Politieke partijen moeten worden verplicht leden toe te laten en die inspraak geven in het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst. Dat staat in een voorstel van D66 dat in ieder geval wordt gesteund door GL-PvdA en CDA.

"De kern van mijn voorstel is dat in een democratie elke politieke partij intern ook democratisch moet zijn", zegt D66-Kamerlid Sneller. "Hoe ze dat precies doen moeten partijen zelf bepalen, maar in de wet komt wat mij betreft een bodem."

Het gaat Sneller om partijen die meedoen aan verkiezingen voor de Tweede Kamer en het Europees parlement. Bij die verenigingen moeten leden minstens een keer in de vier jaar meebeslissen over het partijprogramma en over de personen die zich namens de partij verkiesbaar gaan stellen. De stem van elk lid weegt even zwaar.

Voldoet een politieke vereniging niet aan de voorwaarden dan mag de partij niet meedoen aan de verkiezingen. Dat zou nu gelden voor de PVV, waarvan alleen Geert Wilders lid is.

'Niemand is onaantastbaar'

"Het gaat niet alleen over de PVV", zegt CDA-leider Bontenbal. "In de toekomst zullen zich nieuwe partijen aandienen en die moeten hier ook aan voldoen." Voor de verkiezingen zei Bontenbal al dat dit wat hem betreft de laatste keer was dat een partij zonder partijdemocratie mocht meedoen.

"Niemand is onaantastbaar", zegt hij. "Als ik iets doe wat mijn partij niet leuk vindt dan corrigeren de leden mij ook." Bontenbal ziet het als een noodzakelijkheid, niet als een manier om de PVV te weren. "De PVV sluit zichzelf uit als ze niet aan de voorwaarden willen voldoen."

"Ik gun elke kiezer dat hij of zij lid van zijn favoriete partij kan worden", zegt GL-PvdA-Kamerlid Tseggai. "Kiezers van de PVV kunnen dan ook lid worden." Maar dit voorstel gaat niet over de PVV, benadrukt ook zij. Het gaat haar om "basale grondprincipes" waarbij mensen mogen meebeslissen en leden "de baas" zijn.

Toekomstig aantal PVV-leden

Gevraagd aan PVV-Kamerleden wat zij vinden, zegt Hidde Heutink: "Ik ben lid van de fractie en daar ben ik heel trots op. Voor mij voegt het niets toe."

"Lid worden? Hoeveel kost me dat?", grapt Gidi Markuszower in de wandelgangen. Hij kent het voorstel niet maar denkt dat er grotere problemen zijn in Nederland. "U kunt deze vraag het beste aan onze partijvoorzitter - want we zijn een echte partij - voorleggen."

Die partijvoorzitter zegt dat het voor hem een principieel punt is. Wilders: "Het is een totalitaire reflex als de overheid gaat bepalen hoe een partij eruit gaat zien. Wij moeten de regering controleren en niet andersom. Het is Noord-Koreaans, niet iets wat bij Nederland hoort."

De nummer twee op de kieslijst Sebastiaan Stöteler heeft haast maar zegt dat hij vooral de wetsbehandeling afwacht. Op de vraag of hij zich zorgen maakt over het aantal PVV-leden zegt hij: "We hebben 1,7 miljoen stemmen, dus we gaan het zien."

Niet op het stembiljet

De nog op te richten Nederlandse autoriteit politieke partijen (Napp) controleert de partijen jaarlijks, zo staat in het voorstel. Voldoet de partij niet, dan zet de Kiesraad ze niet op het stembiljet. Een partij kan in beroep gaan bij de rechter.

Het voorstel van Sneller komt niet uit de lucht vallen. In mei dit jaar antwoordde toenmalig minister Uitermark (NSC) op Kamervragen dat aan strengere regels bezwaren kleven. Zo is er al veel geregeld in het verenigingsrecht en de Wet financiering politieke partijen. En het werpt een extra drempel op om mee te doen aan de verkiezingen.

Nog meer regels aan partijen opleggen en ze tegelijkertijd vrij laten dit zelf in te vullen kan leiden tot een "dode letter", iets wat in de praktijk niet gaat werken. Ook vindt Uitermark het lastig om te bepalen hoeveel leden een vereniging dan minimaal moet hebben. Alleen Portugal schrijft voor dat een politieke partij minimaal 7500 kiesgerechtigde leden moet hebben.

Evengoed is het in een derde van alle Europese landen door regels onmogelijk om een politieke partij zonder leden te hebben. D66'er Sneller wijst zelf naar Duitsland waar partijdemocratie is geregeld onder de noemer Willensbildung "von unten nach oben", Besluitvorming "van onder naar boven".

Zijn voorstel gaat nu voor advies naar de Raad van State.

Iets meer dan anderhalve maand hebben D66, CDA en VVD om eruit te komen. Tot 30 januari hebben de drie partijen de tijd voor de volgende fase van de formatie, onder leiding van de nieuwe D66-informateur Rianne Letschert. Dat bleek vandaag in het debat over het verslag van afzwaaiend informateur Buma.

Hij raadt de partijen aan samen een akkoord te schrijven, en tegelijk "in een vroeg stadium" te praten met andere partijen. Of het "regeerbasisakkoord" dan leidt tot een minderheids- of meerderheidscoalitie, ligt nog open. Wat betreft Buma wordt er na januari een kabinet geformeerd.

'Schetsen'

De afgelopen weken zijn Jetten van D66 en Bontenbal van CDA al tot een gezamenlijk stuk gekomen. Nu is het dus de beurt aan VVD om zich erin te mengen. VVD-leider Yesilgöz prees in het debat het "harde werk" van de twee andere partijen. Een aantal punten uit de "schetsen" van D66 en CDA onderschrijft Yesilgöz; ze noemde de plannen voor woningbouw, stikstof en defensie.

Maar onder meer op migratie, integratie, buitenlandbeleid, veiligheid en financiën ziet de VVD nog ruimte voor verbetering. Verder zei ze dat het stuk van D66, CDA en VVD niet helemaal "dichtgetimmerd" hoeft te worden. "We kunnen ook een aantal zaken aan de Tweede Kamer laten."

'Permanente formatie'

GroenLinks-PvdA-leider Klaver zei in de Kamer nog maar eens dat hij het oneens is met de keuze van informateur Buma. Hij vreest dat de gesprekken van D66, VVD en CDA uitdraaien op een minderheidskabinet. "Dit zorgt voor een permanente formatie de komende jaren en dat leidt tot permanente onzekerheid."

JA21-leider Joost Eerdmans vindt het "een gemiste kans" dat zijn partij niet meepraat met D66, CDA en VVD over een "centrumrechtse coalitie", al komt die met 75 zetels in de Tweede Kamer net tekort voor een meerderheid. Wat hem betreft was die coalitie - ook de favoriet van VVD-leider Yeşilgöz - de inzet. "We zouden het op zijn minst moeten proberen."

'Logisch advies'

Overigens bleek in het debat bij geen enkele partij enthousiasme voor een minderheidskabinet. Toch is het nog steeds goed mogelijk dat het de uitkomst wordt van de formatie, want werkbare meerderheidsopties zijn er dit moment niet, concludeerde Buma.

D66-leider Jetten, die het voortouw heeft in de formatie, herhaalde op zijn beurt nog maar eens dat hij liever ook met GL-PvdA had gesproken, maar dat de VVD-blokkade dat onmogelijk maakt. Jetten zei wel achter zijn keuze te staan om nu met VVD te gaan praten, omdat hij vaart wil houden. Ook CDA-leider Bontenbal noemde de volgende stap niet ideaal, maar vindt het desondanks onontkoombaar, omdat er geen alternatief is.

Zorg en sociale zekerheid

In het debat uitten verschillende andere partijen inhoudelijke zorgen over plannen uit het D66-CDA-stuk. Onder meer PVV, SP en GL-PvdA vrezen bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid. "De Nederlander zal moeten bloeden", was de conclusie van PVV-leider Wilders. Zijn partij staat buitenspel in de formatie, omdat een groot deel van de Kamer niet met de PVV wil regeren.

D66-leider Jetten gaf toe dat in het formatiedocument niet uitgebreid is stilgestaan bij de sociale zekerheid en de zorg. "Ik denk dat dat een opdracht is voor de volgende fase van de formatie."

Klassieke vrijheden

ChristenUnie en de SGP vroegen in het debat aan de formerende partijen om terughoudendheid met voor hen belangrijke thema's. Partijleider Bikker van de ChristenUnie vindt het belangrijk om "aan de slag" te gaan op grote thema's als de zorg en stikstof. Maar ze vroeg om "niet op elkaars tenen te gaan staan", bijvoorbeeld als het gaat om onderwijsvrijheid, waar gisteren discussie over ontstond.

SGP-Kamerlid Van Dijk koppelde de bereidheid tot samenwerking van zijn partij expliciet aan keuzes van een coalitie op christelijke thema's. De SGP gaat niet meewerken aan "belangrijke dossiers" als tegelijkertijd "klassieke vrijheden of de bescherming van het ongeboren leven worden afgebroken", benadrukte hij.

