Het kabinet wil dat de politie meer mogelijkheden heeft om in openbare informatie op sociale media en andere onlineplatforms informatie te verzamelen. Het gaat om gegevens waarmee verstoringen van de openbare orde kunnen worden voorkomen. Een wetsvoorstel is door de ministerraad goedgekeurd.

Volgens minister Van Weel van Justitie en Veiligheid (VVD) worden veel demonstraties die uit de hand lopen online georganiseerd. Het gaat bijvoorbeeld om de rellen in Den Haag vorig jaar, toen een demonstratie tegen het asielbeleid op het Malieveld ernstig uit de hand liep en de politie werd aangevallen, net als het partijkantoor van D66.

21ste eeuw

Op dit moment mag de politie al wel in openbare bronnen op het internet kijken, maar geen informatie daaruit opslaan. Met de nieuwe wet zou de politie persoonsgegevens uit het openbare deel van het internet mogen verzamelen, en ook andere gegevens van personen en hun openbare accounts.

Het is volgens de minister frustrerend voor de politie dat de openbare informatie nu niet kan worden gebruikt. Met het wetsvoorstel wordt "de politie naar de 21ste eeuw gebracht", zei Van Weel. Het voorstel moet ervoor zorgen dat de politie eerder kan ingrijpen.

Besloten groepen of websites zitten er dus nog niet bij. Het kabinet wil dat wel mogelijk gaan maken, maar daaraan wordt nog gewerkt. "Dat is de volgende stap", zegt Van Weel.

Het wetsvoorstel wordt naar de Raad van State gestuurd voor advies. Daarna moeten ook de Tweede en Eerste Kamer er zich nog over buigen.

Het kabinet kan op papier opgelucht ademhalen: het begrotingstekort blijft volgend jaar met 2,9 procent net binnen de Europese begrotingsregels. Maar de toekomst is hoogst onzeker, omdat de gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten nog niet in deze ramingen zijn meegenomen.

"De internationale situatie verslechtert in een hoog tempo", zegt minister Heinen van Financiën. "Dat maakt de voorjaarsnota al achterhaald als ik 'm publiceer."

Begroting geraakt door conflict

Het is nu al duidelijk dat het conflict in het Midden-Oosten ook economische gevolgen zal hebben voor Nederland. De ramingen uit de nieuwste voorjaarsnota, waarin de begroting wordt bijgesteld, zullen daarom waarschijnlijk niet lang stand houden. Het kabinet staat bijvoorbeeld onder grote druk om miljarden uit te geven om de hoge energieprijzen te compenseren.

Tot nu toe heeft het kabinet dat afgehouden, met de waarschuwing dat de situatie de komende maanden nog weleens veel slechter kan worden. Op het moment dat het kabinet wel besluit grote uitgaven te doen, zal Nederland waarschijnlijk door de grens van de Europese begrotingsregels heengaan.

Dat is een gevoelig punt voor een kabinet dat in het coalitieakkoord heeft afgesproken om op de schatkist te passen. Heinen wil dan ook nog geen antwoord geven op de vraag of het voor het kabinet toch een optie is om over de begrotingsgrens heen te gaan.

"Ik ga er nog niet op vooruit lopen", zegt Heinen. "Ik breng nu in kaart hoe de internationale situatie zich ontwikkelt en wat de effecten zijn op de Nederlandse economie, wat het doet met de koopkracht en de bedrijven."

Nederland staat er nog relatief goed voor

Het begrotingstekort van landen in de Europese Unie mag volgens de regels maximaal 3 procent van het bruto binnenlands product (bbp) zijn en de totale overheidsschuld niet groter dan 60 procent. Dat is om de overheidsfinanciën gezond en de euro stabiel te houden.

Nederland staat er met een staatsschuld van 50 procent van het bbp in verhouding met andere EU-landen nog altijd zeer goed voor. Landen als Griekenland, Italië, Frankrijk en België hebben bijvoorbeeld een veel grotere staatsschuld, die oploopt tot ver boven de 100 procent.

