt alvast een plekje in die agenda te reserveren. Hij doet een poging om op rechts één blok te smeden, om beter in de onderhandelingen te staan. "Laten we een gezamenlijke vuist maken en ons niet tegen elkaar laten uitspelen", schrijft hij aan PVV, JA21, Forum voor Democratie, BBB, SGP, 50plus en Mona Keijzer.

Maar van dat blok lijkt tot nu toe weinig terecht te komen. "Prima om elkaar te spreken", reageert FvD-Kamerlid Ralf Dekker lauwtjes (hij vervangt fractievoorzitter Lidewij de Vos tijdens haar zwangerschap). En JA21 laat weten "een eigen koers" te kiezen.

Jetten: kans op akkoord is 'best groot'

Dat de komende twee weken spannend worden, daar is iedereen het wel over eens. Premier Jetten zelf acht de kans nog altijd "best groot" dat hij op Prinsjesdag een begroting presenteert die een meerderheid heeft in de Eerste en Tweede Kamer.

De deadline is met twee weken ongekend krap. Als die niet wordt gehaald, is er nog een uitweg: het kabinet kan zelf een begroting en Belastingplan maken en die op Prinsjesdag presenteren.

Dat is wel een riskant besluit, want in november moet de Tweede Kamer over het Belastingplan stemmen. De vraag is of oppositiepartijen dan nog bereid zijn de coalitie aan een meerderheid te helpen.

Ondanks de vele oproepen om te heroverwegen, zowel in de Statenzaal als buiten onder demonstrerende boeren, blijft het Brabantse provinciebestuur bij het voornemen om de vergunningen van vijf pluimveehouders in te trekken. Wel benadrukt het bestuur dat het om een "voorlopig besluit" gaat en het nog "geen onomkeerbare stappen" wil zetten.

De Statenzaal in het Brabantse provinciehuis in Den Bosch zit vol met van reces teruggekeerde Statenleden. Op de tribune zitten vertegenwoordigers van uiteenlopende boerenorganisaties die zich hebben aangemeld om in te spreken. Ook de vijf pluimveehouders over wie het vandaag gaat zijn aanwezig en willen wat zeggen tegen de politici in de zaal.

'Onzekerheid, machteloosheid en zorgen'

De betrokken pluimveehouders verliezen hun vergunning omdat ze te veel stikstof uitstoten die in de nabijgelegen natuur terechtkomt, en omdat hun plannen om de uitstoot te beperken volgens het Brabantse provinciebestuur ondermaats zijn. Een van hen noemt het bericht dat hij daar in juli over kreeg "een beslissing die de zomer van 2026 heeft vergald". Een boerin noemt de afgelopen weken "een tijd van onzekerheid, machteloosheid en zorgen".

Dan dringt het nieuws over het dodelijke ongeluk op snelweg A59 de zaal binnen. Daar reden vanochtend veel tractors die onderweg waren naar het boerenprotest in Den Bosch. Na de schorsing die volgt moeten alle aanwezigen gaan staan en is er een moment stilte voor de twee overleden slachtoffers.

Zo ging het er buiten het provinciehuis in Den Bosch aan toe:

Als iedereen weer is gaan zitten, gaat het debat van start. De kritiek op het provinciebestuur is niet mals. Er is onder Brabantse politici veel boosheid over de manier waarop het provinciebestuur alles rond de pluimveehouders heeft aangepakt.

De vijf boeren hebben acht maanden moeten wachten op een reactie op hun plannen om minder stikstof uit te stoten. Ook het feit dat het provinciebestuur niet zelf om tafel is gegaan met de boeren, nemen verschillende fracties het bestuur erg kwalijk.

College biedt excuses aan

Gedeputeerde Saskia Boelema zegt dat ze toenadering heeft gezocht tot de vijf pluimveehouders. De NOS heeft de mail ingezien die de provinciebestuurder naar een van hen stuurde. Die blijkt twee dagen voor het debat te zijn verzonden.

De bestuurder biedt haar excuses aan voor hoe het is gelopen met de boeren. Toch blijft het college van Gedeputeerde Staten bij het voornemen om de vergunningen van de vijf pluimveehouders in te trekken.

Onder luid getoeter van de trekkers voor de deur legt de bestuurder uit waarom. De provincie wilde in eerste instantie helemaal niet tot intrekking overgaan, zegt Boelema. "We vonden dat te ingrijpend", was een van de argumenten destijds. "Maar de rechter heeft anders geoordeeld", aldus de bestuurder. "We hebben de plicht om ons daaraan te houden."

'Hopelijk niet definitief'

Daarom ontkomt het college er niet aan om op 1 oktober dit "voorlopige besluit" te nemen, stelt Boelema. "Vervolgens kunnen ondernemers en anderen zienswijzen indienen. Dan kunnen er alternatieve plannen worden ingeleverd", zegt de bestuurder. "Laten we hopen dat het niet tot een definitief besluit hoeft te komen."

Hoe dat zich verhoudt tot haar uitspraak dat er op de locaties waar de pluimveehouders zijn gevestigd "onvoldoende mogelijkheid" is om veehouderijen te behouden, is een vraag die Statenleden haar stellen.

Boelema hoopt dat de stikstofplannen van minister Van Essen ruimte geven om uiteindelijk de vergunningen niet te hoeven intrekken. Die plannen zijn nu nog niet uitgewerkt. "Als die maatregelen er al veel eerder waren geweest, waren we mogelijk niet in deze situatie verzeild geraakt", verzucht Boelema.

