PVV-minister Faber wilde in 2024 het noodrecht invoeren voor het "strengste asielbeleid ooit", maar maakte zich volgens ambtenaren schuldig aan "stemmingmakerij" en het "graaien naar argumenten" om een dragende motivering te vinden. Dat blijkt uit stukken die Nieuwsuur op basis van de Wet open overheid (Woo) heeft opgevraagd.

Ambtenaren bleven negatief adviseren over de inzet van het noodrecht, omdat de door Faber gevonden motivering "niet-toereikend" was en zeer waarschijnlijk zou sneuvelen in de Kamer of voor de rechter. Toch hield de minister in het najaar van 2024 steeds vol dat de dragende motivering klaar of bijna klaar was.

Coalitieafspraken

In het coalitieakkoord van PVV, NSC, VVD en BBB was afgesproken om het asielnoodrecht in te zetten. Hiermee kon de Tweede Kamer tijdelijk buitenspel worden gezet. Wel moest dit 'dragend gemotiveerd' worden. En over die twee woorden ontstond een politieke strijd tussen PVV-minister Faber en NSC, waarbij Faber bleef volhouden dat de dragende motivering geen probleem was.

Maar al vrij snel na haar aantreden waarschuwden ambtenaren Faber dat het niet gemakkelijk zou zijn om het noodrecht in te zetten omdat "twijfelachtig is of er wel sprake is van buitengewone omstandigheden".

Asielcrisis

Toch blijft het kabinet inzetten op het noodrecht. Ook premier Schoof verdedigt dit in september 2024 door te zeggen dat mensen een asielcrisis ervaren. Ambtenaren van Justitie schrijven over deze redenering: "De regering moet zich niet beroepen op onrustgevoelens maar op harde feiten."

Toch gaat Faber voluit door, ook na het roerige Kamerdebat waarin NSC-fractievoorzitter van Vroonhoven zegt dat ze niet verwacht dat het noodrecht er komt.

In de Woo-stukken staat dat Faber de motivatie zoekt in de problemen in de asielketen, maar ook in de algehele situatie in het land. Het lerarentekort, woningentekort, cellentekort, stijging van de zorgkosten: van alles wordt erbij gehaald om de inzet van het noodrecht te motiveren.

Haar ambtenaren proberen de onderbouwing van deze motivatie bij te sturen. Zo staat in eerste instantie in een conceptstuk: "Als gevolg van ongecontroleerde asielstroom worden steeds vaker willekeurige Nederlanders slachtoffer van willekeurig geweld door al dan niet verwarde asielzoekers."

Ambtenaren schrijven dat dat eruit moet omdat dat "feitelijk niet kan worden onderbouwd". De ministeries van Binnenlandse Zaken en Justitie moeten de wet ook beoordelen op rechtsstatelijkheid en wetskwaliteit. Beide oordelen zijn volgens de stukken negatief.

Criminaliteitscijfers

In de motivatie van Faber staat dat "CBS-cijfers laten zien dat 67,8 procent van de gedetineerden in 2022 een migratieachtergrond had". Hoewel erbij staat dat dit niet uitsluitend asielzoekers zijn, reageren ambtenaren van Justitie fel. Ambtenaren noemen het "stemmingmakerij" en vinden de categorisering 'mensen met een migratieachtergrond' ongepast, omdat dit gaat over alle personen van wie tenminste één ouder in het buitenland is geboren. "Dus bijvoorbeeld ook de leden van ons Koningshuis. Met immigratie en zeker asielmigratie heeft dat weinig te doen".

Eind september concluderen de ambtenaren van het ministerie van Asiel dat ondanks alle verzamelde informatie en argumenten de motivering van Faber niet toereikend is. Bovendien verwachten ze niet dat de aangekondigde maatregelen op korte termijn zullen helpen, waardoor er geen grond is voor het noodrecht.

De ambtenaren benadrukken dat ze dit verschillende malen met de minister hebben besproken. Ze proberen de minister nogmaals te overtuigen om in te zetten op spoedwetgeving, die wel door het parlement moet worden goedgekeurd.

Asielnoodmaatregelenwet

Faber blijft ondertussen in debatten en interviews volhouden dat de dragende motivering bijna rond is. 11 oktober herhalen de ambtenaren nogmaals in een nota aan de minister dat zij de onderbouwing niet toereikend achten.

Ook premier Schoof blijft tot op het laatst volhouden dat er nog gewerkt wordt aan de dragende motivering. Op 21 oktober zegt hij nog in de persconferentie dat de noodwet nog steeds op tafel ligt. Maar de week erop spreken de coalitiepartijen af niet een noodwet, maar een spoedwet in te dienen. Dat werd de asielnoodmaatregelenwet, die een paar weken geleden werd weggestemd in de Eerste Kamer.

Verantwoording

Nieuwsuur vroeg op 24 oktober 2024 op basis van de Wet open overheid (Woo) informatie op bij het ministerie van Asiel en Migratie over de (concepten) van de dragende motivering voor een nood- en/of crisiswet asiel.

Dit was vlak nadat het kabinet had besloten niet meer in te zetten op het noodrecht. Deze stukken hadden veel eerder verstrekt moeten worden.

In 2025 stapte Nieuwsuur daarom naar de rechter die het ministerie een dwangsom van 15.000 euro oplegde. Toch zijn ze nu pas openbaar gemaakt.

Minister Van Weel van Justitie heeft een gesprek gevoerd met zijn ambtsgenoot uit Sierra Leone over de uitlevering van crimineel Jos Leijdekkers, ook bekend als Bolle Jos. Op X schrijft Van Weel dat justitie al een jaar bezig is om de drugshandelaar uitgeleverd te krijgen. "Tijd voor meer urgentie. We geven nooit op."

Volgens verschillende bronnen verblijft Leijdekkers in het Afrikaanse land en zou hij bescherming genieten van president Julius Maada Bio. Hij zou zelfs een relatie hebben met een dochter van het staatshoofd en daar een kind mee hebben.

Van Weel reisde voor het gesprek naar Genève in Zwitserland, omdat justitieminister Alpha Sesay daar was voor de VN-mensenrechtenraad. Tegenover persbureau ANP zegt hij dat het gesprek ruim een uur duurde en dat hij duidelijk heeft gemaakt dat het de internationale reputatie van het Afrikaanse land schaadt om Leijdekkers onderdak te bieden.

'Geduld raakt op'

Zijn geduld "begint langzaam een beetje op te raken", zegt Van Weel. Sesay zou hem hebben verteld dat het politieonderzoek naar Leijdekkers in Sierra Leone inmiddels is afgerond. "Dat zou dan de basis kunnen zijn van een arrestatieverzoek van de minister van Justitie van Sierra Leone", aldus Van Weel tegenover het ANP. Maar of er daadwerkelijk iets gaat gebeuren, laat hij in het midden.

Recent onderschepte Spanje 30 ton cocaïne die uit Sierra Leone afkomstig was. Van Weel houdt er rekening mee dat Leijdekkers daarbij betrokken is: "Ik hoef verder geen conclusies te trekken, maar die liggen wel voor de hand."

Bij een crisis of een ramp zijn er nauwelijks voorraden in Caribisch Nederland, concludeert de Algemene Rekenkamer. Op het eiland Saba is er bijvoorbeeld in geval van nood maar voor één dag drinkwater voorhanden.

