Wat vindt de oppositie van de plannen van de nieuwe coalitie? Daarover zal meer duidelijk worden vandaag in het Tweede Kamerdebat over het coalitieakkoord. Het is waarschijnlijk nog te vroeg voor keiharde toezeggingen over steun voor specifieke plannen, maar het debat zal verder duidelijk maken welke kant oppositiepartijen op willen.

De nieuwe coalitiepartijen staken afgelopen vrijdag hun hand uit naar de oppositie, in de hoop op samenwerking. Uit de eerste reacties blijkt in ieder geval dat de voorgestelde snellere verhoging van de AOW-leeftijd, waardoor mensen langer moeten blijven werken, weerstand oproept bij veel partijen.

De twee partijen die voor D66, VVD en CDA het meest van belang zijn, zijn JA21 en GroenLinks-PvdA. Die zijn in de positie om de minderheidscoalitie in de Tweede Kamer aan meerderheden te helpen. GL-PvdA, met ook veel zetels in de Eerste Kamer, gaf dit weekend het startschot voor de onderhandelingen.

Startschot

Partijleider Klaver zei op een ledenbijeenkomst de financiële plannen voor de zorg en sociale zekerheid alleen te steunen "als het roer drastisch omgaat". Hij hekelde onder meer het hogere eigen risico, de kortere WW-uitkering en de verhoging van de AOW-leeftijd. Verder wil de GL-PvdA-leider "meer ambitie" als het gaat om klimaat, natuur en stikstof en het belasten van hogere inkomens.

JA21 reageerde tot nu toe niet op de plannen. Partijleider Eerdmans zou dat gisteravond voor het eerst doen in het tv-programma Eva, maar hij meldde zich ziek af. Vandaag in het debat zal meer duidelijk worden over de opstelling van JA21. Voordat de plannen bekend werden, zei Eerdmans "een open mind" te hebben en constructief te kijken naar voorstellen.

Andere oppositiepartijen zijn een stuk minder enthousiast. BBB-partijleider Van der Plas verwacht dat de oppositie de krachten zal bundelen, zeker om iets te doen aan de hogere AOW-leeftijd. Dat die in het coalitieakkoord zou staan, was volgens haar "totaal niet voorzien". "Veertigplussers moeten tot ver na hun zeventigste gaan doorwerken. En als ze stoppen is er geen zorg meer voor ze."

In strijd met pensioenakkoord

Jan Struijs, de fractievoorzitter van 50Plus, zegt dat zijn telefoon afgelopen weekend roodgloeiend stond. Zowel individuele burgers als vakbondsmensen maken zich volgens hem grote zorgen over de plannen. Die nieuwe coalitie wil dat de leeftijd waarop mensen kunnen stoppen met werken omdat ze AOW krijgen weer volledig gekoppeld wordt aan de stijging van de levensverwachting.

Struijs wijst erop dat dat in strijd is met het in 2019 gesloten pensioenakkoord met vakbonden en werkgevers. Daarin was juist afgesproken dat de stijging van de AOW-leeftijd voorlopig zou worden afgeremd.

"Harde werkers als de kraamverzorgster of de bouwvakker zien hun welverdiende pensioen verder van zich af bewegen", vindt ook ChristenUnie-leider Bikker. Ze is op zich blij dat de nieuwe coalitie aan de slag wil, maar is niet blij dat er in de plannen niets staat om dakloosheid tegen te gaan en dat de gehandicaptenzorg het met minder geld moet doen. "Het is logisch dat er wordt bezuinigd, maar doe dat dan met hart voor de mensen."

Geschrokken

Andere partijen uitten vrijdag, de dag van de presentatie, al uiteenlopende zorgen en wensen. De SGP noemde de plannen "best goed", omdat er geïnvesteerd wordt in defensie en woningbouw en omdat er maatregelen worden genomen om de asielinstroom in te perken. Maar de partij heeft wel zorgen op medisch-ethisch terrein.

De PvdD was niet erg enthousiast. Volgens die partij ontspringen rijken en vervuilers de dans en komt de rekening te liggen bij alles wat kwetsbaar is. FVD hekelde de herinvoering van een stikstoffonds. BBB uitte zorgen over bezuinigingen op de (ouderen)zorg.

Lees hieronder wat er zoal aan plannen in het akkoord staat:

De zeven ex-PVV-Kamerleden die nu als de Groep-Markuszower in de Tweede Kamer zitten, waren vrijdag "best geschrokken" van de plannen. Bij hun afsplitsing vorige maand lieten de zeven weten open te staan voor politieke samenwerking, nu de plannen er liggen zien ze "veel reparatiewerk".

Hun voormalig leider Wilders stelde simpelweg dat hij nog nooit zo'n vreselijk slecht akkoord had gezien. Hij gaat naar eigen zeggen niks steunen: "Wij gaan snoeihard oppositie voeren." SP-leider Dijk noemde het akkoord "een aanval op onze beschaving".

Gesprekken met iedereen

De verwachting is dat in het debat partijen op links veel bezwaar maken tegen de aanpassingen van de sociale zekerheid en de zorg. Partijen op rechts zullen kritisch zijn op het in stand houden van de spreidingswet en klimaatmaatregelen. Via beide kanten kan de minderheidscoalitie aan 76 of meer Tweede Kamerzetels komen. Maar de vraag is wat die fracties in ruil voor hun steun terug willen hebben.

Achter de schermen hebben fractievoorzitters al contact gezocht met collega's met wie ze een klein bondgenootschap hopen te sluiten om de plannen op hun manier bij te stellen. "Ik voer nu echt gesprekken van links tot rechts met iedereen", zegt Bikker bijvoorbeeld. Maar tussen de oppositiepartijen zijn de onderlinge verschillen groot, dus het is nog de vraag in hoeverre echte bondjes van de grond komen.

In ieder geval zal D66-leider Jetten na het debat tot formateur worden benoemd. Er is niemand in politiek Den Haag die er rekening mee houdt dat hij als premierskandidaat al van tevoren wordt 'weggestemd'. Na zijn benoeming kan Jettten verder met het samenstellen van een kabinet.

Het debat is vanaf 14.00 uur live te volgen bij de NOS. Op de site en in de app is een livestream, op NPO 1 zijn in ieder geval de eerste uren van het debat te volgen, op NPO Politiek en Nieuws is het hele debat te zien.

De overgrote meerderheid van de achterban van vakbond FNV is tegen de voorgenomen maatregelen van de nieuwe coalitie op de sociale zekerheid. Dat blijkt uit de voorlopige resultaten van een enquête die de vakbond heeft uitgezet. Interim-voorzitter van FNV, Dick Koerselman, presenteerde die resultaten in Nieuwsuur.

Koerselman noemt de maatregelen "onnodig, onverantwoord en voor ons onacceptabel". "Dit is een waardeloos openingsbod."

De nieuwe coalitie van D66, VVD en CDA wil de WW-duur verlagen van twee naar één jaar. Wie zijn baan verliest en niets nieuws vindt, komt daardoor eerder in de bijstand. Daarnaast stijgt de AOW-leeftijd één-op-één mee met de levensverwachting. Wie nu 30 is, moet doorwerken tot boven de 70. En de WIA-uitkering gaat fors omlaag. Wie langdurig ziek is, kan daardoor 20 procent minder krijgen.

80 procent van de FNV-leden is tegen de verkorting van de WW-uitkering, blijkt uit de enquête die sinds zaterdagochtend loopt. 87 procent is tegen de stijging van de pensioenleeftijd en 90 procent vindt het onterecht dat de grootste klappen bij werknemers vallen en veel minder bij bedrijven. De enquête staat nog twee weken open, maar is al door 35.000 leden ingevuld.

Boos

"Wij zijn enorm teleurgesteld en boos", zegt Koerselman. "Dit is een directe aanval op de sociale zekerheid zoals we die kennen in Nederland."

De voorzitter wijst op het pensioenakkoord dat het kabinet in 2019 sloot met werkgevers en vakbonden, waaronder FNV. Daarin werd afgesproken dat de pensioenleeftijd minder hard zou stijgen dan de levensverwachting. "De inkt daarvan is nauwelijks droog en de spelregels worden al veranderd", aldus Koerselman.

De FNV-bestuurder heeft tijdens de formatie twee keer met de partijen aan tafel gezeten om te praten over de plannen. "Ik heb inderdaad de partijen horen zeggen dat ze hervormingen zouden toepassen. Toen heb ik gezegd: handen af van de sociale zekerheid, handen af van de zorg."

Uitgestoken hand

Na de presentatie van het akkoord, afgelopen vrijdag, was Koerselman dan ook "pissed off". "En nog steeds". Dat akkoord werd gepresenteerd als een "uitgestoken hand" aan andere politieke partijen en sociale partners, waaronder de vakbonden. Koerselman: "Als je bij het eerste voorstel al een belangrijk akkoord breekt dat weloverwogen is gesloten, wat is zo'n uitgestoken hand dan waard?"

