De Oekraïense president Zelensky is in Nederland aangekomen. Hij zal hier voor de vierde keer sinds de Russische invasie in zijn land de Eerste en de Tweede Kamer toespreken.

Ook ontmoet hij demissionair premier Schoof, koning Willem-Alexander en de demissionaire ministers Van Weel van Buitenlandse Zaken en Brekelmans van Defensie. De laatste keer dat Zelensky in Nederland was, was tijdens de NAVO-top in juni van dit jaar.

Sinds de start van de oorlog in februari 2022 heeft Nederland voor 13,5 miljard euro aan militaire steun gegeven aan Oekraïne en zo'n 3,5 miljard aan andere zaken. Vorige week maakte het demissionaire kabinet bekend voor volgend jaar nog eens 700 miljoen euro extra vrij te maken voor Oekraïne.

Gisteravond laat kwam Zelensky onder zware beveiliging aan in Nederland, op Rotterdam The Hague Airport:

Den Haag is voor Zelensky de volgende stop in een drukke week langs Europese (hoofd)steden. Zo was de Oekraïense president de afgelopen dagen al in Londen, Rome, Vaticaanstad en Berlijn.

'Niemand is naïef'

Gisteravond, na de bijeenkomst in Berlijn, zei demissionair premier Schoof dat de dekking van de VS nu veilig genoeg voelt voor Oekraïne en zijn Europese bondgenoten om ook offers te kunnen brengen bij de onderhandelingen met Rusland.

Of Oekraïne delen of de hele Donbas moet opgeven in die onderhandelingen is een beslissing voor Oekraïne, vindt Schoof. Volgens hem zijn Oekraïne, de VS en Europa het eens over het belang van veiligheidsgaranties. "Want daarmee kan na een staakt-het-vuren het herstel van Oekraïne plaatsvinden", aldus de demissionair premier.

Hij verwacht dat zowel Oekraïne, de VS als de Europese bondgenoten een Europese vredesmacht, waar Rusland tot nu toe op tegen is, als voorwaarde stellen. "Als niet alleen Oekraïne, niet alleen Europa, maar ook de Verenigde Staten dat zeggen, dan denk ik dat Rusland daar toch op een of andere manier naartoe moet bewegen en dat zal moeten accepteren."

"Niemand is naïef aan die tafel", benadrukte Schoof. "We hebben wel het gevoel dat we een momentum hebben. Wij met zijn drieën, maar ook in relatie tot Rusland, dat de komende dagen of weken wel eens een cruciaal moment zou kunnen zijn om tot een staakt-het-vuren te komen en uiteindelijk tot een langdurige en rechtvaardige vrede."

Oprichting Claimscommissie

Zelensky zal vandaag waarschijnlijk ook aanwezig zijn bij de ondertekening van het Oprichtingsverdrag voor een Internationale Claimscommissie voor Oekraïne. Deze commissie zal Oekraïense claims voor schadevergoedingen als gevolg van de oorlog in behandeling nemen en beoordelen. De commissie wordt officieel opgericht in het World Forum in Den Haag.

Ook zal de commissie de hoogte van eventuele schadevergoedingen bepalen. Die zullen worden betaald uit een speciaal daarvoor opgericht fonds. De claims kunnen worden ingediend door particulieren, organisaties en overheidsinstanties in Oekraïne.

Het verdrag treedt in werking als zeker 25 landen zich erbij hebben aangesloten. Welke landen dat zullen doen, is nog niet duidelijk. Naar verwachting zullen veel regeringsleiders en andere politici aanwezig zijn, net als EU-buitenlandchef Kallas en EU-commissaris McGrath.

Nu Amerikaanse steun voor Oekraïne niet meer vanzelfsprekend is, zal Zelensky steeds afhankelijker worden van Europa. Donderdag staat er een EU-top gepland waar wordt besloten of de EU Oekraïne een grote lening kan verstrekken met de bevroren tegoeden van de Russische centrale bank.

Bezoek Zelensky te volgen via livestream

Het bezoek van de Oekraïense president Zelensky aan Nederland is vanaf 10.30 uur te zien via een livestream op NOS.nl en in de NOS-app.

Onder meer de toespraak van Zelensky in de plenaire zaal van de Tweede Kamer wordt uitgezonden. Rond 13.00 uur geeft de Oekraiënse president samen met demissionair premier Schoof een persconferentie.

De kans lijkt heel groot dat de Tweede Kamer deze week instemt met het "reparatievoorstel" van demissionair minister Van Weel, waarmee zwart op wit komt te staan dat hulp aan illegalen niet strafbaar is. Daarmee lijkt strafbaarstelling van illegaliteit een stap dichterbij, zo bleek tijdens een debat in de Tweede Kamer.

Voor de zomer steunde een nipte meerderheid onverwacht een PVV-voorstel om in de asielnoodmaatregelenwet op te nemen dat illegaliteit strafbaar is. De bedoeling is dat illegalen daardoor sneller worden uitgezet.

Maar dat hulp aan illegalen daarmee ook strafbaar dreigde te worden, was CDA, NSC en SGP een brug te ver. Het CDA trok zijn steun in en de anderen wilden aanvullend advies. De strengere asielwetten, waarvoor al langere tijd een meerderheid is in de Kamer, bleven daarmee ook in de wacht staan.

'Barmhartigen'

Van Weel ging aan de slag met een "novelle" die aan de wet kon worden toegevoegd. VVD en BBB, de enige overgebleven partijen in het demissionaire kabinet, willen immers haast maken met de strengere asielwetten van voormalig asielminister Faber om de belofte voor strenger beleid alsnog in te lossen.

Het CDA en ook andere partijen hadden veel vragen voor Van Weel. Het CDA wil "al langer" sancties "als terugkeer niet gaat". Maar "barmhartigen die in gemeenschappen hulp bieden mogen niet de dupe worden". Door de novelle wordt dit uitgesloten, want daarin staat: "deelnemen aan dit misdrijf, anders dan als pleger, is niet strafbaar." Het CDA zegt hiermee te kunnen leven.

Spannend was ook nog of de PVV hiermee zou kunnen leven, of dat deze partij de novelle te veel als een afzwakking zou zien. Dat laatste is niet het geval. PVV-Kamerlid Vondeling ziet liever dat hulp aan mensen zonder papieren ook strafbaar wordt, maar vindt strafbaarstelling van illegaliteit zo belangrijk dat ze "ook met deze aanpassing voor zal stemmen".

Als de Tweede Kamer instemt, moeten de aanpassingen nog wel door de Eerste Kamer.

'Rammelt aan alle kanten'

GroenLinks-PvdA, D66, Partij voor de Dieren en de ChristenUnie zijn niet positief. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Westerveld vindt dat het voorstel "aan alle kanten rammelt". "Het moest met stoom en kokend water door de Kamer en is niet voorbereid". Ook D66-Kamerlid Paternotte vreest een rommeltje in de praktijk. De Partij voor de Dieren denkt dat mensen zorg gaan mijden.

Volgens de partijen is niet gekeken naar de bezwaren vanuit de maatschappij en de asielketen. De Nederlandse Vereniging van Gemeenten, de politie, de advocatuur, de IND en de Raad voor de Rechtspraak zijn kritisch en vrezen veel meer werkdruk en uitvoeringsproblemen.

De Dienst Terugkeer en Vertrek vreest veel juridisch gedoe, waardoor minder menskracht overblijft voor daadwerkelijke uitzettingen. Paternotte denkt dat er straks sprake is van "een hond die zijn eigen staart achterna zit en er vervolgens in bijt".

'Geen klopjachten'

Van Weel zei "geen actief grootschalige acties" van de politie en "geen grootschalige klopjachten" te verwachten. Hij ziet het als een "extra middel voor mensen die naar hun land terug moeten". Het succes zal "niet worden afgemeten aan het aantal vervolgingen", aldus van Weel.

ChristenUnie-Kamerlid Ceder vond de antwoorden van Van Weel weinig verhelderend. Volgens hem is onvoldoende duidelijk om hoeveel mensen het nu gaat, hoeveel celcapaciteit, waar toch al gebrek aan is, er straks extra vrijgehouden moet worden en wat de gevolgen voor de instanties zijn.

Hij ziet geen meerwaarde van de strafbaarstelling straks ten opzichte van de ongewenstverklaringen nu. Na een hele dag debatteren is de Tweede Kamer volgens hem "niet in staat het middel te beoordelen op de echte effectiviteit".

Het demissionaire kabinet wil dat de rechter verwarde mensen naast een straf ook een verplichte behandeling in een forensische kliniek kan opleggen. Zo moet voorkomen worden dat zij na hun veroordeling weer op straat belanden en een gevaar zijn voor hun omgeving.

Op dit moment zijn er al manieren om iemand gedwongen te laten opnemen. Dat kan bijvoorbeeld met een zorgmachtiging, waarmee de rechter iemand naar een ggz-kliniek verwijst. Mensen met zeer zware stoornissen, kan de rechter veroordelen tot dwangverpleging in een tbs-kliniek.

Maar volgens het kabinet valt nu een kleine groep mensen met verward of onbegrepen gedrag tussen wal en schip. Voor hen is tbs een te zware maatregel, maar zij kunnen ook niet snel in de gewone ggz-zorg terecht.

Risico's verkleinen

"Juist met deze personen gaat het soms vreselijk mis", staat in een brief namens vijf ministeries. "Hoewel we incidenten, alle inspanningen ten spijt, nooit helemaal kunnen uitsluiten, is het essentieel om de risico's zo klein mogelijk te maken."

