D66 is van plan morgen Wouter Koolmees naar voren te schuiven als verkenner in de kabinetsformatie. Dat bevestigen Haagse bronnen na een bericht van RTL Nieuws. Morgenmiddag bepalen de fractievoorzitters onder leiding van Kamervoorzitter Bosma hoe de weg naar een nieuw kabinet moet beginnen.

Het is gebruikelijk dat de grootste partij het voortouw krijgt en één of meer verkenners mag voordragen. De laatste stemmen worden nog geteld, maar D66 wordt vrijwel zeker de grootste partij. De andere partijen moeten nog wel met de voordracht van Koolmees instemmen.

Koolmees (48) is de hoogste baas van de Nederlandse Spoorwegen. In kabinet- Rutte III was hij namens D66 minister van Sociale Zaken.

Al eerder verkenner

Hij was in 2021 ook al betrokken bij de kabinetsformatie. Eerst werd hij samen met Tamara van Ark van de VVD benoemd tot verkenner, maar die opdracht werd al gauw ingetrokken omdat de Kamer verkenners wilde die verder van de politiek afstonden. Aanleiding was de commotie rond hun voorgangers Ollongren en Jorritsma en de 'functie elders'- notitie.

Later die formatie werd Koolmees informateur. Samen met VVD'er Johan Remkes wist hij VVD, CDA, D66 en ChristenUnie te bewegen hun samenwerking voort te zetten in kabinet-Rutte IV.

Bronnen rond D66 melden dat Koolmees goed ligt bij zowel linkse als rechtse partijen en daarom geschikt zou zijn als verkenner. Partijleider Jetten heeft een voorkeur voor een breed middenkabinet, met zowel de VVD als GroenLinks-PvdA.

Verkenner Wouter Koolmees wil vaart maken met de kabinetsformatie en praat vandaag in koppeltjes met tegenpolen VVD en GL-PvdA, en met D66 en JA21 om te horen hoe groot hun onderlinge verschillen nou écht zijn.

Om een kabinet te vormen zijn er compromissen nodig, zegt hij. Dus of VVD moet de blokkade tegen links opheffen of D66 moet onderzoeken of samenwerking met JA21 mogelijk is. Ook al ziet D66-leider Rob Jetten dat niet snel gebeuren.

In deze podcast vertellen NOS-journalisten en D66-watcher Lars Geerts en JA21-watcher Ewoud Kieviet over de afstand tussen de partijen en de vraag of die misschien tóch overbrugd kan worden.

In de podcast van dinsdag legden VVD-watcher Wilma Borgman en GroenLinks-PvdA-watcher Wilco Boom de inhoudelijke verschillen tussen die partijen al onder de loep.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Redactie: Lisa Konings

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

Thom de Graaf stopt over acht maanden als vice-president van de Raad van State. Dat doet hij vooral om persoonlijke redenen. "Aan mijn privéleven en andere belangstellingen dan werk ben ik te weinig toegekomen", schrijft hij in een persverklaring.

De Raad van State is het orgaan dat de regering en het parlement adviseert. Daarnaast is het de hoogste bestuursrechter van het land. De Koning is volgens de Grondwet de voorzitter van de Raad van State, maar de vice-president heeft het dagelijkse bestuur in handen.

'Functie niet te lang uitoefenen'

Volgens de regels had De Graaf nog een jaar mogen aanblijven, maar dat vindt hij zelf geen goed idee. "Ik vind dat een functie als die van mij niet te lang moet worden uitgeoefend door dezelfde persoon, nu in het algemeen gebeurtenissen, informatie en personen steeds sneller wisselen."

BBB-leider Caroline van der Plas noemde de Raad van State eerder "te politiek gekleurd" en vond dat er "veel D66-mensen" in zitten, omdat het instituut kritisch was op meerdere voorstellen van het kabinet-Schoof.

De Graaf was van 1998 tot 2003 fractievoorzitter van D66 in de Tweede Kamer, ook was hij vice-premier en minister in het kabinet-Balkenende II. Hij is het niet met Van der Plas eens en vindt dat haar kritiek de rechtstaat ondermijnt.

Op zoek naar opvolger

De Raad van State moet nu op zoek naar een opvolger, die zal op 1 juli 2026 beginnen. Die opvolger zal bij koninklijk besluit worden benoemd, nadat de ministerraad er goedkeuring voor heeft gegeven.

"Tot die tijd ben ik nog volop in functie", zegt De Graaf. "De komende maanden zal voor mij weliswaar alles voor het laatst zijn, maar ik zal met dezelfde energie en inzet als de afgelopen jaren mijn werk blijven doen."

Zoals verwacht is Jesse Klaver de nieuwe fractievoorzitter van GroenLinks-PvdA in de Tweede Kamer. Dat heeft de fractie vanochtend besloten. Klaver volgt Frans Timmermans op, die vorige week opstapte vanwege een teleurstellend verkiezingsresultaat.

"Leiderschap betekent soms een stap opzij doen", zei Klaver kort nadat hij was aangewezen als fractievoorzitter. "Maar soms moet je ook een stap vooruitzetten als de situatie erom vraagt. Dat is wat ik vandaag heb gedaan." Klaver was de enige kandidaat.

Klaver was enig kandidaat, zo bleek bij de presentatie:

De 39-jarige Klaver zit al ruim vijftien jaar in de Kamer en was jarenlang leider van GroenLinks. Twee jaar geleden was hij al korte tijd leider van de gefuseerde GL-PvdA-fractie, tot het aantreden van Timmermans. De afgelopen jaren gold Klaver als zijn secondant.

Voor zijn politieke carrière was Klaver voorzitter van de jongerentak van vakbond CNV, lid van de Sociaal-Economische Raad (SER) en had hij verschillende functies bij Dwars, de jongerenafdeling van GroenLinks.

Moorman en Lahlah

Gisteren werd bekend dat aanstaand Kamerlid Marjolein Moorman voorlopig geen fractievoorzitter wil worden. Ze noemde Klaver voor de komende tijd "de meest logische en verreweg de beste keuze". Eerder werd ook al duidelijk dat de nummer 2 op de kandidatenlijst voor de Kamerverkiezingen, Esmah Lahlah, ook niet wilde.

De komende tijd wordt er geformeerd in Den Haag en daar heeft Klaver ervaring mee. Die deed hij op in 2017, toen hij als GroenLinks-leider betrokken was bij een - uiteindelijk mislukte - formatiepoging met VVD, CDA en D66.

In de formatie moet duidelijk worden of GroenLinks-PvdA in de regering of in de oppositie gaat zitten. In de twintig leden tellende fractie heerst volgens ingewijden het gevoel dat ze liever regeren, maar "er moet wel iets te regeren zijn".

Het is overigens niet gezegd dat Klaver hiermee automatisch de lijsttrekker voor GL-PvdA wordt in een volgende verkiezingscampagne. Daar beslist de fusiepartij op een later moment over.

Bezwaren van VVD

Bij verschillende partijen was de afgelopen tijd achter de schermen de hoop te horen dat het vertrek van Timmermans samenwerking met de VVD makkelijker zou maken. Daarmee zou de kans op een 'middenkabinet' van D66, VVD, CDA en GL-PvdA kunnen toenemen.

Het is geen geheim dat VVD-leider Yesilgöz en Timmermans elkaar niet goed lagen, dus wellicht kan deze leiderschapswissel iets teweegbrengen, is het idee. Tegelijk is het bezwaar van de VVD tegen GL-PvdA zeker niet alleen van personele aard. Ook inhoudelijk zijn er grote verschillen, bijvoorbeeld op migratie en economische onderwerpen.

Zondagmiddag, dertien graden en veel regen. Op een hockeyveld in Den Haag speelt Klein Zwitserland in de hoofdklasse tegen Bloemendaal. Langs de lijn: D66-leider Rob Jetten, de grote winnaar van de Tweede Kamerverkiezingen en misschien wel de nieuwe minister-president van Nederland.

Na weken van debatten, speeches en campagne voeren staat hij 'gewoon' weer langs het veld. Gewoon, want hij is er bijna elk weekend bij. "Zelfs in de stromende regen", grijnst Jetten. Zijn verloofde, Nicolás Keenan, is tophockeyer en Argentijns international. Al sinds 2017 speelt hij voor Klein Zwitserland.

Van debat naar zijlijn

"Ik ben hier om hem bij te staan en te supporten," zegt Jetten met paraplu naast het veld. Keenan revalideert van een blessure en doet dus niet mee. "Nicolás is vorige week mee geweest naar televisiedebatten, dus ik vind het belangrijk om er nu voor hém te zijn."

De 28-jarige Keenan kwam acht jaar geleden naar Nederland voor zijn sport. En bij Klein Zwitserland zijn ze daar maar wat blij mee, vertelt oud-international en bestuurslid Jaap-Derk Buma. "Hij is bijzonder, en voor veel mensen een voorbeeld. Ik zei laatst nog tegen hem: jouw verhaal wordt steeds meer een boek. Maar voor ons blijft hij gewoon Nico, die hier op de club hoort."

Volgens Buma is de sfeer op de club nuchter. "Het is ons kent ons hier. Ook nu D66 waarschijnlijk de grootste partij is, verandert dat niet. Al passen we ons natuurlijk aan als dat ooit nodig is."