'Politieke spelletjes'

PVV-fractievoorzitter Alexander van Hattem noemt het optreden van gedeputeerde Boelema "waardeloos" en dient een motie van wantrouwen in. Verschillende Statenleden nemen het voor haar op. Ze beschuldigen Van Hattem van het spelen van "politieke spelletjes". De motie haalt geen meerderheid.

Vier andere moties halen het ook niet, waaronder een waarmee het college wordt opgeroepen om de intrekkingen van tafel te halen. Uiteindelijk kan alleen de motie van twee coalitiepartijen op een meerderheid rekenen.

Daarin roepen zij op om zo snel mogelijk met de vijf pluimveehouders om tafel te gaan om zorgvuldig naar hun plannen te kijken. Ook andere opties moeten bekeken worden, zoals minder dieren houden of het bedrijf aanpassen of verplaatsen, aldus de indieners. Daar is het provinciebestuur wel toe bereid.

Premier Jetten heeft felle kritiek geuit op boeren die op snelwegen protesteren. "Het is onacceptabel en onbegrijpelijk dat je op de snelweg demonstreert omdat het leidt tot zeer gevaarlijke situaties", zei hij tijdens zijn persconferentie. Ook is Jetten ontevreden over het optreden van de politie en het Openbaar Ministerie, die van tevoren hadden aangekondigd de boeren niet tegen te houden.

Volgens persbureau ANP reden er desondanks vanmiddag zeker honderd tractoren op de A2 in de richting van Utrecht. "Doe het niet, ga van de snelweg af", zei de premier daarover, terwijl de actie gaande was.

Vanochtend kwamen bij een dodelijk ongeluk op de A59 bij Oss een man van 71 en een vrouw van 72 uit Oss om het leven. Zij zaten in dezelfde auto en raakten bekneld. Ook zijn er zes mensen gewond geraakt. Op het moment van de botsing reden er op die weg veel tractors. Ze waren onderweg naar een boerenprotest in Den Bosch.

De actievoerders zijn het niet eens met het intrekken van de vergunningen van vijf pluimveehouders. Hun vergunning vervalt omdat ze te veel stikstof uitstoten die in de nabijgelegen natuur terechtkomt, en omdat hun plannen om de uitstoot te beperken volgens het Brabantse provinciebestuur ondermaats zijn.

De demonstranten zijn het niet eens met de procedure die leidde tot de intrekking:

Volgens de politie Oost-Brabant is zowel 's ochtends als 's middags geprobeerd om tractoren van de snelweg te weren. Dat dat niet lukte zou te wijten zijn aan de vele verschillende aanrijroutes en verschillende op- en afritten die werden gebruikt. "Gelet op de massale toestroom die relatief veilig verliep, is besloten te gedogen dat tractoren op de snelweg reden."

Het OM en de politie benadrukken dat het de verantwoordelijkheid van de tractorbestuurders is om geen overtredingen te begaan, zoals het rijden op de snelweg.

'Demonstratierecht niet onbeperkt'

Andere ministers sloten zich bij de oproep van Jetten aan. "Het is bloedlink en altijd een onverstandig idee", zei minister Karremans (Infrastructuur) na de ministerraad. "Dat zeg ik tegen Extinction Rebellion, boeren, truckers, wie dan ook."

Dat vindt ook zijn collega Heerma (Binnenlandse Zaken), die over het demonstratierecht gaat. "Het demonstratierecht is in Nederland niet onbeperkt. Je moet geen gevaarlijke situaties creëren op vitale locaties."

Het is verboden voor tractoren om over de snelweg te rijden. Toch zeiden het OM en de politie Oost-Brabant eerder deze week dat ze de boeren niet zouden tegenhouden, vanwege het demonstratierecht. "Dat is geen goed signaal', vindt Jetten. "Dit moet worden nabesproken."

Dat verwacht ook minister Heerma. "De lokale driehoek (dat is de burgemeester, de officier van justitie en de politiechef) moet de demonstratie in goede banen leiden", zei Heerma. "Ik ga ervan uit dat er lokaal geëvalueerd wordt."

'Maag draait ervan om'

Alle ministers benadrukten het "vreselijk" te vinden wat er is gebeurd en zeiden dat de gedachten als eerste uitgaan naar de slachtoffers en de nabestaanden van het ongeluk. "Mijn maag draait ervan om", zei Heerma.

Om verdere conclusies te trekken willen de ministers eerst het onderzoek van de politie afwachten. "We moeten niet meteen gaan vingerwijzen, het is vooral ellendig voor de mensen die het is overkomen en hun familie en naasten", zei ook landbouwminister Van Essen.

De organisatoren van het protest riepen de boeren op om op de weg terug niet ook over de snelweg te gaan.

Minister Heinen van Financiën denkt dat het opstellen van de begroting voor komend jaar een "spannend proces" wordt. Hij wil op Prinsjesdag plannen presenteren die op "breed draagvlak" kunnen rekenen.

Dat wordt een ingewikkelde puzzel, want hij wil de overheidsfinanciën op orde houden en "de marges zijn klein", zei hij voor aanvang van de eerste ministerraad na het zomerreces.

Tegelijk heeft het minderheidskabinet steun nodig vanuit de oppositie. Heinen heeft deze zomer al veel met partijen gesproken. Hoe realistisch het is dat er breed draagvlak komt, "gaan we de komende tijd zien", aldus Heinen.

'Veel overeenstemming'

Vanaf volgende week gaat de top van het kabinet met verschillende partijen om tafel. Heinen heeft er "wel vertrouwen" in dat het goed gaat komen. "Maar dat betekent niet dat het gemakkelijk is."