Omdat sommige mensen uit deze groep toch in een tbs-kliniek belanden, moet de nieuwe maatregel ook helpen meer plek te maken in de tbs-klinieken. Het aantal wachtende tbs-veroordeelden is in vijf jaar tijd vervijfvoudigd, zo bleek deze maand.

Maximaal twee jaar

Volgens staatssecretaris Rutte (Justitie en Veiligheid) kan de nieuwe maatregel alleen opgelegd worden aan personen die verward gedrag vertonen, zorg nodig hebben en een hoog veiligheidsrisico hebben. De gedwongen behandeling kan maximaal twee jaar duren. Het is de bedoeling dat een deel van de personen daarna doorgaat naar de gewone ggz of gehandicaptenzorg.

De voorwaarden voor de nieuwe maatregel kunnen nog veranderen, want de wet is pas volgend jaar klaar. Daarna moeten de Eerste en Tweede Kamer de wet nog behandelen, en er moet een meerderheid voor zijn.

Verschillende inspecties concludeerden vorige week dat de zorg voor verwarde personen ondermaats is. Organisaties werken niet goed samen en er zijn niet genoeg passende woonplekken voor verwarde mensen. Daardoor nemen de incidenten toe in aantal en worden ook steeds heftiger.

Steeds vaker moet zelfs de zwaarste eenheid van de politie worden ingezet:

Treinen met militair materieel krijgen in de toekomst voorrang op treinen met reizigers of goederen, heeft demissionair staatssecretaris Aartsen besloten. De aanpassing is volgens hem nodig omdat de dreiging vanuit Rusland steeds verder toeneemt.

"Je ziet dat geelblauwe NS-treinen nu de hoogste voorrang hebben op het spoor. Daarna komt het goederenvervoer. En dan helemaal onderaan volgen de militaire treinen", zegt de staatssecretaris. "Dat past niet meer bij deze tijd van dreiging. We hebben dit nu niet goed geregeld."

Het aantal militaire transporten gaat komende jaren waarschijnlijk toenemen en Nederland vervult daarin een belangrijke functie. Dat komt allereerst door de grote zeehavens - van Vlissingen tot de Eemshaven - waar zogeheten amfibische transportschepen goed kunnen laden en lossen. Tanks rijden vanaf het schip rechtstreeks de trein op, waarna ze via de goede spoorverbindingen met Duitsland snel richting Oost-Europa kunnen.

Tegelijk heeft Nederland een van de drukst bereden spoornetwerken ter wereld. Tussen al die reizigers- en goederentreinen op dit moment een militaire trein laten rijden, is voor spoorbeheerder ProRail flink passen en meten en vergt soms maanden van voorbereiding.

Volgens de staatssecretaris lukt dat nu allemaal nog net, omdat er elke dag een klein beetje zogeheten reservecapaciteit is op het spoor. Ook rijden de treinen met militair materieel vaak in de nacht, om de reizigerstreinen van vervoerders als NS en Arriva niet in de weg te zitten.

Maar met een toename van de militaire transporten over het spoor is dat volgens staatssecretaris Aartsen niet meer voldoende. "Met alle Defensie-investeringen aan de oostflank van Europa, moeten we ook dit vervoer goed gaan regelen." Dat betekent overigens niet dat alle treinen met iets militairs aan boord straks voorrang krijgen. Alleen treinen met het stempel 'urgent' mogen straks voor op andere treinen. Het kabinet bepaalt of de lading van een transport daarvoor in aanmerking komt.

Overlast voor reizigers?

Aartsen hoopt dat treinreizigers niet zo veel van de nieuwe voorrangsregel gaan merken, maar sluit enige overlast zeker niet uit. "We weten niet hoe de wereld komende jaren verder verandert", zegt hij. "Dus kan het best voorkomen dat een NS-trein op jouw traject straks één of twee keer niet zal rijden omdat er nu eenmaal militaire voertuigen vanuit Nederland naar het oosten van Europa moeten.

Met deze nieuwe voorrangsregels zijn niet alle belemmeringen voor militair grensvervoer over het spoor meteen opgelost, erkent ook Aartsen. "Als je op dit moment in de Rotterdamse haven een tank op een trein zet richting Oekraïne, dan ben je daar pas over een maand. Dat komt niet doordat de afstand zo groot is, maar door allemaal regels rond toestemming en vrachtpapieren die in de weg zitten."

Volgens de staatssecretaris moet Nederland meer investeren in weerbaarheid en afschrikking. De nieuwe voorrangsregels zijn daar een onderdeel van, al duurt het nog wel zeker een jaar voordat ze gaan gelden.

Intussen doen het ministerie en spoorbeheerder ProRail onderzoek naar op welke locaties het Nederlandse spoornetwerk op dit moment niet geschikt zijn voor militaire transporten. Denk dan aan bruggen die de zware treinen niet kunnen dragen of sporen die te dicht bij elkaar liggen om de treinen te laten passeren.

Foto's van militaire treintransporten uit het verleden:

Met een overnachting op landgoed Zwaluwenberg in Hilversum trappen Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yesilgöz (VVD) vandaag de inhoudelijke besprekingen over een nieuw kabinet af. Nu Yesilgöz ook aan tafel zit, zal de "inhoudelijke en ambitieuze" agenda van Bontenbal en Jetten weer op de schop gaan. Wat zullen de belangrijkste discussiepunten worden?

In het stuk van Jetten en Bontenbal ontbrak nog het financiële plaatje. Daar komt nu verandering in: alle drie de partijen zetten de komende tijd hun financiële experts aan een andere tafel, om een lijstje op te stellen met waar de grote uitdagingen precies liggen.

Voor de komende jaren staat er niet alleen een bezuiniging van zo'n 7 miljard op de agenda, maar is het ook de wens om miljarden uit te trekken voor bijvoorbeeld defensie en investeringen in de economie. Duidelijk is dat als de drie partijen al die wensen willen doorvoeren, er tientallen miljarden euro's extra nodig zijn. Op de vraag waar die vandaan moeten komen, liggen tot nu toe slechts de contouren van een antwoord.

Over bezuinigingen op de zorg en de sociale zekerheid lijken de partijen het wel eens te kunnen worden. Maar daarna wordt het lastiger: de VVD wil bijvoorbeeld ook flink snoeien in het budget voor ontwikkelingssamenwerking, terwijl Jetten en Bontenbal dat juist willen ophogen.

D66 en CDA zien ook nog andere opties dan bezuinigen: het verhogen van de lasten en het laten oplopen van de staatsschuld. Het is de vraag hoe groot de weerstand van de VVD, die hier faliekant op tegen is, de komende weken zal blijven.

Op de achtergrond speelt ook nog de vraag in hoeverre de partijen vinden dat Nederland zich verder moet binden aan de plannen van de Europese Unie. VVD is bijvoorbeeld fel tegen het plan van Europese landen om gezamenlijk te gaan lenen. D66 en CDA hebben daar veel minder bezwaren tegen.

Wie verder leest in de agenda van Jetten en Bontenbal, ziet ook nog andere hordes op de weg. De hypotheekrenteaftrek bijvoorbeeld: zowel D66 en CDA is voorstander van de afbouw ervan, maar Yesilgöz ging daar tijdens de verkiezingscampagne juist hard tegenin door aan te kondigen niet in een kabinet te stappen dat de hypotheekrente aanpast.

Het is de vraag in hoeverre Yesilgöz hieraan vasthoudt. Deze week wilde ze alleen nog kwijt dat ze "haar best gaat doen" om D66 en CDA op dit punt te overtuigen.

Dan het rekeningrijden, of hoe D66 en CDA het in hun stuk beschrijven: "een systeem van betalen naar gebruik, plaats en tijd". De VVD is de afgelopen jaren hier meerdere keren over van standpunt veranderd, maar liet tijdens afgelopen campagne weten toch tegen te zijn. Wellicht hebben D66 en CDA de omschrijving dus bewust vaag gehouden om VVD op dit punt binnenboord te krijgen.

Asielwetten lopen door formatie heen

De strengere asielmaatregelen zullen vermoedelijk ook voor heel wat gesprekken aan de formatietafel zorgen. D66 en CDA willen vasthouden aan de spreidingswet, waar VVD juist weer op tegen is.

Dwars door die discussie loopt de Asielnoodmaatregelenwet: volgende week bespreekt de Tweede Kamer de strafbaarstelling van illegaal verblijf. De VVD is hier grote voorstander van, D66 is juist tegen.

Ook op andere dossiers kan het in de Tweede Kamer wel eens sneller gaan botsen dan aan de formatietafel. Zo wil het demissionaire kabinet volgende week een besluit nemen over de opening van Lelystad Airport, een onderwerp waarover de politiek al jaren verdeeld is.

Volgende week moet duidelijk worden of er F-35-vliegtuigen op Lelystad Airport gestationeerd mogen worden. De gemeente Lelystad en de provincie Flevoland willen dat alleen als er ook vakantievluchten vanaf het vliegveld mogen vertrekken. Een meerderheid van de Kamer, waaronder de onderhandelende partijen D66 en CDA, wil dat het demissionaire kabinet over de vakantievluchten nu nog geen besluit neemt.

De VVD gaat daar dwars tegenin en roept het kabinet juist op om over alles tegelijk een besluit te nemen. Dat roept de vraag op in hoeverre de VVD, die nu in het demissionaire kabinet aan de knoppen zit, rekening zal houden met de toekomstige coalitiegenoten.

En ook als D66, CDA en VVD het eens worden, zijn de partijen er nog niet per se. Of de formatie nou uitdraait op een meerderheidskabinet of een minderheidsvariant, om plannen door de Tweede Kamer te krijgen is minstens één andere partij nodig en ook die zal weer eigen wensen willen inbrengen.