De voorzitter zegt dat er opnieuw met hem te praten valt, maar wel alleen over verbeteringen in de sociale zekerheid, niet over verslechteringen. En het pensioenakkoord uit 2019 is "in beton gegoten". "Daar valt niet over te praten."

Morgen debatteert de Tweede Kamer over het coalitieakkoord. De geplande bezuinigingen op de sociale zekerheid zijn een van de hete hangijzers.

Het is de immens populaire Franse econoom Gabriel Zucman (39) een doorn in het oog: de explosieve groei van de rijkdom van miljardairs. Hij waarschuwt voor het gevaar van ongelijkheid en pleit voor een belasting van 2 procent op vermogens boven de 100 miljoen euro. Zucman lichtte zijn idee vandaag toe aan een handvol Tweede Kamerleden.

Die vermogens boven de 100 miljoen euro groeien wereldwijd jaarlijks met gemiddeld 6 procent. "Extreem rijke mensen ontduiken inkomstenbelasting via holdings en andere sluiproutes waardoor ze op papier geen inkomen hebben. Dat probleem moeten we oplossen", zegt hoogleraar Zucman. "Extreme rijkdom moet gepaard gaan met een minimale belastingafdracht."

En dan niet als inkomstenbelasting, maar als vermogensbelasting, zegt de econoom. "Echt geen radicaal idee. Belasting als percentage van het inkomen is makkelijk te manipuleren. Daarom moeten ze een percentage van hun vermogen en bezit gaan betalen."

Vanmiddag sprak Zucman in de Tweede Kamer met leden van de commissie Financiën. Zij stelden de econoom vragen over de uitvoerbaarheid van zijn idee. "Het klinkt logisch om dit in te voeren, waarom gebeurt het nog niet?", vroeg D66-Kamerlid Henk-Jan Oosterhuis. Zucman antwoordde dat het een nieuw idee is, "waar veel landen nog aan moeten wennen".

Held

Zucman komt uit de school van Thomas Piketty, de econoom die bekend werd door zijn baanbrekende studie naar ongelijkheid. Zucman werkt aan universiteiten in de VS en Frankrijk. Voor veel Fransen is hij een held en geniet hij een popsterstatus. Tijdens demonstraties vorig jaar in Parijs scandeerden mensen: "Wij willen Zucman".

De allerrijksten betalen nu in verhouding slechts de helft van de belasting die de rest van de bevolking betaalt, zegt Zucman. Dat zorgt voor "een sneeuwbaleffect van rijkdom", zoals hij het noemt. "Gewone burgers kunnen pas sparen en hun vermogen vergroten nadat ze belasting hebben betaald. De superrijken kunnen honderd procent van hun inkomen sparen."

Macht en invloed

De Nederlandse hoogleraar economie Bas Jacobs (Vrije Universiteit) bevestigt dat superrijken nu veel minder loonbelasting betalen. "Het is een goed idee dat ook de sterkste schouders een minimum aan belasting betalen. Het is dan aan de politiek om te bepalen hoeveel. Het is efficiënt om naast inkomen uit arbeid ook inkomen uit vermogen te belasten. En een minimumbelasting voorkomt ook dat superrijken zich onttrekken aan de samenleving."

Extreme rijkdom gaat volgens Zucman ook gepaard met extreme macht. "De macht om ideologie en democratische processen te beïnvloeden." Dat is steeds duidelijker zichtbaar, zegt hij.

Zo zijn in Frankrijk alle commerciële tv-zenders en bijna alle kranten in handen van miljardairs, zegt hij. Toen het Lagerhuis van het Franse parlement vorig jaar voor het idee van de 'Zucman-taks' stemde, leidde dat tot verontwaardigde reacties van die miljardairs. "Ze zetten al hun kranten en media in en kwamen met doemscenario's. Daarop is het voorstel geblokkeerd door de Senaat."

Belastingvlucht

Zucmans onderzoeksteam keek ook naar Nederland en concludeert dat de belasting die miljardairs en de rijkste Nederlanders betalen, neerkomt op 17 procent. "Voor de gemiddelde Nederlander geldt 40 tot 45 procent."

Dat komt omdat de superrijken volgens de econoom vrijwel geen inkomstenbelasting betalen. "Ze betalen vennootschapsbelasting via hun bedrijven. Maar hun inkomstenbelasting is zeer laag en daarmee ook hun bijdrage aan de nationale solidariteit."

Niemand wordt zomaar miljardair, dat kan alleen met de voorzieningen in een samenleving, zegt de hoogleraar. Daarom adviseert hij de Kamer ook iets te doen aan de belastingvlucht; vermogenden die om fiscale redenen naar het buitenland gaan.

Hij vindt dat mensen die in Nederland zeer rijk zijn geworden en naar een belastingparadijs verhuizen, nog steeds belasting moeten betalen in Nederland. Minimaal 2 procent. "Bijvoorbeeld voor een periode van tien, vijftien jaar."

Activisme

De Franse miljardairs zijn zeer ongelukkig met Zucman en verwijten hem extreemlinks activisme. Volgens econoom Jacobs is de Fransman zeker een activist. Zelf houdt Jacobs als econoom zijn politieke opvattingen over rechtvaardigheid liever voor zich. "Er kan verwarring ontstaan, of je uitspraken het gevolg zijn van wetenschappelijk onderzoek of je politieke overtuiging."

Toch denkt hij dat Zucman zijn missie niet zal stoppen. "Hij zal de superrijken tot aan de poorten van de hel op de hielen zitten."

Zucman zegt over zijn vermeende activisme: "Wetenschappelijke kennis is er niet voor de ivoren toren, maar moet het democratische debat voeden. Het is onze taak om problemen aan te kaarten. Dan is het aan burgers om via de stembus te beslissen."

Universiteiten en hogescholen moeten "duidelijker, vaker en publiekelijk" opkomen voor Joodse studenten en medewerkers die zich onveilig voelen. Dat is de oproep van een taskforce die in opdracht van het kabinet-Schoof onderzoek heeft gedaan naar pro-Palestijnse demonstraties op universiteiten en hogescholen.

"Het recht om te demonstreren is een groot goed, ook tegen het beleid van Israël", zegt Jaap Smit, voorzitter van de taskforce en voormalig commissaris van de Koning in Zuid-Holland. "Dit mag echter niet ten koste gaan van onze algemene veiligheid en die van de Joodse gemeenschap in het bijzonder. Hier was te weinig oog voor."

De onderzoekers raden onderwijsbestuurders aan om voortaan consequenter op te treden tegen mensen die op onderwijsinstellingen voor onveiligheid zorgen, sneller kwetsende teksten op spandoeken te verwijderen en ervoor te zorgen dat Joodse activiteiten kunnen doorgaan.

Onder druk gezet

Nadat Hamas Israël op 7 oktober 2023 binnenviel en de daaropvolgende Israëlische bombardementen op Gaza, was er op veel hogescholen en universiteiten grote onrust. Studenten eisten dat de opleidingen hun banden met Israëlische onderwijsinstellingen zouden verbreken.

Het merendeel van de protesten verliep vreedzaam, maar op meerdere plekken werden er onderwijsgebouwen bezet en liepen de protesten uit de hand. Op sommige plekken hingen kwetsende spandoeken, met bijvoorbeeld teksten als "Get rid of zionist scum".

Het zorgde voor gevoelens van grote onveiligheid bij de naar schatting 2000 tot 3000 Joodse mensen die in het hoger onderwijs studeren of werken, concluderen de onderzoekers van de taskforce. Het zionisme betekent voor veel van hen dat ze het land Israël historisch zien als een veilig toevluchtsoord. Daarmee steunen ze niet automatisch het optreden van de Israëlische regering, aldus de onderzoekers.

'Kindermoordenaar en kankerzionist'

Na 7 oktober werden Joodse studenten en wetenschappers onder druk gezet om de Israëlische bombardementen met de 'juiste' woorden te veroordelen, bijvoorbeeld door te verklaren dat ze antizionistisch zijn. "Hiermee worden Joden guilty by association", zeggen de onderzoekers. "Hun Joods-zijn alleen is al reden om hen verdacht te maken."

Joodse studenten zeggen voor 'kindermoordenaar' of 'kankerzionist' te zijn uitgemaakt. Joodse medewerkers vertellen dat ze opeens genegeerd werden door hun collega's en niet meer mee mochten lunchen. Volgens de onderzoekers zitten zo'n tien medewerkers sinds het Gaza-conflict ziek thuis omdat ze een onveilige werksfeer ervaren.

"De ervaringen van deze Joodse studenten en medewerkers zijn aangrijpend", zegt Caspar van den Berg, voorzitter Universiteiten van Nederland in een reactie. "Het is voor universiteiten onacceptabel als zij zich onveilig of ongewenst voelen."