In Keenans geboorteland Argentinië is enthousiast gereageerd op de uitkomst van de verkiezingen. Nederland heeft nu immers een koningin met Argentijnse roots en straks misschien ook een 'first gentleman'. Keenan: "Dat is daar echt een big deal. Het verbaasde me hoe breed dat werd opgepakt. Overal in de wereld was de Nederlandse politiek nieuws."

Zenuwen in omgekeerde rollen

Goed slapen, gezond eten, pieken op de juiste momenten en rust pakken als het kan. De levens van Jetten en Keenan lijkt opvallend veel op elkaar. "We leven allebei onder behoorlijke druk", zegt de speler van Klein Zwitserland. "Daarin helpen we elkaar. We houden elkaar gemotiveerd en zien veel gelijkenissen."

Jetten vult aan: "Tijdens de campagne profiteerde ik van het strenge, gezonde regime thuis. Dat heeft me er fit doorheen geholpen."

Fit, ja. Maar ook kalm, in tegenstelling tot zijn partner. "In de slotfase van de campagne vroegen mensen hoe ik zo rustig bleef", zegt Keenan lachend. "Nou, dat lukte me absoluut niet. Ik was zó nerveus voor hem."

De 38-jarige politicus herkent dat: "Tijdens de exitpoll was hij zenuwachtiger dan ik. Zoals ik tijdens de Olympische Spelen in Parijs, toen Nicolás speelde, veel gespannener was dan hij."

Drukke periode

De twee, die elkaar leerden kennen in een Haagse supermarkt, wacht met de verkiezingswinst van D66 een drukke periode. "We weten nog niet hoe de komende tijd eruit gaat zien", zegt Keenan. "Maar we vinden daar sowieso wel een weg in."

Jetten is het daarmee eens. Ook als hij straks misschien premier is, wil hij bij Klein Zwitserland blijven komen. Voor zijn verloofde, maar ook voor zichzelf. "De gezelligheid langs de lijn, daarna even een biertje in de kantine... Daar genieten veel Nederlanders elk weekend van. Dus ik ook."

En het hockey?

Klein Zwitserland kon het goede voorbeeld van D66 niet volgen: de ploeg verloor met 2-0 van Bloemendaal.

De fractie van GroenLinks-PvdA komt om 11.00 uur samen om een nieuwe fractievoorzitter te kiezen. Nu Marjolein Moorman heeft aangegeven voorlopig niet voor die functie te gaan, wordt Jesse Klaver vrijwel zeker de nieuwe fractieleider.

Moorman zei gisteren in haar eigen podcast De Binnenkamer dat Klaver gezien zijn jarenlange ervaring op dit moment "verreweg de beste" kandidaat is om fractievoorzitter te worden.

Eerder gaf de nummer 2 op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen, Esmah Lahlah, ook al aan dat ze Frans Timmermans niet wil opvolgen. Die mededeling kwam overigens niet onverwacht, na de gang van zaken rond haar sollicitatie naar het burgemeesterschap in Tilburg.

Ervaring

Ook de namen van Habtamu de Hoop (nummer 8) en Lisa Westerveld (5) klonken hier en daar nog in de wandelgangen, maar achter de schermen gaat iedereen nu uit van Klaver.

Daarbij speelt mee dat Klaver al ervaring heeft met het onderhandelen over een formatie. Die ervaring deed hij op in 2017, toen hij als GroenLinks-leider betrokken was bij een - uiteindelijk mislukte - formatiepoging met VVD, CDA en D66.

Overigens wordt degene die de vorige week opgestapte Timmermans nu gaat vervangen niet per se de nieuwe lijsttrekker bij een volgende campagne, zo benadrukte Kamerlid Piri afgelopen donderdag. Moorman zei gisteren in haar podcast ook meermalen dat Klaver "voor dit moment" de beste optie is.

Regeren of in oppositie?

De komende tijd zal onder meer duidelijk worden of GroenLinks-PvdA in de regering of in de oppositie gaat zitten. In de twintig mensen tellende fractie heerst volgens ingewijden het overheersende gevoel dat ze liever regeren, maar "er moet wel iets te regeren zijn".

Daarom is het gevoel dat er eerst maar eens gekeken moet worden of andere partijen er over rechts uitkomen, aangezien rechtse partijen ook een meerderheid hebben. Mocht dat niet lukken, dan heeft GroenLinks-PvdA een betere onderhandelingspositie, klinkt het.

Rob Jetten van de grootste partij D66 maakte er vorige week geen geheim van dat juist een middenkabinet met VVD, GroenLinks-PvdA en CDA zijn voorkeur heeft. Dat zijn samen 86 zetels: Jetten ziet het als zijn opdracht zo veel mogelijk kiezers aan te spreken. Maar de VVD voelt vooralsnog niets voor samenwerken met GroenLinks-PvdA.

Die partij ziet meer in een coalitie 'over rechts' met D66, VVD, CDA en JA21. De combinatie staat nu op 75 zetels maar dat zouden er met een restzetel voor D66 misschien nog 76 kunnen worden.

Uitdagende taak

In de oppositie of in een kabinet: niet alleen de nieuwe fractievoorzitter maar ook de later te kiezen uiteindelijke leider van GroenLinks-PvdA wacht een uitdagende taak. De fusiepartij - die het met Timmermans aan het roer als sterk links blok moest opnemen tegen rechts - werd immers fors afgestraft en verloor vijf zetels.

Politicologen zien een deel van de oorzaak van het zetelverlies op links in het uitblijven van een aansprekend verhaal op de thema's wonen en migratie. Linkse partijen slagen er volgens hen onvoldoende in het debat te sturen naar thema's zoals zorg of het minimumloon. Het is aan een nieuwe leider om op deze onderwerpen met een aansprekender verhaal te komen.

Een tweede uitdaging is het in goede banen leiden van de definitieve fusie, die op de agenda staat voor volgend jaar. Hoewel hier en daar nog sprake is van enig verzet, is het algemene gevoel in de fractie en in beide moederpartijen dat de discussie over de fusie vrijwel uitgedoofd is.

Aanstaand GroenLinks-PvdA-Kamerlid Marjolein Moorman wil geen fractievoorzitter worden. Dat zegt ze in de podcast De Binnenkamer, die ze samen met haar man Harmen van der Veen maakt.

Moorman zegt het "heel logisch" te vinden als Jesse Klaver de nieuwe fractieleider wordt als opvolger van Frans Timmermans. Ze wijst erop dat Klaver al "superlang in de Tweede Kamer zit" en al ervaring met een formatie heeft. Moorman heeft dat naar eigen zeggen vrijdag ook al te kennen gegeven aan Klaver en de fractie.

Ze erkent dat ze zelf ook ervaring heeft, vooral in het stadsbestuur van Amsterdam en ook met coalitievorming, maar noemt Klaver "voor de komende tijd de meest logische en verreweg de beste keuze".

Morgen bijeen

Morgen om 11.00 uur komt de deze week gekozen fractie van GroenLinks-PvdA bijeen om een nieuwe fractieleider te kiezen. Nu Moorman niet beschikbaar is, lijkt de kans groot dat Klaver het wordt.

Het gaat overigens uitdrukkelijk om een fractievoorzitter voor de komende periode, zei Kamerlid Piri vorige week, en niet over wie de partijleider wordt die lijsttrekker zal zijn bij volgende verkiezingen.

Voor die rol zien verschillende mensen in de partij Moorman ook als een goede keuze. Ze was de afgelopen jaren wethouder in Amsterdam en stond op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen van deze week op plaats 6.

'Vier vrouwen met voorkeursstemmen in Kamer'

Ondertussen gaan ze er bij GroenLinks-PvdA van uit dat er vier kandidaten met voorkeursstemmen in de Kamer komen, zo bevestigen bronnen. Het gaat om vier vrouwen.

Nummer 32 op de lijst Barbara Kathmann, nummer 27 Lisa Vliegenthart, nummer 25 Mikal Tseggai en nummer 24 Fatihya Abdi zouden genoeg stemmen hebben gekregen om de Kamer in te gaan.

Het zou ten koste gaan van onder anderen de kandidaat-Kamerleden Wimar Bolhuis, Geert Gabriëls en Jimme Nordkamp, die op de plekken 18 tot en met 20 stonden. Ook de nummer 21 Jade van der Linden loopt waarschijnlijk een zetel mis. Zij kwam in aanmerking voor de zetel die vrijkwam door het vertrek van Timmermans.

Buy Now, Pay Later aan banden

Tussen al het verkiezingsgeweld door, wordt in Den Haag ook nog gewoon beleid gemaakt. Zo heeft het demissionaire kabinet besloten strengere regels in te stellen voor Buy Now, Pay Later-diensten, zoals achterafbetaaldienst Klarna.

Het kabinet wil vooral jongeren beschermen. Zij belanden soms in diepe schulden als gevolg van uitgesteld betalen.

In gesprek met demonstranten over de politiek

We bespreken de nieuwe politieke toekomst van Nederland. Niet met politici, maar met ontevreden Nederlanders die de afgelopen tijd de straat op gingen om te demonstreren.