Het is dringend nodig om het arbeidsongeschiktheidsstelsel op korte termijn te hervormen, zeggen ambtenaren van meerdere ministeries, het UWV, het CPB en het SCP. Maar zij roepen de politiek op daarbij wel de verplichting voor werkgevers te handhaven om bij ziekte twee jaar het loon door te betalen.

In het rapport "Werk aan de WIA naar een stelsel dat weer werkt" erkennen ze dat de doorbetaling tot twee jaar ziekte een zware verplichting is voor werkgevers. Maar het is volgens hen wel een van de beste manieren om ziekteverzuim te verminderen en langdurige arbeidsongeschiktheid te voorkomen.

Prikkel om te herstellen

Bij zieke werknemers die niet meer zijn verbonden aan hun werkgever verdwijnt namelijk een belangrijke prikkel om te herstellen, omdat zij geen baan meer hebben om naartoe te werken. En werkgevers spannen zich ook het tweede jaar meer in om werknemers aan het werk te krijgen.

Een ander groot nadeel van het verkorten van de loondoorbetaling is dat er meer mensen eerder gekeurd moeten worden voor een arbeidsongeschiktheidsuitkering. En dat terwijl het stelsel nu al piept en kraakt onder het tekort aan keuringsartsen.

Politiek verslaggever Roel Bolsius:

"Dat er dringend iets moet gebeuren aan het arbeidsongeschiktheidsstelsel zit inmiddels wel tussen de oren in politiek Den Haag. De kosten zijn tussen 2015 en 2023 gestegen van 5,1 miljard naar 8,3 miljard euro. Meer dan de helft daarvan is gerelateerd aan psychische klachten door werk, zoals burn-outs, stress en ongewenste omgangsvormen.

Opvallend is dat de ambtenaren de formerende partijen adviseren om de loondoorbetaling in het tweede jaar niet af te schaffen. Dat staat wel in de verkiezingsprogramma's van D66 en de VVD (voor kleine ondernemers), en het CDA wil discussie over schrappen van het tweede jaar.

Ook kabinetsadviseur Peter Wennink zegt vandaag in zijn rapport dat werkgevers in Nederland in vergelijking met buurlanden te lang moeten doorbetalen."

De wachtlijsten zijn nu al lang en mensen moeten lang wachten op hun beoordeling. De huidige regels en beoordelingen zijn erg ingewikkeld. Daardoor zijn veel fouten gemaakt bij het bepalen van de hoogte van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Mensen kregen tijdens hun ziekte te veel of juist te weinig geld. Het kwam ook voor dat mensen onterecht helemaal geen uitkering kregen.

Om de wachtlijsten weg te werken en fouten te voorkomen, adviseren de ambtenaren keuringsartsen vooral in te zetten voor meer ingewikkelde gevallen en een deel van hun huidige taken door anderen te laten uitvoeren.

Daarnaast moet het stelsel veel simpeler en moet de aparte uitkering IVA (Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten) vervallen. Verder zou er meer ingezet moeten worden op het voorkomen van ziekte en arbeidsongeschiktheid, en moet meer gedaan worden om mensen die uitgevallen zijn weer (deels) aan de slag te krijgen.

Als het stelsel voor arbeidsongeschiktheid niet drastisch wordt aangepakt kan de wachttijd voor een beoordeling oplopen tot drie jaar in 2030.

Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA)

Werknemers die langer dan twee jaar ziek en daardoor gedeeltelijk of helemaal arbeidsongeschikt zijn komen in aanmerking voor een WIA-uitkering.

Binnen de WIA zijn er twee uitkeringen: de IVA voor mensen van wie verwacht wordt dat herstel in de toekomst bijna onmogelijk is, en de WGA als er nog wel kans is op herstel.

De hoogte van de uitkering hangt af van de mate waarin iemand arbeidsongeschikt is en van de hoogte van het oorspronkelijke loon, en wordt door een arts en een arbeidsdeskundige van het UWV bepaald.

De hoofdrolspelers in de formatie zijn zeer kritisch op het plan van demissionair BBB-minister Wiersma voor versoepeling van de regels om mest uit te rijden. "Ik denk dat het desastreuze beleid van deze minister laat zien waarom het nodig is dat er heel snel een nieuw kabinet op het bordes staat", zegt D66-leider Jetten.

Gisteren meldde de NOS dat er binnen het kabinet knallende ruzie is ontstaan over het plan van Wiersma om boeren toe te staan om op bepaalde plekken dicht bij sloten mest uit te rijden. Dat is tegen de huidige regels, die zijn ingesteld vanwege de slechte waterkwaliteit in ons land.

Jetten noemt het plan "schandalig, omdat het boeren op nog grotere achterstand zet en er de komende jaren nog grotere maatregelen moeten worden genomen". Die maatregelen zouden dan dus door het nieuwe kabinet genomen moeten worden, dat waarschijnlijk zijn naam zal gaan dragen.

'Doldrieste stappen'

Ook CDA-onderhandelaar Bontenbal vindt dat Wiersma geen "doldrieste stappen" moet zetten. "Ik hoop dat er in het demissionaire kabinet voldoende verantwoordelijkheidsbesef is om niet nog meer problemen naar het volgende kabinet te kieperen."

Hij wijst erop dat Nederland aan allerlei Europese richtlijnen moet voldoen. Dat lukt volgens hem nu al nauwelijks "en dan helpt het niet om het probleem nog groter te maken". "Wij gaan proberen de puinhoop kleiner te maken door snel een nieuw kabinet te vormen."

Het plan van de landbouwminister is vandaag niet in de ministerraad besproken. Het gaat wat haar betreft nog steeds op 1 januari in, en de nieuwe regels gelden dan voor vier jaar. Volgens haar is het niet zo dat de waterkwaliteit door het hele land even slecht is en er dus overal even strenge regels moeten gelden voor boeren. "Neem maatregelen daar waar ze nodig zijn."

Portefeuille minister Tieman

Wiersma had ruzie met onder anderen minister Tieman van Infrastructuur en Waterstaat, waar de waterkwaliteit onder valt. Hij is ook van de BBB en zou wekenlang hebben geprobeerd zijn partijgenoot op andere gedachten te brengen. Zijn ambtenaren hadden hem geadviseerd er niet mee in te stemmen, omdat het slecht is voor zowel de waterkwaliteit als de stikstofuitstoot.

Tieman is inmiddels overstag gegaan. Hij zei vanmorgen dat hij zich niet herkent in het beeld dat er ruzie was en ontkent ook dat de BBB heeft gedreigd hem zijn portefeuille af te nemen. Hij is "in overleg" met zijn collega's in het kabinet, zegt hij. "Het is complexe materie. Vandaar dat ik me goed laat adviseren en meerdere vragen stel; ik wil het hele palet op tafel hebben."

De staatssecretaris op het ministerie van Tieman, de VVD'er Aartsen, is nog niet om. Hij zou haar nog willen tegenhouden. Hij zei vanmorgen dat er nog "intensieve gesprekken" worden gevoerd. Hij vindt het zijn verantwoordelijkheid om alle adviezen die er liggen, goed te wegen. "En het is ook onze verantwoordelijkheid om de juiste dingen te doen, ook in demissionaire status, en we zijn er nog niet uit." Het juiste besluit houdt wat hem betreft in "dat we vooruit gaan" in Nederland.

Bontenbal van het CDA zei vanmorgen nog dat hij verwacht dat de VVD in het kabinet het plan nog zal tegenhouden. "Ik weet dat de VVD al meer gekkigheid heeft tegengehouden" in het demissionaire kabinet, dat op dit moment nog uit twee partijen bestaat.

Demissionair staatssecretaris Becking van Onderwijs denkt dat één centrale doorstroomtoets niet ingevoerd kan worden voor het schooljaar 2028-2029. De eerste afname is dan in februari 2029. Er zijn nu zes verschillende doorstroomtoetsen die bepalen of een leerling van groep 8 het juiste advies heeft gekregen voor de middelbare school.

Op die verschillende doorstroomtoetsen is alleen zoveel kritiek dat veel partijen in de Tweede Kamer en onderwijsorganisaties er snel van af willen. De doorstroomtoets leidt tot grote verschillen tussen leerlingen en scholen en sommige scholen vinden dat de toets te veel gericht is op taal en rekenen.

Maar één doorstroomtoets is er niet zo snel, zei de staatssecretaris in een debat in de Tweede Kamer. "We moeten het goed en zorgvuldig doen en dat kost tijd", aldus Becking. "We willen geen wiebelbeleid."

Vervanging

Pas twee jaar geleden, in het schooljaar 2023-2024 is de doorstroomtoets ingevoerd als vervanging van de eindtoets (de oude Cito-toets). Deze toets dient als een onafhankelijke aanbeveling naast het schooladvies. Als een leerling bijvoorbeeld goed scoort en een vwo-niveau haalt, moet een leraar zijn of haar schooladvies voor de havo aanpassen.

Het leek de Tweede Kamer destijds een goed idee om scholen zelf te laten kiezen tussen verschillende doorstroomtoetsen, passend bij het type school en leerlingen. En er zou geen monopolie ontstaan, zoals voor 2015 de Cito bijvoorbeeld had.

Stoppen

Maar de praktijk pakte anders uit. Sommige doorstroomtoetsen zouden 'gemakkelijker' zijn dan anderen en zo tot een hoger advies leiden. Partijen in de Kamer, bijvoorbeeld D66, maar ook GroenLinks-PvdA, SP en toenmalige NSC, schrokken en willen stoppen met dit gevarieerde aanbod.