Taskforce sprak met 120 mensen

De Taskforce Antisemitisme sprak met zo'n 120 mensen. Het gaat onder meer om onderwijsbestuurders, studenten, docenten, medewerkers en burgemeesters. De leden schrijven moeite te hebben met de naam van de taskforce, omdat daardoor "ten onrechte" de indruk kan ontstaan dat ze de protestacties associëren met antisemitisme.

In de taskforce zaten naast Jaap Smit ook bijvoorbeeld Chanan Hertzberger, voorzitter van het Centraal Joods Overleg, Tineke Cleiren, emeritus hoogleraar straf- en procesrecht en tot december Rianne Letschert, bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht en informateur. Ze deden naast de onderwijsprotesten ook onderzoek naar sit-ins op treinstations.

De onderzoekers benadrukken dat de protesten op zichzelf niet antisemitisch waren. Maar dat een actie niet strafbaar is, betekent niet dat die niet als antisemitisch ervaren kan worden. Sommige demonstranten leken bewust de grens op te zoeken van wat toelaatbaar is bij demonstraties.

Volgens de taskforce krijgt antizionisme "een antisemitisch karakter" als daarmee het zelfbeschikkingsrecht van Joodse mensen wordt ontkend. De omstreden leuze 'From the river to the sea', die ook door de politieke partij Denk in de Tweede Kamer wordt gebruikt, kan volgens hen in een aantal gevallen dienen als "een hondenfluitje" of "dekmantel voor antisemitisme".

Tijdens de demonstraties moesten onderwijsbestuurders, die vaak geen ervaring hadden met openbare orde en veiligheid, afwegen wat wel en niet toelaatbaar was. Intussen werden ze ook zelf bedreigd door de demonstranten.

Betere huisregels op universiteiten en hogescholen zouden kunnen helpen, is de conclusie van de onderzoekers. Ook raden ze onderwijsbestuurders aan om het contact met de burgermeester, politie en justitie te verbeteren. Daarnaast adviseren ze om Joden gelijkwaardig onderdeel te maken van het diversiteitsbeleid op onderwijsinstellingen. "Dit is nog niet overal het geval", is de conclusie.

De universiteiten laten weten al veel veranderingen te hebben doorgevoerd, maar "waar nodig" willen ze nog aanvullende maatregelen nemen.

GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver wil de financiële plannen voor de zorg en sociale zekerheid van de nieuwe coalitie van D66, VVD en CDA alleen steunen "als het roer drastisch omgaat". Klaver geeft daarmee het startschot voor de onderhandelingen met het komende kabinet.

Klaver noemt op een ledenbijeenkomst onder meer het hogere eigen risico, een kortere ww-uitkering en een verhoging van de AOW-leeftijd "plannen die mensen heel hard raken" en "onverantwoord". Daarnaast wil hij "meer ambitie" als het gaat om klimaat, natuur en stikstof en het belasten van hogere inkomens.

"We willen verantwoordelijkheid nemen om het land vooruit te helpen, maar niet om het kabinet vooruit te helpen. Een fundamentele koerswijziging is nodig", zegt Klaver tegen de in Utrecht verzamelde leden, die daarop luid applaudisseren.

Scherper dan vorige week

GroenLinks-PvdA had er al wel rekening mee gehouden dat er pijnlijke bezuinigingen in het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA zouden staan. Toch is in de partij te horen dat de plannen nog harder en ingrijpender zijn dan verwacht.

Klaver is ook kritisch omdat de plannen van het minderheidskabinet andere afspraken, zoals het pensioenakkoord, doorkruisen. "Het zegt ook iets over de manier waarop ze willen samenwerken, daar maken we ons zorgen over."

Klaver is dan ook scherper dan ruim een week terug. Toen zei hij "voor de zomer" akkoorden met de nieuwe coalitie te willen sluiten om "grote progressieve doorbraken" te bereiken. Duidelijk was toen al wel dat zijn partij "een grens trok" bij bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid.

Opstelling GroenLinks-PvdA van belang

De opstelling van Klaver is van belang, omdat het minderheidskabinet anders vooral naar BBB moet kijken voor een voor de hand liggende meerderheid in de Eerste Kamer. De steun van die partij is ook allerminst zeker, omdat BBB bijvoorbeeld juist voor de halvering van het eigen risico in de zorg is.

Klaver blijft erbij dat zijn partij "verantwoorde oppositie" zal blijven voeren. Tegelijkertijd verhoogt hij dus zijn inzet. Voor D66, VVD en CDA zal dat niet als een verrassing komen. Zij hebben de miljarden op de begroting onder meer nodig om de hogere defensie-uitgaven te dekken. De vraag is met hoeveel wisselgeld zij rekening hebben gehouden om GroenLinks-PvdA binnenboord te krijgen.

Politiek verslaggever Michiel Breedveld:

"GroenLinks-PvdA zegt vandaag geen hard 'nee' tegen alle plannen van het kabinet en wil nog steeds constructief oppositie voeren, zoals Klaver vorige week aankondigde. Maar de ingrepen in de zorg en sociale zekerheid zijn in zijn ogen zo rigoureus, dat zijn partij op die onderwerpen forse aanpassingen wil.

GroenLinks-PvdA wilde bijvoorbeeld investeren in de zorg en geen miljardenbezuiniging. Komt daar geen verbetering in, stemt zijn partij tegen die begrotingen. Dat maakt het voor het minderheidskabinet dus nog wel mogelijk om op die onderwerpen met andere partijen deals te sluiten. Maar moeilijker wordt het wel om daar in de Eerste Kamer meerderheden voor te vinden. Dan is steun van GroenLinks-PvdA vaak wel nodig."

De sfeer op het CDA-congres is, een dag na de presentatie van het coalitieakkoord, opgetogen. Na een moeilijke periode speelt de partij met achttien zetels weer een grote rol in de Tweede Kamer. Over een paar weken staan er zelfs ministers en staatssecretarissen op het bordes namens het CDA.

"We hebben onze partij opnieuw uitgevonden", zegt politiek leider Henri Bontenbal tegen de zaal in Den Bosch, gevolgd door een groot applaus. In zijn speech herhaalt de CDA-leider nog maar eens dat zijn partij "moedige keuzes" maakt die Nederland op de lange termijn "vooruithelpen".

Toch kost het Bontenbal moeite om uit te leggen wat de deelname aan dit minderheidskabinet, dat grote bezuinigingen op sociale zekerheid en de zorg doorvoert, het CDA daadwerkelijk oplevert. Hij wijst er vooral op dat in het akkoord "dankzij de inzet van het CDA" de hoogte van de AOW-uitkering ongemoeid blijft en het budget voor ontwikkelingssamenwerking omhooggaat. Het levert een aarzelend applaus op in de zaal.

Ook klinkt er nu al een waarschuwing voor de moeilijke periode die vermoedelijk weer voor het CDA zal aanbreken. "Als we verantwoordelijkheid dragen, worden we ook weer stevig aangesproken op het regeringsbeleid. Dat is nu eenmaal hoe het gaat", zegt Bontenbal.

'Een bijzondere stap'

Bij de CDA-leden levert de deelname aan het minderheidskabinet genoeg gespreksstof op. "Het is een bijzondere stap, dit is zeker voor het CDA een nieuwe stijl", zegt Moniek van Sandick, wethouder in Zoeterwoude. "Ik ben heel benieuwd hoe ze er in het kabinet mee omgaan."

Sybrand Buma, die naast burgemeester in Leeuwarden ook informateur was bij dit kabinet, noemt het minderheidskabinet "ingewikkeld, maar misschien ook gezond". Hij zegt dat hij in zijn tijd als informateur al tot de conclusie was gekomen dat er "een aantal keuzes echt nodig zijn".

Politiek verslaggever Michiel Breedveld:

"Het CDA heeft moeite de successen uit te venten van de politieke samenwerking in het minderheidskabinet. Ook de leden kunnen maar moeilijk aangeven wat het CDA hier nu uit haalt, behalve dan dat ze trots zijn deel uit te maken van een nieuwe politieke cultuur die hun partijleider bepleit, een cultuur van samenwerken en verantwoordelijkheid nemen.

In één ding is het CDA dan ook eensgezind: de partij neemt weer verantwoordelijkheid en gaat weer samenwerken met andere partijen om oplossingen te zoeken voor de problemen waar Nederland voor staat."

Nu is het de vraag of ook de CDA-kiezers blij zullen zijn met de weg die de partij inslaat. Een eerste test zullen de gemeenteraadsverkiezingen zijn, die op 18 maart plaatsvinden.

Het CDA zal daar naar verwachting in zeker 328 gemeenten meedoen, het meest van alle partijen. De verwachtingen zijn in ieder geval hooggespannen bij Bontenbal: "We gaan Nederland laten zien waarom het CDA de grootste landelijke partij op lokaal niveau is."

De dag na de presentatie van het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA kunnen de drie partijleiders opgelucht adem halen. Hun plannen vallen lang niet overal in goede aarde, maar ze gaan ook niet meteen de papierversnipperaar in.