De een demonstreerde voor strenger klimaatbeleid, de ander tegen de komst van asielzoekers en weer een ander uit onvrede over Nederlands Gaza-standpunt. Wat vinden ze van de uitslag van de verkiezingen en hoe denken ze dat 'hun' thema's worden aangepakt?

Terwijl de nek-aan-nekrace tussen D66 en PVV nog altijd niet officieel is beslecht, is al wel duidelijk dat veel kiezers van partij zijn gewisseld. Een deel ging naar links, een deel ging naar rechts, een groeiende groep stemde blanco, en een deel stemde helemaal niet. In dit artikel zie je vier kaarten en graphics die deze verschuivingen laten zien.

Versnipperd landschap

We beginnen met de uitslagenkaart van Nederland. Net als in 2023 kleurt een groot deel van de gemeenten op de landkaart PVV-lichtblauw. Verspreid over het land duikt echter volop lichtgroen (D66) en donkergroen (CDA) op - het okergeel van NSC van twee jaar geleden is volledig verdwenen.

Electoraal geograaf Josse de Voogd ziet een veelkleurige kaart die symbool staat voor de versnippering van het politieke landschap. Hij raadt aan om te letten op het aantal inwoners per gemeente. "Op de landkaart lijkt de PVV veel groter, omdat die in veel kleine gemeenten de grootste werd. Maar afgaand op de inwoneraantallen zie je beter dat ze ongeveer even groot zijn als D66."

In veel steden heeft D66 de koppositie overgenomen van GroenLinks-PvdA. "D66 doet het ook goed in de randgebieden om grote gemeenten heen, plekken waar normaal de VVD sterk is", zegt De Voogd.

D66 kreeg woensdag de meeste zetels erbij van alle partijen: 17, al kunnen dat er ook nog 18 worden. "D66 heeft als een spons vanuit alle hoeken kiezers opgenomen, zowel van links als van rechts", zegt politicoloog Matthijs Rooduijn.

Zo'n 7 procent van de huidige D66-aanhang had twee jaar geleden nog PVV gestemd, zo blijkt uit het op de verkiezingsavond gepubliceerde Kiezersonderzoek van Ipsos I&O voor de NOS. "Dat is heel bijzonder", concludeert Rooduijn.

Leegloop bij NSC

NSC verloor de meeste zetels: alle 20. Ongeveer een op de vijf kiezers die in 2023 op NSC stemden, stapte over op D66. De andere kiezers maakten overwegend de overstap naar rechtse partijen.

"NSC is helemaal leeggelopen en dat vertelt een belangrijk verhaal over de verkiezingen", zegt Rooduijn. Hij spreekt van "electorale volatiliteit", oftewel dat veel kiezers gewisseld zijn van partij. Slechts twee keer eerder werden er meer zetels tussen partijen gewisseld dan bij deze Tweede Kamerverkiezingen, aldus de politicoloog.

"Partijen kennen tegenwoordig enorme pieken en dalen. Pieter Omtzigt werd twee jaar geleden gezien als een politieke messias en van zijn partij is twee jaar verder niets meer over." Slechts 2 procent van de NSC- achterban bij de vorige verkiezingen koos ditmaal opnieuw voor die partij.

Afhakers bij BBB

Ook BBB worstelt om kiezers vast te houden, zo blijkt uit het kiezersonderzoek. Ongeveer een kwart van de mensen die twee jaar geleden op de partij stemden, deed dat nu opnieuw. Door aanwas van nieuwe kiezers bleef het zetelverlies relatief beperkt: BBB ging van 7 naar 4 zetels.

Bijna een op de vijf BBB-kiezers ging helemaal niet meer naar het stembureau. Dat is voor zover bekend het grootste aandeel afhakers van alle partijen met zetels in de Tweede Kamer. Bij FVD waren er net iets minder mensen die nu thuisbleven op verkiezingsdag (16 procent). Bij NSC en PVV ging ongeveer een op de tien kiezers niet meer stemmen.

Het afhaken van BBB'ers heeft volgens Rooduijn waarschijnlijk te maken met een combinatie van factoren. Zo hebben partijen die al vele jaren of zelfs decennia bestaan vaker een meer stabiele achterban dan een nieuwe partij. De enorme schommelingen bij het CDA en voorheen de PvdA onderstrepen echter dat ook gevestigde partijen allesbehalve verzekerd zijn van een trouwe achterban.

"Mogelijk heeft het afhaken van kiezers ook te maken met de koerswijziging van BBB, die dicht bij die van de PVV lag", zegt de politicoloog. Als laatste wijst hij erop dat de BBB, evenals de andere regeringspartijen, slecht gepresteerd hebben in het kabinet-Schoof.

CDA terug van weggeweest?

Onder Henri Bontenbal werd het aantal CDA-zetels bijna verviervoudigd. In deze kiezersgroep had een op de drie twee jaar geleden nog een NSC-kandidaat aangevinkt op het stemformulier. Opvallend is dat er nauwelijks ex-BBB'ers voor de christendemocraten hebben gekozen.

"We weten dat veel BBB-stemmers ooit van het CDA afkomstig waren, maar het lijkt erop dat deze kiezers echt verloren zijn gegaan voor de christendemocraten", zegt Rooduijn. Het blijft gissen naar het waarom.

Hij vermoedt dat het te maken heeft met algehele onvrede over de politiek onder deze kiezersgroep. Populistische partijen trekken sowieso vaker stemmen van mensen die anders niet naar het stembureau zouden gaan.

Hoewel het CDA klom van 5 naar 18 zetels, is het te kort door de bocht om te zeggen dat het CDA helemaal terug is, zegt electoraal geograaf De Voogd. Hij noemt de Twentse gemeente Tubbergen als voorbeeld.

"Daar is de partij nu weer de grootste, maar het is ver verwijderd van de absolute meerderheid die het CDA er nog niet zo lang geleden had." Een deel van de oude achterban lijkt volgens hem permanent losgeweekt door partijen als NSC, BBB, FVD en PVV.

Nieuwsuur maakte deze video over de kiezersverschuivingen:

Zonder bewijs te leveren heeft PVV-leider Wilders berichten gedeeld op sociale media over mogelijk gesjoemel met stembiljetten. De drie in deze berichten genoemde gemeenten wijzen die beschuldigingen van de hand. Experts noemen het ondermijnend.

De twee berichten die Wilders verspreidde repten over situaties met betrekking tot Maastricht, Leiden en Zaanstad. "Pertinente onzin", volgens een woordvoerder van die laatste gemeente. Ook woordvoerders van de gemeenten Maastricht en Leiden ontkennen dat er Leidse stembiljetten in Maastricht zouden zijn opgedoken, zoals het door Wilders gedeelde bericht luidde.

De Kiesraad zegt in een reactie op de ophef dat er ongeldige stemmen zijn vastgesteld in de gemeenten Stein en Westerwolde. Daar was gisteren al duidelijk geworden dat 260 mensen (op een totaal van ruim tien miljoen kiezers) een stembiljet hadden gekregen dat niet geldig was voor die kieskring. Andere onregelmatigheden zijn volgens de Kiesraad niet bekend.

Trumpiaans

"Het regent van dit soort berichten uit het hele land geen idee of het allemaal waar is maar goed als het zou worden onderzocht", schreef Wilders desalniettemin op X. De PVV-leider heeft de bron van de meldingen niet bekendgemaakt. De NOS heeft tevergeefs geprobeerd de woordvoering van de PVV te bereiken voor een toelichting.

Experts zeggen dat Wilders het vertrouwen in de democratie ondermijnt door zulke aantijgingen te verspreiden op sociale media. De door Wilders gedeelde aantijging "15 volle getelde containers met stemmen weg" wekt volgens hen ten onrechte de suggestie dat het systeem kwetsbaar is voor grootschalig gesjoemel.

Sommige politicologen zien een parallel met president Trump, die in de VS ten onrechte beweerde dat hij de verkiezingen in 2020 had verloren door massale stemfraude. Andere kenners vinden die vergelijking te extreem, maar spreken wel van een ongekende stap door Wilders.

Toezicht en waarnemers

Hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans noemt de formulering "het regent" van Wilders stuitend. "Hij heeft deze berichten niet gecontroleerd en pompt het met een vraagteken erbij door naar zijn honderdduizenden volgers, die direct kunnen denken dat er sprake is van doorgestoken kaart."

Voermans wijst erop dat Wilders al sinds 1998 in de Tweede Kamer zit. "Hij weet hoe het systeem werkt - en hij gooit dat hele systeem nu onder de bus."

Volgens de hoogleraar wordt het stemmentellen in Nederland zorgvuldig gemonitord. Er zijn toezichthouders en buitenlandse waarnemers aanwezig bij het tellen van de stemmen. "Daar is de afgelopen jaren geen kritische noot uit voortgekomen."

Vanzelfsprekend worden er telfouten gemaakt. Maar het gaat nooit om duizenden stemmen, zegt ook Henk van der Kolk, bijzonder hoogleraar Electorale Politiek. "Het is een heel gevoelig proces, dat we goed in de gaten moeten houden. Maar als je daar twijfels over hebt, dan is het parlement daar de plek voor om het aan de orde te stellen."