De demissionaire staatssecretaris zegt "welwillend" te staan tegenover deze wens. Maar hij wil nog wel een aantal rapporten afwachten, een inventarisatie hebben van de exacte wensen van de scholen en de wet moet ook aangepast worden. Ook wil hij dat er gekeken wordt of er meer getoetst moet worden, zoals wereldoriëntatie. "Het snelste schema is een invoering vanaf augustus 2028".

Invoering

D66-Kamerlid Rooderkerk, die al langer pleit voor de invoering van één doorstroomtoets, vindt het wel heel lang duren en hoopt op een invoering vanaf het schooljaar 2027-2028.

Het is nog maar de vraag of dat gaat lukken. Wat ook nog meespeelt is dat die verschillende aanbieders contracten hebben afgesloten om vier jaar zulke toetsen te maken. Daar kan niet zomaar een streep door gezet worden.

In het kabinet is knallende ruzie ontstaan over de mestplannen van demissionair minister van Landbouw Wiersma (BBB), die boeren meer mest wil laten uitrijden. Ingewijden spreken over hoogoplopende onderlinge conflicten vanwege mogelijke gevolgen voor de waterkwaliteit.

Het ministerie van Landbouw en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, waar waterkwaliteit onder valt, staan lijnrecht tegenover elkaar. Premier Schoof heeft zich al meerdere keren met de kwestie bemoeid in een poging te bemiddelen.

Saillant is dat Wiersma in conflict is met een partijgenoot, demissionair minister van Waterstaat Tieman. Bronnen meldden aan de NOS dat Tieman, die in het verleden als bestuurder bij het waterschap van Delfland werkte, wekenlang tevergeefs heeft geprobeerd om de plannen van Wiersma aan te passen.

Tieman onder druk gezet

Zijn ambtenaren hadden er grote zorgen over. Tieman probeerde dit bij zijn collega Wiersma meerdere keren aan te kaarten, maar kreeg te horen: "De inhoud is een gepasseerd station, een politiek besluit".

Het liep zo hoog op dat de BBB zijn eigen minister Tieman dreigde zijn portefeuille af te nemen als hij niet met het mestplan zou instemmen. Tieman ontkent dit tegenover de NOS niet. De BBB zegt in een reactie: "Niet aan de orde".

Uiteindelijk ging Tieman overstag, maar zijn staatssecretaris, VVD'er Aartsen, niet. Wiersma wil haar plannen per 1 januari in laten gaan maar er zijn komende week nog overleggen op hoog niveau.

Wiersma wil met haar plannen regels voor boeren versoepelen op plekken waar de waterkwaliteit goed is. Die boeren zouden mest en bestrijdingsmiddelen dichter langs sloten en water mogen gebruiken. Vanwege de slechte waterkwaliteit in ons land gelden daar nu nog ruime bufferstroken. In sommige gevallen zouden boeren onder voorwaarden ook meer mest uit mogen rijden.

'Helpt Nederland niet van slot'

De grote zorgen van ambtenaren van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat blijken uit ambtelijke stukken in handen van de NOS.

De ambtenaren baseren zich op rapporten en berekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving en Wageningen Environmental Research. Ze zeggen dat "de waterkwaliteit in veel gebieden zal verslechteren", de "uitstoot van stikstof zal toenemen" en dit "Nederland niet van het slot helpt". Het op deze manieren ontzien van boeren zou in strijd zijn met de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water. Ze raden het kabinet dan ook af met het plan akkoord te gaan.

Ook waarschuwen ze voor de gevolgen voor het zuiveren van ons drinkwater. Drinkwaterbedrijven zeggen al langer dat het steeds moeilijker wordt om het water te zuiveren, waardoor de prijzen omhoog gaan.

Ook de Europese Commissie en de landsadvocaat waarschuwen voor grote problemen als de plannen van Wiersma doorgaan. In een vertrouwelijke ambtelijke brief, ook in handen van de NOS, staat dat de landsadvocaat waarschuwt voor een "tweede stikstofcrisis in de maak".

'Wiersma volgt ambtelijk advies regelmatig niet op'

De ambtenaren van Infrastructuur en Waterstaat vrezen ook voor eindeloze rechtszaken zoals in de stikstofcrisis. Als maatregelen worden ingevoerd en weer worden teruggedraaid kunnen de kosten enorm oplopen. Ambtenaren schrijven ook dat "bekend is dat landbouwminister Wiersma het eigen ambtelijke advies regelmatig niet opvolgt, ten nadele van de waterkwaliteit en de uitstoot van stikstof".

Het ministerie van Landbouw zegt in een reactie dat de mestplannen "neutraal" uitpakken voor de waterkwaliteit en niet tot verslechtering leiden. Landbouw spreekt van een "langer proces" waarin "keuzes zijn gemaakt op basis van wetenschappelijke rapporten" en na "zorgvuldige weging".

Het kabinet praat vermoedelijk volgende week door over de kwestie. De bedoeling van Wiersma was om de mestplannen per 1 januari in te laten gaan, maar bronnen op het ministerie van Landbouw gaan ervan uit dat die datum niet wordt gehaald.

In de Tweede Kamer wordt met verbijstering gekeken naar de aanpak van Wiersma. D66, GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren vinden het onacceptabel dat een demissionair minister zulke ingrijpende plannen nog wil invoeren. D66-Kamerlid Podt noemt de gang van zaken "echt verbijsterend" en vindt dat zulke impactvolle stappen niet gezet mogen worden zonder instemming van de Tweede Kamer.

GroenLinks-PvdA-Kamerlid Bromet noemt het idee dat het versoepelen van mestregels terwijl de waterkwaliteit al slecht is "van de pot gerukt". Ze heeft een debat aangevraagd, maar ze weet nog niet of dat geregeld kan worden. "Maar ik neem aan dat meerdere partijen ook verbijsterd zijn over dit amateurisme", aldus Bromet.

Waarom is de waterkwaliteit in ons land slecht?

Door de rivieren die ons land in stromen komt al veel verontreiniging mee. Daarnaast zijn we een klein en dichtbevolkt land met veel intensieve landbouw en industrie, dus we lozen zelf ook nog veel stoffen.

Onze natuur is er volgens vele rapporten slecht aan toe: kwetsbare planten en dieren worden bedreigd en het RIVM waarschuwt dat de drinkwaterkwaliteit onder druk staat.

25 jaar geleden al werd door de Europese lidstaten afgesproken om de kwaliteit van het water te verbeteren. De afspraken staan in de zogeheten Kader Richtlijn Water (KRW).

Alle landen mochten daarin zelf beslissen hoe ze hun doelen uiterlijk in 2027 zouden halen. Nederland is al tijden het slechtste jongetje van de klas en we krijgen regelmatig vanuit Brussel een tik op de vingers.

Om te voorkomen dat te veel meststoffen en bestrijdingsmiddelen in het water komen, moeten boeren sinds 2023 tussen hun land en aangrenzende sloten en water zogeheten bufferstroken aanhouden: brede stroken land waarop geen mest of bestrijdingsmiddelen mogen worden gebruikt.

Om de boeren tegemoet te komen - minder bruikbare grond betekent immers minder inkomsten - bedacht BBB-minister Wiersma een plan om de regels te versoepelen.

Correctie (12/12)

In een eerdere versie van dit artikel stond dat de landsadvocaat waarschuwde voor een "tweede stikstofcrisis in de maak". Dit is aangepast om te verhelderen dat het niet om een stuk van de landsadvocaat gaat, maar een vertrouwelijk ambtelijk stuk over de adviezen van de landsadvocaat.

Het is vandaag de eerste werkdag van de nieuwe informateur, Rianne Letschert. Wie is deze politieke buitenstaander, die de derde ronde in deze lastige formatie moet gaan leiden?

Het was voor haarzelf ook een verrassing dat ze werd gevraagd om de volgende fase van de formatie te gaan leiden. "Toen ik het telefoontje kreeg zondagavond, reed ik net niet tegen de vangrail aan", zegt Letschert gisteren tijdens haar eerste persconferentie als informateur.

Ze heeft even getwijfeld voor ze 'ja' zei. "Dit is nou net zo'n vraag waarvan ik niet had gedacht dat die zou komen. En ik denk u allen niet, want meestal staan hier door de wol geverfde politici."

De bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht heeft weliswaar een heel mooi cv, maar wat betreft politieke ervaring kan ze "niet in de schoenen staan" van haar voorganger, CDA-prominent Sybrand Buma, vindt ze zelf.

Bedankte voor ministerspost

Ze heeft nooit een politieke functie in Den Haag gehad. Al scheelde dat weinig. In 2021 is ze gevraagd om minister van Onderwijs te worden in het kabinet-Rutte IV, maar ze was toen net begonnen aan haar huidige baan en bedankte voor de eer.

In 2018 was Letschert betrokken bij de vorming van een nieuw college van burgemeesters en wethouders in Maastricht. In die zin heeft ze ervaring voor de opdracht die ze gisteren heeft gekregen.

Al is de lokale politiek "natuurlijk heel anders", ze zat destijds ook met uiteenlopende partijen aan tafel. Dat leidde tot een coalitie van de Senioren Partij Maastricht, CDA, VVD, D66, GroenLinks en SP.

Opdrachten van ministeries

Ze kreeg ook "mooie opdrachten" van onder meer de ministeries van Buitenlandse en Economische Zaken. "Dus dan krijg je echt wel wat mee."

Het gaat dan om haar aanstelling als voorzitter van het Nationaal Groeifonds, dat namens het kabinet 11 miljard euro investeert in projecten die moeten bijdragen aan het verduurzamen van de economie.