CDA-leider Bontenbal peilt vandaag de stemming bij zijn achterban op het nieuwjaarscongres in Den Bosch. De VVD laat op borden langs de snelweg zien trots te zijn op het resultaat, al is er wat gemor over 'onrust' in de portemonnee vanwege de belastingverhoging ('vrijheidsbijdrage'), terwijl Yesilgöz juist rust had beloofd. En bij D66 is er natuurlijk blijdschap dat het premierschap van Jetten weer een stapje dichterbij is gekomen.

In de Tweede Kamer zijn er genoeg oppositiepartijen die hebben aangegeven voor samenwerking open te staan. Twee partijen hebben hun reactie nog even uitgesteld: GL-PvdA en JA21. Morgenmiddag organiseert GL-PvdA-leider Klaver een "get together" met zijn achterban om te horen wat die ervan vindt. Dan zal hij ook zijn oordeel over het coalitieakkoord uit de doeken doen.

Het coalitieakkoord en de reacties

Lees hier de puntsgewijze samenvatting van het coalitieakkoord en kijk terug in het liveblog naar de presentatie en de reacties uit het land.

Komende dinsdag, bij het Kamerdebat over het coalitieakkoord, zijn alle fracties voor het eerst bij elkaar. Het is dan waarschijnlijk nog te vroeg voor uitspraken over steun van een Kamermeerderheid voor bepaalde plannen uit het coalitieakkoord, maar het debat zal een eerste indruk geven.

De partijen op links zullen zeker bezwaar maken tegen de aanpassingen van de sociale zekerheid en de zorg. De partijen op rechts zullen kritisch zijn op het in stand houden van de spreidingswet en de klimaatmaatregelen. Via beide kanten kan de minderheidscoalitie aan 76 of meer zetels komen. Maar de vraag is wat die fracties in ruil voor hun steun terug willen hebben.

Achter de schermen hebben fractievoorzitters al contact gezocht met collega's met wie ze een bondje hopen te sluiten om de plannen op hun manier bij te stellen. Maar tussen de oppositiepartijen zijn de onderlinge verschillen groot. En een dealtje in de Tweede Kamer levert niet vanzelf een deal op in de Eerste Kamer.

Kandidaat-ministers van de drie partijen, die al in de coulissen klaarstaan, kunnen zich na dit debat nog even achter de oren krabben of die functie, om al kopjes koffie drinkend meerderheden te zoeken, nu wel zo leuk is.

In ieder geval zal Jetten na het debat tot formateur worden benoemd. Er is niemand in politiek Den Haag die er rekening mee houdt dat hij als premierskandidaat wordt 'weggestemd'.

Ministeries verdelen

Voor zover ze dat nog niet gedaan hebben, zullen D66, VVD en CDA de ministeries en ministersposten verdelen en ook de posten van staatssecretarissen. Bontenbal heeft gezegd geen minister te willen worden. De naam van Yesilgöz zingt rond als minister van Defensie en VVD-minister Heinen van Financiën zou op zijn post mogen blijven. Informateur Letschert heeft niet uitgesloten dat zij het kabinet in gaat. Verder is er weinig bekend.

Waar nog lege plekken zijn, zullen de drie partijen op zoek gaan naar kandidaten. Jetten in de rol van formateur zal met deze kandidaten gesprekken voeren. Die gaan ongetwijfeld over hun diplomatieke capaciteiten en onderhandelingsvaardigheden. Maar ook over hun integriteit en betrouwbaarheid, en of er zaken in hun verleden speelden die roet in het eten kunnen gooien.

Inlichtingendienst AIVD doet naar alle bewindspersonen onderzoek. Dat betekent niet dat er een geheim agent in de bosjes bij een kandidaat-minister gaat liggen, het is slechts een zogenoemde naslag. Dat wil zeggen dat in bestaande dossiers wordt gekeken of een kandidaat daar op een negatieve manier in voorkomt. Ook wordt er gekeken of iemand met justitie in aanraking is geweest of een belastingschuld heeft.

Op de foto met de koning

Als de kandidaten hier goed uitkomen, gaan ze naar paleis Huis ten Bosch voor de beëdiging en de foto met de koning op het bordes. De drie partijen mikken op 23 februari.

De ministersploeg is dan klaar voor de 'confrontatie' met het parlement en het Kamerdebat over de regeringsverklaring. Alle fracties hebben dan dus een paar weken kunnen nadenken over het coalitieakkoord en hun bondjes en deals kunnen voorbereiden. Het koffiedrinken kan beginnen.

De boodschap van de drie aankomende regeringspartijen D66, VVD en CDA was bij de presentatie van het coalitieakkoord glashelder: om miljarden euro's naar defensie, het oplossen van het stikstofprobleem en het betaalbaar houden van de woningmarkt te laten gaan, moet er flink worden gesneden in de zorg en sociale zekerheid.

De drie partijleiders spreken daarbij in koor over "grote doorbraken" en "noodzakelijke hervormingen", die nodig zijn om te voorkomen dat toekomstige generaties in de problemen komen. Lastig punt is volgens de partijen dat "de hervormingen die nodig zijn niet altijd voor iedereen direct een voelbare verbetering" zullen zijn.

De zorg en de sociale zekerheid zijn de twee grootste kostenposten van de overheid, die elk jaar hard doorstijgen. D66-leider Jetten spreekt zelf dan ook liever niet over bezuinigingen, maar van het minderen van die stijging om zo "een explosie van de begroting te voorkomen".

Coalitieakkoord per onderwerp

In dit stuk staat een overzicht van de coalitieplannen per thema. Het gaat om plannen op het gebied van economie, wonen, veiligheid, zorg, asiel en migratie, klimaat en energie en onderwijs.

In de plannen valt vooral het eigen risico op: dat gaat niet omlaag, zoals het kabinet-Schoof wilde, maar juist omhoog met 75 euro per jaar. Dat levert de schatkist vanaf 2027 jaarlijks 4,7 miljard euro op, blijkt uit de financiële tabel die de coalitie bij de stukken heeft gevoegd.

Ook willen D66, VVD en CDA de eigen bijdrage voor de wijkverpleging verhogen, de belastingaftrek van zorgkosten verminderen en de huishoudelijke hulp uit de wmo halen.

Zonder ingrijpen stevent de zorg volgens de partijen af op een "zorginfarct", met lange wachtlijsten voor noodzakelijke zorg. "We geven er minder aan uit vanuit de volle overtuiging dat als we niet ingrijpen, het echt mis gaat", licht Jetten op zijn persconferentie toe.

Zo maakten de partijen hun plannen bekend:

Toch zal het minderheidskabinet er een flinke kluif aan krijgen om deze plannen door de beide Kamers te loodsen. GroenLinks-PvdA en de PVV, de twee grootste oppositiepartijen in de Tweede Kamer, hebben vooraf al laten weten grote moeite te hebben met bezuinigingen op de zorg.

En zo zijn er meer hobbels voor de partijen bij het uitvoeren van hun plannen. Doordat het kabinet geen meerderheid heeft in de Tweede Kamer, zullen ook belangenorganisaties en lobbyclubs er alles aan doen om maatregelen die hen niet bevallen van tafel te krijgen.

Vakbond CNV heeft bijvoorbeeld al gezegd dat het plan voor een hogere AOW-leeftijd, die ruim 2,7 miljard moet opleveren, "een bom onder het pensioenakkoord" legt. CDA-leider Bontenbal wijst erop dat erger juist is voorkomen. "De AOW-uitkering zelf laten we ongemoeid."

De drie partijen hopen dit keer vier jaar te kunnen blijven zitten:

Op de belastingverhogingen klinkt tot nu toe minder kritiek, ook al komen die vooral op het bordje van huishoudens terecht. De 'vrijheidsbijdrage', een term die uit de koker van het CDA komt, wordt voor het grootste deel betaald door burgers (3,4 miljard euro), het kleinere deel door bedrijven (1,7 miljard).

Volgens de nieuwe coalitie is het verantwoord om dit te vragen. "Het gaat goed met de economische groei en de koopkracht", zegt Jetten. "Iedereen gaat erop vooruit en we verdelen het netjes tussen bedrijven en burgers."

Staatsschuld: net aan buiten de lijntjes

Met de bezuinigingen en de belastingenverhogingen kiest het kabinet er voor om de begrotingsregels niet te versoepelen, daarmee tegemoetkomend aan een grote wens van de VVD. De overheidsschuld blijft aan het eind van de kabinetsperiode dan ook met 2,1 procent net boven het eigen streven van 2 procent.

In de kleine lettertjes van het coalitieakkoord is wel te lezen dat de drie partijen buiten de begroting nog twee investeringsfondsen willen oprichten. Daarvoor loopt de staatsschuld met 5,5 miljard euro op. Ze hopen dat op te lossen door staatsdeelnemingen te verkopen.

De plannen van D66, VVD en CDA kunnen gezien worden als een openingsbod. Omdat de drie een minderheidskabinet vormen, moeten ze steun bij andere politieke partijen zoeken. De vraag is dan ook hoeveel 'wisselgeld' zij in hun plannen hebben gestopt om de bezuinigen iets te dempen.