Er wordt onder meer gekeken naar Pro en JA21. Beide partijen hebben aangegeven dat het minderheidskabinet moet kiezen of het 'over links' of 'over rechts' wil, omdat de onderlinge verschillen groot zijn.

Maar Heinen heeft ook "veel overeenstemming" gehoord de afgelopen zomer. "De komende twee, drie weken gaan we die heel ingewikkelde puzzel leggen", is zijn overtuiging.

De Brabantse Provinciale Staten komen vandaag terug van reces voor een debat over het intrekken van de vergunningen van vijf pluimveehouders vanwege stikstof. Boerenorganisaties zijn woedend, want wie volgens een geldige vergunning werkt, moet daarop kunnen vertrouwen, vinden zij.

Het belooft druk te worden bij het provinciehuis in Den Bosch, want uiteenlopende boerenorganisaties hebben opgeroepen om te komen demonstreren. Om de vijf pluimveehouders een hart onder de riem te steken, maar ook omdat andere boeren bang zijn dat zij mogelijk de volgende zijn.

Jarenlange juridische strijd

Het Brabantse provinciebestuur ging niet over een nacht ijs. Het dilemma waar de Gedeputeerde Staten voor stonden: de rechtszekerheid van de individuele boer enerzijds en de bescherming van stikstofgevoelige natuurgebieden anderzijds. Na jarenlange juridische strijd besloot het provinciebestuur in juli dat de vergunningen moeten worden ingetrokken om natuurgebieden te beschermen.

Dit zijn beelden van de boeren bij het provinciehuis:

De pluimveehouders zijn het daar niet mee eens. Ze hadden plannen gemaakt om minder stikstof uit te stoten, maar de provincie vond die onvoldoende. Op de vraag van de NOS wanneer die plannen wel goed genoeg waren geweest, wil het provinciebestuur geen antwoord geven.

De kwestie speelt al sinds 2023. Milieuorganisaties Mobilisation for the Environment (MOB) en Vereniging Leefmilieu vroegen de provincie toen om de vergunningen van de zogenoemde piekbelasters in te trekken, vanwege de grote hoeveelheid stikstof die vanuit hun boerderijen op naastgelegen natuurgebieden terechtkomt.

Wat is een piekbelaster?

'Piekbelaster' is de term voor een bedrijf dat relatief veel stikstofneerslag veroorzaakt op stikstofgevoelige beschermde natuurgebieden. Het kabinet liet jaren geleden een lijst maken met de 3000 grootste belasters uit de agrarische sector en noemde ze piekbelasters.

De stikstofverbinding die dieren uitstoten (ammoniak) komt dicht bij de bron neer. Daardoor zijn piekbelasters meestal bedrijven die dicht bij een Natura 2000-gebied liggen. Het kan ook om bedrijven gaan die iets verder af liggen van een beschermd natuurgebied maar veel dieren houden.

De provincie vond intrekking aanvankelijk te ver gaan, omdat de boeren gewoon volgens de regels werkten. Het zou een te grote inbreuk zijn op hun rechtszekerheid.

Uiteindelijk moest de rechter eraan te pas komen. Die ging mee in de argumentatie van de milieuorganisaties: Brabantse beschermde Natura 2000-gebieden zijn overbelast door stikstof, terwijl dat niet is toegestaan en de overheid doet te weinig om het tij te keren. Ook gaf de rechter de milieuorganisaties gelijk dat deze pluimveehouderijen in die gebieden voor relatief veel stikstofneerslag zorgen.

Maar direct vergunningen intrekken ging de rechter toen te ver. De uitspraak van april 2025 bevatte een opdracht voor provincie, boeren en milieuorganisaties: ga met elkaar om tafel en maak een plan waarmee binnen een jaar de stikstofneerslag op die natuurgebieden "substantieel en blijvend" daalt.

Maanden radiostilte

In november 2025 leverden de pluimveehouders hun plannen in. Volgens hun adviseur leidden die tot een flinke vermindering van de stikstofuitstoot. Als de boeren ze hadden mogen uitvoeren, zouden ze tussen de 50 en 85 procent minder uitstoten, aldus de adviseur die anoniem wil blijven.

Daarna was het acht maanden stil. "De provincie heeft geen enkele feedback gegeven", vertelt de adviseur van de vijf pluimveehouders.

De provincie erkent dat de communicatie niet helemaal netjes is gegaan: "Wij realiseren ons dat een tussenbericht richting de ondernemers beter was geweest." Maar de voorstellen leveren onvoldoende stikstofwinst op, schrijft het provinciebestuur.

Wanneer is het genoeg?

Dat roept de vraag op: wat was wel voldoende geweest? Duidelijk is dat de lezingen van de vijf pluimveehouders, de milieuorganisaties en die van de provincie sterk van elkaar verschillen over wat een "blijvende, substantiële daling" is, zoals de rechter nodig achtte.

De pluimveehouders vinden dat hun plannen aansluiten bij de uitspraak van de rechter. Wat de milieuorganisaties betreft, moeten de vergunningen sowieso worden ingetrokken. "Deze vijf zijn piekbelasters, zelfs bij 90 procent verminderen zouden ze nog piekbelaster zijn. Ze hadden op die locatie nooit een vergunning mogen krijgen", zegt Johan Vollenbroek van MOB.

De provincie gaf de NOS geen inhoudelijk antwoord op de vraag wat haar interpretatie is van een blijvende, substantiële daling. Bij het herhalen van deze en andere vragen, wilde een woordvoerder überhaupt niet meer antwoorden. "Wij kiezen ervoor om op dit moment op hoofdlijnen te reageren."