Ook maakte ze bijvoorbeeld deel uit van de vierkoppige commissie die onderzoek deed naar Nederlandse overheidssteun aan Syrische strijdgroepen.

Maar veel Haagse politieke bagage heeft ze dus niet. Of dat een voor- of nadeel is "gaan we op het einde misschien kunnen beoordelen", zegt ze.

CV Rianne Letschert

Volgens haar is haar "afstand van de Haagse politiek de reden waarom ze bij mij uitkwamen. Dus ik ga ervan uit dat het een voordeel is."

CDA-leider Henri Bontenbal refereerde daar vandaag ook aan. "Ik vind het wel verfrissend dat het iemand is van buiten Den Haag, maar wel met heel veel ervaring. Als je naar haar cv kijkt, dan is het iemand die dingen goed kan regelen en tot heel veel in staat is."

Actiegroep Klaas Dijkhoff

Critici wijzen erop dat de nieuwe informateur zich dit jaar heeft aangesloten bij de actiegroep Voor Ons Nederland van voormalig VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff en oud-VVD-campagnestrateeg Bas Erlings.

Dat is een soort denktank voor de "milde meerderheid", die zich tegen "populistische trucs" van "antidemocratische" partijen keert en daarmee geen neutrale club, vinden ze.

Letschert is het daar niet mee eens. Ze vormt met oud-ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers, oud-PvdA-leider Lodewijk Asscher en oud-D66-minister Robbert Dijkgraaf het comité van aanbeveling.

Maar dat zegt volgens haar "helemaal niks" over de manier waarop ze de komende tijd met partijen gaat praten. "Ik sta hier als informateur en dat betekent dat ik een neutrale rol heb."

Ze wil dan ook niet zeggen wat ze van het huidige politieke klimaat vindt. "Dat is niet aan mij. Ik heb enorm respect voor alle politici, die altijd klaar staan voor dit land, van welke ideologie ze ook zijn."

'Met iedereen praten'

En dat past ook bij de 'methode-Letschert' die ze wil gaan hanteren. "Wat ik de afgelopen jaren heb gedaan in meerdere rollen is scherp zijn op de inhoud, maar ook investeren in relaties. Dat ga ik proberen."

Dat betekent ook dat als JA21 wil aansluiten, haar deur openstaat, verzekert ze, al heeft dat nog niet de voorkeur van D66. "Ik ga vanuit mijn rol als informateur met iedereen praten."

Het demonstratierecht hoeft niet veranderd te worden, zeggen onderzoekers. Het kan zijn dat sommige demonstraties uit de hand lopen, maar veruit de meesten verlopen goed, is hun conclusie.

Door de politiek werd lang uitgekeken naar dit onderzoek. Verschillende fracties in de Tweede Kamer wilden het recht om een demonstratie te organiseren in de wet aanscherpen.

Bronnen zeggen tegen de NOS dat in de ministerraad, ondanks de uitkomst van dit onderzoek, toch morgen het algeheel verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties wordt besproken.

0,03 procent

De onderzoekers, die in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) naar de praktijk van demonstraties keken, benadrukken dat het beeld van veel politici niet klopt. "Het leeuwendeel van de demonstraties verloopt prima", zegt onderzoeker Berend Roorda.

97 procent van de demonstraties vormt geen risico voor de openbare orde en in maar 0,03 procent van de gevallen waren er meer dan tien incidenten bij een demonstratie. "Demonstraties krijgen vooral nieuwswaarde als ze uit de hand lopen", verklaart Roorda het vertekende beeld.

Er zijn volgens de onderzoekers al genoeg wettelijke middelen om iets te doen als demonstranten bewust de wet overtreden, zoals politici bijvoorbeeld zien bij de activisten van Extinction Rebellion. Soms is er meer ruimte in de huidige wet dan het Openbaar Ministerie en rechters gebruiken, zien de experts.

Strenger optreden

Politici zullen dat punt in het onderzoek naar verwachting gebruiken om justitie erop te wijzen dat ze strenger kunnen of moeten straffen. De onderzoekers benadrukken dat dit er niet toe moet leiden dat demonstranten geen gebruik meer durven te maken van hun demonstratierecht.

Ingrijpende wijzigingen in de wet zijn dus niet nodig, zeggen de onderzoekers in het rapport van 500 pagina's. Wel zou de wet aangepast kunnen worden om ervoor te zorgen dat burgemeesters demonstraties niet verbieden als die bijvoorbeeld niet op tijd zijn aangemeld. Als die aanbeveling wordt doorgevoerd, wordt het voor demonstranten juist minder streng.

De onderzoekers interviewden onder meer burgemeesters, officieren van justitie en agenten. Die zien bijvoorbeeld ook geen noodzaak om gezichtsbedekkende kleding apart te verbieden bij demonstraties en zeggen dat ze lokaal al maatregelen kunnen nemen.

Toch blijft die wens in het kabinet bestaan en dus praat de ministerraad er volgens bronnen morgen over. "Wonderlijk", vindt onderzoeker Roorda dat, gezien de geluiden daarover uit de praktijk. Naar verluidt wil demissionair minister van Justitie en Veiligheid Van Oosten wel naar het bezwaar kijken dat mensen of hun familie in hun thuisland vervolgd kunnen worden als ze herkenbaar protesteren bij een ambassade van een ander land.

Kamerleden wezen op landen waar harder opgetreden wordt als demonstraties de orde verstoren of dat dreigen te doen. Maar de onderzoekers zeggen dat we landen als Engeland en Frankrijk juist niet als voorbeeld moeten zien. Volgens het rapport kan zulk optreden van de overheid "ertoe leiden dat vreedzame demonstranten ervan afzien om gebruik te maken van hun recht op vreedzaam demonstreren en het kan leiden tot verharding en ongenoegen dat zich op een niet-vreedzame wijze kan uiten".

Politieke partijen moeten worden verplicht leden toe te laten en die inspraak geven in het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst. Dat staat in een voorstel van D66 dat in ieder geval wordt gesteund door GL-PvdA en CDA.

"De kern van mijn voorstel is dat in een democratie elke politieke partij intern ook democratisch moet zijn", zegt D66-Kamerlid Sneller. "Hoe ze dat precies doen moeten partijen zelf bepalen, maar in de wet komt wat mij betreft een bodem."

Het gaat Sneller om partijen die meedoen aan verkiezingen voor de Tweede Kamer en het Europees parlement. Bij die verenigingen moeten leden minstens een keer in de vier jaar meebeslissen over het partijprogramma en over de personen die zich namens de partij verkiesbaar gaan stellen. De stem van elk lid weegt even zwaar.

Voldoet een politieke vereniging niet aan de voorwaarden dan mag de partij niet meedoen aan de verkiezingen. Dat zou nu gelden voor de PVV, waarvan alleen Geert Wilders lid is.

'Niemand is onaantastbaar'

"Het gaat niet alleen over de PVV", zegt CDA-leider Bontenbal. "In de toekomst zullen zich nieuwe partijen aandienen en die moeten hier ook aan voldoen." Voor de verkiezingen zei Bontenbal al dat dit wat hem betreft de laatste keer was dat een partij zonder partijdemocratie mocht meedoen.

"Niemand is onaantastbaar", zegt hij. "Als ik iets doe wat mijn partij niet leuk vindt dan corrigeren de leden mij ook." Bontenbal ziet het als een noodzakelijkheid, niet als een manier om de PVV te weren. "De PVV sluit zichzelf uit als ze niet aan de voorwaarden willen voldoen."

"Ik gun elke kiezer dat hij of zij lid van zijn favoriete partij kan worden", zegt GL-PvdA-Kamerlid Tseggai. "Kiezers van de PVV kunnen dan ook lid worden." Maar dit voorstel gaat niet over de PVV, benadrukt ook zij. Het gaat haar om "basale grondprincipes" waarbij mensen mogen meebeslissen en leden "de baas" zijn.

Toekomstig aantal PVV-leden

Gevraagd aan PVV-Kamerleden wat zij vinden, zegt Hidde Heutink: "Ik ben lid van de fractie en daar ben ik heel trots op. Voor mij voegt het niets toe."

"Lid worden? Hoeveel kost me dat?", grapt Gidi Markuszower in de wandelgangen. Hij kent het voorstel niet maar denkt dat er grotere problemen zijn in Nederland. "U kunt deze vraag het beste aan onze partijvoorzitter - want we zijn een echte partij - voorleggen."

Die partijvoorzitter zegt dat het voor hem een principieel punt is. Wilders: "Het is een totalitaire reflex als de overheid gaat bepalen hoe een partij eruit gaat zien. Wij moeten de regering controleren en niet andersom. Het is Noord-Koreaans, niet iets wat bij Nederland hoort."

De nummer twee op de kieslijst Sebastiaan Stöteler heeft haast maar zegt dat hij vooral de wetsbehandeling afwacht. Op de vraag of hij zich zorgen maakt over het aantal PVV-leden zegt hij: "We hebben 1,7 miljoen stemmen, dus we gaan het zien."

Niet op het stembiljet

De nog op te richten Nederlandse autoriteit politieke partijen (Napp) controleert de partijen jaarlijks, zo staat in het voorstel. Voldoet de partij niet, dan zet de Kiesraad ze niet op het stembiljet. Een partij kan in beroep gaan bij de rechter.

Het voorstel van Sneller komt niet uit de lucht vallen. In mei dit jaar antwoordde toenmalig minister Uitermark (NSC) op Kamervragen dat aan strengere regels bezwaren kleven. Zo is er al veel geregeld in het verenigingsrecht en de Wet financiering politieke partijen. En het werpt een extra drempel op om mee te doen aan de verkiezingen.