Saba maakt met een installatie zelf drinkwater uit zeewater. "Maar door een orkaan kan er iets met die productie misgaan", zegt collegelid Ewout Irrgang van de Algemene Rekenkamer. "Dan is een gewone voorraad van één dag natuurlijk uitermate krap."

Volgens de regels van de Europese Unie moet Nederland strategische voorraden aanhouden, die alleen in geval van nood worden aangesproken. Maar in Caribisch Nederland, dat zijn Bonaire, Sint Eustatius en Saba, zijn die strategische voorraden er helemaal niet, alleen 'normale' voorraden.

Afhankelijk van import

De eilanden zijn ook nog eens erg afhankelijk van import. Juist dan zou je volgens de Algemene Rekenkamer strategische voorraden moeten aanhouden. Want de 'normale' voorraden zijn niet groot genoeg om het lang vol te houden bij een ramp of een crisis.

Voedsel wordt er bijvoorbeeld op de eilanden nauwelijks zelf geproduceerd. De Rekenkamer schat in dat het verse voedsel na een tot drie weken zal opraken. Op Bonaire en Sint Eustatius is het ook niet duidelijk hoeveel voorraad houdbaar voedsel er is. Brandstof en medicijnen lijken er wel genoeg te zijn.

Orkanen en vulkaanuitbarstingen

De Rekenkamer wijst erop dat de dreigingen voor Caribisch Nederland een stuk groter zijn dan voor Europees Nederland. De kans op bijvoorbeeld orkanen en vulkaanuitbarstingen is een stuk groter. Ook de veiligheidssituatie rond Venezuela, dat op zo'n 70 kilometer van Bonaire ligt, is precair.

Ondanks die dreigingen is Caribisch Nederland dus een stuk minder goed voorbereid. "De twee delen van het koninkrijk zouden aan elkaar gelijkwaardig moeten zijn, maar in Caribisch Nederland is het minder goed geregeld", zegt Irrgang. "Dit roept wel de vraag op: hoe belangrijk vinden wij Caribisch Nederland?"

Minister Heerma (Koninkrijksrelaties) zegt in zijn reactie niet toe strategische voorraden te gaan aanleggen. Wel benadrukt hij dat de eilanden hulp krijgen in geval van nood. Ook is er volgens Heerma geld uitgetrokken om de voedselzekerheid op de eilanden te verbeteren.

De Tweede Kamer heeft ingestemd met een wetsvoorstel dat ervoor moet zorgen dat meer werknemers een vast contract krijgen en dat uitzendkrachten en andere flexwerkers meer zekerheid krijgen.

Uitzendkrachten krijgen recht op dezelfde arbeidsvoorwaarden als reguliere werknemers. Ook wordt de inzet van nulurencontracten aan banden gelegd. Deze oproepcontracten zonder garantie op een minimum aantal uren mogen alleen nog voor scholieren en studenten en AOW'ers worden gebruikt.

Na drie tijdelijke contracten mag een werkgever pas na drie jaar weer een tijdelijk contract aan dezelfde werknemer aanbieden. Het is de bedoeling dat werkgevers vaker gaan kiezen voor een vast contract voor deze werknemers.

Ingrijpen cao

De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid krijgt meer bevoegdheden om in te grijpen als het verschil in een sector of bedrijfstak tussen uitzendkrachten en gewone krachten te groot wordt, bijvoorbeeld door de cao te wijzigen.

Nederland heeft in de EU met 35 procent verreweg het grootste aandeel flexwerkers, inclusief zzp'ers. Daarvan bestaat 22 procent uit tijdelijke werknemers, veel meer dan in de andere EU-landen. De Eerste Kamer moet het wetsvoorstel eerst nog behandelen voordat de wet kan ingaan.

Welvaartsniveau

Het wetsvoorstel kwam tot stand na afspraken die het kabinet Rutte-IV in 2023 maakte met vakbonden en werkgevers. Die afspraken volgden op onder meer het rapport van de commissie-Borstlap uit 2020 over de toekomst van de Nederlandse arbeidsmarkt.

Nederland dreigt zijn vertrouwde, hoge welvaartsniveau te verliezen als er niet snel en drastisch wordt ingegrepen in de arbeidsmarkt, concludeerde de commissie destijds. Die raadde het kabinet aan om ervoor te zorgen dat werkgevers veel vaker vaste contracten aanbieden en het aantal flexwerkers en zzp'er omlaag te brengen.

Premier Jetten is opgenomen geweest in het ziekenhuis van Bonaire nadat hij door iets was geprikt tijdens het zwemmen in zee. Hij had een allergische reactie, maar heeft er niets ernstigs aan overgehouden, meldt de Rijksvoorlichtingsdienst. Het is niet duidelijk door wat de minister-president is geprikt.

Na een paar uur mocht Jetten het ziekenhuis weer verlaten, laat hij weten op X, waarbij hij ook bovenstaande foto deelde.

Hij verliet het ziekenhuis met een verbandje op zijn arm:

Het programma van zijn bezoek aan Bonaire en Aruba is aangepast vanwege het ziekenhuisbezoek. Jetten slaat een bezoek aan het Openbaar Lichaam voor Landbouw, Veeteelt en Visserij over.

De premier heeft daarnaast een ontbijt met het bestuurscollege van het eiland gemist. Ook op Aruba, waar de premier na Bonaire naartoe gaat, zijn afspraken verschoven.

Zee-egel in 2017

Jetten is niet de eerste bewindspersoon die geprikt wordt tijdens een bezoek aan Caribisch Nederland. In 2017 stapte toenmalig staatssecretaris Raymond Knops op een zee-egel bij Sint-Eustatius.

D66 en CDA zetten de discussie in het kabinet over de hypotheekrenteaftrek opnieuw op scherp. Zij stemden voor een motie van GroenLinks-PvdA om een verruiming van de hypotheekrenteaftrek terug te draaien. De motie kreeg daardoor een meerderheid, tot chagrijn van coalitiegenoot VVD.

De hypotheekrenteaftrek zorgt al langer voor grote verdeeldheid tussen de coalitiepartijen. D66 en CDA willen de aftrek afschaffen, maar de VVD wil dat absoluut niet. Tijdens de formatie spraken de drie partijen uiteindelijk af om de aftrek met rust te laten.

Maar onbedoeld ging de aftrek toch iets omhoog, doordat verschillende belastingen aan elkaar gekoppeld zijn. Het kabinet verhoogt vanaf volgend jaar het percentage voor de inkomstenbelasting in de tweede schijf, waardoor die voor de hypotheekrenteaftrek automatisch meestijgt. Vooral huizenbezitters met hoge inkomens profiteren hiervan.

Ondanks de meerderheid in de Tweede Kamer blijft de VVD erbij dat de hypotheekrente niet kan worden aangepast. "We hebben er duidelijke afspraken over gemaakt tijdens de formatie, dat we geen aanpassingen doen in de systematiek", zegt fractieleider Brekelmans. "Die afspraken staan en zijn glashelder."

Ook minister van Financiën Heinen (VVD) blijft er bij RTL Z bij dat er niet aan de hypotheekrenteaftrek wordt getornd. "Ik verwacht dat hij die motie uitvoert", zegt GroenLinks-PvdA-leider Klaver in een reactie. "Het levert een paar honderd miljoen euro op en dat kunnen we gebruiken om het leven van mensen betaalbaar te maken."