"We zullen een aantal suggesties uit dit debat meenemen", beloofde Jetten aan het eind. Vanaf nu heeft de nieuwe informateur Letschert dus ruim zeven weken om met dit alles tot een akkoord te komen. Overigens gaat daar nog wel een week of twee vanaf, omdat er wordt gedacht aan een formatiepauze van kerstavond tot oud en nieuw.

Het duurt waarschijnlijk nog tien jaar voordat de Betuweroute ook in Duitsland is uitgebreid met een derde spoor en dus daadwerkelijk helemaal is afgerond. Dat schrijft demissionair staatssecretaris Aartsen (Openbaar Vervoer) in een brief aan de Tweede Kamer vandaag.

Het Nederlandse deel is al jaren klaar en het wachten is op de Duitse spoorwegbeheerder om de laatste zeventig kilometer van Zevenaar naar Oberhausen af te maken. Tot en met mei 2026 wordt er intensief aan het spoor gewerkt in het buurland, maar daarna vinden er vooral werkzaamheden op andere plekken plaats.

Aartsen ziet het niet snel gebeuren dat Duitsland de Betuweroute voorrang geeft. "In de periode 2025-2035 zullen in Duitsland grootschalige werkzaamheden plaatsvinden voor vervanging en opwaarderen naar Europese standaarden van de infrastructuur. Deze werkzaamheden kunnen impact hebben op de capaciteit om te kunnen bouwen aan het Derde Spoor, ook na 2030."

Belangrijk voor Nederland

Bij Zevenaar komt de Betuweroute voor vrachtverkeer uit op het normale spoor. Tussen Zevenaar en de Duitse grens is al drie kilometer extra spoor aangelegd. Maar bij de grens houdt dit derde spoor abrupt op.

Vooralsnog heeft de Duitse evenknie van ProRail, DB InfraGO, nog geen definitieve opleverdatum gecommuniceerd. Dat baart de staatssecretaris zorgen. "Ik betreur deze situatie, omdat de oplevering van het Derde Spoor belangrijk is voor het Nederlands spoorwegnetwerk, met name de Betuweroute."

Aartsen stelt in de brief dat hij de gesprekken met Duitsland wil voortzetten en de "samenwerking wil intensiveren om tot een concrete opleverdatum te komen".

De Betuweroute is een 160 kilometer lang goederenspoor tussen de Rotterdamse haven en de Duitse grens dat in 2007 in gebruik werd genomen. Nederland en Duitsland hebben al in 1992 afgesproken dat het spoor tot Oberhausen doorgetrokken zou worden om het goederenvervoer tussen de Rotterdamse haven en het Duitse Ruhrgebied te verbeteren.

Tot op de dag van vandaag is er van een spoor tot Oberhausen nog geen sprake in Duitsland. Het verwachte opleverjaar blijft maar opschuiven en ook zijn nog steeds niet alle vergunningen rond voor de werkzaamheden.

In de Tweede Kamer zijn grote zorgen over de veiligheid van Aruba, Bonaire en Curaçao nu de spanningen rond Venezuela oplopen. De ABC-eilanden liggen op slechts tientallen kilometers afstand van de Venezolaanse kust.

Zorgen zijn er om het geweld van de Amerikanen, de instabiliteit in de regio en het risico dat het conflict groter wordt, met alle gevolgen voor de eilanden van dien. "Het is geen ver-van-ons-bed-show, het gaat om de voordeur van ons Koninkrijk", zei BBB-Kamerlid Vermeer.

Volgens demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken (VVD) is er geen acuut gevaar voor de eilanden, maar houdt het kabinet de situatie wel nauwlettend in de gaten door bijvoorbeeld frequent contact te hebben met de autoriteiten ter plaatse. Ook wordt met andere landen overlegd hoe in geval van escalatie gezamenlijk kan worden opgetreden.

Uit voorzorg is het Nederlandse marineschip Zr.Ms. Den Helder van de Verenigde Staten naar de Caraïben gevaren, aldus Van Weel. Dat kan in ieder geval helpen bij de bevoorrading. Voor nu is er dus geen reden tot paniek, zei Van Weel, maar hij zal "dag en nacht bereikbaar" zijn als er vragen zijn vanuit de eilanden, "en dat meen ik".

De spanningen tussen Venezuela en de VS zijn de laatste tijd steeds verder opgelopen. De afgelopen maanden heeft het Amerikaanse leger meer dan twintig vermeende drugsboten uit Venezuela aangevallen in de Caribische Zee en het Stille Oceaangebied. Tientallen mensen werden daarbij gedood. Volgens onder meer GroenLinks-PvdA, D66 en Denk gaat het om schendingen van het internationaal recht.

De regering-Trump zegt dat de opvarenden drugs naar de VS probeerden te smokkelen, maar bewijzen zijn er niet.

Voor de kust van Venezuela is inmiddels een grote Amerikaanse troepenmacht opgebouwd, met een nucleaire onderzeeër, het grootste vliegdekschip ter wereld, de USS Gerald R. Ford, en torpedobootjagers.

Amerikaanse mariniers losten dinsdag vrachtwagens en zwaar materieel van militaire schepen in een Caribische haven:

Trump zou de Venezolaanse leider Maduro een - inmiddels verstreken - deadline hebben gegeven om op te stappen. Ook Kamerleden hebben kritiek op het regime van Maduro, dat protesten met harde hand de kop indrukt. Volgens cijfers van de Verenigde Naties zijn de afgelopen tien jaar bijna 8 miljoen Venezolanen het land ontvlucht.

Maar het slechte regime ter plaatse is geen reden voor Nederland om zich te lenen voor de door "grondstoffen gedreven neokoloniale politiek" die de VS nu bedrijft, vindt Denk-fractievoorzitter Van Baarle. Ook hekelt hij, evenals andere Kamerleden, de aanvallen op speedboten met vele slachtoffers.

Kamerleden wilden van het kabinet weten welke informatie er is over de acties van de Amerikanen, en hun uitspraken over drugssmokkel, waarmee ze hun aanvallen rechtvaardigen. Van Weel zei die vragen goed te begrijpen, maar niet over informatie te beschikken. Daarmee kan niet gecontroleerd worden of er inderdaad schendingen van het internationaal recht plaatsvinden, betoogde Van Weel. "We weten de exacte intenties van de VS niet."

Problematisch

GroenLinks-PvdA-Kamerlid Piri noemde het uitblijven van een veroordeling van het geweld "problematisch". "Natuurlijk moeten de dingen worden onderzocht, en ik ga ervan uit dat dat gebeurt", zei Van Weel, maar dat is nu "het eerste proces dat moet worden doorlopen".

Van Weel benadrukte evenwel ook dat Nederland "beslist geen onderdeel van de operatie van de Amerikanen wil worden".

Artikel 1 van de Grondwet, waarin staat dat iedereen gelijk behandeld moet worden, gaat boven de vrijheid die ouders hebben om scholen op te richten met een religieuze grondslag. Dat vindt een meerderheid van de Tweede Kamer, die een motie van VVD-Kamerlid Kisteman daarover steunt.

In de motie wordt het kabinet verzocht te onderzoeken hoe het discriminatieverbod uit artikel 1 "nooit kan worden geschonden door de levensbeschouwelijke richting van een school". Op sommige reformatorische en islamitische scholen wordt bijvoorbeeld onderwezen dat vrouwen niet in alles gelijk zijn aan mannen en dat homoseksualiteit een zonde is.

In september berichtte Nieuwsuur over scholen die boodschappen uitdragen die botsen met democratische waarden als gelijkheid en verdraagzaamheid. Leerlingen die worstelen met hun seksualiteit vertelden dat ze zich niet veilig voelden om daarvoor uit te komen.

CDA-leider Bontenbal verdedigde tijdens de verkiezingscampagne in Nieuwsuur de onderwijsvrijheid en stelde dat grondrechten wat hem betreft mogen botsen. Achteraf vond hij dat geen goede reactie, hij had te weinig begrip getoond voor de leerling.

De Kamer vindt nu dat scholen ruimte moeten hebben en houden voor een eigen identiteit, maar dat dat "nooit mag leiden tot uitsluiting of het beperken van de vrijheid, gelijkwaardigheid of veiligheid van leerlingen".

Christelijke partijen tegen

De motie haalde het na een hoofdelijke stemming met een zeer klein verschil: 72 Kamerleden stemden voor, 70 tegen. Die tegenstemmen kwamen van christelijke partijen als CDA, SGP en ChristenUnie, maar ook PVV, JA21, Forum voor Democratie en Denk stemden tegen.

De tegenstanders vinden het principieel onjuist om het ene grondrecht belangrijker te maken dan het andere. Ook de onderwijsvrijheid is geregeld in de Grondwet, in artikel 23. En alle artikelen van de Grondwet zijn even belangrijk, stellen zij. En dat betekent dat de verschillende grondrechten soms zullen schuren.

"Klassieke vrijheden worden per motie bij het oud vuil gezet", concludeerde SGP'er Diederik van Dijk in een stemverklaring. "Dat staat haaks op onze Grondwet." Hij noemde het voorstel van de Kisteman "een nieuw dieptepunt".

'Onliberaal'

Net als de ChristenUnie en JA21 vindt de SGP dat de VVD met een "onliberaal" plan komt. "Als de VVD verschillen in opvattingen niet meer durft te verdragen, dan maak ik mij grote zorgen over het besef van vrijheid en democratie", zei Kamerlid Ceder van de ChristenUnie.