Nog meer regels aan partijen opleggen en ze tegelijkertijd vrij laten dit zelf in te vullen kan leiden tot een "dode letter", iets wat in de praktijk niet gaat werken. Ook vindt Uitermark het lastig om te bepalen hoeveel leden een vereniging dan minimaal moet hebben. Alleen Portugal schrijft voor dat een politieke partij minimaal 7500 kiesgerechtigde leden moet hebben.

Evengoed is het in een derde van alle Europese landen door regels onmogelijk om een politieke partij zonder leden te hebben. D66'er Sneller wijst zelf naar Duitsland waar partijdemocratie is geregeld onder de noemer Willensbildung "von unten nach oben", Besluitvorming "van onder naar boven".

Zijn voorstel gaat nu voor advies naar de Raad van State.

Iets meer dan anderhalve maand hebben D66, CDA en VVD om eruit te komen. Tot 30 januari hebben de drie partijen de tijd voor de volgende fase van de formatie, onder leiding van de nieuwe D66-informateur Rianne Letschert. Dat bleek vandaag in het debat over het verslag van afzwaaiend informateur Buma.

Hij raadt de partijen aan samen een akkoord te schrijven, en tegelijk "in een vroeg stadium" te praten met andere partijen. Of het "regeerbasisakkoord" dan leidt tot een minderheids- of meerderheidscoalitie, ligt nog open. Wat betreft Buma wordt er na januari een kabinet geformeerd.

'Schetsen'

De afgelopen weken zijn Jetten van D66 en Bontenbal van CDA al tot een gezamenlijk stuk gekomen. Nu is het dus de beurt aan VVD om zich erin te mengen. VVD-leider Yesilgöz prees in het debat het "harde werk" van de twee andere partijen. Een aantal punten uit de "schetsen" van D66 en CDA onderschrijft Yesilgöz; ze noemde de plannen voor woningbouw, stikstof en defensie.

Maar onder meer op migratie, integratie, buitenlandbeleid, veiligheid en financiën ziet de VVD nog ruimte voor verbetering. Verder zei ze dat het stuk van D66, CDA en VVD niet helemaal "dichtgetimmerd" hoeft te worden. "We kunnen ook een aantal zaken aan de Tweede Kamer laten."

'Permanente formatie'

GroenLinks-PvdA-leider Klaver zei in de Kamer nog maar eens dat hij het oneens is met de keuze van informateur Buma. Hij vreest dat de gesprekken van D66, VVD en CDA uitdraaien op een minderheidskabinet. "Dit zorgt voor een permanente formatie de komende jaren en dat leidt tot permanente onzekerheid."

JA21-leider Joost Eerdmans vindt het "een gemiste kans" dat zijn partij niet meepraat met D66, CDA en VVD over een "centrumrechtse coalitie", al komt die met 75 zetels in de Tweede Kamer net tekort voor een meerderheid. Wat hem betreft was die coalitie - ook de favoriet van VVD-leider Yeşilgöz - de inzet. "We zouden het op zijn minst moeten proberen."

'Logisch advies'

Overigens bleek in het debat bij geen enkele partij enthousiasme voor een minderheidskabinet. Toch is het nog steeds goed mogelijk dat het de uitkomst wordt van de formatie, want werkbare meerderheidsopties zijn er dit moment niet, concludeerde Buma.

D66-leider Jetten, die het voortouw heeft in de formatie, herhaalde op zijn beurt nog maar eens dat hij liever ook met GL-PvdA had gesproken, maar dat de VVD-blokkade dat onmogelijk maakt. Jetten zei wel achter zijn keuze te staan om nu met VVD te gaan praten, omdat hij vaart wil houden. Ook CDA-leider Bontenbal noemde de volgende stap niet ideaal, maar vindt het desondanks onontkoombaar, omdat er geen alternatief is.

Zorg en sociale zekerheid

In het debat uitten verschillende andere partijen inhoudelijke zorgen over plannen uit het D66-CDA-stuk. Onder meer PVV, SP en GL-PvdA vrezen bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid. "De Nederlander zal moeten bloeden", was de conclusie van PVV-leider Wilders. Zijn partij staat buitenspel in de formatie, omdat een groot deel van de Kamer niet met de PVV wil regeren.

D66-leider Jetten gaf toe dat in het formatiedocument niet uitgebreid is stilgestaan bij de sociale zekerheid en de zorg. "Ik denk dat dat een opdracht is voor de volgende fase van de formatie."

Klassieke vrijheden

ChristenUnie en de SGP vroegen in het debat aan de formerende partijen om terughoudendheid met voor hen belangrijke thema's. Partijleider Bikker van de ChristenUnie vindt het belangrijk om "aan de slag" te gaan op grote thema's als de zorg en stikstof. Maar ze vroeg om "niet op elkaars tenen te gaan staan", bijvoorbeeld als het gaat om onderwijsvrijheid, waar gisteren discussie over ontstond.

SGP-Kamerlid Van Dijk koppelde de bereidheid tot samenwerking van zijn partij expliciet aan keuzes van een coalitie op christelijke thema's. De SGP gaat niet meewerken aan "belangrijke dossiers" als tegelijkertijd "klassieke vrijheden of de bescherming van het ongeboren leven worden afgebroken", benadrukte hij.

"We zullen een aantal suggesties uit dit debat meenemen", beloofde Jetten aan het eind. Vanaf nu heeft de nieuwe informateur Letschert dus ruim zeven weken om met dit alles tot een akkoord te komen. Overigens gaat daar nog wel een week of twee vanaf, omdat er wordt gedacht aan een formatiepauze van kerstavond tot oud en nieuw.

Het duurt waarschijnlijk nog tien jaar voordat de Betuweroute ook in Duitsland is uitgebreid met een derde spoor en dus daadwerkelijk helemaal is afgerond. Dat schrijft demissionair staatssecretaris Aartsen (Openbaar Vervoer) in een brief aan de Tweede Kamer vandaag.

Het Nederlandse deel is al jaren klaar en het wachten is op de Duitse spoorwegbeheerder om de laatste zeventig kilometer van Zevenaar naar Oberhausen af te maken. Tot en met mei 2026 wordt er intensief aan het spoor gewerkt in het buurland, maar daarna vinden er vooral werkzaamheden op andere plekken plaats.

Aartsen ziet het niet snel gebeuren dat Duitsland de Betuweroute voorrang geeft. "In de periode 2025-2035 zullen in Duitsland grootschalige werkzaamheden plaatsvinden voor vervanging en opwaarderen naar Europese standaarden van de infrastructuur. Deze werkzaamheden kunnen impact hebben op de capaciteit om te kunnen bouwen aan het Derde Spoor, ook na 2030."

Belangrijk voor Nederland

Bij Zevenaar komt de Betuweroute voor vrachtverkeer uit op het normale spoor. Tussen Zevenaar en de Duitse grens is al drie kilometer extra spoor aangelegd. Maar bij de grens houdt dit derde spoor abrupt op.

Vooralsnog heeft de Duitse evenknie van ProRail, DB InfraGO, nog geen definitieve opleverdatum gecommuniceerd. Dat baart de staatssecretaris zorgen. "Ik betreur deze situatie, omdat de oplevering van het Derde Spoor belangrijk is voor het Nederlands spoorwegnetwerk, met name de Betuweroute."

Aartsen stelt in de brief dat hij de gesprekken met Duitsland wil voortzetten en de "samenwerking wil intensiveren om tot een concrete opleverdatum te komen".

De Betuweroute is een 160 kilometer lang goederenspoor tussen de Rotterdamse haven en de Duitse grens dat in 2007 in gebruik werd genomen. Nederland en Duitsland hebben al in 1992 afgesproken dat het spoor tot Oberhausen doorgetrokken zou worden om het goederenvervoer tussen de Rotterdamse haven en het Duitse Ruhrgebied te verbeteren.

Tot op de dag van vandaag is er van een spoor tot Oberhausen nog geen sprake in Duitsland. Het verwachte opleverjaar blijft maar opschuiven en ook zijn nog steeds niet alle vergunningen rond voor de werkzaamheden.

In de Tweede Kamer zijn grote zorgen over de veiligheid van Aruba, Bonaire en Curaçao nu de spanningen rond Venezuela oplopen. De ABC-eilanden liggen op slechts tientallen kilometers afstand van de Venezolaanse kust.

Zorgen zijn er om het geweld van de Amerikanen, de instabiliteit in de regio en het risico dat het conflict groter wordt, met alle gevolgen voor de eilanden van dien. "Het is geen ver-van-ons-bed-show, het gaat om de voordeur van ons Koninkrijk", zei BBB-Kamerlid Vermeer.

Volgens demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken (VVD) is er geen acuut gevaar voor de eilanden, maar houdt het kabinet de situatie wel nauwlettend in de gaten door bijvoorbeeld frequent contact te hebben met de autoriteiten ter plaatse. Ook wordt met andere landen overlegd hoe in geval van escalatie gezamenlijk kan worden opgetreden.

Uit voorzorg is het Nederlandse marineschip Zr.Ms. Den Helder van de Verenigde Staten naar de Caraïben gevaren, aldus Van Weel. Dat kan in ieder geval helpen bij de bevoorrading. Voor nu is er dus geen reden tot paniek, zei Van Weel, maar hij zal "dag en nacht bereikbaar" zijn als er vragen zijn vanuit de eilanden, "en dat meen ik".