Kabinet zoekt nog een uitweg

Morgen komt er nog een andere heikele politieke kwestie rond de hypotheekrenteaftrek aan bod. Die betreft naar schatting honderdduizenden Nederlanders die in 2031 al 30 jaar of langer een hypotheek hebben, vaak deels of geheel aflossingsvrij.

Vanaf 2031 heeft de eerste groep geen recht meer op hypotheekrenteaftrek. Zij mogen de betaalde hypotheekrente niet meer aftrekken van het inkomen en zijn er zelf verantwoordelijk voor om eerlijk belastingaangifte te doen. Maar voor hen is het heel lastig na te gaan hoe het precies zit, zeker als er intussen verbouwingen, verhuizingen en scheidingen zijn geweest. Het mapje met belastingaangiftes van vroeger is intussen vaak al in de prullenbak beland.

Ze kunnen het ook niet meer vragen aan banken, hypotheekadviseurs en de Belastingdienst. Want die mogen van de wet de gegevens helemaal niet zo lang bewaren. Kortom: er is niemand die kan controleren of het recht op hypotheekrenteaftrek verlopen is.

Ambtenaren presenteren morgen hun mogelijke oplossingen voor dit probleem. Een van de mogelijke opties is dat deze groep de rente nog langer mag aftrekken. Dat zou de schatkist elk jaar bijna 1 miljard euro kosten en vooral oudere woningbezitters nog meer voordeel geven.

De veiligheidsdienst AIVD doet onderzoek naar de anti-azc-protesten van de afgelopen tijd. Dat zei minister Van den Brink van Asiel en Migratie in een debat in de Tweede Kamer.

Veel wilde de minister niet toelichten over het werk van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, maar wel dat er wordt onderzocht of er "sprake is van georganiseerdheid".

Volgens Van den Brink wordt gekeken "welke patronen er zijn en wat daarachter zit". Of daarbij ook onderzoek wordt gedaan naar buitenlandse bemoeienis, kon hij niet zeggen.

'Patroon van haat en geweld'

De afgelopen tijd klinken geluiden dat het bij de soms gewelddadige protesten niet alleen gaat om bezorgde inwoners uit de betreffende plaats, maar dat er ook (extreemrechtse) organisaties bij betrokken zijn. Onder meer in Apeldoorn en Loosdrecht liepen demonstraties uit op geweld.

Kamerlid El Abassi van Denk sprak in het debat van een "patroon van haat en geweld" dat wordt opgestookt door Kamerleden "aan de rechterkant" van de Kamer. Ook had hij het over "anti-azc-terrorisme".

Minister Van den Brink (CDA) zei alle geweld af te wijzen, maar wilde dit soort kwalificaties niet overnemen, omdat terrorisme gaat over motieven van daders. "Het kabinet is niet het instituut om zich daarover uit te spreken." Dat ligt bij het Openbaar Ministerie en rechters, zei de minister.

Democratische middelen

JA21-Kamerlid Ceulemans wees erop dat dit kabinet met de spreidingswet in de hand inwoners "van de ene op de andere dag confronteert met iets wat ze niet willen". Volgens JA21 veroorzaakt het beleid grote onrust bij "hardwerkende mensen" die opeens asielopvang in hun buurt krijgen.

Van den Brink zei daarop dat hij alleen maar uitvoer geeft aan de wet die nou eenmaal bij meerderheid is vastgesteld. Als mensen daar bezwaar tegen hebben, moeten ze wat hem betreft naar democratische middelen grijpen.

'99 procent vreedzaam'

PVV-leider Wilders riep op tot het intrekken van de spreidingswet en stelde dat gemeenten ertegen in verzet moeten komen. "Dan laat je zien dat je opkomt voor je mensen." Hij zei verder het geweld te veroordelen en stelde dat "99 procent van de mensen" vreedzaam demonstreert.

Kamerlid Teunissen van de Partij voor de Dieren zei dat het tijd is om weg te bewegen van de discussie over asiel. "We hebben een debat te voeren over extreemrechts geweld." Volgens haar steken burgemeesters hun nek uit, met alle gevolgen van dien, en is het kabinet daarna "oorverdovend stil".

Van den Brink zei dat hij allerlei contacten heeft op lokaal niveau en dat hij ook van plan is om een of meerdere plekken te bezoeken waar dit speelt.

Rapper Ye, ook bekend als Kanye West, moet geweerd worden uit Nederland. Een ruime meerderheid in de Tweede Kamer steunt een motie daarover van de ChristenUnie en de VVD. De Amerikaanse artiest wil begin volgende maand twee concerten geven in het stadion Gelredome in Arnhem, maar de Kamer vindt dat die niet door moeten gaan vanwege antisemitische uitlatingen van Ye in het verleden.

Eerder weigerde het Verenigd Koninkrijk om die reden de rapper de toegang tot het land. Ook in Frankrijk, Polen en Zwitserland zijn zijn concerten afgelast. De Kamer wil dat het kabinet zich gaat inzetten om Ye ook uit Nederland te weren. De motie werd gesteund door D66, GroenLinks-PvdA, PVV, CDA, JA21, SGP, BBB, 50Plus, Partij voor de Dieren, Volt en het lid Keijzer.

Minister Van Weel van Justitie heeft al gezegd dat het kabinet zoekt naar aanknopingspunten om de rapper te weigeren, maar dat zoiets niet eenvoudig is. "Wij hebben een vrij hoge drempel in Nederland voor we iemand de toegang kunnen ontzeggen. Er moet sprake zijn van een dreigende verstoring van de openbare orde of de veiligheid", zei hij eerder. Volgens Van Weel is het nog maar de vraag of dat zo is bij deze muzikant.

Beroep doen op organisator

Als het wettelijk niet kan om hem te weigeren, dan moet het kabinet een dringend beroep doen op de organisator van de concerten om ze af te gelasten, vindt de Kamer.

Ye bewierookte vorig jaar nog het nationaalsocialisme en Adolf Hitler. Ook bracht hij T-shirts op de markt met een hakenkruis. Begin dit jaar bood hij daarvoor zijn excuses aan. Hij wijt zijn gedrag aan zijn psychiatrische stoornis. Hij is naar eigen zeggen manisch-depressief.

Jodenhaat bestrijden

De Tweede Kamer stemde vandaag over verschillende voorstellen om het toenemende antisemitisme te bestrijden. Zo wil een meerderheid onderzoeken of gesubsidieerde organisaties kunnen worden gekort op hun subsidie als ze bewust Joodse artiesten weigeren.

Ook moet er, als het aan de Kamer ligt, een verbod komen op het verspreiden van met AI gemaakte beelden van de Holocaust. De laatste tijd duiken er op sociale media van dat soort nepbeelden op, waarin de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog wordt gebagatelliseerd.

Een voorstel van 50Plus en GroenLinks-PvdA om onafhankelijk onderzoek te doen naar hoe er op scholen aandacht wordt besteed aan de Holocaust haalde eveneens een meerderheid.

Het vertrouwen in politici was in tien jaar nog nooit zo laag als vorig jaar. In 2025 had maar 21,2 procent van de Nederlanders van 15 jaar en ouder vertrouwen in politici, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). In 2016, bij de eerste meting, was dat nog 27,5 procent.