Demissionair staatssecretaris Becking van Onderwijs heeft toegezegd dat hij in het voorjaar een brief aan de Kamer zal sturen over hoe artikel 1 en 23 van de Grondwet zich tot elkaar verhouden.

Tegenstanders hopen dat Becking dan tot de conclusie zal komen dat er niets hoeft te veranderen.

Rianne Letschert, de bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht, wordt de nieuwe informateur namens D66. Het is de bedoeling dat zij de volgende ronde gesprekken gaat leiden tussen Jetten (D66), Bontenbal (CDA) en Yesilgöz (VVD). Letschert is ook voorzitter van het Nationaal Groeifonds.

Morgen is er eerst een Kamerdebat over het eindverslag van informateur Buma (CDA). Die kwam tot de conclusie dat er nu geen mogelijkheden zijn voor een meerderheidskabinet. De VVD blokkeert GL-PvdA en D66 ziet niets in een coalitie met JA21.

D66 zal de Kamer weer formeel een voorstel doen voor de volgende fase in de formatie. Naar verwachting gaat een meerderheid van de Kamer akkoord, ook al stemmen PVV en GL-PvdA waarschijnlijk tegen.

Dan kan de nieuwe informateur aan de slag en sluit de VVD zich aan bij de inhoudelijke gesprekken. Het gezamenlijke stuk, de "positieve agenda" van Bontenbal en Jetten, wordt dan weer tegen het licht gehouden.

Kijk hier hoe de verschillende partijen tegen de volgende stap in de formatie aankijken:

Debat live bij NOS

De NOS zendt het debat morgen vanaf 11.30 uur (in verband met wijziging Kameragenda, was 11.00 uur) live uit op NPO 1, NOS.nl en NPO Politiek en Nieuws.

Nu de klus van informateur Buma klaar is, en D66, VVD en CDA verder moeten onderhandelen over een "stabiel kabinet", is er nog altijd kans op een minderheidskabinet. Nederland heeft daar amper ervaring mee, in tegenstelling tot Scandinavische landen. Wat valt er van hen te leren?

Politicologen uit Denemarken en Zweden zijn positief over minderheidskabinetten. Tegelijkertijd waarschuwen ze dat hun politieke systemen en "mores" verschillen van die in Nederland.

Een minderheidskabinet is een regering die bestaat uit partijen die geen meerderheid hebben in het parlement. Als ze wetten willen invoeren, moeten ze steun zoeken bij een of meerdere partijen die niet in de regering zitten.

Kabinet-Rutte I (2010-2012), dat bestond uit VVD en CDA, was het laatste minderheidskabinet. Al zien sommigen dat anders: de PVV gaf destijds gedoogsteun, waardoor het veel weg had van een reguliere meerderheidsregering. Het bleek een ongelukkig politiek huwelijk dat al na anderhalf jaar strandde.

Het laatste échte minderheidskabinet dateert uit 1939: kabinet-Colijn V hield het toen slechts enkele dagen vol.

Kans op minderheidskabinet

Informateur Buma diende vandaag zijn eindverslag in. Daarin staat dat D66, CDA en VVD verder gaan praten in de formatie. Zowel de meerderheid- als de minderheidsvariant ligt nog op tafel.

In het verslag staat onder meer dat GroenLinks-PvdA en JA21 een eventuele minderheidscoalitie niet structureel willen steunen. Voor D66 heeft een minderheidscoalitie de voorkeur boven een coalitie met JA21. VVD wil niet in een coalitie met GroenLinks-PvdA, maar ziet "een vorm van parlementaire samenwerking" met hen wel zitten.

In Zweden en Denemarken zijn de meeste kabinetten minderheidskabinetten. In Noorwegen de afgelopen vijftig jaar zelfs allemaal. Die kabinetten zitten doorgaans de hele rit uit en leveren stabiel beleid op, vertelt de in Denemarken geboren politicoloog Claes de Vreese van de Universiteit van Amsterdam.

De Denen doen het vaak anders dan Rutte I. In plaats van één gedoogpartij te kiezen (wat hier de PVV was) hanteren zij doorgaans een vrijere variant. De coalitiepartij of -partijen schrijven een regeerakkoord op hoofdlijnen, "en dan is het de kunst om per onderwerp aansluiting te krijgen bij andere partijen."

Maar er is een groot verschil, ziet De Vreese. Nederland heeft ook een Eerste Kamer die akkoord moet gaan met regeringsbeleid. Het is van belang dat coalities ook daar een meerderheid hebben. Scandinavische landen hebben zo'n Eerste Kamer niet.

Daarnaast kennen Scandinavische landen een structuur van blokkenpolitiek: alle partijen horen bij een links of rechts blok. Partijen uit hetzelfde blok zijn doorgaans loyaal aan elkaar en steunen in de meeste gevallen de regeringspartij uit hun blok. Nederland heeft die loyaliteitstraditie niet of minder.

Uiteindelijk is de opstelling van oppositiepartijen misschien nog wel het meest bepalend voor het succes van een minderheidskabinet, stelt De Vreese. "Die moeten bereid zijn deals te sluiten, en niet bij de eerste de beste kwestie dat ze niet hun zin krijgen een motie van wantrouwen indienen."

Dat laatste zou in Nederland een probleem kunnen zijn: het aantal moties van wantrouwen ligt al jaren relatief hoog. Dat lijkt niet los te zien van de verharding van het debat in politiek Den Haag.

In Scandinavië is juist een sterke traditie van "constructieve oppositie", zegt de Zweedse politicoloog Maria Thürk van de Universiteit van Uppsala. "Partijen gaan met elkaar aan tafel met de intentie er samen uit te komen." De Vreese beaamt dat: "In Denemarken heerst een norm van: compromissen sluiten, elkaar wat gunnen en ook vertrouwen hebben dat je er gezamenlijk uitkomt. Dus dat zit 'm echt in de politieke cultuur."

ChristenUnie en 50PLUS enthousiast

Een minderheidskabinet is volgens De Vreese juist voor kleinere oppositiepartijen aantrekkelijk. "Zij kunnen invloed uitonderhandelen en zich profileren op inhoud." Vooral ChristenUnie en 50PLUS hebben wel oren naar zo'n constructie, zeiden ze vorige week tegen Nieuwsuur. Ook FvD, SP, SGP, PvdD, en Volt lieten weten in meer of mindere mate open te staan voor het af en toe steunen van regeringsbeleid.

Politicoloog Thürk deed onderzoek naar minderheidskabinetten en trok een conclusie die kleine oppositiepartijen met belangstelling zullen lezen. Ze zag dat oppositiepartijen die slechts sporadisch aansluiten bij kabinetsplannen minder risico lopen op zetelverlies bij volgende verkiezingen. "Partijen die expliciet gedoogsteun leveren, zoals de PVV in Rutte-I, lopen dat risico wel. Maar uit ons onderzoek blijkt dat partijen die per onderwerp bepalen of ze de coalitie steunen, geen verlies lijden."

'Riskant experiment' in crisis?

Het nieuwe kabinet krijgt een aantal pittige dossiers voor de kiezen. Volgens GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver is een minderheidsvariant een "riskant experiment" nu de wereld "in de fik" staat. Hij wil daarom een volledige aanpak van problemen en niet losse keuzes per onderwerp.

Maar crises hoeven geen reden te zijn 'op safe' te spelen, zegt Thürk. "Een minderheidskabinet waarbij per kwestie steun wordt gezocht, functioneert doorgaans goed in een crisis. De flexibiliteit die zo'n kabinet heeft bij het zoeken van steun kan juist enorm helpen."

"Het is zonder meer waar dat mijn werk als informateur bemoeilijkt is door de blokkades", erkende informateur Buma bij de presentatie van zijn eindverslag vanmiddag. Na drie weken onderhandelen moest hij tot de conclusie komen dat er op dit moment nog steeds geen mogelijkheden zijn voor het vormen van een meerderheidskabinet. De VVD blokkeert GroenLinks-PvdA en D66 ziet niets in een coalitie met JA21.

Buma's voorganger Koolmees kwam drie weken geleden tot ongeveer dezelfde conclusie en vond een uitweg door de twee grote winnaars van de verkiezingen, D66 en CDA, aan het schrijven te zetten. Buma doet nu min of meer hetzelfde, alleen schuift nu de VVD aan. "Het is een stap voorwaarts, geen doorbraak", aldus de CDA'er. Het eindresultaat van de besprekingen moet wat hem betreft een "regeerbasisakkoord" worden.

Op basis daarvan moet "een stabiel kabinet" gevormd kunnen worden, staat in het advies. Dat kan een minderheidskabinet zijn dat voor meerderheden steun moet zoeken bij de oppositie, maar wellicht veranderen de komende weken de posities nog en kan er toch een coalitie gebouwd worden die een meerderheid heeft in de Tweede Kamer en behoorlijke steun heeft in de Eerste Kamer.