De spanningen tussen Venezuela en de VS zijn de laatste tijd steeds verder opgelopen. De afgelopen maanden heeft het Amerikaanse leger meer dan twintig vermeende drugsboten uit Venezuela aangevallen in de Caribische Zee en het Stille Oceaangebied. Tientallen mensen werden daarbij gedood. Volgens onder meer GroenLinks-PvdA, D66 en Denk gaat het om schendingen van het internationaal recht.

De regering-Trump zegt dat de opvarenden drugs naar de VS probeerden te smokkelen, maar bewijzen zijn er niet.

Voor de kust van Venezuela is inmiddels een grote Amerikaanse troepenmacht opgebouwd, met een nucleaire onderzeeër, het grootste vliegdekschip ter wereld, de USS Gerald R. Ford, en torpedobootjagers.

Amerikaanse mariniers losten dinsdag vrachtwagens en zwaar materieel van militaire schepen in een Caribische haven:

Trump zou de Venezolaanse leider Maduro een - inmiddels verstreken - deadline hebben gegeven om op te stappen. Ook Kamerleden hebben kritiek op het regime van Maduro, dat protesten met harde hand de kop indrukt. Volgens cijfers van de Verenigde Naties zijn de afgelopen tien jaar bijna 8 miljoen Venezolanen het land ontvlucht.

Maar het slechte regime ter plaatse is geen reden voor Nederland om zich te lenen voor de door "grondstoffen gedreven neokoloniale politiek" die de VS nu bedrijft, vindt Denk-fractievoorzitter Van Baarle. Ook hekelt hij, evenals andere Kamerleden, de aanvallen op speedboten met vele slachtoffers.

Kamerleden wilden van het kabinet weten welke informatie er is over de acties van de Amerikanen, en hun uitspraken over drugssmokkel, waarmee ze hun aanvallen rechtvaardigen. Van Weel zei die vragen goed te begrijpen, maar niet over informatie te beschikken. Daarmee kan niet gecontroleerd worden of er inderdaad schendingen van het internationaal recht plaatsvinden, betoogde Van Weel. "We weten de exacte intenties van de VS niet."

Problematisch

GroenLinks-PvdA-Kamerlid Piri noemde het uitblijven van een veroordeling van het geweld "problematisch". "Natuurlijk moeten de dingen worden onderzocht, en ik ga ervan uit dat dat gebeurt", zei Van Weel, maar dat is nu "het eerste proces dat moet worden doorlopen".

Van Weel benadrukte evenwel ook dat Nederland "beslist geen onderdeel van de operatie van de Amerikanen wil worden".

Artikel 1 van de Grondwet, waarin staat dat iedereen gelijk behandeld moet worden, gaat boven de vrijheid die ouders hebben om scholen op te richten met een religieuze grondslag. Dat vindt een meerderheid van de Tweede Kamer, die een motie van VVD-Kamerlid Kisteman daarover steunt.

In de motie wordt het kabinet verzocht te onderzoeken hoe het discriminatieverbod uit artikel 1 "nooit kan worden geschonden door de levensbeschouwelijke richting van een school". Op sommige reformatorische en islamitische scholen wordt bijvoorbeeld onderwezen dat vrouwen niet in alles gelijk zijn aan mannen en dat homoseksualiteit een zonde is.

In september berichtte Nieuwsuur over scholen die boodschappen uitdragen die botsen met democratische waarden als gelijkheid en verdraagzaamheid. Leerlingen die worstelen met hun seksualiteit vertelden dat ze zich niet veilig voelden om daarvoor uit te komen.

CDA-leider Bontenbal verdedigde tijdens de verkiezingscampagne in Nieuwsuur de onderwijsvrijheid en stelde dat grondrechten wat hem betreft mogen botsen. Achteraf vond hij dat geen goede reactie, hij had te weinig begrip getoond voor de leerling.

De Kamer vindt nu dat scholen ruimte moeten hebben en houden voor een eigen identiteit, maar dat dat "nooit mag leiden tot uitsluiting of het beperken van de vrijheid, gelijkwaardigheid of veiligheid van leerlingen".

Christelijke partijen tegen

De motie haalde het na een hoofdelijke stemming met een zeer klein verschil: 72 Kamerleden stemden voor, 70 tegen. Die tegenstemmen kwamen van christelijke partijen als CDA, SGP en ChristenUnie, maar ook PVV, JA21, Forum voor Democratie en Denk stemden tegen.

De tegenstanders vinden het principieel onjuist om het ene grondrecht belangrijker te maken dan het andere. Ook de onderwijsvrijheid is geregeld in de Grondwet, in artikel 23. En alle artikelen van de Grondwet zijn even belangrijk, stellen zij. En dat betekent dat de verschillende grondrechten soms zullen schuren.

"Klassieke vrijheden worden per motie bij het oud vuil gezet", concludeerde SGP'er Diederik van Dijk in een stemverklaring. "Dat staat haaks op onze Grondwet." Hij noemde het voorstel van de Kisteman "een nieuw dieptepunt".

'Onliberaal'

Net als de ChristenUnie en JA21 vindt de SGP dat de VVD met een "onliberaal" plan komt. "Als de VVD verschillen in opvattingen niet meer durft te verdragen, dan maak ik mij grote zorgen over het besef van vrijheid en democratie", zei Kamerlid Ceder van de ChristenUnie.

Demissionair staatssecretaris Becking van Onderwijs heeft toegezegd dat hij in het voorjaar een brief aan de Kamer zal sturen over hoe artikel 1 en 23 van de Grondwet zich tot elkaar verhouden.

Tegenstanders hopen dat Becking dan tot de conclusie zal komen dat er niets hoeft te veranderen.

Rianne Letschert, de bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht, wordt de nieuwe informateur namens D66. Het is de bedoeling dat zij de volgende ronde gesprekken gaat leiden tussen Jetten (D66), Bontenbal (CDA) en Yesilgöz (VVD). Letschert is ook voorzitter van het Nationaal Groeifonds.

Morgen is er eerst een Kamerdebat over het eindverslag van informateur Buma (CDA). Die kwam tot de conclusie dat er nu geen mogelijkheden zijn voor een meerderheidskabinet. De VVD blokkeert GL-PvdA en D66 ziet niets in een coalitie met JA21.

D66 zal de Kamer weer formeel een voorstel doen voor de volgende fase in de formatie. Naar verwachting gaat een meerderheid van de Kamer akkoord, ook al stemmen PVV en GL-PvdA waarschijnlijk tegen.

Dan kan de nieuwe informateur aan de slag en sluit de VVD zich aan bij de inhoudelijke gesprekken. Het gezamenlijke stuk, de "positieve agenda" van Bontenbal en Jetten, wordt dan weer tegen het licht gehouden.

Kijk hier hoe de verschillende partijen tegen de volgende stap in de formatie aankijken:

Debat live bij NOS

De NOS zendt het debat morgen vanaf 11.30 uur (in verband met wijziging Kameragenda, was 11.00 uur) live uit op NPO 1, NOS.nl en NPO Politiek en Nieuws.

Nu de klus van informateur Buma klaar is, en D66, VVD en CDA verder moeten onderhandelen over een "stabiel kabinet", is er nog altijd kans op een minderheidskabinet. Nederland heeft daar amper ervaring mee, in tegenstelling tot Scandinavische landen. Wat valt er van hen te leren?

Politicologen uit Denemarken en Zweden zijn positief over minderheidskabinetten. Tegelijkertijd waarschuwen ze dat hun politieke systemen en "mores" verschillen van die in Nederland.

Een minderheidskabinet is een regering die bestaat uit partijen die geen meerderheid hebben in het parlement. Als ze wetten willen invoeren, moeten ze steun zoeken bij een of meerdere partijen die niet in de regering zitten.

Kabinet-Rutte I (2010-2012), dat bestond uit VVD en CDA, was het laatste minderheidskabinet. Al zien sommigen dat anders: de PVV gaf destijds gedoogsteun, waardoor het veel weg had van een reguliere meerderheidsregering. Het bleek een ongelukkig politiek huwelijk dat al na anderhalf jaar strandde.

Het laatste échte minderheidskabinet dateert uit 1939: kabinet-Colijn V hield het toen slechts enkele dagen vol.

Kans op minderheidskabinet

Informateur Buma diende vandaag zijn eindverslag in. Daarin staat dat D66, CDA en VVD verder gaan praten in de formatie. Zowel de meerderheid- als de minderheidsvariant ligt nog op tafel.

In het verslag staat onder meer dat GroenLinks-PvdA en JA21 een eventuele minderheidscoalitie niet structureel willen steunen. Voor D66 heeft een minderheidscoalitie de voorkeur boven een coalitie met JA21. VVD wil niet in een coalitie met GroenLinks-PvdA, maar ziet "een vorm van parlementaire samenwerking" met hen wel zitten.

In Zweden en Denemarken zijn de meeste kabinetten minderheidskabinetten. In Noorwegen de afgelopen vijftig jaar zelfs allemaal. Die kabinetten zitten doorgaans de hele rit uit en leveren stabiel beleid op, vertelt de in Denemarken geboren politicoloog Claes de Vreese van de Universiteit van Amsterdam.

De Denen doen het vaak anders dan Rutte I. In plaats van één gedoogpartij te kiezen (wat hier de PVV was) hanteren zij doorgaans een vrijere variant. De coalitiepartij of -partijen schrijven een regeerakkoord op hoofdlijnen, "en dan is het de kunst om per onderwerp aansluiting te krijgen bij andere partijen."