Ook het vertrouwen in de Tweede Kamer als instituut was vorig jaar lager dan ooit gemeten: 24,6 procent van de ondervraagden had vertrouwen in dit instituut. Dit vertrouwen werd in 2012 voor het eerst gemeten en toen was het 36,9 procent.

Corona

Het vertrouwen in de Tweede Kamer is niet altijd omlaaggegaan. Vooral in de tweede helft van de jaren 10 nam het vertrouwen juist toe. In 2020 - het eerste coronajaar - had 53,2 procent nog vertrouwen in de Tweede Kamer.

Ook voor het vertrouwen in politici in het algemeen was 2020 een kantelpunt. Dat jaar had nog 39,7 procent van de 15-plussers vertrouwen in politici.

Ondanks alle kritiek op Brussel nam het vertrouwen in de Europese Unie in de periode 2012-2025 juist toe. In 2012 had 39,2 procent van de ondervraagden nog vertrouwen in de EU, vorig jaar was dat 51,5 procent.

Ook het vertrouwen in ambtenaren nam ten opzichte van destijds iets toe, van 44,3 procent in 2012 naar 47,1 procent vorig jaar.

Leeftijdsgroepen

Van alle leeftijdsgroepen hebben 15- tot 25-jarigen het vaakst vertrouwen in politieke instituties. Mensen tussen de 65 en 75 hebben het minste vertrouwen. Bij 75-plussers is het vertrouwen juist wat hoger dan in de leeftijdsgroep direct daaronder.

CBS-hoofdsocioloog Tanja Traag denkt dat deze beoordelingen te maken hebben met de politieke ervaring van de groepen. "Jongeren hebben over het algemeen politiek nog weinig meegemaakt, dus kunnen hun mening lastig vormen", zegt ze tegen persbureau ANP. "Daarentegen heeft de oudere groep bijvoorbeeld meer politieke tegenslagen meegemaakt, wat de beoordeling negatief beïnvloedt."

Het kritische rapport van de evaluatiecommissie van de NPO over omroep Ongehoord Nederland (ON) blijft voorlopig zonder gevolgen. Minister Rianne Letschert (D66, OCW) leest zorgelijke conclusies in het rapport, maar de conclusie is volgens haar niet "dat ON een onvoldoende bijdrage aan de uitvoering van de publieke mediaopdracht heeft geleverd." En daarmee is er volgens haar geen juridische basis om in te grijpen.

Ongehoord Nederland is door twee mediawaakhonden meermaals op de vingers getikt. De commissie schrijft dat "herhaaldelijk is gebleken dat het media-aanbod niet voldeed aan de kwaliteitsstandaarden van de publieke omroep". De commissie ziet tekortkomingen in de naleving van de journalistieke normen bij de omroep. Zo worden feiten en meningen door elkaar gebruikt. En daardoor staat de wellicht belangrijkste kernwaarde, de betrouwbaarheid van de informatievoorziening van de publieke omroep, onder druk.

Spelregels

Kamerleden van links tot rechts zijn kritisch op de omroep. VVD kamerlid Erik van der Maas noemt de omroep een "meningenmachine". "Feiten, fictie, dat loopt door elkaar heen. En dat is heel kwalijk." Ook Kamerlid Ouafa Oualhadj (D66) onderschrijft dat: "Of je houdt je aan de regels, of je hoort er niet in thuis."

Volgens Mohammed Mohandis (GroenLinks-PvdA) zijn het geen beginnersfouten meer. "Ze blijven zich niet houden aan de spelregels." En daarom vindt Van der Maas (VVD): "Een omroep die de rest besmet, en zich niet houdt aan de journalistieke code, daar is geen ruimte voor."

Deze Kamerleden willen dat minister Letschert ingrijpt bij ON. Maar de minister zegt tegen Nieuwsuur dat ze dat op basis van het evaluatierapport niet gaat doen. De minister ziet dat de omroep bijdraagt aan de pluriformiteit van het stelsel. "Ook dat is voor mij een belangrijke conclusie."

Debat

Het rapport is kritisch op het journalistiek handelen, maar de minister ziet dus geen juridische basis om nu in te grijpen. "Dat is voor mij de juridische grondslag om uiteindelijk wel of niet te kunnen ingrijpen, zoals omschreven in de wet.

Mohandis ziet die mogelijkheden wel degelijk en wil graag snel met de minister in debat. Ook Oualhadj vindt dat het proces grondig en gedegen moet, maar vindt ook dat het tijd is om conclusies te trekken.

Het kabinet komt binnen een aantal weken met een voorstel dat de werkgevers en werknemers weer aan tafel moet krijgen. Dat zegt minister Vijlbrief (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) in een reactie op het ultimatum van de vakbonden.

"We hebben met elkaar in Nederland grote uitdagingen", zegt Vijlbrief. "Het laatste wat we kunnen gebruiken is onrust."

Wat er precies in dat voorstel komt te staan, is nog onduidelijk. Het kabinet moet het plan nog gaan maken.

Ultimatum van de vakbonden

Vakbonden FNV, CNV en VCP stelden het kabinet vanochtend een ultimatum om de bezuinigingen op de sociale zekerheid terug te draaien. Als dat niet voor 30 mei gebeurt, dan volgen er volgens de vakbonden acties.

De boosheid van de vakbonden richt zich op drie zaken: de bezuinigingen op de werkloosheidsverzekering WW en de arbeidsongeschiktheidsuitkering WIA en de extra verhoging van de AOW-leeftijd. Volgens het kabinet zijn die ingrepen nodig om de uitkeringen betaalbaar te houden, maar de vakbonden vinden ze te ver gaan.

Bezuinigingen nog niet van tafel

Vijlbrief belooft in zijn voorstel zowel plannen voor de WW, WIA als AOW aan bod te laten komen. De bezuinigingen helemaal van tafel halen, zoals de vakbonden eisen, wil Vijlbrief op dit moment nog niet toezeggen.

"We gaan praten over het probleem en daarna kijken wat het allemaal betekent", vindt de minister. "Ik verwacht dat de vakbonden zich ook verantwoordelijk voelen om over de problemen te praten."

Het is ook nog onduidelijk of het kabinet de deadline van 30 mei zal halen. "Daar ga ik wel heel erg mijn best voor doen", zegt Vijlbrief.

Het kabinet komt met ongeveer 40 miljoen euro om de haven van Terschelling en de weg ernaartoe op te knappen. Minister Karremans van Infrastructuur heeft dat bekendgemaakt op het Waddeneiland.

De minister benadrukt dat gemeente en provincie een ongeveer even groot bedrag moeten inleggen. De gemeente Terschelling had eerder al 15 miljoen euro toegezegd.

Kade in het water

Sinds een jaar is de oostkant van de haven afgesloten vanwege zinkgaten. Ook de werkhaven wordt op dit moment niet gebruikt. Volgens de gemeente is de 56 jaar oude kade in zo'n slechte staat dat de veiligheid niet meer te garanderen is.

Karremans trekt nu de portemonnee "omdat het niet anders kan", zegt hij. "Je zit met een kade die in het water valt als we niks doen."

'Net op tijd'

De centrale toegangsweg Willem Barentszkade is in zo'n slechte staat dat de gemeente er rekening mee houdt dat de weg in de zomer afgesloten moet worden voor bussen en vrachtauto's. De haven is van groot belang voor het eiland, omdat Terschelling via de haven wordt bevoorraad, bijvoorbeeld met voedsel en bouwmaterialen.