Standpunten niet wezenlijk veranderd

Want inhoudelijk liggen de partijen niet zo ver uit elkaar, betoogde Buma. Maar de blokkades blijven. Het onderlinge telefoonverkeer van afgelopen weekend tussen de partijleiders heeft de standpunten "niet wezenlijk veranderd". Maar D66, VVD en CDA zijn nu wel bereid deze volgende stap te zetten. Buma adviseert hen om in de komende fase ook te praten met andere partijen. "Hoe breder, hoe beter."

Uit zijn verslag blijkt dat er hier en daar wel wat kleine openingen zijn. JA21 "wil nadenken" over samenwerking met een minderheidskabinet van D66, VVD en CDA. En VVD-leider Yesilgöz stapt niet in een kabinet met GroenLinks-PvdA, maar in het verslag van de informateur staat wel dat de VVD "beseft dat op sommige onderwerpen een vorm van parlementaire samenwerking met ook GroenLinks-PvdA nodig kan zijn".

De uiteindelijke vorm van een nieuw kabinet staat dus nog lang niet vast. CDA-leider Bontenbal opperde de mogelijkheid van deelakkoorden of begrotingsakkoorden met andere partijen om plannen toch door het parlement te krijgen. Zo'n constructie vraagt volgens hem om "een andere politiek cultuur" in Den Haag. Hij hoopt op een constructieve rol van de oppositie.

Ondertussen is GroenLinks-PvdA-leider Klaver behoorlijk chagrijnig, omdat hij in zijn ogen uitgesloten wordt. D66-voorman Jetten ziet dat anders. "Andere partijen zullen noodzakelijk zijn om meerderheden te krijgen. Het is juist een unieke kans voor die partij. Ik zal altijd een uitgestoken hand naar de heer Klaver blijven uitsteken."

Woensdag debat

Woensdag wordt het eindverslag van Buma besproken in een debat in de Tweede Kamer. Als er voldoende steun is voor deze volgende stap - en daar lijkt het wel op - dan wordt er een nieuwe informateur van D66-huize aangesteld. Wellicht wordt er ook een deadline afgesproken voor deze fase. Jetten wil "maximaal tempo maken", maar wijst ook op de komende kerstvakantie.

Buma zei dat hij er vertrouwen in heeft dat er uiteindelijk een nieuw kabinet komt, maar deed wel een oproep: "Het vergt bij alle partijen het besef dat formeren een proces is van geven en nemen, en van anderen wat gunnen." Vooral dat geven is de afgelopen weken te weinig gebeurd om tot een meerderheidsvariant te komen, concludeerde hij. Buma noemde daarbij bewust geen partijen bij naam.

D66, VVD en CDA gaan met elkaar verder onderhandelen over een kabinet. Het zou kunnen leiden tot een minderheidskabinet, blijkt uit uitspraken van de leiders van de drie partijen vanmiddag na formatieoverleg. Volgens D66-leider Jetten zal informateur Buma vanmiddag "uitgebreider mededelingen doen over het vervolg".

Een minderheidskabinet ligt ook als optie op tafel, omdat vooralsnog alle onderzochte varianten voor een meerderheidskabinet niet op genoeg steun kunnen rekenen. Volgens D66-leider Jetten vereist het "maximale creativiteit en verantwoordelijkheid" en is het belangrijk om "niet in een eindeloze politieke impasse" te blijven zitten.

CDA-leider Bontenbal en VVD-leider Yesilgöz spreken nadrukkelijk van een "tussenstap". Bontenbal zegt te willen "waken voor te veel optimisme".

Beweging

Wat het voor de inhoud betekent, bij bijvoorbeeld stikstof, wonen en asiel, is nog onduidelijk. Het ligt voor de hand dat over de "positieve agenda" die Jetten en Bontenbal presenteerden, nog zal worden onderhandeld. Met het besluit met zijn drieën te praten, stralen de drie partijen uit dat ze vinden dat het op grote thema's nu snel in beweging moet komen.

Yesilgöz sprak van een "prima tussenstap". Zij hoopt nog altijd dat JA21 aan het eind van de route erbij kan komen. Een minderheidskabinet kan volgens haar ook een "eindhalte" zijn, maar er zal "altijd gezocht moeten worden naar meerderheden".

Want een minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA heeft 66 zetels in de Tweede Kamer, en heeft dus steun van oppositiepartijen nodig om plannen aan een meerderheid van 76 zetels te helpen. In de Eerste Kamer zijn de drie partijen verder verwijderd van een meerderheid. D66, VVD en CDA hebben daar 22 van de 75 zetels.

Oppositie

Steun uit de oppositie is voor de drie partijen nog verre van zeker. GroenLinks-PvdA-leider Klaver liet vanochtend al blijken dat hij bepaald niet blij is met een minderheidskabinet. Volgens hem worden bij zo'n variant "kiezers die voor verandering hebben gekozen, belazerd".

Klaver noemt de minderheidsvariant een "riskant experiment" nu er zo veel onzekerheden in de wereld zijn, en verzekerde de partijen niet zomaar van zijn (gedoog)steun.

Welke opties lagen op tafel maar lukten niet?

In aanloop naar de fusie van PvdA en GroenLinks hebben de partijen vandaag een gezamenlijk beginselprogramma naar hun leden gestuurd, dat draait om solidariteit. "De kern van onze politiek is de overtuiging dat mensen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn", staat in de inleiding. In het 17 pagina's tellende document staat 21 keer 'samen' en 54 keer 'samenleving'.

Een beginselprogramma is een stuk waarin de uitgangspunten en idealen van een partij worden beschreven. Concrete voorstellen staan er niet in, die staan in verkiezingsprogramma's.

De fusiepartij, die voorlopig nog GroenLinks-PvdA heet, schrijft dat solidariteit de voorwaarde is om idealen te bereiken. De partij streeft naar "een rechtvaardige samenleving", waarin iedereen gelijkwaardig is, mensen en natuur in evenwicht leven en mensen zelf "in vrijheid" kunnen bepalen hoe ze samen leven.

Middenklasse

In het stuk staat de analyse dat de "middenklasse van voorheen" uiteenvalt in twee delen. Aan de ene kant is er een groep "economische bevoorrechten" die het goed voor elkaar hebben en die "het wegvallen van publieke voorzieningen" zelf opvangen. Volgens het document heeft de overheid de behoeften van deze groep goed op het netvlies. "Niet in de laatste plaats omdat het merendeel van de politici en beleidsmakers zelf tot deze groep behoort."

Maar er is ook een groep "die hard werkt en zich staande houdt" voor wie de verzorgingsstaat weinig te bieden heeft, terwijl ze er "wel steeds meer aan meebetalen". Daartoe rekenen de schrijvers van het document buschauffeurs, verpleegkundigen, bouwvakkers, boeren, leraren en kleine zelfstandigen. "Een groeiend deel van de mensen zakt door het ijs en voegt zich bij de grote groep overlevers in ons land."

Om dit tegen te gaan wil de fusiepartij belangrijke publieke voorzieningen voor iedereen toegankelijk maken door ze niet aan de markt over te laten of uit te besteden. Ook pleit GL-PvdA voor "brede volkshuisvesting die voor iedereen toegankelijk is" en het tegengaan van "te grote beloningsverschillen".

Groene en sociale economie

De partij wil "selectieve groei" die moet leiden tot een groene en sociale economie. "Sectoren die daar aan bijdragen gaan groeien. Sectoren die de gezondheid van mens en natuur juist in gevaar brengen, zullen moeten krimpen."

Het beginselprogramma, is tegelijk met nieuwe statuten en een gezamenlijk regelement van orde aan de leden van GroenLinks en PvdA gestuurd. De komende maand kunnen leden aanpassingen voorstellen. Op het oprichtingscongres van de nieuwe partij in juni stemmen de leden over de beginselen en regels.

Het demissionaire kabinet maakt voor volgend jaar 700 miljoen euro extra vrij voor Oekraïne. Dat geld is beschikbaar, omdat het andere ministeries dit jaar niet meer gaat lukken om het geld uit te geven.

Voor volgend jaar dreigde vanuit Nederland een gat te ontstaan in de financiële steun aan Oekraïne, omdat het geld voor 2026 dit jaar al is uitgegeven. Premier Schoof wilde dat bedrag nu nog niet aanvullen, die beslissing stelde hij uit tot de Voorjaarsnota van volgend jaar.

Maar een ruime meerderheid van de Tweede Kamer steunt het plan van GroenLinks-PvdA-leider Klaver om nu al voor volgend jaar 2 miljard extra uit te trekken, alleen PVV, Forum voor Democratie, BBB en SP stemden tegen. Daarom is het kabinet toch naar extra geld gaan speuren op de begroting, zodat Oekraïne nog snel militaire orders kan plaatsen.

Gunstige dollarkoers

Op het Defensiematerieelbegrotingsfonds blijkt dit jaar 500 miljoen euro te blijven liggen, omdat defensieprojecten vertraging hebben opgelopen. Ook waren de kosten minder hoog, doordat de dollarkoers gunstig stond. Op de begroting van Buitenlandse Zaken was nog 200 miljoen euro te vinden.

Doordat het geld op het allerlaatste nippertje geregeld wordt, vragen ministers Heinen (Financiën), Van Weel (Buitenlandse Zaken) en Brekelmans (Defensie) met spoed de Tweede Kamer om toestemming voor de uitgaven. Zij willen begin volgend jaar kijken waar de rest van het geld vandaan moet komen.