Hoop

In totaal heeft MOB van "enkele tientallen" bedrijven gevraagd om de vergunningen te laten intrekken. "We doen dit alleen omdat de falende overheid al decennia geen natuur- en stikstofbeleid heeft, terwijl de natuur steeds verder achteruitgaat en onherstelbaar beschadigd wordt", zegt Vollenbroek. Zijn hoop is gericht op de in juni gepresenteerde stikstofplannen van minister Van Essen. "Als die eindelijk concreet worden, kunnen we hopelijk stoppen met dit soort procedures."

Pluimveehouder Joris is een van de vijf Brabante bedrijven wiens vergunning ingetrokken dreigt te worden:

De Groningse oud-burgemeester en PvdA-politicus Jacques Wallage is op 79-jarige leeftijd overleden. Dat heeft de familie van Wallage aan de gemeente Groningen laten weten.

"We zijn diep geraakt door het overlijden van Jacques Wallage", zegt de huidige burgemeester Roelien Kamminga in een reactie. "Hij heeft veel betekend voor Groningen."

Van wethouder tot staatssecretaris

Wallage werd op jonge leeftijd wethouder in Groningen. Daarna maakte hij voor de PvdA in 1981 zijn intrede in de Tweede Kamer. Acht jaar later werd hij staatssecretaris van Onderwijs in het kabinet-Lubbers III.

In 1994 keerde hij terug naar de Tweede Kamer, deze keer als fractievoorzitter. Vier jaar later nam hij definitief afscheid van het Binnenhof en werd hij burgemeester in Groningen. Dat bleef hij tot 2009.

Een jaar later kreeg Wallage samen met Uri Rosenthal (VVD) de opdracht te kijken of er een kabinet gevormd kon worden van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. Een paar weken later concludeerden de twee informateurs dat de verschillen daarvoor te groot waren.

Uiteindelijk sloten de VVD en het CDA een gedoogakkoord met de PVV, waarna Mark Rutte zijn eerste kabinet kon presenteren.

Hertrouwd

Wallage werd op 27 september 1946 geboren in Apeldoorn. Hij groeide op in een middenstandsgezin in Groningen en studeerde sociologie en planologie aan de universiteit in Groningen. Wallage was getrouwd met een kleindochter van oud-minister-president Willem Drees. Nadat hij van haar was gescheiden, hertrouwde hij met haar zus. Hij had twee kinderen, schrijft RTV Noord.

Wallage begon zijn politieke carrière als raadslid in Groningen. Hij werd daarna wethouder in het eerste progressieve college (PvdA, CPN, D66) onder leiding van burgemeester Harm Buiter. Dat college was onder meer verantwoordelijk voor het verkeerscirculatieplan, dat auto's uit de binnenstad weerde.

Dat hij in 1998 koos voor het burgemeesterschap in Groningen na een politieke carrière in Den Haag, ging er niet in bij de toenmalige minister-president Wim Kok. Toen Wallage duidelijk maakte dat hij echt wilde, mocht hij van Kok gaan. "Als jij je keus hebt gemaakt, dan sta ik daarachter. Je hebt voor de partij landelijk echt genoeg gedaan", zei Kok.

Ereburger

Na bijna tien jaar nam hij in 2009 afscheid als burgemeester. Over zijn afscheid zei hij: "Je moet voorkomen dat Stadjers hun burgemeester bedoelen als ze het over d'Olle Grieze hebben." Hij doelde daarmee op de bijnaam van de Martinitoren in Groningen, maar letterlijk vertaald is het de oude grijze. Bij zijn afscheid werd hij benoemd tot ereburger van de stad.

Hij keek positief terug op zijn burgemeesterschap. Wallage had alleen spijt van zijn beleid rond coffeeshops. "Pas tegen het eind van mijn burgemeestersjaren werd duidelijk dat sommige coffeeshops zich vertakt hadden naar de onderwereld. Daar had de harde in plaats van de uitgestoken hand eerder moeten worden toegepast", zei hij daarover.

Er moet "alles op alles" worden gezet om te voorkomen dat de vergunning van vijf Brabantse pluimveehouders wordt ingetrokken. Dat schrijft landbouwminister Van Essen in antwoorden op Kamervragen van BBB-Kamerlid Caroline van der Plas.

De pluimveehouders kregen vorige maand te horen dat de provincie Noord-Brabant hun natuurvergunning wil intrekken, omdat hun bedrijven te veel stikstof uitstoten. Het provinciebestuur trekt die conclusie na een rechterlijke uitspraak in een zaak die werd aangespannen door milieuorganisatie Mobilisation for the Environment (MOB).

Nieuwsuur ging langs bij pluimveehouder Joris van Lierop. Hij is één van de vijf pluimveehouders die zijn vergunning dreigt kwijt te raken. "We hebben plannen gepresenteerd met flinke reductie. Daar is niets mee gedaan":

Het intrekken van de vergunning is nog niet definitief, de ondernemers kunnen op het besluit van de provincie een zienswijze indienen. Van Essen vindt dat de pluimveehouders toch nog de kans moeten krijgen om met nieuwe plannen te komen, bijvoorbeeld door te innoveren of minder dieren te houden op de boerderij.

"Ik vind het belangrijk dat, zeker bij dergelijke zwaarwegende besluiten, een grote mate van zorgvuldigheid wordt betracht", schrijft de minister aan de Kamer. Ook wil hij dat zijn nieuwe stikstofpakket, dat hij in juni aankondigde, wordt meegenomen in de afweging van de provincie. Van Essen wil hiervoor in oktober een spoedwet naar de Kamer sturen.