'Klopt dit?'

Wilders trok vandaag ook de onafhankelijkheid van de Kiesraad in twijfel. Hij deelde een tekst waarin gesteld wordt dat een softwaresysteem van het orgaan getest is door een bedrijf dat gelinkt is aan een D66'er. "Klopt dit?", schreef Wilders. Dat bedrijf heeft inderdaad in het verleden voor de Kiesraad gewerkt, maar dit jaar juist niet.

Hansko Broeksteeg, universitair hoofddocent politiek staatsrecht, noemt het schandalig dat Wilders de Kiesraad in twijfel trekt. "Veel onafhankelijker kun je die Kiesraad niet vormgeven", zegt hij in een reactie. Het doet Broeksteeg, Voermans en Van der Kolk denken aan Trumps tactiek om instituten te delegitimeren.

'Behendig gespeeld'

Volgens Roderik Rekker, universitair docent empirische politicologie, zijn er wel overeenkomsten met Trump, maar gaat die nog wel een paar stappen verder dan Wilders. Zo riep de Amerikaan al ver voor de verkiezingsdag dat het stemsysteem zo lek was als een mandje. De PVV-leider werpt volgens Rekker vooralsnog suggestieve vragen op, maar trekt niet openlijk conclusies.

Maar ook daarmee gaat Wilders volgens Broeksteeg al over de grens. "Wilders speelt het behendig, zodat hij later kan zeggen dat hij alleen maar vragen stelt. Maar ook het stellen van vragen kan ondermijnend werken."

Rekker is benieuwd hoe dit zich verder ontwikkelt en of Wilders officieel een hertelling aanvraagt. "Als Wilders deze aantijgingen volhoudt, of zelfs aanscherpt, en zegt dat de verkiezingen niet deugen dan dringt zich echt de vergelijking met de VS op, waar Trump in 2020 beweerde dat de verkiezingen waren 'gestolen'. Je ziet dat de grote meerderheid van de Republikeinse stemmers daar zelfs vijf jaar later nog in meegaat."

1 + 1 = 3. Dat was de hoop toen de partijen GroenLinks en PvdA vier jaar geleden de krachten bundelden. Met Frans Timmermans aan het roer moest de nieuwe partij uitgroeien tot een sterk links blok dat kon opboksen tegen de rechterflank. Twee verkiezingen later is dat niet gelukt, met het vertrek van Timmermans als gevolg. Waarom lukt het links niet het tij te keren? En wat betekent dit verlies voor de fusiepartij?

Dat linkse partijen opnieuw de zwevende kiezer niet voor zich hebben kunnen winnen, wijten politicologen onder andere aan het dominante verkiezingsthema van de afgelopen jaren: migratie. Net als tijdens de vorige Tweede Kamerverkiezingen stond dit thema bovenaan de prioriteitenlijst voor kiezers. "Veel mensen zitten te wachten op een koerswijziging op dat migratiestandpunt en dat bieden linkse partijen over het algemeen niet", zegt politiek onderzoeker Josse de Voogd.

Door die sterke focus op migratie hebben linkse partijen hun grip op het politieke debat verloren. "En dat frustreert ze enorm", zegt Coen van de Ven, parlementair journalist bij de Groene Amsterdammer en schrijver van het boek Een links verhaal. Want hoewel het merendeel van de kiezers op sociaal-economisch gebied meer naar links neigt, wordt Nederland op culturele thema's, zoals migratie, juist conservatiever. "Links had gehoopt mensen terug te kunnen halen naar de cultureel progressieve kant, maar dat is niet gelukt."

GroenLinks-PvdA gaat volgens de prognose van 25 naar 20 zetels. Met de andere twee traditioneel linkse partijen, Partij voor de Dieren en de SP, komt het linkerblok uit op 26 zetels, een historisch laag aantal.

D66 links?

Onder politicologen is discussie of D66 bij links hoort of niet. Die partij wordt gezien als een 'brugpartij', met zowel linkse als rechtse standpunten. D66 wordt daarom doorgaans niet meegerekend bij de klassiek linkse partijen, maar wel als het gaat over links-progressieve partijen. "Als je D66 meetelt op de progressieve linkerkant, is er netto wel zetelwinst", zegt politiek onderzoeker Josse de Voogd.

Het lukt de linkse partijen dus nauwelijks om het debat te sturen naar voor hen aantrekkelijke thema's, zoals de gezondheidszorg of het verhogen van het minimumloon. Maar ook op het thema wonen, traditioneel een links thema, delven ze het onderspit, ziet onderzoeker De Voogd. "Door schaarste is migratie ook hier op de voorgrond komen te staan."

Journalist Van de Ven voegt toe: "Een onderwerp als wonen, waar links het graag over wil hebben, wordt op deze manier versmald tot een migratiedebat en dan zit links weer in het defensief."

Impopulariteit van links

Een andere verklaring voor het verlies op links heeft simpelweg te maken met het imago. "Links is gewoon extreem impopulair", zegt Van de Ven. Al jaren worstelen linkse partijen met het verwijt te elitair, kosmopolitisch en moralistisch te zijn. Met name bij GroenLinks-PvdA doet dat pijn, zegt Van de Ven. "Een nadrukkelijk doel van deze fusie was dat de partij zich zou ontpoppen tot een brede volkspartij die de verbinding legt tussen arm en rijk, hoog- en laagopgeleid en stad en platteland."

Maar ook na deze verkiezingen blijkt dat de partij er niet in is geslaagd om kiezers buiten de traditionele achterban te enthousiasmeren, zegt politicoloog Mathijs Rooduijn. "Sterker nog: hun achterban lijkt steeds homogener te worden en lijkt meer op de traditionele GroenLinks-kiezer: ze zijn hoogopgeleid, positiever over migratie en wonen vaak in steden."

Gedurende de verkiezingscampagne werd duidelijk dat D66-leider Rob Jetten zich juist zo ver mogelijk van dat linkse beeld wilde distantiëren. Het gebruik van de Nederlandse vlag moest zijn campagne een uitgesproken nationaal en anti-kosmopolitisch karakter geven. En zijn kritiek op Extinction Rebellion, op regenboogzebrapaden en zijn - volgens sommigen seksistische - grap over prinses Amalia onderstreepten zijn afkeer van "links moralisme". Van de Ven: "Voor links is het extra dramatisch dat de grote winnaar populair is geworden door zich van links te verwijderen."

Fusie mislukt?

Tot slot: betekent dit dat de fusie GL-PvdA is mislukt? Niet direct, zegt Van de Ven. "De verkiezingen kwamen op een moment dat de fusie nog niet was voltooid. Volgend jaar juni staat pas het oprichtingscongres gepland. Dan wordt de nieuwe naam gelanceerd en is de nieuwe visie afgerond. Als je zelf niet helemaal weet wie je bent, is dat heel moeilijk te communiceren naar de buitenwereld."

Bovendien zijn partijfusies zelden direct succesvol: in het verleden gold dat ook voor het CDA, de ChristenUnie en GroenLinks. Van de Ven: "Ook zij boekten kort na de fusie niet direct het succes waar ze op hadden gerekend, maar voor allemaal geldt dat het belangrijke partijen zijn geworden."

"Ik ben bereid om de rol van minister-president op me te nemen", zei D66-leider Rob Jetten vanmiddag op weg naar de camera's. Hij reageerde op het nieuws dat zijn partij niet meer door de PVV van Geert Wilders is in te halen.

Hij voelt een grote verantwoordelijkheid, zei hij. Bij Jetten ligt nu het initiatief om een verkenner aan te wijzen die met de verschillende fracties gaat praten over de mogelijkheden van een nieuwe regeringscoalitie. Als het Jetten lukt een nieuw kabinet te vormen, dan zal dat dus waarschijnlijk ook zijn naam dragen.

Dinsdag zal hij één verkenner aanwijzen, en dat is niet oud-D66-leider Alexander Pechtold, antwoordde hij alvast op een vraag. "Hij is een goede burgemeester van Delft." Wie het wel wordt, wilde hij nog niet zeggen, maar het is iemand die "alle partijen samenbrengt en snel aan de slag gaat", beloofde Jetten.

Geen makkelijke klus

Jetten heeft dan de verkiezingen gewonnen, een makkelijke klus wacht hem gezien de uitslag niet. Een groot deel van de partijen wil niet in een kabinet met de PVV van Wilders, de nummer 2 van de verkiezingen met waarschijnlijk 26 zetels. En VVD-leider Yesilgöz, die met 22 zetels als derde eindigt, heeft haar kiezers beloofd niet in een kabinet met GroenLinks-PvdA te gaan. Die partij eindigde als vierde met 20 zetels.

Vandaag deed Jetten alvast voorzichtig een beroep op Yesilgöz om de deur naar GL-PvdA weer op een kier te zetten. "Laat de komende dagen de verkiezingsuitslag even inwerken." Hij zei vast tegen alle politiek leiders dat het "lef en verantwoordelijkheid vraagt om een stabiel kabinet te gaan bouwen".

Om een coalitie van ten minste 76 Kamerzetels te halen met partijen die met elkaar door één deur kunnen, én die een ambitieuze agenda voor Nederland kunnen afspreken, heeft Jetten veel geduld, onderhandelingskunst en diplomatie nodig.