Het kabinet moest ook verschillende mee- en tegenvallers verwerken. Een meevaller is bijvoorbeeld dat de zorgkosten honderden miljoenen euro's lager uitvallen dan verwacht.

Het was al duidelijk dat er ook een structurele tegenvaller was, van zo'n 3 miljard. Dat komt onder meer doordat meer mensen arbeidsongeschikt zijn dan verwacht en de opvang van Oekraïense vluchtelingen en statushouders veel meer kost dan geraamd.

Daarnaast wordt de inkomensafhankelijke eigen bijdrage in de gesubsidieerde hulp in huishoudens (Wmo) met een jaar uitgesteld, waardoor de schatkist geld misloopt. Ook het afpakken van crimineel vermogen gaat niet zoals gehoopt, waardoor er 284 miljoen euro minder binnenkomt dan verwacht.

Geld voor rioolwateronderzoek

Verder komt er 170 miljoen euro per jaar vrij voor pandemische paraatheid, waarmee een eerdere bezuiniging deels wordt teruggedraaid. Dat bedrag is bedoeld voor rioolwateronderzoek en een systeem om bij een epidemie patiënten beter over Nederland te verspreiden. Het kabinet had ook een grote meevaller, omdat de zorgkosten honderden miljoenen euro lager uitvallen dan verwacht.

Om dit bedrag vrij te maken, wordt er bezuinigd op andere uitgaven. Zo worden bepaalde medicijnen tegen allergie voortaan deels niet meer vergoed.

De voorjaarsnota is normaal een bijstelling van de begroting. Omdat het nieuwe kabinet net is begonnen, bevat het dit jaar vooral de financiële uitwerking van het coalitieakkoord van het kabinet.

Rechters zijn niet te spreken over de kritiek van JA21 op uitspraken van een Nederlandse asielrechter. Aanleiding zijn Kamervragen van de partij over een "activistische" rechter. De partij zou daarmee de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht aantasten.

In Nieuwsuur ging rechter Koen de Meulder van rechtbank Midden-Nederland in gesprek met JA21-Kamerlid Diederik Boomsma, die Kamervragen indiende naar aanleiding van een interview met asielrechter Steffie van Lokven in NRC. Van Lokven geldt als een van de meest actieve asielrechters van Nederland. Zij vertelt in het interview over de steeds verder oplopende wachttijden voor asielzaken.

In een recent vonnis deed Van Lokven daarom een oproep aan de IND: wees terughoudend met in beroep gaan, om de druk op de asielrechtspraak te verlichten. "De IND zou kunnen zeggen: bij oudere zaken procederen we niet meer helemaal door tot aan de hoogste rechter", zo zegt Van Lokven tegen de krant. Ook twijfelt ze of strengere regels mensen ervan zullen weerhouden naar Europa te komen. "Je kunt fysieke en juridische muren bouwen. Maar mensen zullen blijven komen."

Onpartijdigheid

JA21 verbindt haar uitspraken aan mogelijk "(politiek) activisme". De partij vraagt aan asielminister Bart van den Brink (CDA): "Vindt u dat het de taak van een rechter is om dergelijke opmerkingen te plaatsen?" En: "Welke gevolgen worden hieraan verbonden?"

Boomsma: "We vragen niet of deze rechter wordt ontslagen. Maar als een rechter de indruk wekt dat ze alle regels onzin vindt, en niet gelooft dat ze gaan werken, dan willen wij daar een antwoord op. Wij willen juist strengere regels en niet een rechter die daar een stokje voor wil steken."

Rechter De Meulder is kritisch. "Het is goed dat de Kamer vragen kan stellen, maar de toon van de vragen impliceert dat de minister zou kunnen ingrijpen in het werk van een rechter." Rechters die zich uitspreken, hoort bij deze tijd, vindt De Meulder. "Discussie is ook niet verkeerd. En het kan soms wringen om je in het publieke debat te mengen. Daar moet je voorzichtig mee zijn. Maar om dan meteen de onpartijdigheid van een rechter in twijfel te trekken, gaat wel ver."