Volgens minister Karremans komt de financiering net op tijd om sluiting van de haven te voorkomen. "Het scheelt niet heel veel."

Minister-president Jetten is in het Caribisch gebied voor een werkbezoek. Tot en met 14 mei zal hij Sint-Maarten, Saba, Sint-Eustatius, Bonaire, Aruba en Curaçao bezoeken.

Het is het eerste bezoek van Jetten aan de zes Caribische eilanden als minister-president en het zal in het teken staan van gesprekken over 'weerbaarheid, veiligheid en duurzaamheid'.

Andere koers

In januari presenteerde Jetten een coalitieakkoord waarin het Caribisch gebied nadrukkelijk op de agenda wordt gezet. De erkenning dat Bonaire, Sint-Eustatius en Saba onder volwaardige Nederlandse normen van bestaanszekerheid moeten vallen wijst op een nieuwe koers.

Dat is volgens adviseurs hoognodig: in april verscheen een rapport van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) met de conclusie dat Caribische Nederlanders achtergesteld worden ten opzichte van Europese Nederlanders.

Er bestaan in Caribisch Nederland bijvoorbeeld geen werkloosheidsuitkeringen of kindgebonden budget, en meerdere middelbare scholen voldoen niet aan de basiskwaliteit. Een op de drie inwoners van de eilanden leeft in armoede.

De coalitie wil een structurele investering van 30 miljoen euro voor het sociaal minimum. Dat is niet meer geld dan in het verleden, maar het wordt nu wel aan concrete doelen gekoppeld.

Correspondent Caribisch Gebied Dick Drayer:

"Het eerste bezoek van premier Rob Jetten aan het Caribisch deel van het Koninkrijk wordt op de eilanden gezien als een belangrijk signaal. Dat een Nederlandse premier kort na zijn aantreden direct naar de Cariben reist, valt op. Dick Schoof deed daar bijna een jaar over, Mark Rutte zelfs bijna drie jaar. Toch overheerst op Curaçao en Aruba ook meteen de bekende reactie: eerst zien, dan geloven.

Op de eilanden leeft het gevoel dat Den Haag vooral aandacht heeft voor de Caribische landen wanneer er problemen zijn rond financiën, veiligheid of toezicht. Tegelijk ligt D66 relatief goed in het Caribisch gebied, mede door voormalig staatssecretaris Alexandra van Huffelen, die werd gezien als toegankelijker en minder hiërarchisch dan veel Haagse voorgangers. Ook Jetten maakte eerder een positieve indruk tijdens bezoeken aan Curaçao over duurzaamheid en energietransitie.

De scepsis is echter nooit verdwenen. Op Bonaire werd die recent opnieuw gevoed door het besluit van Nederland om in beroep te gaan in de klimaatzaak van Greenpeace. In Aruba, Curaçao en Sint Maarten draait het minder om koopkracht en meer om de politieke verhouding binnen het Koninkrijk. Daar leeft vooral de wens om als gelijkwaardige landen te worden behandeld, met meer ruimte voor eigen beleid en minder directe Nederlandse bemoeienis."

Aruba, Curaçao en Sint-Maarten zijn autonome landen binnen het koninkrijk met een eigen regering en parlement. De eilanden zijn zelf verantwoordelijk voor hun sociaal beleid, zoals minimumloon en uitkeringen. Nederland kan daar wel afspraken over maken en ondersteuning in bieden.

Bonaire, Saba en Sint-Eustatius zijn sinds 2010 bijzondere gemeenten van Nederland. De inwoners van deze eilanden hebben dus dezelfde rechten en plichten als Europese Nederlanders. Het kabinet in Den Haag is verantwoordelijk voor de wetgeving, sociale zekerheid en bestaanszekerheid op de drie eilanden.

De premier begint zijn bezoek vandaag op Sint-Maarten, waar hij spreekt met de bevolking over onder meer bestuur en samenwerking bij rampen en crises. Morgen reist Jetten door naar Saba.

Nederlanders aan boord van het cruiseschip Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine. Dat schrijven minister Hermans van Volksgezondheid en minister Berendsen van Buitenlandse Zaken in een brief aan de Tweede Kamer.

Voor zover bekend zijn er nog dertien Nederlandse passagiers en bemanningsleden aan boord.

Het Nederlandse schip waarop de uiterst dodelijke andesvariant van het hantavirus is uitgebroken, wordt zondagochtend in Tenerife op de Canarische Eilanden verwacht. Het virus heeft aan drie opvarenden het leven gekost, onder wie een Nederlands echtpaar.

De kans dat iemand overlijdt die het andesvirus krijgt, is groot, volgens het RIVM tussen de 20 tot 35 procent. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat het andesvirus het enige hantavirus is dat mensen aan elkaar kunnen overdragen. Dat kan heel goed voordat er ziekteverschijnselen optreden.

De ministers schrijven dat zo snel mogelijk na aankomst alle Nederlandse passagiers en waar nodig Nederlandse bemanningsleden gerepatrieerd zullen worden.

Onder de circa 150 mensen die nog aan boord zijn, heeft op dit moment niemand ziekteverschijnselen, staat in de Kamerbrief. De Spaanse autoriteiten zullen blijven onderzoeken of opvarenden ziekteverschijnselen hebben, in overleg met artsen en epidemiologen die al aan boord zijn.

Kans op verspreiding klein

De ministers benadrukken dat er volgens het RIVM geen redenen zijn om aan te nemen dat het andesvirus, de variant van het hantavirus die is vastgesteld, tot een pandemie zal leiden.

De kans dat mensen het andesvirus krijgen is heel klein. Het andesvirus verspreidt zich vooral door contact met uitwerpselen van muizen en ratten. Het virus kan zich alleen van mens op mens verspreiden als mensen langere tijd nauw contact met elkaar hebben. Daarmee is het een heel ander virus dan het coronavirus, waarvan de besmettelijkheid vele malen hoger is, schrijven de ministers op basis van het RIVM.

Om de quarantainemaatregel aan de Nederlandse opvarenden op te kunnen leggen, is de andesvariant van het hantavirus toegevoegd aan de lijst met infectieziekten waarvoor een meldingsplicht geldt. Dat maakt het mogelijk om maatregelen als isolatie of quarantaine op te leggen om verspreiding van de ziekte te voorkomen. Andere ziektes die in dezelfde A2-categorie vallen zijn pokken en polio.

Het kabinet trekt in totaal 100 miljoen euro uit voor de compensatie van ondernemers in de vuurwerkbranche, die te lijden zal krijgen van het vuurwerkverbod dat voor de komende jaarwisseling moet ingaan. Dat laat staatssecretaris Bertram van Infrastructuur en Waterstaat weten.

Het kabinet reserveert in eerste instantie 90 miljoen euro voor de compensatie van de winsten van de vuurwerkbranche. Maar omdat niet helemaal duidelijk is hoe hoog die gemiste winsten daadwerkelijk zullen zijn, is er uit voorzorg 10 miljoen euro extra gereserveerd.

Verschil importeurs en verkopers

Voor de compensatie van de vuurwerkimporteurs wordt meer geld vrijgemaakt dan voor de detailhandelaren. Dat komt doordat de vuurwerkhandel voor importeurs vaak hun hoofdactiviteit is, legt het kabinet uit. Detailhandelaren doen het vaak niet als hoofdactiviteit, maar als nevenactiviteit, betoogt het kabinet: zo verkopen tuincentra en fietsenzaken ook vuurwerk.