Om tafel met de provincie

De landbouwminister gaat zelf niet over het uitgeven of intrekken van stikstofvergunningen, dat is aan de provincie. Toch ging Van Essen met het Brabantse provinciebestuur om tafel om de kwestie van de vijf pluimveehouders te bespreken. "Ik vind het belangrijk dat er geen onomkeerbare besluiten genomen worden", is in zijn brief te lezen.

De Brabantse Provinciale Staten komen morgen terug van reces om de kwestie rond de kippenboeren te bespreken.

De top van het kabinet spreekt volgende week maandag en woensdag in elk geval met Pro, JA21, SGP, ChristenUnie en 50Plus over de begroting voor volgend jaar. De week daarop komt Volt langs. Het is niet helemaal duidelijk welke kabinetsleden er bij zijn.

Het minderheidskabinet heeft in de Tweede Kamer 66 van de 150 zetels en in de Eerste Kamer 22 van de 75 zetels. Er is in beide Kamers dus steun van oppositiepartijen nodig om tot een meerderheid te komen.

Gisteren werd al bekend dat het kabinet daarom volgende week, in aanloop naar Prinsjesdag, een aantal partijen wilde uitnodigen. Toen was nog niet duidelijk om welke partijen het ging.

Verbazing

Vanuit het kabinet zal premier Jetten in elk geval aanschuiven bij de gesprekken, die waarschijnlijk op zijn ministerie van Algemene Zaken plaatsvinden. Ook de vicepremiers Yesilgöz (VVD) en Van den Brink (CDA) zijn er naar verluidt bij. Minister Heinen van Financiën is vermoedelijk niet aanwezig.

Bij de oppositie is daar verbazing over te horen. Ze vinden de reden voor de gesprekken ook nog vaag. Het zou niet om onderhandelingen gaan, waar eventueel al deals over steun worden gesloten, maar meer om het polsen met wie er serieus over steun kan worden gesproken.

En de tijd begint te dringen. Op de derde dinsdag van september is het Prinsjesdag, dat is over een kleine vijf weken. Volgende week, op woensdag 19 augustus, is de eerste begrotingsraad waarin het kabinet zelf de Prinsjesdagplannen bespreekt, een week later is de tweede.

Voor het zomerreces maakten premier Jetten en minister Heinen al een ronde langs oppositiepartijen. Een deal leek toen nog ver weg.

Het kabinet gaat vanaf volgende week in gesprek met de oppositiepartijen om steun te vinden voor de begrotingsplannen die op Prinsjesdag gepresenteerd worden. Dat bevestigen bronnen na berichtgeving van De Telegraaf.

Het is nog niet bekend wie er aanschuiven bij de gesprekken. Ze worden waarschijnlijk gehouden op het ministerie van Algemene Zaken van premier Jetten.

Het kabinet heeft zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer geen meerderheid en moet op zoek naar partijen die de begrotings- en de belastingplannen voor volgend jaar aan een meerderheid willen helpen. Vooral Pro en JA21 worden vaak genoemd als optie.

Beide oppositiepartijen vinden dat het kabinet moet kiezen of het 'over links' (met Pro) of 'over rechts' (met JA21) wil gaan. Voor een deal 'over rechts' is de steun van JA21 alleen niet voldoende, er zou dan nog een partij als de SGP bij moeten.

Nederland stuurt tientallen mariniers naar Groenland om mee te doen aan een NAVO-oefening. Dat heeft Defensieminister Yesilgöz in het tv-programma Goedenavond Nederland gezegd.

Het was al bekend dat Nederland aan de internationale missie zou deelnemen, maar niet duidelijk was hoeveel mensen er begin september voor een paar weken naar Groenland gestuurd worden.

Yesilgöz meldde op televisie dat het om "enkele tientallen mariniers" gaat. Ze wil het exacte getal niet noemen, omdat de Russen volgens haar goed in de gaten houden "wie wat waar doet". Nederland stuurt ook "enkele vaartuigen".

'Niet vanwege Trump'

Volgens de minister van Defensie is de oefening belangrijk vanwege "de stijgende activiteit van de Russen en Chinezen" in het poolgebied en heeft die "niks te maken" met Trump.

De Amerikaanse president heeft een paar keer gezegd Groenland te willen overnemen en heeft het nu opnieuw aan de stok met het eiland, dat een eigen status heeft maar deel uitmaakt van het koninkrijk Denemarken.

"Het is een NAVO-oefening", zegt Yesilgöz, "en in de NAVO zit ook Amerika". De Amerikanen doen weliswaar niet mee, maar het is wel "een gezamenlijke oefening".

Trump dreigde met sancties toen Nederland in januari aankondigde om met één militair mee te doen aan eerdere verkenningsoefening in het gebied, maar hij trok dat later weer in.

Tabaksfabrikant Philip Morris is door de Reclame Code Commissie (RCC) op de vingers getikt vanwege een omstreden campagne met behulp van kunstmatige intelligentie (AI). Volgens de reclamewaakhond heeft Philip Morris daarmee gehandeld in strijd met het reclameverbod op tabak.

Een groep artsen alarmeerde de RCC vanwege de campagne die Philip Morris is gestart om nieuwe strengere tabakswetten te beïnvloeden. Volgens de artsen beïnvloedde Philip Morris met AI-gegenereerde teksten actief de standpunten van burgers over de nieuwe regels.