Hoewel de scheiding tussen de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht staatsrechtelijk is vastgelegd, zitten rechters en politici elkaar wel vaker in de weg:

Geregeld brengt rechter Van Lokven asielzaken aan bij het Hof van Justitie in Luxemburg, waarna Nederland te strenge asielregels moet bijstellen. JA21 heeft de minister ook gevraagd hoe vaak rechters asielkwesties voorleggen aan Luxemburg en "wat de onwenselijke gevolgen" hiervan zijn. Ook vraagt de partij of er meerdere rechters zijn die zaken naar Luxemburg brengen.

Asielrecht wordt grotendeels bepaald door het Europese recht, zegt rechter De Meulder. "De politiek vindt het moeilijk om stappen vooruit te zetten. Internationaal recht is er gewoon. Rechters kunnen dat recht niet op de plank leggen. Een rechter gaat daarmee aan de slag en deze rechter is dus juist actief en doet haar werk heel goed."

Rechten van de mens

De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR) heeft ook gereageerd op de Kamervragen en schaart zich net als De Meulder achter rechter Van Lokven. NVvR-voorzitter Marc Fierstra: "Het stellen van prejudiciële vragen hoort tot het werk van de rechter. Deze Kamervragen doen denken aan Polen, waar kritiek op rechters die prejudiciële vragen stelden een van de elementen was om het gezag van rechters aan te tasten. Het past in een democratische rechtsstaat niet dat andere staatsmachten zich bemoeien met de wijze waarop de rechter uitspraak doet."

Boomsma zegt dat het zijn partij niet gaat om een individuele rechter. "Het gaat om het hele systeem. Waarin de politiek asielbeleid wil voeren, maar niet veel maar kan. Wij lopen vast in een juridisch moerras. Omdat rechters steeds meer politieke uitspraken doen en de politiek vervolgens machteloos is om op te treden op heel belangrijke maatschappelijke thema's."

De Meulder vindt dat de politiek zelf verantwoordelijk is voor werkbare regels en wetten. "Ga zelf aan de slag", zegt hij. "Grondrechten zijn er niet voor niets. Die zijn er voor iedereen in een kwetsbare positie."

Elke dag komen er meer giftige PFAS bij in het milieu en ondertussen geven we veel geld uit om deze stoffen weer weg te krijgen. Grond van de voormalige vliegbasis Soesterberg bijvoorbeeld, waar vandaag een Eurocommissaris en een staatssecretaris kwamen kijken, wordt schoongemaakt om de plek geschikt te maken voor woningen. Dat kost tientallen miljoenen euro's.

Op de plek stond vroeger een brandweerkazerne, waar eens per maand werd geoefend met PFAS-houdend blusschuim. Daardoor zitten er nu "tientallen kilo's" in de bodem, legt Johan van Leeuwen van kennisinstituut KWR Water uit. En dat terwijl PFAS bij hele lage concentraties al giftig zijn. "Op nanogramniveau", aldus de PFAS-onderzoeker.

100 jaar

PFAS verwijderen kan door de aarde af te voeren. In Soesterberg gaat het om een stuk dat tot 2 meter diep wordt afgegraven zodat er kan worden gebouwd. Maar Van Leeuwen zegt dat de PFAS "met hoge concentraties" tot 10 of 11 meter diep zitten.

Op die diepte is het nu nog geen acuut gevaar, maar de stoffen verplaatsen zich wel langzaamaan naar plekken waar drinkwater wordt gewonnen. Dus voor de langere termijn - Van Leeuwen schetst dat de PFAS over 100 jaar het drinkwater kunnen hebben bereikt - zou je veel meer grond moeten afvoeren. "Dan heb je al heel snel een hele grote operatie."