Niet meteen positieve indruk

Iemand die iets kan zeggen over hoe Jetten de klus gaat aanpakken is Roy Kramer, voormalig politiek adviseur van D66. Kramer ontmoette Jetten tijdens de campagne in 2017. Hij stond toen voor het eerst op de kieslijst en kwam in de Tweede Kamer.

"Ik had niet meteen een positieve indruk van hem, om eerlijk te zijn", zegt Kramer in NOS-podcast De Dag. "Ik dacht meer: weer zo iemand vanuit de jongerenpartij. Ik heb liever meer mensen die van buiten komen."

Toen Kramer eenmaal met hem ging werken, stelde hij zijn mening bij. "Deze jongen kan veel", zegt Kramer. "Hij was niet bang om moeilijke dingen op zich te nemen. Hij heeft niet zoveel branie, is rustig, maar durfde veel. Hij ging ook heel snel moeilijke dossiers doen."

Robot Jetten

Pechtold gaf hem de klus om de burgemeestersbenoeming in de Grondwet te veranderen. Een moeilijke klus, omdat in de Eerste Kamer senatoren niet zitten te wachten op initiatiefwetten die de Grondwet veranderen. Die gaan dan tegenhangen, traineren, zegt Kramer.

"Ik denk dat Pechtold dat bewust deed om hem te testen. Het is dan 'kijken hoe je je houdt'. En hij houdt zich altijd wel goed als hij tegenstand ontmoet."

Kramer voelt zich een beetje verantwoordelijk voor de bijnaam die Jetten kreeg in zijn beginperiode: Robot Jetten. Kramer had hem gezegd: "Je moet consistent zijn", waarna Jetten bij RTL, op vragen van Frits Wester, vijf keer precies hetzelfde antwoord gaf.

"Dat lijkt mij best pittig", zegt Kramer, "want het is toch wel een aanval op je integriteit, maar hij bleef er heel kalm over. Hij kreeg een robotje en dat staat volgens mij nog steeds op zijn bureau. Hij kan daar de humor van inzien, zichzelf relativeren." Toen hij klimaatdrammer werd genoemd, trok hij een shirt aan met die tekst erop.

Kiezersonderzoek: hoe scoort Jetten ten opzichte van de andere lijsttrekkers

Op de dag van de verkiezingen legde onderzoeksbureau Ipsos I&O de kiezers ook vragen voor over de lijsttrekkers als premierskandidaat.

12 procent van de kiezers stemde op een partij puur vanwege de lijsttrekker. Op de vraag welke lijsttrekker zij het liefst als premier zien, zei 15 procent Jetten (D66), 13 procent Bontenbal (CDA), 12 procent Wilders (PVV) en 10 procent Timmermans (GL-PvdA). De andere lijsttrekkers scoorden lager. 19 procent van de kiezers wist het niet of had geen mening.

Op de vraag welke lijsttrekker het meest betrouwbaar is, wordt Bontenbal als eerste genoemd (15 procent) en Jetten als tweede (13 procent). Op de vraag wie het meest bereid is tot samenwerking is het ook weer eerst Bontenbal (25 procent) en dan Jetten (21 procent).

Op de vraag wie kiezers het duidelijkst vinden, is het eerst Wilders (20 procent) en op de tweede plek Jetten (15 procent). Ook op de vraag welke lijstrekker het best weet wat er speelt in het land zeggen de meesten Wilders (28 procent) gevolgd door Jetten (9 procent).

Jetten had in zijn politieke carrière de wind mee en werd al op 31-jarige leeftijd fractievoorzitter en op 34-jarige leeftijd minister voor Klimaat en Energie in het kabinet-Rutte IV. In 2023 ging hij zijn eerste verkiezingscampagne in als partijleider. De partij ging toen van 24 naar 9 zetels. Door de snelle val van het kabinet-Schoof kreeg hij in 2025 een herkansing.

Deze keer waren het niet klimaat en energie, maar optimisme en de Nederlandse vlag waar hij de boer mee opging. De derde plek bij De Slimste Mens was een onvoorzien gelukje. En ook de deelname aan het RTL-lijsttrekkersdebat, omdat Wilders zijn campagne even stillegde, was een ongeplande meevaller.

Het kan wél

Woensdagavond was het daarom vooral feest. Van 9 naar 26 zetels en nek aan nek met de PVV. De grootste partij van Nederland, voor het eerst in de geschiedenis. "Het kan wél, het kan wél", scandeerde een zaal vol D66-aanhangers. De vraag is nu: wát kan er eigenlijk precies?

Jetten maakt er geen geheim van dat hijzelf het liefst "door het midden" gaat. En dat is logisch, zegt politiek verslaggever Lars Geerts in podcast De Dag. Want hij heeft als vicepremier en minister voor Klimaat en Energie al eens deel uitgemaakt van zo'n 'middenkabinet'.

"Door het midden" wil zeggen met VVD, GroenLinks-PvdA en CDA. Dat zijn een stevige 86 zetels en Jetten ziet het ook als zijn opdracht zo veel mogelijk kiezers aan te spreken. Maar dan moet hij eerst de VVD nog over zien te halen. Die partij ziet meer in een coalitie 'over rechts' met D66, VVD, CDA en JA21 (75 zetels).

Schouders eronder

Dat is heel krap, maar als D66 ook nog een restzetel krijgt dan kan het best, hopen ze bij de VVD. Veel andere opties met minder dan vier of vijf partijen zijn er niet.

Hoe dan ook zal Jetten verschillende politiek leiders gaan vragen om over hun schaduw heen te stappen. Jetten: "Kiezers willen dat we gaan stoppen met politieke gedoetjes en echt samen de schouders eronder zetten."

Kijk hier naar een videoportret van Jetten:

D66 kan in stemmen niet meer worden ingehaald door de PVV, meldde persbureau ANP vandaag. Toch is het precieze zetelaantal van de partij nog niet duidelijk. De stemmen uit Venray en de briefstemmen worden nog geteld. Pas als alle stemmen geteld zijn, zal duidelijk worden bij welke partij de zogenoemde restzetels terechtkomen.

Er is een scenario waarin D66 nog een restzetel afsnoept van een andere partij. Dat zou gevolgen hebben voor de coalities die getalsmatig mogelijk zijn.

Verdeling zetels

Wanneer na de verkiezingen alle uitslagen binnen zijn, stelt de Kiesraad de nieuwe zetelverdeling in de Tweede Kamer vast. De zetels worden berekend door het totaalaantal uitgebrachte stemmen te delen door de 150 zetels in de Kamer. Dit is de zogenoemde kiesdeler. Het betekent dat 0,67 procent van het totale aantal stemmen een zetel oplevert.

In een perfecte wereld is de uitslag precies in verhouding met het aantal zetels. In de praktijk blijven er altijd stemmen op een partij over, die dus niet genoeg zijn voor een hele zetel.

Als de huidige stemaantallen definitief zouden zijn, hebben de politieke partijen 139 'volle' zetels gewonnen. De rest van de zetels blijft niet leeg: die worden verdeeld via een vaste formule. De overgebleven zetels bepalen de verdeling voor de restzetels. Blanco stemmen en ongeldige stemmen worden niet meegenomen. En volgens de Nederlandse Kieswet worden restzetels alleen verdeeld onder partijen die minstens één volle zetel hebben.

Die berekening van de restzetel gaat zo: het totale aantal stemmen dat een partij heeft gekregen, gedeeld door het aantal volle zetels plus eentje extra. Dit getal bepaalt naar welke partij een restzetel gaat. Dan wordt de berekening opnieuw gemaakt en krijgt de partij die dan de hoogste uitkomst heeft een restzetel. Dit wordt net zo lang herhaald tot alle zetels zijn verdeeld.

In de praktijk pakt de rekenmethode vaak gunstig uit voor grote partijen. Zij veroveren dan vaak meer dan één restzetel.

Jetten-effect

SP heeft op dit moment twee 'volle' zetels en maakt nog kans op een derde zetel. Mocht D66 in het aantal nog te tellen stemmen echter verder uitlopen op de SP dan krijgt de partij van Rob Jetten die zetel. D66 heeft op dit moment 25 'volle' zetels. Daarnaast zijn ze al zeker van een restzetel, waardoor ze nu op 26 zetels staan.

Politicoloog Simon Otjes van de Universiteit Leiden heeft berekend waar de laatste restzetel waarschijnlijk naartoe gaat. "Het gaat erom hoeveel stemmen D66 meer haalt dan de SP", zegt hij.

Otjes gaat ervan uit dat de SP het in Venray en het buitenland niet beter zal doen dan tijdens de vorige verkiezingen, omdat de partij ook in de rest van het land minder goed scoorde.

Toch haalt de partij van Jetten de laatste restzetel niet als D66 het onder briefstemmers even goed doet als de vorige keer. "Dat er veel briefstemmers op Jetten hebben gestemd is niet ondenkbaar, omdat die kiezers vaak internationaal georiënteerd zijn", zegt Otjes. "Maar ze moeten veel eerder beslissen, dus het Jetten-effect tijdens de campagne heeft een minder grote rol kunnen spelen dan bij kiezers die in Nederland stemden."