Philip Morris ging als volgt te werk: in tabakszaken hingen gele affiches met een QR-code erop, onder de noemer 'your voice your choice'. Wie de code scant, wordt doorgestuurd naar een tool waarin je multiplechoicevragen krijgt over tabaksproducten en rookbeleid.

Op basis van de antwoorden schrijft de AI-tekstgenerator vervolgens een tekst in de ik-vorm, met argumenten waarom je tegen strengere wetten bent. Die tekst kan daarna naar een website van de Europese Unie worden gestuurd.

Commercieel karakter

De tekstgenerator is betaald en in handen van Philip Morris. Dat is een van de dingen die niet pluis is, zo oordeelt de Reclame Code Commissie.

De tabaksgigant zelf zegt in het verweer juist dat het mensen hiermee wil oproepen en helpen mee te doen aan het publieke debat. Daar gaat de waakhond niet in mee. "Dat de uitingen zijn vormgegeven als een oproep tot een publieke consultatie doet niet af aan dit commerciële karakter."

Daarnaast plaatsen de uitingen alternatieve tabaksproducten, zoals vapes of verhitte tabak, in een gunstig daglicht, zo oordeelt de Code Commissie. Daarmee is er wel degelijk sprake van reclame, en dat is verboden.

Advocaat Laura van Gijn, die de artsen bijstond, benadrukt dat het overtreden van het tabaksreclameverbod een strafbaar feit is. "Deze beslissing is een duidelijk signaal aan de tabaksindustrie dat digitale beïnvloedingscampagnes niet buiten het bereik van het reclameverbod vallen, ook niet wanneer ze worden verpakt als burgerparticipatie. Dit precedent is relevant voor vergelijkbare campagnes elders in Europa."

Driekwart AI

De Europese wetsvoorstellen zijn nu in publieksconsultatie en bijna driekwart van de Nederlandse reacties erop is volledig door AI geschreven. Met de tekstgenerator van Philip Morris, bleek uit eerder onderzoek van de NOS en Pointer.

Op dit moment worden twee Europese tabakswetten voorbereid in Brussel. Het gaat om de grootste aanscherpingen in vijftien jaar. De wetsherzieningen gaan vooral over alternatieven voor sigaretten, zoals vapes, e-sigaretten, verhitte tabak en nicotinezakjes (snus). Inmiddels bestaat 40 procent van de omzet van Philip Morris uit deze producten.

Bedrijven die economische schade lijden door de lage waterstanden hoeven niet te rekenen op compensatie van het kabinet. Er is geen sprake van een natuurramp, en dus ziet minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat het watertekort als "toch een beetje ondernemersrisico".

Hij bracht vandaag een bezoek aan de regio Nijmegen, waar hij met ondernemers sprak en meevoer op een peilboot, die de waterstanden op de Waal meet. Op veel plekken is de waterstand zo laag, dat je er kunt staan zonder kopje onder te gaan.

Binnenvaartschepen worden ernstig gehinderd door het lage water, veroorzaakt door de aanhoudende droogte. Ze kunnen helemaal niet varen of veel minder vracht meenemen omdat ze anders vast komen te zitten. Veel sluizen zijn inmiddels gesloten en ook het economisch belangrijke Twentekanaal is onbereikbaar.

Karremans schat dat de economische schade voor bedrijven "in de tientallen, zo niet honderden miljoenen euro's" loopt. Dat het bedrijfsleven naar het kabinet kijkt begrijpt hij wel, maar hij gaat de schade niet compenseren.

"Er zijn regelingen als er sprake is van een natuurramp, zoals de wateroverlast in Limburg in 2021. Maar daar zijn we nu nog niet. We hebben het geld ook niet op de rekening staan", zegt de VVD-bewindsman. "Ook wij kunnen er niets aan doen dat het niet regent."

"Er is sprake van een feitelijk watertekort, maar het is nog geen crisis", schetst hij de situatie. "Dat wordt het wel als de droogte nog een paar weken aanhoudt, als ook de hoeveelheid drinkwater in het geding komt bijvoorbeeld."

Ondertussen probeert de overheid het nog aanwezige zoetwater zo goed mogelijk te verdelen over het land. De veiligheid van de dijken en de beschikbaarheid van voldoende drinkwater zijn daarbij de absolute prioriteit. Economische activiteit, zoals binnenvaart of de tuinbouw, staat veel lager in de rangorde.

Meer 'regentonnen'

Toch ziet Karremans dat onze huidige omgang met het water niet veel langer houdbaar is. Daarom wordt er in het voorjaar al meer water opgeslagen in bijvoorbeeld het IJsselmeer en het Volkerak-Zoommeer, maar dat is voor de toekomst niet genoeg.

Daarom werkt het kabinet aan het zogeheten Deltaprogramma Zoetwater. Volgens minister Karremans worden er komend najaar nog knopen doorgehakt om ervoor te zorgen "dat we voldoende 'regentonnen' hebben" als de droogte weer toeslaat.

Dat zullen ingrijpende besluiten zijn, denkt hij. Want het betekent bijvoorbeeld dat er schaars land zal moeten worden ingeleverd voor wateropslag.

Het aantal gemeenten dat te weinig asielopvang regelt en daarom onder toezicht van het kabinet staat is opgelopen tot 24. Dat heeft minister Van den Brink van Asiel en Migratie bekendgemaakt. Het gaat om gemeenten die tot nu geen of nauwelijks asielzoekers opvangen.

Maandelijks publiceert zijn ministerie een lijst van gemeenten die niet aan hun wettelijke taak uit de spreidingswet voldoen, om wat voor reden dan ook. Vorige maand werden de eerste tien gemeenten onder toezicht gesteld, nu zijn er veertien bij gekomen.