Vanuit partijen als de PVV en de SP klinkt nu al harde kritiek, maar veel andere oppositiepartijen houden tot nu toe nog de kaarten tegen de borst. Duidelijk is dat er komende tijd flink onderhandeld zal moeten worden om de coalitieplannen werkelijkheid te laten worden.

"Ik raad de bewindslieden in het nieuwe kabinet aan een goed koffieapparaat te kopen", grapte informateur Letschert vandaag. Zij neemt na het debat van volgende week afscheid als informateur. De Tweede Kamer zal dan naar verwachting Jetten, de beoogd premier, aanwijzen als formateur.

Het vandaag gepresenteerde coalitieakkoord leidt tot uiteenlopende reacties. Zo noemen vakbonden en beroepsorganisaties de bezuinigingen op de zorg en sociale zekerheid onacceptabel. Aan de andere kant is er opluchting in bijvoorbeeld de onderwijssector over het terugdraaien van bezuinigingen.

Vanuit ondernemingen en werkgeversverenigingen klonken overwegend positieve reacties. Schiphol is bijvoorbeeld blij dat Lelystad Airport, als het aan D66, VVD en CDA ligt, wordt geopend als vliegbasis voor Defensie en vakantievluchten. Maar bij Greenpeace en Milieudefensie valt het beoogde beleid niet in de smaak.

Coalitieakkoord per onderwerp

In dit stuk vind je een overzicht van de coalitieplannen per thema. Het gaat plannen op het gebied van economie, wonen, veiligheid, zorg, asiel en migratie, klimaat en energie en onderwijs.

Hier lees je een aantal reacties op hoofdthema's in het coalitieakkoord:

'Oneerlijke' bezuinigingen op sociale zekerheden

Het socialezekerheidsstelsel gaat op de schop. Het plan om de maximale werkloosheidsuitkering (WW) te halveren van twee naar één jaar is slecht gevallen bij de vakbonden. "En dat in een tijd waarin de werkloosheid oploopt", zegt CNV-voorzitter Piet Fortuin.

Ook vakbond FNV is zeer kritisch over de plannen van D66, VVD en CDA. De drie partijen willen WIA-uitkeringen voor arbeidsongeschikten verlagen en de AOW-leeftijd sneller laten meestijgen met de levensverwachting. FNV noemt dat "onacceptabel, onnodig en oneerlijk". "Hierdoor komt een grote hoeveelheid huishoudens in de problemen", zegt interim-voorzitter Koerselman.

Werkgeversorganisatie VNO-NCW is vooral positief. Voorzitter Ingrid Thijssen spreekt van "echte keuzes voor onze veiligheid, onafhankelijkheid en toekomstige welvaart". Het kabinet trekt de komende jaren 19 miljard uit voor defensie.

Van de geplande verkorting van de WW verwacht Thijssen dat die goed kan uitpakken voor bedrijven. "Dan zou je verwachten dat mensen sneller weer een baan accepteren. In principe is dat op een krappe arbeidsmarkt natuurlijk goed voor werkgevers."

Opleidingen en studenten blij

Voor onderwijsinstellingen bevatten de coalitieplannen voornamelijk goed nieuws. De nieuwe coalitie wil eerdere bezuinigingen op het onderwijs terugdraaien. Voor aankomend jaar is het voornemen er 1 miljard euro meer voor vrij te maken en dat loopt na een aantal jaar op tot 1,5 miljard euro. Universiteiten reageren blij.

"Het is een belangrijk signaal dat de formerende partijen het belang van investeren in kennis omarmen en er fors werk van maken", reageert voorzitter Caspar Van den Berg van Universiteiten van Nederland. "Die stap is cruciaal voor Nederland om een innovatieve kenniseconomie te blijven en voor onze strategische autonomie."

Ook studenten zijn verheugd. De Landelijke Studentenvakbond zegt dat het akkoord "hoop geeft" en het Interstedelijk Studenten Overleg spreekt van "goed nieuws waar we aan toe waren na alle bezuinigingen". De MBO Raad is eveneens positief en prijst de erkenning voor de sleutelrol van het mbo in het onderwijs en de aansluiting op de arbeidsmarkt.

Scepsis in de zorg

De aangekondigde zorgplannen leiden tot minder eenduidige reacties. Er wordt op verschillende onderdelen fors bezuinigd. Volgens NU'91, een beroepsorganisatie voor zorgpersoneel, komt de kwaliteit en toegankelijkheid van medische hulp hierdoor verder onder druk te staan.

NU'91-voorzitter Femke Merel van Kooten ziet naar eigen zeggen nergens informatie over "structurele middelen om de positie van zorgprofessionals daadwerkelijk te verbeteren. Geen geld voor salarissen, geen visie op veiligheid op de werkvloer en geen samenhangende aanpak van mentale belasting. Dit kabinet presenteert hervormingen, maar in de praktijk is het vooral afbraak."

Patiëntenfederatie Nederland heeft grote zorgen over de geplande verhoging van het eigen risico. De coalitiepartijen willen dat met 60 euro verhogen én indexeren. Daardoor zou het eigen risico vanaf 2027 uitkomen op 460 euro.

'Noodzakelijke zorg mijden'

Waarnemend directeur Linda Daniëls van de Patiëntenfederatie zegt dat veel patiënten met een laag inkomen of een chronische ziekte het nu al financieel moeilijk hebben. "Door de stapeling van zorgkosten mijden zij steeds vaker noodzakelijke zorg. Natuurlijk verzachten enkele maatregelen de pijn enigszins, maar onder aan de streep neemt het risico op zorgmijding alleen maar toe."

Brancheorganisatie Zorgverzekeraars Nederland is "overwegend positief" over het voornemen om meer in te zetten op preventie, en de verhoging van het eigen risico. Voorzitter Dirk Jan van den Berg kan zich voorstellen "dat mensen hiervan schrikken". Toch is het volgens hem een goede maatregel, die bovendien door andere maatregelen wordt verzacht. Een lager of geen eigen risico leidt tot een grotere zorgvraag en dat zou je terugzien in de premie, zegt hij.

Ook voorzitter Ahmed Aboutaleb van Jeugdzorg Nederland reageert tevreden. "We zijn blij dat het kabinet wil investeren in sterke en passende specialistische jeugdzorg voor de jeugdigen en gezinnen die de hulp en ondersteuning echt nodig hebben.

"Aan de slag" is het motto waarmee D66, CDA en VVD aan een nieuw kabinet beginnen. Vanmiddag presenteerden Jetten, Bontenbal en Yeşilgöz hun coalitieakkoord. Politiek duider van Nieuwsuur Arjan Noorlander ziet veel zin bij de politiek leiders om te beginnen.

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag kun je luisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Vanuit Den Haag lezen we in deze aflevering het coalitieakkoord. Er worden vele miljarden uitgetrokken voor de veiligheid, voor woningbouw, voor stikstof. De coalitie wil dossiers die al lang vastzitten, losmaken. En dat wordt betaald door te korten op de zorg en uitkeringen. Hoeveel van deze plannen kunnen de drie partijen verwezenlijken, in deze minderheidsregering?

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Ulrike Nagel

De coalitie van D66, VVD en CDA wil "bouwen aan een beter Nederland". "Wij geloven dat de samenleving weer een politiek wil die laat zien dat mét elkaar meer oplevert dan tegen elkaar", staat in het voorwoord van Jetten (D66), Yesilgöz (VVD) en Bontenbal (CDA).

De drie partijen willen met stikstofbeleid en op de woningmarkt doorbraken bereiken. Tegelijkertijd waarschuwen zij dat dat "hard werken" wordt en dat elke euro maar een keer uitgegeven kan worden. Nederland moet daarom af en toe een "pas op de plaats maken", zodat er geld overblijft voor investeringen in de toekomst.

Voor defensie bijvoorbeeld wordt de komende jaren 19 miljard euro uitgetrokken. En er wordt ook flink bezuinigd, bijvoorbeeld op de zorg en de sociale zekerheid.

Voor alle plannen geldt: een Kamermeerderheid ontbreekt nog. Dus het hangt van de gesprekken met oppositiepartijen af of de plannen doorgaan of niet, of dat die nog worden aangepast.

Hieronder vind je een overzicht van de coalitieplannen per deelterrein:

"De overheid moet dingen makkelijker maken in plaats van moeilijker. En bovenal willen we eraan bijdragen dat de onderwijzer, de politieman, de verpleegkundige, de winkelier en al die andere mensen die ons land elke dag draaiende houden hun eigen toekomst met een gevoel van zekerheid tegemoet kunnen zien."

Daarbij geldt dat het verdienvermogen van Nederland moet verbeteren, zeggen de partijen. Nederland moet "koploper in digitale innovatie" worden.