En dit is nog maar één probleemplek, terwijl er veel meer zijn. Van Leeuwen schat dat er zo'n 20.000 plaatsen in Nederland extra zijn vervuild (extra, want PFAS zitten overal in de grond). Maar hoeveel plekken 'risicovol' zijn, weet eigenlijk niemand, zegt de onderzoeker. "Dat is de realiteit."

In Europa gaat het om een veelvoud aan vervuilde plekken. Europese onderzoekers concludeerden onlangs dat PFAS-vervuiling de komende jaren honderden miljarden kan kosten als er niets verandert in de aanpak. En ondertussen komen er nog steeds PFAS bij in het milieu, bijvoorbeeld door lozingen en uitstoot van chemieconcern Chemours in Dordrecht en door gebruik van pesticiden.

PFAS: 'forever chemicals'

PFAS zijn stoffen (poly- en perfluoralkylstoffen) die sinds de jaren 50 onder meer in anti-aanbakpannen, kleding, blusschuim en cosmetica zitten. Ze zijn waterafstotend, vuilafstotend, onverwoestbaar, hittebestendig en brandwerend, maar ook giftig, vervuilend en onafbreekbaar (forever chemicals, worden ze ook wel genoemd).

PFAS stapelen zich op in de voedselketen en tasten het immuunsysteem aan. Bij langdurige blootstelling zijn sommige soorten kankerverwekkend.

Al jaren is duidelijk dat Nederlanders te veel PFAS binnenkrijgen via met name het eten en ook door drinkwater. Uit onderzoek is gebleken dat alle mensen in Nederland het in hun bloed hebben. Bovendien heeft bijna iedereen er te veel van en overschrijden de hoeveelheden de zogenoemde gezondheidskundige grenswaarde.

Nederland wil 10.000 verschillende PFAS verbieden, en hoopt dat Europees te regelen. Maar dat duurt lang. In 2021 werd de eerste stap gezet; samen met vier andere Europese landen meldde Nederland het verbod aan in Europa.

Het verbod moet gaan gelden voor productie, gebruik, verkoop en import van PFAS. Een eventueel verbod gaat overigens niet meteen in. Bedrijven krijgen nog anderhalf tot maximaal twaalf jaar de tijd om te zoeken naar alternatieven in hun producten. Ook zitten er uitzonderingen in het voorstel, bijvoorbeeld voor medische apparatuur als hartlongmachines.

Al jaren ligt het voorstel dus in Brussel, waar nog onderzoek wordt gedaan en belanghebbenden zich er nog over mogen uitlaten. Uiteindelijk moet het leiden tot een voorstel van de Europese Commissie, waar de EU-lidstaten dan weer over stemmen.

Ingewikkelde zaak

En zover is het echt nog niet, erkent de Zweedse Eurocommissaris Roswall voor Milieu op bezoek in Soesterberg. "We werken zo hard als we kunnen, maar het is een ingewikkelde zaak." Ze wijst erop dat het gaat om een groot aantal stoffen die onder het verbod moeten gaan vallen, wat het complex maakt.

Daar komt nog bij, zegt Roswall, dat voor sommige van de PFAS nog geen goede alternatieven zijn. Het gaat om stoffen die worden gebruikt in de defensie-industrie en voor verduurzaming. Dus wanneer het verbod komt? "Zo snel als we kunnen, maar ik noem geen datum."

Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat Bertram (CDA), zegt ondertussen niet te wachten op Brussel. "Alles wat we op nationaal niveau kunnen doen, moeten we doen." Wat dat precies is, vertelt ze niet gedetailleerd. Ze zegt dat ze in gesprek is met provinciebesturen en dat er pilots kunnen worden gestart.

Maar zonder Europa komen we niet ver met de PFAS-bestrijding, zegt Bertram. "Het komt ook van de buren, via het water, de lucht. Dus ik heb het Europese niveau wel nodig."