Dat ze onder toezicht zijn gesteld betekent dat de verantwoordelijke wethouders op het ministerie uitleg moeten komen geven en dat er afspraken worden gemaakt over het beschikbaar stellen van een locatie voor een azc en wanneer die klaar moet zijn.

Welke gemeenten staan op de lijst? (toevoegingen vetgedrukt)

Om voldoende opvangplekken voor asielzoekers te krijgen hanteert het kabinet een zogeheten escalatieladder met zes tredes. De 24 gemeenten uit de lijst staan nu op trede drie. Uiteindelijk kan het kabinet een gemeente dwingen om een azc te accepteren. Dat is trede zes.

Door maandelijks een lijst met achterblijvers te publiceren hoopt het kabinet de gemeenten te bewegen om aan hun wettelijke taak te voldoen. Dat een gemeente op de lijst staat, zegt niets over de reden waarom het niet gelukt is voldoende opvangplekken te regelen.

"Het is een feitelijke constatering", zegt een woordvoerder van het ministerie. Of er sprake is van politieke onwil of dat het om andere redenen niet lukt, moet uit de gesprekken blijken.

Nog maar één gesprek gevoerd

Overigens heeft het ministerie tot nu toe nog maar met één gemeente een gesprek gevoerd. Mede vanwege de zomervakantie is het moeilijk om een geschikt moment in de agenda te vinden.

Dat gesprek was met de gemeente Westland en verliep volgens de woordvoerder constructief. Westland moet zo'n 700 asielzoekers opvangen, maar dat zijn er tot nu toe nul. De gemeente verzet zich al jaren tegen de spreidingswet. De gemeenteraad sprak eerder uit dat er geen draagvlak is voor een azc.

In juni van dit jaar trad een nieuw college van B&W aan in de gemeente. De verantwoordelijk wethouder heeft na het gesprek met het ministerie gezegd dat hij na de zomer met een verklaring komt over hoe Westland met de spreidingswet zal omgaan.

In onderstaande special lees je over de totstandkoming en werking van de spreidingswet:

Het Nederlandse kabinet gaat erop aandringen dat de Europese Commissie onderzoek doet naar de oorzaken van de bestorming van de Spaanse exclave Ceuta door tienduizenden migranten. Minister Van den Brink van Asiel en Migratie schrijft vandaag aan de Tweede Kamer dat hij een evaluatie wil "naar de oorzaken en de tekortkomingen, zodat duidelijk wordt hoe deze situatie heeft kunnen ontstaan".

In zijn brief beklemtoont de minister dat het vrijwel zeker is dat er geen enkele migrant is doorgereisd naar het vasteland van Spanje of de rest van de EU, ook omdat Spanje de buitengrens van de unie inmiddels verstrekt heeft. "Met de nu gepleegde inzet lijkt het Schengengebied niet geschonden", schrijft hij.

Reizen van Ceuta naar het Spaanse vasteland is gebonden aan controles, dus de kans lijkt ook klein dat er alsnog migranten naar Europa zullen komen. En als er zich toch mensen uit deze groep in Nederland melden voor asiel, dan worden ze teruggestuurd naar Spanje, belooft Van den Brink.

'Ongekende schending'

Het overgrote deel van de vluchtelingen die zwemmend Ceuta bereikten is inmiddels ook weer teruggekeerd naar Marokko. Toch herhaalt Van den Brink dat de gebeurtenissen van vorige week in de ogen van het kabinet "een ongekende schending van de integriteit van de buitengrens van Europa zijn en alles erop gericht moet zijn om dat te voorkomen".

Morgen bespreken de asielministers van de EU in een ingelaste onlinevergadering de situatie. Spanje moet wat Van den Brink betreft "alles op alles zetten" om ook de overgebleven migranten terug te laten keren en de grenzen verder te beveiligen. "Zodat er geen aanzuigende werking ontstaat voor anderen die ook irregulier naar Spanje willen komen."

72 doden

Afgelopen donderdag kwamen er in 24 uur tijd zo'n 50.000 mensen illegaal de grens tussen Marokko en Ceuta over, de meesten zwemmend. Waarom dat precies gebeurde, is niet duidelijk. Mogelijk spelen berichten op sociale media een rol.

De gebeurtenissen leidden tot grote ophef en verontwaardiging. Kamerleden van vooral rechtse partijen drongen aan op harde maatregelen om te voorkomen dat de Marokkanen konden doorreizen naar de rest van de EU en dus ook Nederland.

Bij de overtocht kwamen zeker 72 mensen om. "Het kabinet betreurt het verlies van deze levens. Mensensmokkelaars hebben misbruik gemaakt van kwetsbare personen waaronder minderjarigen. Het kabinet veroordeelt dit", schrijft minister Van den Brink.

Het kabinet wil dat Spanje snel zorgt dat illegale migranten in Ceuta worden teruggestuurd naar Marokko. Ook moet Spanje met spoed de grenzen sluiten en voorkomen dat deze migranten naar het Spaanse vasteland reizen.

Op dit moment is het volgens het kabinet nog niet nodig om aanvullende Europese of nationale maatregelen te nemen. "We willen dat Spanje de komende uren, vandaag nog, maatregelen neemt", zegt minister Berendsen van Buitenlandse Zaken.

Hij reageert op de situatie in Ceuta, de Spaanse exclave die grenst aan Marokko. De afgelopen dagen hebben zo'n 50.000 migranten zwemmend, per boot of over hekken klimmend dit gebied bereikt. Volgens het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken zijn de meeste migranten, circa 48.300, inmiddels vrijwillig teruggekeerd naar Marokko.