Ze waarschuwen ervoor dat dat niet makkelijk zal worden. "De financiële realiteit is ook dat we volgend jaar tegen grenzen aanlopen", schrijven de demissionaire ministers in hun Kamerbrief.

13,5 miljard euro militaire steun

Nederland heeft sinds de inval van Rusland in Oekraïne 13,5 miljard euro aan militaire steun gegeven, en zo'n 3,5 miljard aan andere zaken. Vorige week werd bekend dat 250 miljoen euro daarvan naar een Amerikaans wapenpakket voor Oekraïne gaat.

Mensen die binnen 500 meter van een geitenhouderij wonen, hebben 73 procent meer kans op een longontsteking dan andere Nederlanders. Woon je binnen een kilometer van een geitenhouderij, dan heb je 19 procent meer kans op een longontsteking.

Het zijn conclusies uit onderzoek van de Gezondheidsraad in opdracht van het kabinet, waar de NOS inzage in heeft. Het rapport wordt dinsdag gepresenteerd. Eerder trok het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) al soortgelijke conclusies. Maar door onenigheid in het kabinet werd besloten tot nog een onderzoek.

Ook de Gezondheidsraad zegt nu tegen de politiek: bescherm omwonenden tegen de uitstoot van geitenhouderijen, anders krijgen velen van hen een longontsteking. Gemiddeld zijn dat 841 mensen per jaar, binnen een kilometer van een geitenstal. Het grootste risico lopen jonge kinderen, ouderen en mensen met onderliggend lijden.

De Gezondheidsraad noemt drie mogelijke oplossingen: afzuiginstallaties in stallen, bouwbeperkingen (geen nieuwe geitenstallen als er mensen in de buurt wonen en geen nieuwe huizen in de buurt van geitenstallen) en het laten krimpen van de sector. Het onderzoek volgt op een advies van deze zomer. Toen zei de Gezondheidsraad al dat maatregelen nodig zijn.

Geitensector komt zelf met plan

Donderdag lanceerde de geitensector zelf een "sectorplan voor een gezonde leefomgeving en toekomstbestendige geitenhouderij". Daarin staan maatregelen die de uitstoot van bacteriën moeten verminderen.

De geitensector is snel gegroeid en is grotendeels gericht op de export van geitenmelk en geitenkaas. Het aantal geiten nam toe van 350.000 in 2010, vlak na de ruimingen wegens Q-koorts, tot 636.000 in 2024. Dat aantal is daarna niet toegenomen vanwege de geitenstop in de meeste provincies. Meer dan de helft van de geiten wordt gehouden in Noord-Brabant en Gelderland.

LTO Geitenhouderij en de Nederlandse GeitenZuivel Organisatie (NGZO) behartigen de belangen van de sector. "Beleidsmakers moeten zorgvuldig besluiten nemen zolang nog niet duidelijk is wat de oorzaak van de verhoogde longontstekingen is", zeggen zij.

Bronnen: WUR, Rijksoverheid, LTO

Het advies is duidelijk, maar het conflict binnen het kabinet is nog steeds niet opgelost. Het begon in februari toen toenmalig minister van Volksgezondheid Agema (PVV) vond dat er ingegrepen moest worden na onderzoek van het RIVM.

Die onderzoekers concludeerden al dat mensen die binnen een straal van twee kilometer van een geitenboerderij wonen meer kans hebben op een longontsteking. En hoe dichterbij, hoe groter de kans. Hierdoor overlijden jaarlijks tientallen mensen, schatte het RIVM. De verklaring wordt gezocht in bepaalde bacteriën die zowel in de geitenstallen als in de zieke mensen uit de omgeving werden gevonden. Dat zijn andere bacteriën dan Coxiella burnetii, de veroorzaker van Q-koorts.

Agema vond dat dit gezondheidsrisico moest worden aangepakt, maar zij kreeg te maken met een onwillige minister van Landbouw Wiersma (BBB). Wiersma en haar partij vonden de conclusies van het onderzoek niet overtuigend. Daarom werd toen besloten tot het onderzoek door de Gezondheidsraad.

Zakelijke belangen

Maar ook na deze conclusies is Wiersma nog niet overtuigd dat gezondheidsmaatregelen vanuit de overheid nodig zijn, zo vertellen bronnen. In een intern overleg op het ministerie en ook in gesprekken met de nieuwe minister van Volksgezondheid Bruijn (VVD) plaatst Wiersma opnieuw allerlei vraagtekens bij de wetenschappelijk onderbouwde onderzoeksresultaten.

Zij blijft vooral kijken naar de zakelijke belangen van de snel groeiende geitensector, zo melden ingewijden aan de NOS.

Zolang het demissionaire kabinet er niet uit is, hebben negen provincies een bouwmoratorium ingesteld. Dat betekent dat er tijdelijk geen nieuwe stallen gebouwd worden in de buurt van woonhuizen en geen woonhuizen in de buurt van stallen.

Een meerderheid van de Tweede Kamer heeft minister Wiersma om een (tijdelijke) landelijke bouwstop voor geitenbedrijven gevraagd, met het oog op de volksgezondheid, en ook om achteraf gezien nutteloze investeringen van geitenhouders te voorkomen.

Op 14 januari debatteert de Kamer met de ministers Wiersma en Bruijn over de kwestie, die er dan dus onderling uit moeten zijn. De betrokken ministeries zeggen in een reactie dat zij het rapport zullen "bestuderen" en dat de Kamer dinsdag een brief met een reactie tegemoet kan zien.

De beschikbaarheid van essentiële geneesmiddelen om patiënten in ziekenhuizen goede zorg te bieden of zelfs in leven te houden, staat op het spel. Dat komt door EU-regels die in de maak zijn. Dat zeggen de verenigingen van ziekenhuisapothekers (NVZA), apothekers (KNMP) en gespecialiseerde bereidingsapotheken (NGB) tegen de NOS.

Demissionair zorgminister Bruijn deelt deze zorgen en zegt met Brussel te overleggen. Hij hoopt zo deze problemen te voorkomen.

Vanuit Nederland wordt gevreesd dat in de EU-geneesmiddelenwetgeving, die op dit moment wordt herzien, geen wettelijke basis komt die essentieel is voor de gespecialiseerde apotheken. Zonder zo'n wettelijke basis kunnen de speciale apotheken (die onmisbare medicijnen maken) hun middelen niet aan de Nederlandse ziekenhuizen leveren.

'Levensbedreigende risico's'

"Als dat gebeurt zullen patiënten, zowel volwassenen als kinderen, op de spoedeisende hulp, intensive care en operatiekamer levensbedreigende risico's gaan lopen", zegt Claartje Samson, ziekenhuisapotheker en voorzitter van de beroepsvereniging NVZA.

"Stel dat een patiënt een ernstige bloeding of infectie heeft. Dan kan diegene in shock raken. Dan heb je meteen medicatie nodig om de dalende bloeddruk en omlaaggaande hartslag tegen te gaan en overlijden te voorkomen. De beschikbaarheid van zulke middelen staat nu op het spel."

Veel van dergelijke essentiële medicijnen worden niet of beperkt gemaakt door de farmaceutische industrie zelf. Afzetmarkten zijn soms, qua opbrengsten, niet interessant. Het gaat dan bijvoorbeeld om drankjes die gebruiksvriendelijk zijn om kinderen te kunnen verdoven, hun hoge bloeddruk tegen te gaan of om bij hen epileptische aanvallen te voorkomen.

Ook voor volwassenen maken de bereidende apothekers levensreddende middelen. Bijvoorbeeld flucytosine, een middel tegen levensbedreigende schimmelinfecties, dat niet meer door farmaceuten wordt geleverd sinds de registratiehouder failliet is gegaan.

Gedogen

Vroeger maakten veel meer apothekers in Nederland zelf medicijnen. Maar omdat de productie van dit soort geneesmiddelen moet voldoen aan steeds strengere kwaliteitsregels, zijn er in Nederland nog maar een beperkt aantal apothekers die zelf medicijnen mogen en kunnen bereiden. Zij leveren binnen de Nederlandse zorg waar nodig. Dit heet collegiaal doorleveren.

Eigenlijk is deze vorm van doorleveren nu al niet expliciet toegestaan volgens de huidige Europese wetgeving. Daarom gedoogt Nederland deze praktijk op dit moment via aparte beleidsregels.

In Brussel is al langere tijd een proces gaande om de geneesmiddelenwetgeving te verbeteren. Nederland wilde van deze herziening gebruikmaken om het collegiaal doorleveren helemaal te legaliseren.

Ook de brancheorganisatie van de farmaceutische industrie, in Nederland de Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen, zegt een goede wettelijke basis voor het doorleveren vanuit apothekers te steunen. "Zij spelen een belangrijke rol in het beschikbaar houden van onmisbare medicijnen", zegt een woordvoerder.

'Patiënt heeft altijd recht op geneesmiddel'

Maar uit de conceptwetteksten van de Europese Commissie, die op een later tijdstip aan het Europese Parlement worden voorgelegd, blijkt dat collegiaal doorleveren juist geen wettelijke basis krijgt. Dat is problematisch omdat nationale gedoogconstructies veel minder worden geaccepteerd wanneer er sprake is van nieuwe wetgeving.