Ruwweg krijgen importeurs voor de komende drie jaarwisselingen compensatie voor de winsten die ze niet kunnen maken. Bij detailhandelaren gaat het om één jaarwisseling, waar ze nog een extra bedrag bij krijgen.

De vuurwerkbranche zei vorig jaar nog dat er 895 miljoen euro voor de compensatie zou moeten worden uitgetrokken, omdat een verbod tot een een enorme strop kan leiden. Dat bedrag ligt dus aanzienlijk hoger dan waar het kabinet nu mee komt. De vuurwerkbranche is teleurgesteld over hoe het kabinet tot dit besluit is gekomen.

Belangrijke voorwaarde

Nu de ministerraad heeft besloten dat er geld voor de compensatie wordt uitgetrokken, is ook aan de laatste voorwaarde voldaan die de Tweede Kamer aan de invoering van het vuurwerkverbod stelde. Dat betekent dat het aan het einde van dit jaar zou kunnen ingaan.

De Kamer stemde een jaar geleden met ruime meerderheid in met een initiatiefwet van de Kamerleden Klaver (GroenLinks-PvdA) en Ouwehand (Partij voor de Dieren), waarin een algeheel vuurwerkverbod wordt geregeld. Een paar maanden later ging ook de Eerste Kamer akkoord.

Wat houdt het vuurwerkverbod in?

In Nederland is de verkoop en het afsteken van knalvuurwerk (F3) sinds december 2020 verboden. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om rotjes, Chinese matten en losse vuurpijlen.

Siervuurwerk (F2) mag tot nu toe nog wel, omdat dit in principe minder gevaarlijk is voor consumenten. Dat zijn de zogenoemde cakes, fonteintjes, grondbloemen en compoundboxen.

Deze categorie wordt straks ook verboden. En dat betekent dat er alleen nog vuurwerk uit de categorie F1 verkocht mag worden: sterretjes en knalerwten.

Georganiseerde groepen zoals clubs en buurtverenigingen mogen, onder strikte voorwaarden en met toestemming van de burgemeester, nog wel F2-vuurwerk afsteken.

Het vuurwerkverbod heeft een lange aanloop gehad. De VVD hoorde lange tijd bij de tegenstanders, maar draaide vorig jaar na een roerige jaarwisseling met meer dan 8000 incidenten, waarbij veel geweld tegen politie en hulpverleners werd gebruikt.

De partij stelde daarbij drie voorwaarden: behalve een compensatie voor de vuurwerkbranche eiste de partij dat er een effectief handhavingsplan zou komen en dat er hard zou worden opgetreden tegen illegaal vuurwerk.

Met het landelijke vuurwerkverbod komt er een einde aan een lange traditie in Nederland, waarbij particulieren aan het eind van het jaar zelf vuurwerk mogen afsteken.

Een deel van de gemeenten stelde de afgelopen jaren al een plaatselijk verbod of vuurwerkvrije zones in:

"Het is niet gepast hoe de staatssecretaris hiermee is omgegaan", zegt Frans Köhler van Stichting VuurwerkCheck. De stichting was betrokken bij de gesprekken hierover, maar volgens Köhler was er geen sprake van onderhandelingen. "Ze hebben naar ons verhaal geluisterd, verder is er niks met ons afgestemd en nu is dit bedrag gecommuniceerd."

Hij denkt dat nog geen derde van het geld bij de vuurwerkverkooppunten terechtkomt. "Ik verwacht dat tientallen, misschien wel honderden bedrijven failliet zullen gaan."

Verder heeft hij twijfels of het vuurwerkverbod verlichting gaat brengen voor de handhavers. "Ik gun het ze, maar het verbod zet ook de deur open voor de georganiseerde misdaad." De stichting beraadt zich nog op juridische stappen tegen het kabinet.

Kers op de taart

Een van de ondernemers die vanaf dit jaar stoppen met de verkoop van vuurwerk is Eddy Posno. Al meer dan 50 jaar verkoopt hij naast sportartikelen rondom de jaarwisseling ook vuurwerk. Hoewel hij het jammer vindt dat het vuurwerkverbod ingaat, is hij blij dat de vuurwerkverkoop niet zijn belangrijkste bron van inkomsten is.

"50 jaar geleden was dat wel anders, maar de sportwinkel groeide en nu is het vuurwerk een mooie kers op de taart."

Net zoals veel verkopers moest hij een flinke investering doen om ervoor te zorgen dat hij aan de veiligheidseisen voldeed om vuurwerk op te slaan. Die heeft hij er inmiddels uit, maar veel verkopers in de buurt niet, ziet Posno.

"Ik ken wel mensen die er heel erg afhankelijk van zijn en hoewel ik snap dat ze compensatie willen, is het belangrijk om er juist iets naast te doen. Maar ik moet de opslag waarschijnlijk afbreken, en dat kost ook mij geld."

Er valt wel iets te zeggen voor de compensatie voor de vuurwerkbranche, zegt Georgina Kuipers, onderzoeker van Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. Zij wijst op de kokkelvissers en nertsenfokkers. Die konden ook hun werk niet meer goed uitoefenen door veranderende regels. Compensatie werd toen gesteund door wetgeving.

Echt oneerlijk

Wel is maatwerk belangrijk, zegt Kuipers. "Juridisch gezien geldt voor nadeelcompensatie: hoe eerlijk is het nadeel ten opzichte van anderen? Daarbij wordt rekening gehouden met wat we het normaal maatschappelijk risico noemen."

De vraag is dus wat oneerlijk is en wat een normaal ondernemingsrisico is. "Als je een keer een slecht jaar hebt als ondernemer omdat er bijvoorbeeld een weg voor jouw winkelpand wordt verbouwd, dan moet je meer dan een bepaalde hoeveelheid winst verliezen voordat we het echt oneerlijk vinden."

Wees daarbij specifiek, zodat het meer juridisch meetbaar en minder politiek wordt, benadrukt Kuipers. "Maak algemene regels, bepaal bijvoorbeeld hoeveel procent je vergoedt en hoe dat per individu uitpakt."

Joost Vullings en Marleen de Rooy bespreken de explosie die donderdagavond plaatsvond bij het partijkantoor van D66 in Den Haag. Hoe gaat de politiek hiermee om?

Verder aandacht voor de dagelijkse demonstraties in verschillende gemeentes tegen azc's en spoednoodopvanglocaties,

En intussen liepen de spanningen op tussen Amerika en Duitsland, nadat bondskanselier Merz bij een bijeenkomst op een middelbare school kritiek had op de Amerikaanse strategie van in de oorlog met Iran. Hoe kritisch zijn Nederlandse bewindslieden op het beleid van Trump?

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

Met het sneller ongewenst verklaren van vreemdelingen en meer mogelijkheden om binnengrenzen strenger te controleren wil het kabinet alsnog een aantal maatregelen doorvoeren om het asielbeleid aan te scherpen. Premier Jetten kondigde het al aan en twee en een halve week na het stranden van de asielnoodmaatregelenwet in de Eerste Kamer zet het kabinet nu een eerste stap.