Het kabinet vindt niet dat de Schengenafspraken voor Spanje moeten worden opgeschort, zoals landen als Italië, Finland en Zweden als een mogelijkheid zien. In het Schengenverdrag is afgesproken dat er in principe geen paspoortcontroles meer zijn tussen de aangesloten Europese landen.

Reizen

Vooral rechtse politieke partijen in Nederland als de PVV, JA21, BBB en de VVD vrezen dat aangekomen migranten nu via Spanje probleemloos naar andere Europese landen kunnen reizen. Dat moet voorkomen worden, vinden zij.

Regeringspartij VVD wil dat Spanje de grenzen gaat bewaken, niemand doorlaat en de migranten direct terugstuurt. "Indien Spanje dat niet doet, moet Frontex ingrijpen en is geen enkel drukmiddel uitgesloten, inclusief maatregelen om Schengen (praktisch) op te schorten", laat VVD-fractievoorzitter Brekelmans via X weten. Frontex is de Europese grens- en kustwacht die de Europese buitengrenzen bewaakt.

JA21, die Kamervragen heeft gesteld, wil weten op welke manier het kabinet "gaat voorkomen en monitoren dat deze migranten naar Nederland doorreizen". De kleine christelijke partij CU is overigens ook kritisch op de Spaanse aanpak en op de eerste reactie van het Nederlandse kabinet. "Ik verwacht dat de minister Spanje en Marokko hier snel op aanspreekt en dat deze jonge mannen zo snel mogelijk worden teruggestuurd", aldus het CU-Kamerlid Ceder.

Minister Berendsen begrijpt dat er zorgen zijn dat Marokkaanse migranten zich op termijn bij het Nederlandse aanmeldcentrum in Ter Apel zullen melden. "Maar dat is nu niet aan de orde."

Verzoek tot spoeddebat

PVV-leider Wilders wil dat Nederland de grenzen onmiddellijk sluit en hoopt dat de Tweede Kamer over de situatie in Ceuta terugkomt van reces voor een spoeddebat. Daar is een meerderheid voor nodig, maar vooralsnog lijken niet meer dan 71 Kamerleden te willen debatteren. Wel komt het kabinet op korte termijn met een brief om antwoord te geven op allerlei vragen.

Minister Berendsen liet vanmorgen weten dat hij erop rekent dat Spanje "doet wat nodig is". Inmiddels is zijn toon iets minder diplomatiek. "Als er vandaag de komende uren niets verandert, dan gaan we praten over aanvullende maatregelen op EU-niveau of nationaal, maar dat is nu nog niet aan de orde." De minister wilde ook niet zeggen aan welke nationale maatregelen er dan wordt gedacht. Ook benadrukt hij dat Spanje inmiddels het leger heeft ingezet.

Muisstil

Oppositiepartij Volt vindt dat Spanje veel Europese steun ter plaatste verdient. "Spanje bewaakt onze buitengrens. Die is van ons allemaal", benadrukt Volt-leider Dassen, die ook kritiek heeft op de harde toon van vooral regeringspartij VVD. Ook de Partij voor de Dieren benadrukt dit. Partijleider Teunissen vindt dat VVD-leider Yesilgöz "muisstil" was over haat tegen vluchtelingen in Nederland. "En nu staat ze vooraan."

De droogte in Nederland neemt verder toe, maar er worden voorlopig geen landelijke of bovenregionale maatregelen genomen. Ook is er nog geen tekort aan drinkwater. Dit zijn de belangrijkste uitkomsten van een overleg tussen enkele ministeries, waterschappen, Rijkswaterstaat, drinkwaterbedrijven en provincies. Wel blijkt de rivier de Rijn bij meetpunt Lobith op het laagste punt ooit te staan.

Het overleg wordt sinds 16 juli iedere week gehouden. Op die dag is fase 2 afgekondigd. Dit betekent dat niet meer sprake is van 'dreigend' watertekort (zoals bij fase 1) maar van een 'feitelijk' watertekort.

Nederland kampt al enige weken met grote droogte door de hoge temperaturen, de lage waterstanden in de rivieren en de toenemende vraag naar water.

Verschillen per regio

Tussen regio's zijn behoorlijke verschillen in het tekort aan zoet water en daarom zullen er regionaal wel nieuwe maatregelen worden genomen.

Er wordt nu vooral gewerkt aan een "zo efficiënt mogelijke" verdeling van het water en er wordt geprobeerd het water zo veel mogelijk vast te houden. Daar worden noodpompen voor ingezet.

Schippers moeten bijvoorbeeld langer wachten bij sommige sluizen, omdat voorkomen moet worden dat het water direct doorloopt naar zee. Het sluiscomplex bij het Gelderse Eefde is sinds enkele dagen in zijn geheel gestremd, waardoor het niet meer mogelijk is om van de IJssel naar de Twentekanalen te gaan. Twentse ondernemers langs het kanaal vrezen een groot omzetverlies.

Verzilting en blauwalg

Het westen van het land heeft last van verzilting, waarbij door het zoetwatergebrek in rivieren zeewater verder de riviermonding instroomt. Dat is schadelijk voor de natuur en de landbouw.

In grote delen van Nederland gelden onttrekkingsverboden, dat betekent dat boeren of tuinders geen water meer mogen halen uit rivieren of sloten om hun gewassen te besproeien.

De kwaliteit van het zwemwater wordt daarnaast op meer plekken slechter, doordat er vanwege te weinig water blauwalg optreedt.