"Daarom ben ik afgelopen dinsdag naar Brussel gereisd", zegt demissionair minister Bruijn. "Om daar met een aantal leden van het Europees Parlement en ook de betreffende Eurocommissaris te spreken en ons punt te maken. Wij zijn er sterk op tegen dat dit (collegiaal doorleveren, red.) onmogelijk gemaakt zou worden. Wij vinden dat een patiënt altijd het geneesmiddel moet krijgen dat hij nodig heeft."

Onder meer België, Oostenrijk, Italië en Kroatië hebben soortgelijke bezwaren als Nederland. Minister Bruijn zegt meer en meer steun te krijgen van andere landen.

Waarom de Europese Commissie niet zelf heeft gezorgd voor een wettelijke basis voor doorleveren blijft vooralsnog onduidelijk. De Commissie wil pas met een reactie komen als de wet wordt gepresenteerd.

Er komen duidelijkere regels voor de bijbanen van de nauwe familieleden van koning Willem-Alexander. Dat staat in een brief van demissionair premier Schoof.

Hij schrijft onder meer dat een betrokken vakminister vaker gaat beoordelen of een (neven)functie van een van de Oranjes nog wel verstandig is. Ook moet deze minister hierover (waarschijnlijk jaarlijks) een gesprek voeren met de betrokkene.

Schoof wil ook "periodiek" een overzicht krijgen van de nevenfuncties van de Oranjes en het onderwerp ter sprake brengen in een van de wekelijkse gesprekken tussen hem en de koning.

De brief over 'nevenfuncties leden Koninklijk Huis' is bedoeld om meer duidelijkheid te krijgen over de werkzaamheden van de leden van het Koninklijk Huis.

Schoof beloofde vorig jaar de Tweede Kamer de regels tegen het licht te houden, omdat er een "spanning" was.

Beraad

In de brief staat ook dat familieleden van de koning bij het aannemen van een functie in de private sector goed moeten oppassen dat er "geen ongewenste vermenging" van belangen ontstaat.

Ook moet er binnen de familie "onderling beraad" zijn over de (bij)banen, "vooral voor de komende generatie".

Het gaat vooral om de familieleden die geen inkomen van de staat krijgen, zoals de broer van de koning, prins Constantijn, en diens vrouw Laurentien. In de toekomst gaat dit ook spelen voor twee dochters van Willem-Alexander, Alexia en Ariane.

Zij moeten hun eigen geld verdienen, maar daar zitten haken en ogen aan. Met hun koninklijke achtergrond hebben zij een opvallend profiel, en de vraag is of alleen banen in de publieke sector (zoals de overheid en internationale organisaties) geschikt voor hen zijn. En wat zijn de regels voor functies in de commerciële sector?

Lastig is bovendien dat het kabinet, en de premier in het bijzonder, ministerieel verantwoordelijk is. Dat betekent dat werkende familieleden van de koning in het openbaar niet alles kunnen zeggen en doen, zo is het uitgangspunt.

Gevoelig

Aanleiding voor Schoofs brief zijn vragen uit de Tweede Kamer over de discussie die vorig jaar zomer ontstond rond de baan van prinses Laurentien.

Ze was voorzitter geworden van een stichting die zich inzet voor de gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire, een politiek gevoelig thema. Ze kreeg het aan de stok met ambtenaren van Financiën en er kwamen kritische berichten naar buiten over haar optreden achter de schermen. Uiteindelijk stopte Laurentien als voorzitter.

In de Tweede Kamer kwam de kwestie aan de orde. NSC constateerde "een ongemak in de samenleving", de SGP vreesde voor "ongelukken", en de VVD eiste een plan voor de toekomst.

Talenten

Schoof schrijft aan de Tweede Kamer hoe de regels werken. Een lid van het Koninklijk Huis mag zelf een functie kiezen op basis van "persoonlijke interesses, talenten, opleiding en wensen tot ontplooiing".

Maar voordat de baan wordt aangenomen, moet altijd toestemming worden gevraagd aan de betrokken vakminister. Dus als een Oranje iets wil doen op het gebied van armoede, gaat de minister van Sociale Zaken er over. Die minister beoordeelt onder meer of de functie geschikt is, hoeveel er wordt betaald en waar het werk plaatsvindt.

Premier Schoof benadrukt dat er altijd "maatwerk" nodig blijft.

Dinsdagavond in een debat over het koningshuis moet blijken of de Kamer tevreden is met de opgeschreven regels.

Tot verrassing van sommigen heeft informateur Buma vandaag in het formatiegesprek met D66, CDA, VVD, GroenLinks-PvdA en JA21 de partijen voorgesteld om een vijfpartijenkabinet te vormen.

Met twee rechtse partijen in een kabinet wordt de drempel voor VVD en JA21 kleiner om met GroenLinks-PvdA in een kabinet te stappen, was Buma's idee. Daarnaast zou dit brede kabinet kunnen rekenen op meerderheden in de Tweede Kamer én de Eerste Kamer.

Maar ook dit voorstel bleek een stap te ver. JA21-leider Eerdmans noemt het "iets te creatief", VVD-leider Yesilgöz blijft bij haar boodschap dat de VVD niet met GroenLinks-PvdA in een kabinet stapt.

'Goed gesprek', maar geen stap verder

Hoewel de partijleiders na de bijeenkomst met Buma spraken over "een goed gesprek", "in een prettige sfeer" waarbij "iedereen de verantwoordelijkheid voelt", is duidelijk dat ze geen stap verder zijn gekomen. Op papier zijn er heel wat mogelijkheden, maar elke optie wordt door minstens één partij geblokkeerd. En daarmee zit de formatie in een impasse.

Buma geeft Jetten (D66), Yesilgöz (VVD), Klaver (GroenLinks-PvdA), Bontenbal (CDA) en Eerdmans (JA21) daarom opdracht dit weekend na te denken: wie is bereid een blokkade op te heffen en zo een kabinet mogelijk te maken? En wat wil die partij ervoor terug?

Deze opties liggen op tafel:

De ogen zijn vooral gericht op GroenLinks-PvdA en JA21. Als deze partijen een minderheidskabinet willen gedogen, kan vanaf volgende week daarover worden onderhandeld. De teleurstelling bij andere partijen was dan ook groot, toen GroenLinks-leider Klaver aankondigde daar niet aan mee te willen werken.

Hij noemt een minderheidskabinet "onverstandig" en "een beloning voor het blokkeren door de VVD". Ook wijst hij naar de Eerste Kamer, waar GroenLinks-PvdA op veel onderwerpen nodig is voor een meerderheid. "Als je niet met ons wil onderhandelen over een kabinet, waarom wil je dan wel afspraken maken in de Eerste Kamer?", zei Klaver richting de VVD.

Ook Eerdmans voelt niet voor de minderheidsoptie. "Het is voor ons een niet heel prettige variant, want dan zijn wij niet goed genoeg om in te stappen", zegt hij. Echt uitsluiten doet hij het niet: "We moeten nadenken over wat dat brengt".

De andere optie is dat de VVD de blokkade op GroenLinks-PvdA opheft, al houdt eigenlijk niemand er nog rekening mee dat dat gebeurt. "Wij zullen ons standpunt niet veranderen", herhaalde Yesilgöz nog maar eens. Volgens haar zijn er "echt wel" verschillende varianten mogelijk, ook varianten waarin de VVD niet in een kabinet zit, maar welke dat zijn zei ze er niet bij.

'Wind van voren bij beweging'

De partijleiders beloven stuk voor stuk dit weekend heel wat belletjes met elkaar te plegen, tot tevredenheid van Buma die "proeft dat ze de verantwoordelijkheid voelen". Maar hij benadrukt ook dat het lastig zal zijn over de eigen schaduw heen te stappen. "Je krijgt bij iedere beweging de wind van voren, dus ik snap dat het ingewikkeld is", zegt hij.

Voorlopige conclusie is dat de "positieve agenda" van Jetten en Bontenbal, die dinsdag werd gepresenteerd, nog niet het gewenste effect heeft. Hoewel alle vijf partijen aan Buma vertelden op inhoud "aanknopingspunten" te zien, blijft de wie-met-wie-discussie de boventoon voeren.

Het is dan nog onduidelijk hoe het maandag verder moet. Buma heeft dan nog heel weinig tijd om een doorbraak te bereiken, want op dinsdag moet hij zijn eindverslag presenteren. De dag erna is er een debat met hem in de Tweede Kamer.

Duidelijk is wel dat PVV-leider Wilders kansen ruikt. "Als het D66 en CDA niet lukt, dan is het de beurt aan de PVV om een poging te doen om een kabinet te vormen en een conceptakkoord te maken met andere partijen", schrijft hij op X.

Doordat een ruime meerderheid van de partijen de PVV heeft uitgesloten, lijkt ook die optie bij voorbaat kansloos.

Demissionair minister Van Weel is het eens met het besluit van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) om enkele vrouwen terug te sturen naar Afghanistan. Hij vindt dat "alleen het onderdrukken van, of het minder rechten toekennen aan vrouwen" geen reden is om hen asiel te verlenen. Dan zou je, naar zijn mening, ook vrouwen uit bijvoorbeeld Saudi-Arabië moeten toelaten.