Maar er is een groot verschil, ziet De Vreese. Nederland heeft ook een Eerste Kamer die akkoord moet gaan met regeringsbeleid. Het is van belang dat coalities ook daar een meerderheid hebben. Scandinavische landen hebben zo'n Eerste Kamer niet.

Daarnaast kennen Scandinavische landen een structuur van blokkenpolitiek: alle partijen horen bij een links of rechts blok. Partijen uit hetzelfde blok zijn doorgaans loyaal aan elkaar en steunen in de meeste gevallen de regeringspartij uit hun blok. Nederland heeft die loyaliteitstraditie niet of minder.

Uiteindelijk is de opstelling van oppositiepartijen misschien nog wel het meest bepalend voor het succes van een minderheidskabinet, stelt De Vreese. "Die moeten bereid zijn deals te sluiten, en niet bij de eerste de beste kwestie dat ze niet hun zin krijgen een motie van wantrouwen indienen."

Dat laatste zou in Nederland een probleem kunnen zijn: het aantal moties van wantrouwen ligt al jaren relatief hoog. Dat lijkt niet los te zien van de verharding van het debat in politiek Den Haag.

In Scandinavië is juist een sterke traditie van "constructieve oppositie", zegt de Zweedse politicoloog Maria Thürk van de Universiteit van Uppsala. "Partijen gaan met elkaar aan tafel met de intentie er samen uit te komen." De Vreese beaamt dat: "In Denemarken heerst een norm van: compromissen sluiten, elkaar wat gunnen en ook vertrouwen hebben dat je er gezamenlijk uitkomt. Dus dat zit 'm echt in de politieke cultuur."

ChristenUnie en 50PLUS enthousiast

Een minderheidskabinet is volgens De Vreese juist voor kleinere oppositiepartijen aantrekkelijk. "Zij kunnen invloed uitonderhandelen en zich profileren op inhoud." Vooral ChristenUnie en 50PLUS hebben wel oren naar zo'n constructie, zeiden ze vorige week tegen Nieuwsuur. Ook FvD, SP, SGP, PvdD, en Volt lieten weten in meer of mindere mate open te staan voor het af en toe steunen van regeringsbeleid.

Politicoloog Thürk deed onderzoek naar minderheidskabinetten en trok een conclusie die kleine oppositiepartijen met belangstelling zullen lezen. Ze zag dat oppositiepartijen die slechts sporadisch aansluiten bij kabinetsplannen minder risico lopen op zetelverlies bij volgende verkiezingen. "Partijen die expliciet gedoogsteun leveren, zoals de PVV in Rutte-I, lopen dat risico wel. Maar uit ons onderzoek blijkt dat partijen die per onderwerp bepalen of ze de coalitie steunen, geen verlies lijden."

'Riskant experiment' in crisis?

Het nieuwe kabinet krijgt een aantal pittige dossiers voor de kiezen. Volgens GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver is een minderheidsvariant een "riskant experiment" nu de wereld "in de fik" staat. Hij wil daarom een volledige aanpak van problemen en niet losse keuzes per onderwerp.

Maar crises hoeven geen reden te zijn 'op safe' te spelen, zegt Thürk. "Een minderheidskabinet waarbij per kwestie steun wordt gezocht, functioneert doorgaans goed in een crisis. De flexibiliteit die zo'n kabinet heeft bij het zoeken van steun kan juist enorm helpen."

"Het is zonder meer waar dat mijn werk als informateur bemoeilijkt is door de blokkades", erkende informateur Buma bij de presentatie van zijn eindverslag vanmiddag. Na drie weken onderhandelen moest hij tot de conclusie komen dat er op dit moment nog steeds geen mogelijkheden zijn voor het vormen van een meerderheidskabinet. De VVD blokkeert GroenLinks-PvdA en D66 ziet niets in een coalitie met JA21.

Buma's voorganger Koolmees kwam drie weken geleden tot ongeveer dezelfde conclusie en vond een uitweg door de twee grote winnaars van de verkiezingen, D66 en CDA, aan het schrijven te zetten. Buma doet nu min of meer hetzelfde, alleen schuift nu de VVD aan. "Het is een stap voorwaarts, geen doorbraak", aldus de CDA'er. Het eindresultaat van de besprekingen moet wat hem betreft een "regeerbasisakkoord" worden.

Op basis daarvan moet "een stabiel kabinet" gevormd kunnen worden, staat in het advies. Dat kan een minderheidskabinet zijn dat voor meerderheden steun moet zoeken bij de oppositie, maar wellicht veranderen de komende weken de posities nog en kan er toch een coalitie gebouwd worden die een meerderheid heeft in de Tweede Kamer en behoorlijke steun heeft in de Eerste Kamer.

Standpunten niet wezenlijk veranderd

Want inhoudelijk liggen de partijen niet zo ver uit elkaar, betoogde Buma. Maar de blokkades blijven. Het onderlinge telefoonverkeer van afgelopen weekend tussen de partijleiders heeft de standpunten "niet wezenlijk veranderd". Maar D66, VVD en CDA zijn nu wel bereid deze volgende stap te zetten. Buma adviseert hen om in de komende fase ook te praten met andere partijen. "Hoe breder, hoe beter."

Uit zijn verslag blijkt dat er hier en daar wel wat kleine openingen zijn. JA21 "wil nadenken" over samenwerking met een minderheidskabinet van D66, VVD en CDA. En VVD-leider Yesilgöz stapt niet in een kabinet met GroenLinks-PvdA, maar in het verslag van de informateur staat wel dat de VVD "beseft dat op sommige onderwerpen een vorm van parlementaire samenwerking met ook GroenLinks-PvdA nodig kan zijn".

De uiteindelijke vorm van een nieuw kabinet staat dus nog lang niet vast. CDA-leider Bontenbal opperde de mogelijkheid van deelakkoorden of begrotingsakkoorden met andere partijen om plannen toch door het parlement te krijgen. Zo'n constructie vraagt volgens hem om "een andere politiek cultuur" in Den Haag. Hij hoopt op een constructieve rol van de oppositie.

Ondertussen is GroenLinks-PvdA-leider Klaver behoorlijk chagrijnig, omdat hij in zijn ogen uitgesloten wordt. D66-voorman Jetten ziet dat anders. "Andere partijen zullen noodzakelijk zijn om meerderheden te krijgen. Het is juist een unieke kans voor die partij. Ik zal altijd een uitgestoken hand naar de heer Klaver blijven uitsteken."

Woensdag debat

Woensdag wordt het eindverslag van Buma besproken in een debat in de Tweede Kamer. Als er voldoende steun is voor deze volgende stap - en daar lijkt het wel op - dan wordt er een nieuwe informateur van D66-huize aangesteld. Wellicht wordt er ook een deadline afgesproken voor deze fase. Jetten wil "maximaal tempo maken", maar wijst ook op de komende kerstvakantie.

Buma zei dat hij er vertrouwen in heeft dat er uiteindelijk een nieuw kabinet komt, maar deed wel een oproep: "Het vergt bij alle partijen het besef dat formeren een proces is van geven en nemen, en van anderen wat gunnen." Vooral dat geven is de afgelopen weken te weinig gebeurd om tot een meerderheidsvariant te komen, concludeerde hij. Buma noemde daarbij bewust geen partijen bij naam.

D66, VVD en CDA gaan met elkaar verder onderhandelen over een kabinet. Het zou kunnen leiden tot een minderheidskabinet, blijkt uit uitspraken van de leiders van de drie partijen vanmiddag na formatieoverleg. Volgens D66-leider Jetten zal informateur Buma vanmiddag "uitgebreider mededelingen doen over het vervolg".

Een minderheidskabinet ligt ook als optie op tafel, omdat vooralsnog alle onderzochte varianten voor een meerderheidskabinet niet op genoeg steun kunnen rekenen. Volgens D66-leider Jetten vereist het "maximale creativiteit en verantwoordelijkheid" en is het belangrijk om "niet in een eindeloze politieke impasse" te blijven zitten.

CDA-leider Bontenbal en VVD-leider Yesilgöz spreken nadrukkelijk van een "tussenstap". Bontenbal zegt te willen "waken voor te veel optimisme".

Beweging

Wat het voor de inhoud betekent, bij bijvoorbeeld stikstof, wonen en asiel, is nog onduidelijk. Het ligt voor de hand dat over de "positieve agenda" die Jetten en Bontenbal presenteerden, nog zal worden onderhandeld. Met het besluit met zijn drieën te praten, stralen de drie partijen uit dat ze vinden dat het op grote thema's nu snel in beweging moet komen.

Yesilgöz sprak van een "prima tussenstap". Zij hoopt nog altijd dat JA21 aan het eind van de route erbij kan komen. Een minderheidskabinet kan volgens haar ook een "eindhalte" zijn, maar er zal "altijd gezocht moeten worden naar meerderheden".

Want een minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA heeft 66 zetels in de Tweede Kamer, en heeft dus steun van oppositiepartijen nodig om plannen aan een meerderheid van 76 zetels te helpen. In de Eerste Kamer zijn de drie partijen verder verwijderd van een meerderheid. D66, VVD en CDA hebben daar 22 van de 75 zetels.

Oppositie

Steun uit de oppositie is voor de drie partijen nog verre van zeker. GroenLinks-PvdA-leider Klaver liet vanochtend al blijken dat hij bepaald niet blij is met een minderheidskabinet. Volgens hem worden bij zo'n variant "kiezers die voor verandering hebben gekozen, belazerd".

Klaver noemt de minderheidsvariant een "riskant experiment" nu er zo veel onzekerheden in de wereld zijn, en verzekerde de partijen niet zomaar van zijn (gedoog)steun.

Welke opties lagen op tafel maar lukten niet?