"D66 zal 10.000 stemmen extra moeten halen ten opzichte van de vorige verkiezingen", zegt Otjes. Dat scenario is mogelijk, maar nog geen uitgemaakte zaak volgens de politicoloog. "Daarvoor zou D66 het aanzienlijk beter moeten doen onder kiezers in het buitenland dan de partij landelijk gedaan heeft."

Invloed op een mogelijke coalitie?

Of de allerlaatste restzetel wel of niet naar D66 gaat, kan gevolgen hebben voor het vormen van een kabinet. Met name JA21 zal met veel interesse naar de restzetels van D66 kijken.

Die extra zetel zet namelijk de deur open voor een kabinet 'over rechts'. Een mogelijke coalitie met D66, VVD, CDA en JA21 komt op dit moment tot 75 zetels. Die ene extra zetel voor D66 zou het zetje geven om tot een meerderheid te komen.

Later vandaag verwacht Venray als laatste gemeente met de uitslag te komen. Daarna is het wachten op hoe de briefstemmers uit het buitenland hebben gestemd.

Volgens de verkiezingsdienst van het ANP is D66 de grootste partij geworden bij de Tweede Kamerverkiezingen. Hoewel nog niet alle stemmen geteld zijn, zegt het persbureau dat de partij van D66-leider Jetten niet meer ingehaald kan worden door de PVV.

Jetten reageerde zojuist in de Tweede Kamer op deze conclusie. "Ik ben ontzettend blij dat het ANP dit net bekend heeft gemaakt. Tegelijkertijd voel ik ook een grote verantwoordelijkheid."

Bij Jetten ligt nu het initiatief om een verkenner aan te wijzen die met de verschillende fracties gaat praten over de mogelijkheden van een nieuwe regeringscoalitie. Jetten: "Wat mij betreft komt er een verkenner die niet alleen in staat is om D66 als grootste partij te vertegenwoordigen, maar die alle partijen samenbrengt en snel aan de slag gaat."

Verkenner

Op uitnodiging van Kamervoorzitter Bosma komen zij dinsdag bij elkaar, Jetten zal dan de naam van de verkenner bekendmaken. Op de vraag of dat oud-partijleider Pechtold kan zijn, zegt Jetten: "Die is een heel goede burgemeester van Delft, dus die kunt u van uw lijstje halen."

Persbureau ANP baseert zich op een analyse van de uitslagen van de gemeenten. Alleen de gemeente Venray heeft de uitslag nog niet bekendgemaakt. Dat gebeurt later vandaag. Ook moeten de briefstemmen uit het buitenland nog geteld worden.

In zetelaantal staan D66 en de PVV allebei op 26. Het verschil in stemmen is in de laatste stand van zaken 15.155 in het voordeel van D66. Het is volgens het ANP overigens ook mogelijk dat D66 nog een restzetel krijgt en daarmee op 27 zetels eindigt.

Rob Jetten werd al vroeg politiek actief voor D66. Bekijk hier een impressie van zijn loopbaan:

Nog nooit lag de uitslag van een Tweede Kamerverkiezing zo dicht bij elkaar. Na woensdag werd duidelijk dat zowel D66 als de PVV waarschijnlijk op 26 zetels zou komen, met enkele duizenden stemmen verschil. Naarmate meerdere gemeenten hun definitieve uitslag bekendmaakten, was het wat betreft de koppositie meermaals stuivertje wisselen.

Mocht Jetten daadwerkelijk premier worden van dat kabinet, wordt hij met zijn 38 jaar de jongste minister-president ooit.

Ook op dag twee na de verkiezingen is nog niet duidelijk welke partij de grootste is geworden. In een historisch spannende tweestrijd tussen D66 en de PVV zijn nog steeds niet alle stemmen geteld. Het verschil tussen de twee partijen is slechts 15.155 in het voordeel van D66.

Eén gemeente moet de definitieve uitslag nog bekendmaken en staat daarom vol in de aandacht: Venray. Naar verwachting komt de Noord-Limburgse gemeente vandaag met de uitslag.

Door een brand in het stemlokaal tijdens het telproces ontstond er vertraging. De burgemeester van Venray schat dat er ruim 24.000 stemmen zijn uitgebracht in zijn gemeente. Vanochtend zullen de laatste controleprocedures worden afgerond, waarna de gemeente de uitslag kan doorgeven.

Briefstemmers

Ook is het nog wachten op de uitslag van de briefstemmers uit het buitenland. Daarvan is bekend dat 135.000 mensen een stembiljet hebben aangevraagd. Naar verwachting hebben zo'n 90.000 mensen daadwerkelijk ook hun stem uitgebracht en opgestuurd naar Nederland.

De uitslag van de briefstemmers komt waarschijnlijk op zijn vroegst maandagavond. Een dag later komen alle lijsttrekkers bij elkaar om een verkenner aan te wijzen. Oorspronkelijk stond die bijeenkomst vandaag op het programma, maar omdat de uitslag van de verkiezingen nog onduidelijk is, heeft Kamervoorzitter Bosma het overleg uitgesteld. Na die bijeenkomst zal er pas serieus naar een mogelijke formatie gekeken worden.

Twee jaar geleden

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van twee jaar geleden werd de PVV in Venray de grootste. De partij van Geert Wilders kreeg toen 5805 stemmen meer dan het D66 van Rob Jetten.

Onder de briefstemmers werd twee jaar geleden GroenLinks-PvdA de grootste. D66 kreeg toen 2863 stemmen meer dan de PVV.

Bekijk hier de uitslag van de verkiezingen:

Voor de bouw en exploitatie van een windmolenpark in de Noordzee heeft geen enkel bedrijf zich aangemeld. Dat schrijft demissionair minister Sophie Hermans van Klimaat en Groene Groei in een Kamerbrief over de inmiddels gesloten aanbesteding.

Ze wijst erop dat de markt voor windenergie op zee afgelopen tijd sterk is veranderd. Sinds 2018 werd geen subsidie vanuit de overheid meer toegekend aan bedrijven, volgens Hermans is dat wel weer nodig. Dat komt doordat de kosten voor de bouw van windmolenparken sterk zijn gestegen terwijl de industrie langzamer verduurzaamt dan verwacht. Investeerders durven daardoor het risico niet te nemen.

Eerder dit jaar heeft Hermans een wijziging van het beleid voor windenergie op zee aangekondigd. Subsidies zijn vanaf volgend jaar weer mogelijk voor windenergie op zee. Ook verlengde ze een regeling die de elektriciteitsrekening van grote verbruikers drukt.

Vertraging

Het was de bedoeling dat windpark Nederwiek I-A in 2030 stroom zou leveren. De hoeveelheid stroom die het park moet genereren staat gelijk aan het verbruik van een miljoen huishoudens. Het komt zo'n honderd kilometer van de kust af te liggen, ter hoogte van Texel.

Doordat nu een nieuwe aanbesteding nodig is, is de oplevering vertraagd. Het ministerie houdt er rekening mee dat hoogspanningsnetbeheerder Tennet hierdoor extra kosten moet maken.

Hermans benadrukt in haar brief dat windenergie op zee "ondanks deze tegenvaller" noodzakelijk blijft voor Nederland. Nederland moet energieonafhankelijker worden en voldoende groene energie hebben voor verduurzaming, schrijft de demissionair minister.

Deze verkiezingen is het aantal blanco stemmen ten opzichte van de verkiezingen van 2023 verdubbeld naar 40.000. Die stemmen vertegenwoordigen ongeveer een halve Kamerzetel. Maar die opvallende stijging valt lastig te verklaren.

Het aantal blanco stemmen bleef lange tijd ongeveer op hetzelfde niveau. Sinds 2010 worden ze apart geteld. Het gaat om kiezers die wel naar het stembureau gaan, maar het stembiljet blanco in de stembus doen. De stemmen hebben geen invloed op de uitslag, dus in die zin verschillen ze niet van niet-stemmers, maar ze hebben wel invloed op het opkomstpercentage.

Kleine groep

Bijzonder hoogleraar electorale politiek Henk van der Kolk relativeert de verdubbeling. "Het gaat om een heel kleine groep en blanco stemmen hebben bijna nooit invloed gehad op de uitslag." De verdubbeling kan hij niet verklaren. "We weten het gewoon niet. Het is onmogelijk om onderzoek te doen binnen deze groep, omdat die zo klein is, dus we kunnen alleen maar speculeren over de toename."

Er zijn meerdere redenen denkbaar waarom kiezers blanco stemmen. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat iemand zich bij geen van de 27 partijen thuis voelt. Ook kan het dat het te ingewikkeld wordt gevonden om een keuze te maken. Of de stemmer wijst het hele politieke systeem af en wil daar geen verantwoordelijkheid voor nemen.

Zoals de 67-jarige taxichauffeur Johannes de Vries. Hij heeft zijn hele leven gestemd, maar heeft geen vertrouwen meer in de politiek. "Het grote geld regeert in Nederland, er is geen democratie meer", vindt hij. Uit een soort plichtsbesef gaat hij toch naar het stembureau, om daar zijn blanco stem uit te brengen.