Daarbij wil het kabinet via een zogenoemde nota van wijziging, het aanpassen van een bestaand wetsvoorstel, de mogelijkheden verruimen om personen sneller als ongewenst te verklaren, aldus minister Van den Brink (CDA) van Asiel. Hij wijst erop dat dat sneller gaat dan nieuwe wetgeving doorvoeren.

Het gaat om mensen die in ons land asiel hebben aangevraagd, maar ook strafbare feiten hebben gepleegd. Zij moeten sneller dan nu ongewenst verklaard kunnen worden. Wie dan ondanks zo'n ongewenstverklaring niet vertrekt kan voor een jaar in de gevangenis belanden. Het gaat straks ook om mensen die van buiten Europa komen.

Meerdere misdaden

Van den Brink denkt dat de maatregel kan helpen, hoewel hij niet kan niet zeggen om hoeveel mensen het zou gaan. "We willen wel mensen asiel bieden, maar niet als je een misdaad pleegt". Het gaat om misdrijven waar een gevangenisstraf van minimaal twee jaar op staat, of meerdere misdaden die daartoe optellen.

Verder wil het kabinet het toezicht op de binnengrenzen aanscherpen en de Koninklijke Marechaussee meer mogelijkheden geven om effectiever op te treden. Het gaat niet zozeer om controles aan de grenzen zelf, zegt Van den Brink, maar om meer gerichte controles op wegen achter de grenzen. Of daar ook meer geld voor komt is niet duidelijk.

Afschaffen van dwangsommen

Van den Brink, die een paar weken geleden de wetten van zijn voorganger Faber door de Eerste Kamer moest loodsen -waarvan één het niet redde- heeft goede hoop dat een Kamermeerderheid deze maatregelen wel zal steunen.

De norm is straks heel duidelijk, stelt Van den Brink: "Iemand die strafbare feiten pleegt en ondanks een ongewenstheidverklaring terugkeert naar ons land gaat de cel in".

Het strafbaar stellen van alle mensen zonder verblijfsrecht ligt politiek gevoelig, niet alleen voor oppositiepartijen GroenLinks-PvdA en SGP, maar ook voor coalitiepartijen D66 en CDA. Dat onderdeel van de verworpen asielnoodmaatregelenwet, over 'terugkeerfrustreerders' zoals Van den Brink het noemt, komt later. Ook voor het afschaffen van dwangsommen voor de Immigratie- en Naturalisatiedienst, die nu kunnen worden opgelegd als de overheid te laat beslist over aanvragen, komt nog een voorstel.

Politiek verslaggever Jorn Jonker:

"Het kabinet wil uitstralen dat het op dit terrein wel kan leveren. In dit dossier gaat het veel over beeldvorming. Via Europese afspraken wordt binnenkort al veel geregeld wat in de weggestemde wetten stond.

Maar wat die wetten daarbovenop zouden regelen, willen ze alsnog in maatregelen gieten en zo het wegstemmen in de Eerste Kamer 'repareren'. Dit is politiek het makkelijkste gedeelte daarvan en daarom kan het ook zo snel aangekondigd worden.

De regeringspartijen hebben zich ook voorgenomen om mensen die niet meewerken aan hun vertrek strafbaar te stellen, maar hoe ze dat gaan doen is politiek veel lastiger. D66 wil bijvoorbeeld niet dat het te veel lijkt op het strafbaar stellen illegaliteit".

Van den Brink

Premier Jetten noemt het gooien van een vuurwerkbom door de brievenbus van het D66-partijkantoor "een kansloze actie". "Vrij kansloos als je denkt dat je met dit soort acties politici kunt intimideren. We laten ons echt niet het zwijgen opleggen."

Jetten sprak met de pers voor de start van de ministerraad:

Jetten zei voor aanvang van de ministerraad dat er veel schade is, en dat de mensen die bij een sprekersavond van de Jonge Democraten aanwezig waren erg geschrokken zijn. "Gelukkig is iedereen ongedeerd", aldus de D66-leider.

Kort na de aanslag werd een verdachte aangehouden. Het gaat om een 37-jarige man zonder vaste woon- of verblijfplaats, meldt de politie vanochtend. Hij zit nog vast.

Vaker intimidatie

Het was de tweede keer in negen maanden tijd dat het D66-bureau doelwit was van een actie. Rond het asielprotest op het Malieveld, in september, werd het bekogeld met stenen.

Jetten wijst erop dat het niet alleen om D66 gaat, maar dat er "elke week wel" pogingen worden gedaan om bijvoorbeeld gemeenteraadsleden, burgemeesters, politie- of ambulancemensen te intimideren.

"Maar je zag gisteravond gelukkig ook dat de meeste Nederlanders heel duidelijk maken dat we dit in ons land absoluut niet accepteren en dat dit niet een land is waar je met geweld je zin kan krijgen. Dit past absoluut niet bij de Nederlandse normen en waarden."

In september sprak Jetten, die toen nog geen premier was, over "politiek geweld". Die woorden wil hij nu niet gebruiken, omdat het motief achter de vuurwerkbom nog niet duidelijk is. Dat wordt nog onderzocht door de politie.

'Doelbewust naar D66'

Het ging toen om een ander soort incident, zegt Jetten. "Er stonden mensen met vlaggen voor het partijkantoor en er werd gefilmd terwijl de ruiten werden ingegooid", dus het was meteen duidelijk wat de bedoeling was.

Hij denkt overigens wel dat de dader doelbewust naar het pand van D66 is gelopen om juist daar een vuurwerkbom naar binnen te gooien. Maar op de exacte reden voor die actie wil hij niet vooruit lopen.

'Aanslag op democratie'

VVD-leider Yesilgöz vindt het "echt vreselijk" wat er is gebeurd. "Dit is bedoeld om mensen monddood te maken" en dat kan wat haar betreft echt niet. "Je gaat gewoon niet naar geweldsmiddelen grijpen."

"Je blijft met je poten van anderen af", zegt Yesilgöz. "Als je het ergens niet mee eens bent, ga stemmen, ga het debat aan. Er zijn een miljoen manieren in een democratie om je stem te laten horen."

Ook andere bewindspersonen veroordelen de actie. CDA-minister Heerma spreekt van "een aanslag op de democratie". Hij ziet dat de drempel om te intimideren en geweld te gebruiken, lager lijkt te worden.

'Geschokt en verdrietig'

Minister Van Weel van Justitie en Veiligheid vindt het "schandalig dat een politieke partij wordt aangevallen in ons land". Hij stelt dat de temperatuur in het politieke debat "ontzettend hoog" is. "Dit is de bijl aan de wortel van de democratie."

De Jonge Democraten, die gisteravond een bijeenkomst met ruim dertig mensen hadden in het D66-kantoor, zijn "geschokt, woedend en verdrietig". Zij spreken van "een aanslag". "Dit raakt niet alleen D66 of de JD, maar onze democratie. Wij laten ons niet intimideren."

Het is nog niet bekend wat het motief was voor het gooien van een vuurwerkbom in het partijkantoor van D66 in Den Haag, iets na 21.00 uur gisteravond. De politie pakte een uur na de aanslag een verdachte op.

Op het moment van de ontploffing waren ongeveer dertig mensen van de D66-jongerenorganisatie aanwezig in het pand. Niemand raakte gewond, wel zijn de aanwezigen enorm geschrokken van de knal. Ze hebben zichzelf in veiligheid gebracht in de tuin achter het gebouw.