Van Weel beaamde voor aanvang van de ministerraad dat de Taliban in Afghanistan stelselmatig vrouwen onderdrukken, en vervolgen als zij zich niet aan de regels houden. Maar hij zegt dat Afghaanse vrouwen "niet per se onveilig" zijn. "Dat is wat anders dan dat het goed gaat met de vrouwenrechten daar."

De IND besloot onlangs om de asielaanvraag van een aantal vrouwen af te wijzen, hoewel het Europees Hof van Justitie zegt dat het regime van de Taliban neerkomt op vervolging van vrouwen. Nederland is in september 2024 met Canada, Duitsland en Australië een procedure begonnen om Afghanistan aansprakelijk te stellen voor systematische schendingen van het VN Vrouwenverdrag.

Vrouwenrechten Saudi-Arabië

Toch staat de minister van Buitenlandse Zaken achter het besluit van de IND om elke asielaanvraag individueel te beoordelen. Dat betekent dat iedere vrouw aannemelijk moet kunnen maken dat zij zich niet kan schikken naar de regels van de Taliban en daarom gevaar loopt om te worden vervolgd.

"U kunt zich voorstellen," zegt Van Weel, "dat het in Saudi-Arabië ook niet fantastisch is gesteld met de vrouwenrechten. Daar hebben we ook bezwaar tegen, maar dat wil niet zeggen dat alle vrouwen uit Saudi-Arabië zomaar op basis van het feit dat ze vrouw zijn asiel krijgen"

Hij geeft toe dat de mate waarin de Taliban sinds de machtsovername in 2021 huishouden "zeker anders" is. "Maar het is niet zo dat alle vrouwen vervolgd worden."

Er loopt nog een hoger beroep tegen de afwijzingen bij de Raad van State.

De Tweede Kamer lijkt in de kwestie-Nexperia meer begrip te hebben voor het optreden van demissionair minister Karremans van Economische Zaken. Het "verdiende de schoonheidsprijs niet" en had "misschien anders" gemoeten, maar het merendeel van de Kamer kan leven met zijn uitleg dat er zonder ingrijpen cruciale kennis dreigde weg te lekken en er een acute dreiging van leveringszekerheid was.

Karremans greep eind september in bij Nexperia, een chipbedrijf met het hoofdkantoor in Nijmegen, en de chipfabrieken voor het grootste deel in China. Hij deed dat met een nooit eerder gebruikte wet uit 1952.

Kort daarna zette een rechter de Chinese directeur van Nexperia uit zijn functie. China reageerde woedend en voerde een volledig exportverbod in voor Nexperia-chips uit China. Dat leidde tot paniek bij Europese bedrijven die afhankelijk zijn van de chips. Met name de auto-industrie werd geraakt.

Volgens Karremans kon het echt niet anders en waren de enige alternatieven staatsnoodrecht en nationalisatie. Hij zag "de krantenkoppen al voor zich" en koos daar niet voor.

Vóór het debat werden Kamerleden bijgepraat in een vertrouwelijke briefing. Volt-leider Dassen en GroenLinks-PvdA-Kamerlid Van der Lee gingen daar niet heen. Omdat vertrouwelijke informatie die daar gedeeld werd vertrouwelijk moest blijven, zou dat in hun ogen ten koste gaan van de controlerende taak van de Kamer.

'Voldongen feit'

Van der Lee verweet andere Kamerleden in het debat dan ook met meel in de mond te spreken. VVD-Kamerlid Martens-Amerika, die de briefing wel bijwoonde, deelde geen details maar wel een conclusie. "We zijn in vertrouwen bijgesproken en het ziet ernaar uit dat we bijna voor een voldongen feit zijn geplaatst." CU-Kamerlid Grinwis zei te denken dat Karremans "gerechtvaardigd aan de noodrem" heeft getrokken.

Over de manier waarop het ging, kreeg Karremans nog veel kritische vragen. Zo wilde Dassen weten waarom het ingrijpen zonder medeweten van Europese partners was gebeurd. Karremans zei de vraag te begrijpen, maar benadrukte dat snel handelen noodzakelijk was. Ook moest "de kring zo klein mogelijk blijven". "Naarmate je meer mensen betrekt neemt het risico toe dat informatie bij de verkeerde partijen komt".

Op vragen wat hij van de rechtsgang wist en of hij daar niet op had moeten wachten, zei Karremans dat hij daar geen bemoeienis mee had. Ook was er volgens hem "absoluut geen druk van de Amerikanen".

Brede zorgen over toekomst

In de Kamer is een breed gedeeld gevoel van bezorgdheid over de toekomst van Nexperia en de Europese afhankelijkheid van China. Volgens Dassen laat de gang van zaken rond Nexperia zien hoe "afhankelijk we zijn geworden van China".

Een aantal partijen diende voorstellen in die het kabinet oproepen te onderzoeken wat er in Europees verband kan worden gedaan. De zorgen leven in andere Europese landen ook en het is een wens van de EU om zelf chips te maken om minder afhankelijk te worden van landen als China .

Half november schortte Karremans de ingreep bij Nexperia op om de relatie met China te verbeteren. Kamerleden waren er niet over te spreken dat hij kort daarvoor in een Britse krant nog had gezegd: "I would do it all again". Karremans erkende dat hij "zeker dingen anders had kunnen aanpakken" en dat het interview "ongelukkig heeft uitgepakt".

De kabinetsformatie is voorlopig vastgelopen. Er is in de Tweede Kamer geen combinatie te vinden van partijen die met elkaar een meerderheidscoalitie willen vormen. Een minderheidskabinet gaat nu ook niet lukken, ook daarvoor is te weinig steun.

Buma wil morgen met vijf partijen - D66, CDA, VVD, GroenLinks-PvdA en JA21 in een gezamenlijk gesprek kijken hoe het verder moet. Hij zegt dit te doen om een "impasse" te voorkomen.

De informateur heeft de afgelopen twee dagen gesproken over het 'tussenstuk' dat D66 en het CDA onder zijn leiding hebben geschreven. Dit stuk was bedoeld als "uitgestoken hand" om vervolgens te kijken welke partijen bereid zijn om aan te haken en in nieuwe onderhandelingen vervolgens een regeerakkoord te schrijven.

Wel aanknopingspunten

Partijen die genoemd zijn als mogelijke coalitiepartners, zoals VVD en GroenLinks-PvdA, zeiden dinsdag na de presentatie wel aanknopingspunten te zien. En Buma merkte in zijn nieuwe gesprekken ook steun voor voorstellen van D66 en CDA.

Maar toen het gesprek ging over mogelijke steun aan een meerderheids- of minderheidscoalitie bleek Buma niet verder te komen. Want een meerderheidskabinet van D66, CDA, GroenLinks-PvdA en VVD blijft onmogelijk, omdat de VVD niet met de partij van Klaver samen wil.

De verwachting was ook niet dat de VVD van mening zou veranderen, en er werd de laatste dagen steeds vaker gesproken over een minderheidskabinet. In de Tweede Kamer zouden GroenLinks-PvdA, JA21, of andere partijen dan de plannen van een kabinet van D66, CDA en VVD aan een meerderheid kunnen helpen.

Werkkamer van Buma

Maar in de werkkamer van Buma is ook door deze route een streep gezet, zo maakte de informateur vanmiddag duidelijk. Er zijn geen partijen bereid om "structurele steun" te geven. En zulke gedoogsteun is echt nodig om een nieuw kabinet te laten functioneren.

Een "centrumrechts kabinet" van D66, VVD, CDA en JA21 - de voorkeur van VVD en JA21- zien ook onvoldoende partijen zitten, omdat D66 grote moeite heeft met JA21.

Buma wil morgen met vijf partijen tegelijk om tafel om "neer te leggen" hoe het verder moet. "Alle posities zijn nu nog hetzelfde als het begin", constateert hij. "Bij hen ligt er ook een verantwoordelijkheid om een stap verder te gaan."

Tot nu toe is het in deze kabinetsformatie nog niet gebeurd dat er vijf partijen bij een informateur zitten, omdat de kans dan groter is dat ze ruzie krijgen en er te grote stellingen worden ingenomen.

Geen PVV

Buma is zich van dit risico bewust, maar wil dit toch zo aanpakken. De PVV is niet uitgenodigd voor het gesprek, omdat geen van de grote partijen met PVV-leider Wilders wil regeren.

Dinsdag waren D66-leider Jetten en CDA-leider Bontenbal nog enthousiast over hun aanpak en klonk de hoop door dat dit inhoudelijke document een goede basis zou zijn om toch voortvarend een kabinet te vormen. Maar vanmiddag waren de twee partijleiders na hun gesprek met Buma somberder. "De formatie is heel erg ingewikkeld geworden", constateerde Jetten.

Arrogantie

Hij had ook de uitspraken van GroenLinks-PvdA-leider Klaver gehoord die de keuze voor een minderheidskabinet "een cruciale fout" noemde. Volgens hem zou je met deze minderheidsvariant de blokkade van de VVD belonen. "De arrogantie van de macht", aldus Klaver vanmiddag.

JA21 heeft ook gezegd dat ze weinig zien in een minderheidskabinet.