Belangrijke nieuwe technologieën zoals AI moeten sneller worden ingezet en in Noord-Nederland moet een "AI-fabriek" worden gebouwd, waarvoor het demissionaire kabinet al geld reserveerde.

Economie

De hypotheekrenteaftrek blijft zoals hij is. In de woorden van de partijen: "Om het eigen huis betaalbaar te houden en rust op de woningmarkt te bewaren, blijft de fiscale behandeling van de eigen woning ongewijzigd."

Drie partijen willen de doorstroom in huurwoningen bevorderen. Ze willen daarom jaarlijks controleren wat het inkomen van een huurder is en op basis daarvan eventueel de huur verhogen. Voor nieuwe huurders in sociale huurwoningen wordt ook de vermogenstoets ingevoerd.

Wonen en vervoer

Veiligheid begint dichtbij, in je eigen huis en in je eigen straat, zeggen de drie partijen. "Wij willen een land waarin criminelen niet vrijuit gaan en waar gezag wordt gerespecteerd." De politie krijgt meer mogelijkheden voor lik-op-stukbeleid, er gaat meer geld naar gevangenissen.

Het gaat nu om 100 miljoen euro extra, volgens eerdere berekeningen is er eigenlijk meer geld nodig.

Sommige gevangenen moeten nu eerder vrijgelaten worden omdat de cellen vol zitten. De drie partijen willen het regime versoberen zodat aan deze praktijk een einde komt.

De nationale veiligheid is een belangrijk hoofdstuk. "Door groeiende geopolitieke onzekerheid zien we een toename aan hybride, militaire en terroristische dreigingen."

Escalatie tussen Rusland en het Westen, sabotage, spionage en digitale aanvallen, vormen een toenemend risico. De partijen investeren daarom miljarden in defensie en de inlichtingendiensten. Burgers en bedrijven gaan via de belasting een "vrijheidsbijdrage" betalen, die op termijn meer dan 5 miljard euro per jaar oplevert.

Defensie en veiligheid

Op de zorg en sociale zekerheid wordt fors bezuinigd. Voor de zorg betekent dat dat er wel meer geld naartoe gaat, maar dat zou nog meer zijn als er niet wordt ingegrepen.

Het eigen risico gaat omhoog van 385 naar 460 euro. Dat is gunstiger voor jongeren omdat daardoor de ziektekostenpremies minder stijgen en zij door een lagere zorgbehoefte minder kans hebben dat zij dat eigen risico moeten betalen.

De mensen met lagere inkomens krijgen een hogere zorgtoeslag. Mensen met hogere inkomens en een grotere zorgbehoefte gaan de verhoging wel betalen. Het ligt dus voor een groot deel aan je persoonlijke omstandigheden wat je hiervan gaat merken.

De huishoudelijke hulp wordt nu nog vergoed voor iedereen ongeacht inkomen. Door die hulp inkomensafhankelijk te maken wil de coalitie 435 miljoen per jaar besparen. Het schrappen van belastingaftrek voor zorgkosten moet 618 miljoen euro per jaar opleveren. Het gaat bijvoorbeeld om steunzolen, gehoorapparaten, reiskosten naar de specialist en bepaalde medicijnen.

De AOW-leeftijd blijft stijgen en dan vanaf 2033 met de levensverwachting. Dat moet bijna 3 miljard per jaar opleveren. De WW-uitkering wordt verkort van twee naar een jaar. De uitkering gaat wel omhoog.

Zorg en sociale zekerheid

De drie partijen beloven dat zij "nu wél" grote stappen gaan zetten op asielbeleid. Nederland zal aansluiting zoeken bij andere EU-landen.

Er komt meer controle en een verminderde instroom van asielmigranten. Als de toestroom plotseling toeneemt en de opvang volloopt komt er een tijdelijke asielstop. Aan de andere kant wordt er geïnvesteerd in meer en betere opvang en moeten statushouders sneller mee kunnen doen in de samenleving.

Asiel en migratie

De coalitie noemt het aanpakken van de "netcongestieproblemen", het overvolle stroomnet, de hoogste prioriteit. Het elektriciteitsnet wordt sneller uitgebreid en er komt een Crisiswet Netcongestie.

Ons verdienvermogen staat door de "file op het elektriciteitsnet" onder druk, zeggen de partijen, en dat raakt ons allemaal. De overheid neemt daarbij meer dan nu de regie in handen.

Energie, klimaat

De coalitiepartijen willen dat het onderwijs beter wordt ingezet op wat de economie in de toekomst nodig heeft. Daarbij hoort dat de basisvaardigheden van kinderen moeten verbeteren, zeggen zij.

"Er moet iets veranderen. We zien dat kinderen steeds minder goed kunnen lezen, schrijven en rekenen. Op internationale lijsten blijft Nederland achter. Dit gaat ten koste van de talenten en kansen van onze kinderen, en heeft daarmee ook effect op onze toekomstige economie en op de krappe arbeidsmarkt, die juist talent nodig heeft", staat er in het coalitieakkoord.

Het vmbo vraagt extra aandacht omdat daar de kinderen worden opgeleid die gaan werken in de sectoren waar nu tekorten zijn. De coalitie wil ook meer aandacht besteden aan de leerkrachten, docenten, onderwijsassistenten en schoolleiders, zodat zij voor het onderwijs behouden blijven en niet afhaken.

De bezuinigingen in het onderwijs gaan van tafel. Komend jaar willen ze juist 1 miljard euro meer vrijmaken en dat loopt na een aantal jaar op tot 1,5 miljard.

Onderwijs en wetenschap

En nogmaals, voor alle plannen geldt dat het minderheidskabinet er steun voor moet verwerven van oppositiepartijen in de Tweede en vervolgens Eerste Kamer. Het is dus niet zeker of de plannen doorgaan of niet, of dat zij worden aangepast.

Zo'n drie maanden na de Tweede Kamerverkiezingen presenteren D66, VVD en CDA vanmiddag hun plannen voor Nederland. Deze week zijn D66-leider Jetten, VVD-leider Yesilgöz en CDA-leider Bontenbal het eens geworden over hun coalitieakkoord, waar in ongeveer vijftig pagina's de belangrijkste voorstellen staan op het gebied van veiligheid, migratie, woningbouw, zorg, sociale zekerheid, stikstof, klimaat en meer.

Ook de Kamerleden van de drie partijen hebben ingestemd met de plannen die hun partijleiders met informateur Letschert de afgelopen weken achter gesloten deuren hebben gemaakt. Het is "een mooi samenhangend verhaal", zeiden de drie partijleiders over hun coalitieakkoord met het motto 'Aan de slag'.

Letschert heeft vanmorgen haar eindverslag aangeboden aan voorzitter van de Tweede Kamer Van Campen. Zij is ervan overtuigd dat de drie partijen een stabiele regering kunnen vormen.

Live bij de NOS

De presentatie is vanaf 12.55 uur live te zien op NOS.nl, NPO 1 en NPO Politiek en Nieuws.

De drie partijen zullen een minderheidskabinet vormen. De bewindslieden van het kabinet-Jetten zullen dus bij elk wetsvoorstel steun moeten zoeken bij een of meer oppositiepartijen, in zowel de Tweede als de Eerste Kamer.

Dit betekent dat het nog maar de vraag is of de vandaag gepresenteerde plannen in het coalitieakkoord ook daadwerkelijk doorgaan. Een of meerdere oppositiepartijen zullen steun moeten leveren en of dat gaat gebeuren is op voorhand niet te zeggen.

Jetten, Yesilgöz en Bontenbal hebben de afgelopen weken keer op keer benadrukt dat ze zich bewust zijn van hun positie en "heel hard" willen werken om steun van de oppositie te verwerven.

Na de presentatie vandaag en een debat over het eindverslag van informateur Letschert aanstaande dinsdag zullen de drie partijleiders in gesprek gaan met mogelijke bewindslieden. Ook die moeten de ambitie hebben om met een "uitgestoken hand" bij oppositiepartijen van links tot rechts langs te gaan om de broodnodige meerderheid binnen te halen.

Lees hier wat er nog meer moet gebeuren voor de beëdiging op paleis Huis ten Bosch:

Over de inhoud van het coalitieakkoord is weinig uitgelekt en dat wordt in Den Haag opgevat als een teken van vertrouwen. Lekken gebeurt vaak als een partij het er niet mee eens is en het voorstel in de kiem wil smoren. Over de samenstelling van de nieuwe regeringsploeg is nog niet veel bekend. Het staat wel vast dat Jetten de nieuwe premier wordt. Bontenbal ambieert geen ministerspost. Hij wil voorzitter van de CDA-fractie in de Tweede Kamer blijven.

Wat VVD-leider Yesilgöz van plan is, heeft ze nog niet laten weten. Haar naam gaat wel rond als minister van Defensie. VVD-minister Heinen van Financiën zou op zijn post mogen blijven. Ook informateur Letschert wil nog niet kwijt of ze eventueel minister wil worden. Zij gaat volgende week terug naar Maastricht, waar zij voorzitter is van het college van bestuur van de universiteit.