"Dit incident staat niet op zichzelf, en dat maakt het des te zorgwekkender. Jongeren moeten vrij en zonder angst kunnen deelnemen aan de democratie die zij mede vormgeven", zegt voorzitter Rachelle Smook van de Jonge Democraten.

Hulpdiensten bij het partijbureau van D66:

De partijleider van D66, premier Jetten, noemt het "een laffe daad van intimidatie". "Voor wie denkt angst aan te kunnen jagen, heb ik een boodschap: wij laten ons in democratisch Nederland nooit het zwijgen opleggen door geweld", schrijft hij op sociale media.

De politie heeft hekken geplaatst in de omgeving en zegt dat sprake is van lichte schade.

De explosie leidt ook tot woedende reacties van andere partijen. Onder meer coalitiepartners VVD en CDA veroordelen de aanval op het partijbureau van de grootste regeringspartij.

"Hoe haal je het in je hoofd! Wat een laffe actie. Bedreigen en intimideren van een politieke partij (of wie dan ook) is absoluut onaanvaardbaar", reageert VVD-leider Dilan Yeşilgöz op X. "Bij een democratie hoort debat, geen geweld", schrijft CDA-voorman Henri Bontenbal op X.

Partijleider Jesse Klaver van GroenLinks-PvdA spreekt van "een regelrechte aanval op onze democratie en rechtsstaat." Hij wijst erop dat het partijkantoor van D66 al voor de tweede keer doelwit is. In september gooiden relschoppers ruiten in en probeerden ze een in brand gestoken container naar binnen te rijden, na een uit de hand gelopen anti-immigratieprotest op het Malieveld.

'Hufters'

"Wat een hufters", vindt ChristenUnie-leider Mirjam Bikker. "De democratie gaat eraan als je met geweld de ander intimideert". SGP-Kamerlid Diederik van Dijk noemt de aanval "schandalig en volstrekt onaanvaardbaar".

"Een explosie bij een partijkantoor is waarschijnlijk een gerichte aanslag; niet alleen op die specifieke partij maar op onze rechtsstaat en democratie", aldus PVV-afsplitser Gidi Markuszower. "Meningsverschillen in Nederland beslechten wij met woorden en niet met wapens." Hij wenst D66 veel sterkte.

De oorlog met Iran en de daaropvolgende sluiting van de Straat van Hormuz hebben de kassen van grote olieconcerns flink gespekt. Vooral omdat de olieprijzen sinds maart hard zijn gestegen. Het zwengelt in heel Europa - en dus ook in Den Haag - de discussie aan of bedrijven geen belasting moeten betalen over die enorme winsten.

Dat er de afgelopen maanden flink is verdiend, is wel duidelijk: het Britse BP maakte de afgelopen drie maanden bijna 3 miljard euro winst, een dikke verdubbeling vergeleken met een kwartaal eerder. Het Franse TotalEnergies zag de winst dik 40 procent stijgen tot 4,6 miljard euro. In Italië moest ENI het doen met een bescheiden 18 procent meer winst, ruim een miljard euro.

Shell kwam vandaag met cijfers en boekte bijna 6 miljard euro winst over de eerste drie maanden van dit jaar. En dat is ruim een verdubbeling vergeleken met het vorige kwartaal. Bijna een miljard daarvan komt door de oorlog in het Midden-Oosten.

Investeringsklimaat

De oorlog in het Midden-Oosten zorgt voor hoge prijzen aan de pomp en hoge energierekeningen. De megawinsten staan dan in schril contrast, is de kritiek. Shell wil daarover geen vragen beantwoorden, maar komt wel met een schriftelijke reactie. "Invoering van een extra belasting met terugwerkende kracht, zou enorm schadelijk zijn voor het investeringsklimaat. Schadelijk voor de raffinagesector ook, die toch al in zwaar weer verkeert. Het zal Nederland uiteindelijk nog afhankelijker maken van importen uit het buitenland."

Volgens econoom Mathijs Bouman is belasting innen met terugwerkende kracht juridisch een lastig verhaal. En dan ook nog voor één specifieke bedrijfsgroep. "Het kan moreel goed klinken, want die bedrijven maken nu veel meer winst. Dat kan raar voelen, maar dat betekent niet dat de overheid een deel van die winst zo maar kan afpakken."

Energieplafond

Vorige maand stuurden vijf EU-landen een brief naar Brussel, aan Eurocommissaris Wopke Hoekstra, waarin ze er juist voor pleiten dat oliebedrijven die meer winst maken dan gebruikelijk wel extra belasting gaan betalen. Met dat geld kunnen er energiemaatregelen betaald worden.

Dat was eerder al gebeurd tijdens de energiecrisis in 2022 door de oorlog in Oekraïne. In Brussel werd toen besloten om extra winst te belasten via een 'solidariteitsbijdrage'. Er werd door Nederland met een extra belasting van 33 procent dik drie miljard euro mee geïnd. Extra geld was welkom voor accijnsverlaging en bijvoorbeeld het energieplafond. Maar de bedrijven stapten naar de rechter en misschien moet de staat de miljarden terugbetalen.

Nederland tekende de recente brief aan Hoekstra niet. En ook in Brussel is er weinig enthousiasme voor het idee. "Belasting op overwinsten is een bevoegdheid van de lidstaten en lidstaten kunnen handelen op basis van nationale wetgeving. We voorzien momenteel geen Europees initiatief", heeft de Europese Commissie laten weten.

Europa

Dat vindt Jesse Klaver van GroenLinks-PvdA onbegrijpelijk. Zijn partij wil de extra winsten zwaarder belasten. Omdat gewone mensen anders de rekening betalen van een conflict, vindt Klaver. "Het is niet uit te leggen in een tijd waarin je voor een volle tank benzine meer dan 100 euro betaalt. Een tijd waarin mensen het steeds moeilijker hebben om rond te komen."

Alle belasting op winst verhogen, wat de overheid ook kan doen, heeft niet zijn voorkeur. "Omdat je dan alle bedrijven raakt. Ik zou vooral willen focussen op de overwinst die bedrijven maken. Maak daar in Europa nou afspraken over."

Dat vindt ook D66-fractievoorzitter Jan Paternotte. "Laten we samen optrekken met Duitsland, Oostenrijk, Spanje, Italië, Portugal en andere landen die dit ook willen. Er zullen zeker meer rechtszaken komen. Maar het lijkt me gek als we vanwege mogelijke rechtszaken nu niet doen wat rechtvaardig is."

Maar coalitiegenoten CDA en VVD denken er weer heel anders over. Want wanneer is er sprake van winst en wanneer van overwinst? Onbegonnen werk om zoiets eerlijk in te voeren, vreest CDA-leider Henri Bontenbal. "Je moet dan eerst weten waar die winst wordt gemaakt. Mijn veronderstelling is dat dat vooral gebeurt op plekken waar ze olie uit de grond halen. Daarnaast zijn het ook bedrijven die niet in Nederland zijn gevestigd."

VVD-minister van Financiën Eelco Heinen wil kijken naar de ideeën, maar ziet ook weinig kansen voor de uitvoerbaarheid. Daar kan je boos om zijn, zegt Bontenbal, "maar dan ben je eigenlijk boos op een internationale oliemarkt. Waar we gewoon aan vastzitten."