Politiek verslaggever Marleen de Rooy:

"Je kunt wel zeggen dat de formatie op dit moment in een impasse zit. En dan gaat het niet zozeer over de inhoud, maar vooral over de vraag welke partijen met elkaar willen regeren.

Morgen gaat de informateur met de vijf grote fracties om tafel in de hoop dat de partijen eens met elkaar praten in plaats van over elkaar. Hij hoopt dat er dingen gaan schuiven. Buma wil ze aanspreken op hun verantwoordelijkheid voor het landsbestuur en daarom zet hij ze bij elkaar."

Kamerleden van alle partijen hebben opnieuw hun frustratie geuit over de problemen in de jeugdzorg en de jeugdbescherming. Al jaren trekken de inspecties aan de bel, maar veel verandert er niet. Kinderen krijgen niet de zorg die ze verdienen en organisaties werken niet goed samen. Ook nu liggen er weer twee alarmerende rapporten van de zorginspectie en de inspectie voor justitie en veiligheid.

De zaak van het Vlaardingse pleegmeisje, dat ernstig mishandeld werd door haar pleegouders, is het symbool geworden van alles wat er misgaat. En recent kwam aan het licht dat in Noord-Nederland twee kinderen in een gezinshuis mishandeld zijn, terwijl er ook daar signalen waren dat het niet goed ging.

"Dit mag nooit meer gebeuren, zeggen we iedere keer", verzuchtte Kamerlid Westerveld van GroenLinks-PvdA in een debat. Ze houdt zich al jaren bezig met de jeugdzorg. "Maar de inspectie trekt nu dezelfde conclusies als zes jaar geleden. Het zijn geen incidenten, ze vinden plaats binnen een falend systeem." Volgens haar staat de jeugdzorg en de jeugdbescherming nooit op het prioriteitenlijstje van het kabinet.

Rapport op rapport

Haar collega Ceder van de ChristenUnie heeft de jeugdzorg ook al jaren in zijn portefeuille en ging mede de politiek in om de situatie te verbeteren. "Maar ik heb vooral rapport op rapport gelezen dat kinderen niet altijd beter af zijn als de overheid de zorg overneemt. Soms worden ze er zelfs slechter van."

Veel partijen vinden dat het tijd is voor een stelselwijziging. Het systeem is te bureaucratisch, er is te weinig personeel en geld voor aangekondigde verbeteringen is er niet. "Niemand is meer verantwoordelijk. Het huidige systeem stuurt op winsten en niet op resultaten", zei SP-Kamerlid Dobbe, die af wil van de commerciële zorgaanbieders en de marktwerking.

Naast deze 'oudgedienden' deden ook veel nieuwe Kamerleden mee aan het debat. Ingrid Coenradie, oud-staatsecretaris van Justitie en nu Kamerlid voor JA21, haalde fel uit naar de rechter in de zaak van het Vlaardingse pleegmeisje. Die veroordeelde de pleegouders tot acht jaar cel. TBS met dwangverpleging vond de rechter niet passend, omdat de twee toch nooit meer pleegouders worden.

"De rechter slaat daarmee de plank grandioos mis", was de conclusie van Coenradie. Het is niet gebruikelijk dat politici kritiek leveren op gerechtelijke vonnissen. De rechtspraak is in Nederland onafhankelijk.

Pleeggezinnen onverwachts controleren

Het uit huis plaatsen van kinderen mag alleen als het echt niet anders kan. Het gebeurt de laatste jaren minder, maar volgens veel Kamerleden nog te vaak. Kamerlid Van Houwelingen van Forum voor Democratie vroeg zich af of het niet beter is om helemaal niet in te grijpen als de Staat er niet voor kan zorgen dat een kind op een veilige plek terechtkomt.

Ook vindt hij dat pleeggezinnen en gezinshuizen tenminste één keer per jaar onverwachts gecontroleerd moeten worden door de inspectie om te kijken of het er wel veilig is. Voor het beginnen van een gezinshuis of een zorgboerderij is nu ook geen vergunning nodig.

De meeste partijen willen dat er veel meer één-op-één-contact komt tussen kinderen en hulpverleners. Volgens de inspectierapporten gebeurt dat veel te weinig en krijgen kinderen ook te vaak weer een nieuwe hulpverlener, waardoor ze geen band kunnen opbouwen. Ook het kabinet wil daar meer op gaan controleren.

Eigen bijdrage

SP en GroenLinks-PvdA willen dat de geplande bezuiniging van een half miljard euro voor komend jaar geschrapt wordt. Staatssecretaris Tielen (Volksgezondheid) benadrukte dat er eenmalig wel 3,7 miljoen euro is vrijgemaakt voor de jeugdzorg in gemeenten.

Ook wil ze nog een keer kijken naar het plan om cliënten in de jeugdzorg een eigen bijdrage te laten betalen. Veel fracties vinden dat een heel slecht idee en Tielen begrijpt dat. Maar ze heeft op dit moment nog geen financiële dekking om ervan af te zien.

Demissionair staatssecretaris Rutte (Veiligheid en Justitie) kondigde aan dat er sinds kort weer met de organisaties overlegd wordt over verbeteringen, al is er nu nog geen geld voor veranderingen in het stelsel. Maar dat kan in de toekomst veranderen. "Als er beperkingen zijn, wellicht ook financieel, dan moeten we dat op dat moment bezien", zei hij.

Daarmee komen de grote problemen in de jeugdzorg en de jeugdbescherming ook op de onderhandelingstafel voor het nieuwe kabinet te liggen.

Het lijkt erop dat een meerderheid van de Tweede Kamer wil toestaan dat wetenschappers menselijke embryo's mogen kweken puur voor onderzoek. Vanavond sprak de Kamer over het initiatiefwetsvoorstel van D66 en VVD dat dat mogelijk moet maken.

In september, toen het voorstel ook al werd besproken, was er nog veel weerstand in de Kamer. Maar na de verkiezingen zijn de zetels anders verdeeld en is een van de tegenstanders, NSC, helemaal verdwenen uit de Kamer. En het CDA staat inmiddels, onder strenge voorwaarden, open voor een verruiming van de mogelijkheden.

Nu mag voor wetenschappelijk onderzoek alleen gebruikgemaakt worden van embryo's die overblijven bij ivf-behandelingen. Maar voor specifiek onderzoek zijn die embryo's eigenlijk te oud. Wetenschappers willen meer weten over de eerste uren en dagen na de bevruchting. De verwachting is dat ze daarmee stellen kunnen helpen die het nu niet lukt om zwanger te worden.

Glijdende schaal naar designerbaby's

Partijen als de SGP en de ChristenUnie zijn faliekant tegen deze ontwikkeling. Vanuit hun christelijke gedachtengoed zien ze ook het prilste embryo als een mens en daar mag niet mee worden geknoeid. "Als dit doorgaat gaan we twee soorten leven creëren", zei Kamerlid Van Dijk van de SGP. "Leven dat beschermd wordt en leven dat alleen dient als onderzoeksmateriaal."

Maar ook bij partijen als de PVV en Forum voor Democratie klinken kritische geluiden. Zij vrezen vooral een glijdende schaal, waardoor we uiteindelijk zouden uitkomen bij 'designerbaby's'. Volgens de initiatiefnemers is hun voorstel met voldoende waarborgen omkleed om dat te voorkomen.

D66 en VVD steunen uiteraard hun eigen voorstel. Vanavond lieten GroenLinks-PvdA en de SP weten dat ze zich erin kunnen vinden. Als ook andere linkse fracties als de Partij voor de Dieren en Volt de wet steunen, staat de teller op 75 zetels.

CDA twijfelt nog

Maar ook het CDA zou het voorstel dus kunnen steunen. Kamerlid Krul van die partij zei vanavond dat hij anders naar de beschermwaardigheid van prille embryo's kijkt dan zijn collega's van SGP en ChristenUnie. Daarom vindt hij het geoorloofd om een afweging te maken tussen het beschermen van embryo's en het voorkomen van ernstig lijden. "Daar reken ik kinderloosheid ook toe."

Hij vindt niet dat met de wetswijziging een deur opengaat die vervolgens nooit meer dichtgaat. "Met dit voorstel gaan we niet de Rubicon over", zei Krul. Toch kon hij nog geen eensluidend antwoord geven op de vraag of het CDA het voorstel uiteindelijk gaat steunen.

Krul heeft zelf nog een wijzigingsvoorstel op de wet ingediend om wetenschappers zwaarder te straffen als ze de verruiming van de mogelijkheden misbruiken om toch verder te gaan dan ethisch verantwoord is. En embryokweek mag wat het CDA betreft alleen gebeuren als er echt geen alternatieven zijn. Zodra die er wel zijn, moet het ook weer stoppen.

Ook andere partijen hebben wijzigingsvoorstellen ingediend. Over die zogeheten amendementen wordt aanstaande dinsdag eerst gestemd; over de initiatiefwet een week later. Krul wil met zijn fractie pas een definitief oordeel vellen als hij weet welke aanpassingen een meerderheid hebben gehaald.

Bij de definitieve stemming kan het ook zo zijn dat individuele Kamerleden een eigen afweging mogen maken. Dat is niet ongebruikelijk bij dit soort medisch-ethische kwesties.