Nieuw stembiljet

Van der Kolk deed onderzoek naar ongeldige en blanco stemmen in relatie tot een nieuw stembiljet. Het lijkt hem daarom ook goed om te onderzoeken of de proef met het nieuwe kleine stembiljet dit jaar in vijf gemeenten invloed heeft gehad op de toename. De kiezer moet op dit nieuwe biljet twee vakjes rood maken in plaats van één. Eén voor de partij en één voor de kandidaat.

"De onwennigheid kan verwarrend zijn voor kiezers en misschien worden daardoor meer fouten gemaakt. Kiezers kunnen zich ook gewoon vergissen", zegt Van der Kolk.

Delfzijl

De enige keer dat blanco stemmen wel duidelijk invloed hadden op de uitslag, was bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 in Delfzijl. Door een bestuurlijke crisis werd over en weer opgeroepen een blanco stem uit te brengen en dat gebeurde massaal.

Maar liefst 20 procent van de stemmen was blanco of ongeldig. "Het directe gevolg was dat de partij die de meeste schuld had uiteindelijk weer won, omdat blanco stemmen niet meetellen."

Welke partij de grootste is geworden bij de verkiezingen is nog altijd niet te zeggen, maar welke het ook wordt: het zal nauwelijks van invloed zijn op deze formatie. Duidelijk lijkt dat D66 hoe dan ook een poging gaat wagen om een kabinet te vormen. En zeker is dat dat een complexe puzzel wordt.

Mocht blijken dat de PVV ondanks het verlies van 11 zetels de grootste partij is gebleven, dan krijgt partijleider Wilders het initiatief in de formatie - hoewel dat niet formeel is vastgelegd - maar veel kan hij daar niet mee.

99 zetels

Het is gewoonte dat de grootste partij een verkenner aanwijst, iemand die een eerste blik werpt op het speelveld: wie wil met wie? Die verkenner zal er snel achter komen dat ongeveer twee derde van de nieuwe Tweede Kamer geen regeringssamenwerking met de PVV wil. D66, VVD, GroenLinks-PvdA, CDA, SP, Denk, PvdD, ChristenUnie en Volt (samen 99 van de 150 zetels) hebben dat al voor de verkiezingen duidelijk gemaakt.

Dus zelfs als D66 niet de grootste wordt, komt het initiatief naar verwachting bij die partij terecht. Jetten wacht dan een monsterklus, want een voor de hand liggende coalitie is er gezien de uitslag eigenlijk niet.

Dat komt door de verschillende voorkeuren van partijen. Jetten wil graag een coalitie "door het brede midden", waar wat hem betreft VVD, GroenLinks-PvdA en CDA bij horen. Die coalitie is getalsmatig een prima optie van 86 zetels. "Ik zie een hele ruime meerderheid van partijen die weer wat willen maken van dit land", zegt de D66-leider vandaag.

Desondanks komt Jetten in het brede midden een stevige blokkade tegen, want de VVD heeft bij herhaling gezegd niet in een "links kabinet" te gaan met GroenLinks-PvdA. Vandaag zei partijleider Yesilgöz dat er aan dat startpunt "echt niks is veranderd".

Gewezen linkse leider

De VVD houdt vooralsnog dus de poot stijf, maar bij andere partijen is achter de schermen de hoop te horen dat het vertrek van Timmermans iets teweeg zou kunnen brengen. Het is geen geheim dat Yesilgöz en de gewezen linkse leider elkaar slecht lagen, dus misschien kan een nieuwe leider bij GL-PvdA nog wat veranderen, is het idee.

Tegelijk is het bezwaar van de VVD tegen GL-PvdA niet slechts van personele aard. Ook inhoudelijk zijn er grote verschillen, bijvoorbeeld op migratie en economische onderwerpen.

Kijk hier wat Wilders en Jetten vandaag hebben gezegd over de formatie:

Waar sleutelpartij VVD wel zin in heeft is een "centrumrechtse coalitie" met D66, CDA, JA21 en bijvoorbeeld BBB. Dat herhaalde Yesilgöz deze campagne keer op keer. In de exitpoll van gisteren leek het nog alsof deze combinatie zelfs zonder BBB een optie was, maar die partijen komen volgens de prognose samen op 75 zetels. Net niet genoeg dus.

"Ik zie nog wel mooie variaties", zei Yesilgöz vandaag over de kansen op 'centrumrechts' met meer dan vier partijen. "Maar wij zijn niet aan zet", voegde ze eraan toe. waarmee ze de bal weer bij Jetten legde.

Voor D66 is het wel veel gevraagd om met zoveel 'rechts' in een kabinet te stappen. Met JA21 zijn er weinig raakvlakken en met BBB zo mogelijk nog minder. Beide partijen zijn op tal van onderwerpen tegenpolen van D66, bijvoorbeeld op klimaat en stikstof.

Met kerst op het bordes

En dus moet er ergens flink worden bewogen - of zelfs een draai worden gemaakt - om tot een meerderheidscoalitie te komen. En dat is nooit een voorspeller voor een snelle formatie, waar Jetten vandaag nog op zei te hopen. "Met deze uitslag wil je vooral snel een stabiel kabinet", zei hij.

"Ik denk dat een paar partijen wat reflectie nodig hebben de komende dagen." Daarmee doelde Jetten op de VVD die het beter heeft gedaan dan verwacht en GL-PvdA waar het resultaat juist tegenviel.

"Voor kerst een nieuw kabinet op het bordes", klonk het nog weleens hoopvol voor de verkiezingen, maar dat lijkt vandaag niemand meer te denken. Bij verschillende partijen is zelfs al te horen dat er pas na de gemeenteraadsverkiezingen van half maart 'beweging' wordt verwacht.

Informeel aftasten

Wat niet helpt is dat de uitslag op zich laat wachten, vooral omdat onduidelijk is wie de grootste wordt. "We kunnen toch niet een verkenner aanstellen van een partij die niet de grootste is", aldus PVV-leider Wilders.

Dat een formatie met zijn PVV bij voorbaat kansloos lijkt, maakt hem niks uit. "De regel is dat de grootste partij begint. Niet hoe groot de kans is op een formatie." Vanmiddag werd duidelijk dat alle lijsttrekkers dinsdag bijeenkomen om een verkenner aan te wijzen, en niet morgen zoals aanvankelijk de bedoeling was.

Nog even geduld dus voor het formele vervolg op de verkiezingen. Daarmee is overigens niet gezegd dat partijen de komende dagen niet al informeel met elkaar in de weer gaan om de mogelijkheden af te tasten.

Bekijk hier de uitslagen:

Nederland moet naar verwachting nog dagen wachten op duidelijkheid over wie de meeste stemmen heeft gehaald bij de verkiezingen. Doordat D66 en PVV elkaar met 26 Kamerzetels in evenwicht houden, telt elke stem. Traag tellen in Amsterdam, een brand in Venray, uitgevallen tablets en het wachten op buitenlandse briefstemmers betekenen extra lang nagelbijten.

Volg de laatste ontwikkelingen in ons liveblog:

Met 99,7 procent van de stemmen geteld hadden beide partijen rond 1,7 miljoen stemmen. De hele nacht ging D66 daarbij numeriek aan kop, maar toen de prognose in Helmond vanmorgen werd bekendgemaakt, lag de PVV de rest van de morgen met enkele duizenden stemmen aan kop. Toen even voor 14.00 uur de resultaten van Amsterdam binnenliepen, stond PVV ineens weer op een achterstand van ruim 15.000 stemmen.

Voor de zetelverdeling zal het definitieve aantal stemmen geen gevolgen hebben, maar traditioneel mag de grootste partij wel het voortouw nemen bij de coalitieonderhandelingen. Beide partijen zullen die rol willen opeisen en nooit eerder maakte zo'n kleine marge uit wie het wordt.

Bekijk hier de uitslagen:

De uitslag van het grootste deel van de resterende stemmen zal pas op zijn vroegste maandagavond bekend zijn. Tot die dag worden er namelijk nog stemmen meegeteld die uit het buitenland arriveren in Den Haag, dat deze stemmen afhandelt. "Het heeft tijd nodig om alle post die van over de hele wereld is verstuurd hier te verzamelen", meldt een woordvoerder.

Zo'n 135.000 Nederlandse expats hebben zich geregistreerd als kiezer, Den Haag verwacht ongeveer 90.000 stembiljetten terug te krijgen. Het merendeel van de kiezers in het buitenland woont in Duitsland (25.190), gevolgd door België en Frankrijk, maar ook uit Nieuw-Zeeland en Singapore wordt post verwacht.

Vorige week woensdag ging in Scheveningen al een kantoor open als het stemlokaal waar deze brieven worden verwerkt. Kiezers sturen hun stempas, een kopie van het identiteitsbewijs en (in een gesloten envelop) het stembiljet. Afgelopen week werden al de enveloppen geopend en stempassen en id's gecheckt, waarna de stembiljetten anoniem in de stembus gingen.

Pas toen landelijk de stemlokalen gisteravond dichtgingen, mochten ook hier de stembussen worden opengemaakt. Den Haag is volgens de woordvoerder niet van plan een tussentijdse telling bekend te maken, dus het is tot na het weekend wachten op de einduitslag.