Het is de bedoeling dat het kabinet-Jetten op 23 februari door de koning wordt beëdigd. Die datum staat met potlood in de agenda's van de formerende partijen.

Nu D66, CDA en VVD het eens zijn over het coalitieakkoord is de weg naar het Torentje vrij voor Rob Jetten. Hij wordt de jongste premier ooit, de eerste minister-president namens D66 en bovendien de eerste homoseksuele premier. Hij zegt de verantwoordelijkheid te voelen, dat er meer en meer grijze haren bij zullen komen en dat hij veel zin heeft in deze "klus", zoals hij het noemt.

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag kun je luisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Politiek verslaggever Lars Geerts ziet hoe Jetten veel gelijkenis vertoont met oud-premier Mark Rutte. Hij is pragmatisch, kan razendsnel schakelen en Lars ontwaart zelfs al de eerste laagjes teflon. Erik-Jan van Dorp vertelt in de podcast wat een premier allemaal moet kunnen in deze tijd. Jetten wordt de komende tijd volop bijgepraat over allerlei zaken om zo goed mogelijk te beginnen aan zijn avontuur in het Torentje. Al is zijn kantoor even ergens anders, vanwege de verbouwing van het Binnenhof.

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek

De fracties van de drie toekomstige regeringspartijen stemmen in met het coalitieakkoord. Dat is de uitkomst van urenlang overleg binnen de fracties van D66, VVD en CDA.

Details ontbreken nog, maar het akkoord krijgt de naam Aan de slag, zo bevestigen Haagse ingewijden na berichtgeving in De Telegraaf.

Volgens de drie leiders waren hun fracties allemaal positief. D66-leider Jetten zei dat zijn fractie nog "kleine puntjes" en "aanscherpingen" had, die hij nog met de twee andere partijen zal overleggen.

Tot problemen leidt dat volgens hem niet. "We hebben de afgelopen weken al behoorlijk elkaars nieren geproefd", zei Jetten.

VVD-leider Yesilgöz zei dat de VVD-fractie "heel erg positief was" en er veel vertrouwen in heeft om samen met CDA en D66 aan de slag te gaan. Ook zij wilde niet op de inhoud ingaan, maar haar fractie vindt dat het akkoord een "mooi samenhangend verhaal is" waar ook "duidelijk het VVD-stempel in te herkennen zal zijn".

Pijnpunten waren er uiteraard ook, gaf Yesilgöz toe. "Het is niet een akkoord dat wij in ons eentje hebben geschreven", zei ze. Maar daar deed niemand "kinderachtig over" aangezien de fractie uit "professionals" bestaat.

'Mooie vergadering'

CDA-leider Bontenbal zei dat zijn fractie een "mooie fractievergadering" had. De partij was als laatste klaar, maar nam er volgens hem ook goed de tijd voor. Bontenbal noemde dat logisch, want het is "een heel groot document".

De fractie heeft het akkoord hoofdstuk voor hoofdstuk doorgenomen en had geen grote aanmerkingen, alleen wat tekstuele zaken. Ook Bontenbal wilde nu niet verder op de inhoud ingaan. Op de vraag of de fractie trots is op het akkoord, zei Bontenbal: "ik denk het wel, ik mag blijven, dus ik denk dat het wel goed komt".

De Telegraaf berichtte ook dat de drie partijen een strenge begrotingsdiscipline willen nastreven, waarbij het begrotingstekort onder de twee procent moet blijven. Daarover wilden de partijen niets zeggen.

D66-leider en beoogd premier Jetten zei dinsdag wel al dat er duidelijke keuzes zijn gemaakt op thema's als binnenlandse en internationale veiligheid, meer betaalbare woningen en defensie. Daarbij is het de bedoeling volgens Jetten "de rekening niet naar toekomstige generaties door te schuiven".

Topman Sleijpen van De Nederlandsche Bank adviseerde het aankomende kabinet vorige week nadrukkelijk om de begroting de komende jaren beter op orde te hebben. Met alles wat in de wereld gaande is en met het oog op de vergrijzing, is het van belang om klappen op te kunnen vangen, zei Sleijpen.

Hij adviseerde samen met topambtenaren en experts al eerder dat een nieuw kabinet jaarlijks 7 miljard zou moeten bezuinigen.

Kapotte printer

Dat het beraad bij de fracties vanavond lang duurde, kwam onder meer door een kapotte printer. Het akkoord wordt vanwege veiligheidsredenen niet digitaal verspreid. "Er moest behoorlijk wat papier worden geprint", zei Jetten.

Dat het doornemen met de fractie daarna ook even tijd kostte, vond Jetten ook logisch, gezien het belang van de grote plannen en de "doorbraken" die de drie partijen voor de komende jaren in petto hebben.

Vanochtend bespreken de partijleiders de tekstuele aanpassingen en dan kan vrijdag het akkoord gepresenteerd worden.

Ambtenaren gaan met spoed aan de slag met nieuwe wetten om harder te kunnen optreden tegen schepen in de Russische schaduwvloot. Dat schrijven de demissionaire ministers Van Weel van Buitenlandse Zaken en Tieman van Infrastructuur en Waterstaat aan de Tweede Kamer.

Een Kamermeerderheid had daar op voorstel van D66 in oktober ook om gevraagd. Het is de bedoeling dat de nieuwe wetsvoorstellen nog voor de zomer naar de Tweede Kamer worden gestuurd, schrijven de ministers.

Het gaat om schepen die onder een valse vlag varen om de sancties tegen Rusland te ontwijken. Vaak verkeren ze in slechte staat, wat een risico vormt voor de veiligheid op zee en het milieu. Bovendien wordt vermoed dat de schepen ook betrokken zijn bij spionage.

In beslag nemen

Het is voor Nederland vooral moeilijk om op te treden tegen schepen die net buiten onze territoriale wateren vallen, de Nederlandse Exclusieve Economische Zone (EEZ). De mogelijkheden om daar te inspecteren of op te treden zijn juridisch beperkt, terwijl er wel degelijk gevaar kan dreigen.

De nieuwe wetten moeten het mogelijk maken om schepen met een valse vlag standaard te inspecteren, naar een ankerplaats te begeleiden en in het uiterste geval in beslag te nemen. Er wordt ook gekeken naar wetgeving in landen om ons heen, zoals Frankrijk. Mogelijk maakt dat maatregelen mogelijk die in overeenstemming zijn met het internationaal recht, aldus de ministers.

Een meerderheid van de Tweede Kamer wil plegers van huiselijk geweld sneller en langer een huisverbod kunnen opleggen. Nu kan dat voor maximaal vier weken, de Kamer wil dat verlengen naar een jaar.

Een huisverbod wordt op dit moment opgelegd door burgemeesters en officieren van justitie als er sprake is van een acute, dreigende situatie. In de afkoelingsperiode die daarmee ontstaat, kan de hulpverlening voor een gezin op gang komen.

"Je ziet dat het op dit moment niet voldoende werkt", zegt Songül Mutluer (GroenLinks-PvdA), die de motie zal indienen tijdens het begrotingsdebat justitie en veiligheid. "Na zo'n afkoelingsperiode komt de dader weer terug en kan het zo zijn dat de boel opnieuw escaleert."

'Steviger aanpakken'

Haar voorstel wordt gesteund door Bente Becker (VVD), Hanneke van der Werf (D66) en Ingrid Coenradie (JA21). De vier hebben afgesproken met elkaar op te trekken als het gaat om voorstellen die femicide moeten tegengaan.

"We zien nu dat slachtoffers vaak hun huis uit vluchten", zegt Van der Werf. "Ik vind dat we de dader veel steviger mogen aanpakken. Waarom mag hij thuis blijven wonen, terwijl hij daar zijn vrouw of vriendin in elkaar slaat?"

Mutluer wil het ook makkelijker maken om het verbod op te leggen: niet alleen bij een acute, maar ook bij een langdurige dreiging. Ook moeten daders voortaan verplicht hulp aannemen. "Zo voorkom je dat een dader zegt: 'ik hoef geen hulp, ik zit mijn tijd even uit en dan ga ik door met haar stalken'", reageert Becker.

Verschillende burgemeesters lieten EenVandaag vorig jaar al weten dat het beter zou zijn om het huisverbod langer te kunnen opleggen. Zij vinden dat de afkoelingsperiode nu vaak te kort is om de hulpverlening goed op gang te brengen.

De Tweede Kamer stemt naar verwachting volgende week over de motie van Mutluer. Het is dan aan het ministerie van Justitie en Veiligheid om het voorstel verder uit te werken.

De Dienst Toeslagen weigerde jarenlang bewust aan toeslagenouders uit te leggen waarom zij van fraude verdacht werden, terwijl zij wel recht hadden op die informatie. Dat meldt Trouw op basis van een interne memo uit 2025 die de krant verkreeg via de Wet open overheid.