Bij de vorige Kamerverkiezingen gingen de meeste stemmen van Nederlandse expats naar GroenLinks-PvdA, ruim 28 procent. D66 behaalde toen 10,5 procent, PVV 6,3.

Brand

Behalve de briefstemmers uit het buitenland is nog één gemeente aan het tellen. In Venray speelt de nasleep van een brand het stemmen tellen parten. Er brak vannacht rond 02.00 uur brand uit in een stoppenkast van het gemeentehuis, waardoor tientallen mensen het pand moesten verlaten en het tellen werd stilgelegd. Een woordvoerder liet rond 14.30 uur weten dat de uitslag er morgenmiddag zeker is. "Zorgvuldigheid gaat voor", stelde hij.

Hoewel de stembiljetten niet te lijden hebben gehad onder het vuur en het bluswater, kon het tellen aanvankelijk niet worden hervat vanwege een stroomstoring in het pand. In de middag werd besloten bij noodverlichting verder te werken.

In Venray kwam in 2023 de PVV als grootste uit de bus met 28 procent van de stemmen. D66 haalde daar toen als zesde partij 5,6 procent.

Uitgevallen tablets

Ook in Amsterdam was vanmorgen nog een significant deel van de stemmen niet geteld. Gisteravond lukte het om 80 procent van de biljetten te verwerken, maar daarna werd het tellen van de resterende 86.500 biljetten zoals gepland gestaakt tot de ochtend.

Een woordvoerder verwachtte aanvankelijk pas morgen tussen 19.00 en 22.00 uur een update te kunnen geven, maar uiteindelijk gaf de gemeente in de loop van de middag toch een update op basis van bijna 100 procent van de getelde stemmen. De gemeente verwacht het definitieve resultaat nog altijd morgen, dat zou nog kleine verschillen kunnen geven.

In Hilversum stokte het stemmentellen vannacht ook op 96 procent doordat bij twee stembureaus de tablets uitvielen. Daar was in de ochtend wel op papier de uitslag bekend, maar die werd vanwege het protocol pas gedeeld toen die digitaal verwerkt kon worden. Dat gebeurde kort na de bekendmaking van Amsterdam.

In Almere kon de woordvoerder nog niet voorspellen wanneer de resterende 4 procent van de stemmen is verwerkt. Over een oorzaak van de vertraging deed ze geen uitspraak.

Een paar duizend stemmen. Niet eerder was het verschil tussen de twee grootste partijen zo klein na Tweede Kamerverkiezingen, als nu het geval is tussen D66 en de PVV.

Beide partijen staan op 26 zetels in de tweede voorlopige prognose van het ANP. Alleen in 1952 kenden de verkiezingen deze spanning: de KVP en PvdA kwamen toen allebei op dertig zetels uit, in een Kamer die toen nog honderd zetels telde. Uiteindelijk mocht PvdA-leider Drees de formatie aftrappen omdat zijn partij ruim 16.000 stemmen meer had gekregen.

In de huidige Kamer, die sinds 1956 150 zetels telt, kwam het nog niet eerder voor dat de grootste partijen op hetzelfde zetelaantal eindigden.

Politicoloog Roderik Rekker, verbonden aan de Radboud Universiteit, noemt het "historisch heel interessant" dat er nu een nek-aan-nekrace is tussen een radicaal-rechtse partij en een progressief-liberale partij.

Volgens hem is in wel meer Europese landen deze trend zichtbaar. "In de afgelopen dertig jaar zie je dat de politiek aan het veranderen is van een politiek van economische scheidslijnen naar een soort culturele scheidslijn, die vooral over immigratie gaat", legt Rekker uit. "Dan zijn vooral PVV en D66 elkaars tegenpolen."

Liveblog

Volg het laatste nieuws over de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen in ons liveblog.

Het minieme verschil legt ook meer dan ooit het vergrootglas op het tellen van stemmen. Dat is een enorme operatie: er waren voor deze verkiezingen 10.090 stembureaus aangemeld bij de Kiesraad, iets meer dan bij de vorige Kamerverkiezingen in 2023. Zo'n 50.000 tot 70.000 vrijwilligers hielpen op de stembureaus en bij de centrale tellingen mee.

Van de 342 Nederlandse gemeenten zijn er 135, vooral kleinere, gemeenten die decentraal tellen op en na de avond van de verkiezingen. Zij tellen per lijst en per kandidaat. En er zijn 207 gemeenten die een centraal telbureau hebben: in Den Haag is dat bijvoorbeeld in het World Forum. Op de stembureaus wordt per lijst - dus per partij - geteld, en op het centrale telbureau vervolgens ook per kandidaat.

De Kiesraad heeft een controleprotocol ingesteld voor eventuele hertellingen. Als er meer dan 2 procent, of vijftien formulieren, verschil zit tussen het aantal stempassen/volmachten en het aantal stembiljetten op een stembureau, dan moet er opnieuw worden geteld. Hertellingen kunnen met de huidige, kleine verschillen gevolgen hebben voor de uitslag.

De komende week heeft de Kiesraad de tijd om hertellingen te doen ter controle, zegt een woordvoerder. Na die week draagt de Kiesraad de uitslagen over aan een commissie waarin leden van de oude Tweede Kamer zitten, de zogeheten Commissie voor het Onderzoek van de Geloofsbrieven. "Als die commissie twijfels heeft of een verschil ziet dat nog moet worden uitgezocht, dan kunnen ze een hertelling verzoeken."

Bij de vorige verkiezingen gebeurde dat bij een aantal stembureaus in Tilburg, zegt de woordvoerder. Een hertelling van alle stemmen in het land ligt niet voor de hand, aldus de Kiesraad. "In theorie kan het, maar het is nog nooit gebeurd." Er waren de laatste keer ongeveer 8000 verschillen op 10 miljoen stemmen.

De stemmen van de kiezers buiten Nederland worden dinsdag officieel bekendgemaakt, want tot maandag kan er nog post binnenkomen. Die kiezers zijn samen goed voor iets meer dan één zetel, zo'n 90.000 stemmen.

Restzetels

Op 7 november maakt de Kiesraad de definitieve uitslag bekend in een zitting. Daar worden ook de restzetels en de voorkeursstemmen bekendgemaakt. Het kan daardoor nog ruim een week duren voordat duidelijk is wie daadwerkelijk de grootste partij is.

Op de zitting worden ook de restzetels bekendgemaakt. Bij de vorige verkiezingen waren dat er tien, dus die kunnen van doorslaggevende betekenis zijn. Restzetels gaan in de regel vaak naar de grootste partijen. Ze worden verdeeld op basis van een complexe berekening, volgens "het systeem van de grootste gemiddelden".

Formatieproces

De partij die uiteindelijk met de meeste stemmen eindigt, bepaalt de eerste fase van de kabinetsformatie. PVV-leider Wilders nam daar vanochtend vroeg op X alvast een voorschot op. Hij wil het voortouw in de formatie als hij de grootste is. "Zolang daar geen 100 procent helderheid over is kan er geen verkenner van D66 aan de slag", aldus Wilders. "We zullen alles doen om dit te voorkomen."

Daarmee zet Wilders alvast de toon in de formatie die nog moet beginnen, en blijkt ook meteen wat de gevolgen zijn van het minieme verschil tussen D66 en PVV.

Moeizame formatie dreigt

De formatie is namelijk een proces dat grotendeels is gebaseerd op ongeschreven staatsrecht en gewoontes, zo staat op de site van de vorige formatie. In dat proces - waarin sinds 2012 niet langer de koning, maar de Kamer het initiatief heeft - wordt na de verkiezingen als eerste een verkenner aangesteld door de grootste partij, die de taak krijgt om via gesprekken met fracties in kaart te brengen welke coalitiemogelijkheden er zijn die op draagvlak kunnen rekenen.

Als de PVV de grootste partij blijkt te zijn, ontstaat daar direct een ingewikkelde situatie omdat tal van partijen al in de verkiezingscampagne samenwerken met Wilders hebben uitgesloten. Maar het kan daardoor ook juist snel gaan als de weg naar een kabinet-Wilders doodloopt.

De vraag is of D66 het dan meteen overneemt. Jan Paternotte, de nummer twee van D66, wilde vanochtend nog niet te veel vooruitlopen op de formatie. Hij verwijst naar het gesprek dat Kamervoorzitter Bosma eerst met alle fractievoorzitters wil voeren. "Dus die zullen dan met z'n vijftienen bij elkaar zitten, en daar moet al dan niet een besluit over een verkenner uit gaan komen."

Ook als het initiatief bij D66 komt te liggen, blijft het ingewikkeld om tot een meerderheidscoalitie te komen. De VVD heeft bijvoorbeeld heel uitdrukkelijk GroenLinks-PvdA uitgesloten.

Rekker: "Dus ik vrees voor een herhaling van de formatie van 2021. Toen had D66 ook een grote sprong gemaakt en hadden D66, VVD en CDA net geen 75 zetels. Er moest dus een vierde partij bij, en dat heeft een jaar geduurd." Een kabinet voor kerst op het bordes, zoals veel politici hoopten, zit er dus waarschijnlijk niet in.