Het memo van de dienst beschrijft dat aan ouders geen documenten worden gegeven waarin staat waarom zij het stempel 'Opzet / Grove Schuld' hebben gekregen. Dat gebeurt volgens het memo vanwege "een interne werkafspraak".

Duizenden ouders kregen onterecht dat stempel. Zij kunnen voor compensatie terecht bij de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT), die in 2020 werd opgericht.

'Niet houdbaar'

De dienst erkent in het memo dat het niet verstrekken van deze stukken "niet houdbaar in beroep" is. Dat betekent dus dat ervan werd uitgegaan dat bij een gang naar de rechter dit geen stand zou houden.

Het ministerie van Financiën stelt in een reactie aan Trouw dat het memo de werkwijze beschrijft "die in het begin van UHT is opgezet". Maar een advocaat die meerdere slachtoffers bijstaat, zegt tegen de krant dat er nog steeds geen informatie wordt verstrekt. Het ministerie zegt verder dat de "inzet altijd is geweest te voldoen aan de wettelijke verplichtingen".

De onderhandelaars van D66, VVD en CDA zijn het op hoofdlijnen eens geworden. "We hebben samen een akkoord gesloten", zei D66-leider Jetten, die samen met VVD-leider Yesilgöz en CDA-leider Bontenbal naar buiten kwam.

Op de grote thema's hebben de drie partijen knopen doorgehakt. "We moeten nog wel een paar puntjes op de i zetten", zei Jetten. Maar daar kan het volgens het drietal niet meer op stuk lopen.

Vrijdag wordt het akkoord met inhoudelijke afspraken gepresenteerd. Dan zal blijken waar de partijen de komende jaren meer of juist minder aan willen uitgeven. De drie zeggen in ieder geval dat ze "duidelijke keuzes" maken, maar met "een uitgestoken hand" naar andere partijen.

Bekend is in ieder geval dat er "enorme investeringen" in defensie worden gedaan en dat er geïnvesteerd wordt "in Nederland zelf". "Die totale financiële puzzel wilden we goed leggen, zodat we ook geen schulden doorschuiven naar toekomstige generaties", zei Jetten. Ook Yesilgöz spreekt van "mooie afspraken" over de financiën.

De drie partijleiders kwamen samen naar de pers toe om een toelichting te geven, al wilden ze inhoudelijk nog niet veel kwijt:

Dat een van de grootste hobbels nu is genomen, betekent dat de drie hun plannen deze week kunnen voorleggen aan hun fracties. Dat zal waarschijnlijk woensdag of donderdag gebeuren. Het minderheidskabinet in wording zal dan dus vrijdag het coalitieakkoord presenteren.

Daarna zal de volgende fase beginnen: het zoeken naar bewindspersonen. De Tweede Kamer zal daarvoor naar verwachting volgende week een formateur aanwijzen. Dat is doorgaans de leider van de grootste coalitiepartij, in dit geval beoogd premier Rob Jetten (D66).

De drie partijleiders wilden nog niet kwijt hoe de verdeling van de ministerposten zal zijn en wie de nieuwe bewindslieden worden. "Je moet eerst de inhoud op orde hebben, dan de toestemming van de Tweede Kamer krijgen en dan ga je het daarover hebben", zegt Yesilgöz.

Beëdiging eind februari

De nieuwe ploeg van ministers en staatssecretarissen zou dan mogelijk op maandag 23 februari door de koning beëdigd kunnen worden. Die datum staat al met potlood in de agenda van de onderhandelaars. "Maar we doen het stap voor stap", zei Jetten.

CDA-leider Bontenbal ambieert geen kabinetspost. Hij wil fractieleider in de Tweede Kamer blijven. Het is nog niet duidelijk of VVD-leider Dilan Yesilgöz opnieuw minister wil worden. In het kabinet-Rutte IV was zij minister van Justitie en Veiligheid, daarna werd ze fractievoorzitter.

De Tweede Kamer gaat oud-Kamervoorzitter Bergkamp niet laten vervolgen voor het lekken over een onderzoek naar oud-Kamervoorzitter Arib. Volgens een adviesgroep bestaande uit Kamerleden is er onvoldoende bewijs om zo'n strafzaak tot een goed einde te brengen.

Ook voor een strafaanklacht tegen Bergkamp op voorstel van de PVV is onvoldoende steun. Alleen PVV, FVD en Groep Markuszower vinden dat er wel voldoende feiten op tafel liggen voor zo'n zaak.

Het gaat deze partijen om het mogelijk plegen van een ambtsmisdrijf door Bergkamp "omdat zij mogelijk betrokken is bij het lekken van ambtsvertrouwelijke informatie".

Niet haalbaar

Simpel gezegd kunnen alleen Kamerleden besluiten tot het vervolgen van andere Kamerleden voor een ambtsmisdrijf. Dat is een extra juridische bescherming van gekozen volksvertegenwoordigers.

De adviesgroep, bestaande uit Kamerleden van D66, PVV, VVD, GL-PvdA, CDA, FVD en BBB, gaat ervan uit dat er over Arib naar de pers is gelekt. Maar nu nog bewijzen wie dat was of waren is niet haalbaar, zegt de adviesgroep.

De wettelijke voorbereidingstijd voor deze zaak is te kort en naast Bergkamp en andere Kamerleden zijn er nog meer betrokkenen die over het onderzoek hadden kunnen lekken.

Hoger beroep

Hiermee is de kwestie nog niet tot een einde gekomen. Arib vecht nog de rechtmatigheid van het onderzoek naar haar aan.

Haar advocaat Geert-Jan Knoops is in hoger beroep gegaan tegen de uitspraak van de rechter dat het onderzoek dat de leiding van de Tweede Kamer liet uitvoeren, rechtmatig was.

Het is aan het nieuwe kabinet om kritisch te kijken naar de regels die moeten voorkomen dat er enorme datacenters worden gebouwd op plekken waar de overheid dat niet wil. Dat zei Mona Keijzer, demissionair minister van Ruimtelijke Ordening, vandaag tijdens het vragenuur in de Tweede Kamer.

Het onderwerp staat opnieuw op de politieke agenda. Gisteren meldde NRC dat er een nieuw groot datacentrum in Amsterdam volledig gebruikt gaat worden door Microsoft. "Deze vergunning is vijf jaar geleden al verleend", zegt minister Keijzer. "Dus daar kan ik niks meer aan doen."

Verschillende partijen zijn kritisch. Jantine Zwinkels van het CDA: "De stroomcapaciteit is heel beperkt, wij vinden dat dat niet ten koste mag gaan van Nederlandse en lokale partijen."

"Het wrange is: er zijn op dit moment 10.000 huizen die niet worden gebouwd, bedrijven die in de rij staan en die kunnen wachten tot sint juttemis, maar Microsoft kan dit opeens wel", zegt Pieter Grinwis van de ChristenUnie. "Ik kan er met mijn verstand niet bij."

Landelijke verbod

In 2022 besloot het vorige kabinet tot een landelijk verbod op enorme datacenters. Het gaat om datacenters die een elektriciteitsaansluiting hebben van minimaal 70 megawatt én een oppervlakte vanaf 100.000 vierkante meter (m2). Die datacenters worden hyperscales genoemd.

Vaak gaat het om datacenters die door maar één bedrijf worden gebruikt. De regels werden opgesteld nadat kritiek was ontstaan over plannen van Meta, het bedrijf achter Facebook, Instagram en WhatsApp. Dat wilde in Flevoland een enorm datacentrum voor zichzelf bouwen. Het ging uiteindelijk niet door.

Amsterdam

Het datacentrum in Amsterdam heeft een aansluiting van in totaal 78 megawatt. De vergunning werd al voor het nieuwe beleid aangevraagd, maar de regels voor hyperscales lijken ook niet geschikt om dit soort projecten in de toekomst tegen te houden. Het bestaat namelijk uit drie torens van 85 meter hoogte. Daardoor past het datacentrum op ongeveer 23.000 vierkante meter grond, een stuk minder dan de ondergrens die een aantal jaar geleden is vastgesteld.

De grens voor een hyperscale ligt op 100.000 vierkante meter, zegt ook de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied. Dat is de overheidsorganisatie die de vergunning voor de bouw heeft gegeven. "De drie torens samen maken dit datacenter dus niet tot een hyperscale volgens de definitie van het Rijk."

Definitie aanpassen

Als het nieuwe datacenter in Amsterdam gebruiktmaakt van zijn volledige elektriciteitsaansluiting, verbruikt het in een jaar tijd net zoveel stroom als een kleine stad. Daarom vraagt Grinwis zich af of de regels niet strenger moeten worden. "De definitie van een hyperscale is én 10 hectare én meer dan 70 megawatt", zegt hij. "Is het niet tijd om die definitie wat aan te scherpen? Dat het óf meer dan 10 hectare óf meer dan 70 megawatt moet zijn?"

Dat kun je je inderdaad afvragen, zegt Keijzer. "Ik denk dat je daar best kritisch naar mag kijken, maar dat is echt aan een nieuw kabinet."