PFAS-onderzoeker Van Leeuwen roept ondertussen op om om toch vooral haast te maken met het verbod. "Voor mij is het een no-brainer", zegt hij. "Nu stoppen met de PFAS-productie en de grootste gevallen zo snel mogelijk aanpakken en opruimen."

Oppositiepartij GroenLinks-PvdA krijgt een nieuwe naam, Progressief Nederland. In het dagelijks taalgebruik wil de partij dat afkorten tot Pro. Dat is bekendgemaakt op een speciale bijeenkomst in Halfweg.

De lancering van de nieuwe naam is een van de laatste stappen op weg naar het volledig opgaan van de twee linkse oppositiepartijen in één nieuwe partij. Over ruim twee maanden, in juni, is het oprichtingscongres van Pro en vanaf dan zullen de namen van GroenLinks en van de PvdA niet meer worden gebruikt.

Partijleider Klaver spreekt van een "historisch moment" en benadrukt dat de partij een "brede volkspartij" is. "Voor stad en het platteland, jong en oud, werknemer en werkgever, koper en huurder en voor iedereen die zorgt en zorg nodig heeft", aldus Klaver.

Met de nieuwe naam presenteert hij ook een Progressief Pleidooi, met daarin de uitgangspunten van de fusieclub. De partij wil een brede volksbeweging zijn, die streeft naar vooruitgang voor zoveel mogelijk mensen.

"We moeten als samenleving opnieuw leren om over verschillen heen te stappen en ons te verbinden aan iets groters", staat in het manifest. "De belangrijkste opdracht van Progressief Nederland is om te strijden voor een eerlijke en rechtvaardige samenleving."

Overheid weer aan het stuur

Pro wil de marktwerking in sectoren als de zorg, het openbaar vervoer en de volkshuisvesting terugdringen. "De overheid moet het stuur weer terugpakken van de markt."

In de nieuwe partij komen de sociaaldemocratische zuil en de groene beweging bij elkaar. Die twee zijn niet met elkaar in tegenspraak, meent Klaver. "Onze beweging moet voortaan heel expliciet zijn over ons ideaalbeeld: een groene toekomst gaat hand in hand met vooruitgang voor gewone mensen."

De nieuwe naam en afkorting zijn bewust gekozen. "We strijden tegen onrecht en oneerlijkheid, maar we zijn vooral vóór. Wij zijn, kortom, pro. Pro eerlijk. Pro groen. Pro sociaal."

Pro of PRO?

In de eigen uitingen schrijft Progressief Nederland 'PRO' met drie hoofdletters. De NOS gaat daar niet in mee, omdat ons uitgangspunt is dat we alleen afkortingen als CDA (Christen Democratisch Appèl) of VVD (Volkspartij voor Vrijheid en Democratie) met louter hoofdletters schrijven.

In dit geval gaat het om een inkorting van het woord Progressief, dat op zichzelf ook al een bestaand woord is: pro. Om diezelfde reden schrijft de NOS ook 50Plus en Denk, terwijl die partijen zelf hun naam met louter hoofdletters schrijven.

In het geheim is lange tijd gewerkt aan het bedenken van een passende nieuwe naam waar beide partijen zich in herkennen. Vorige week meldde BNR al dat het Progressief Nederland zou worden, maar toen wilde niemand dat bevestigen.

De partij wil de nieuwe naam graag meteen gaan gebruiken in de Tweede Kamer, maar het is nog niet helemaal duidelijk of dat wel mag. Het zou dus kunnen dat de naam GroenLinks-PvdA tot de volgende verkiezingen blijft gelden in het parlement.

Timmermans

De samenwerkingsgesprekken tussen GroenLinks en PvdA kwamen vanaf 2021 op gang, nadat de beide partijen een aantal teleurstellende verkiezingsuitslagen achter de rug hadden. De opvatting bestond dat de twee partijen gezamenlijk niet alleen meer zetels zouden halen in de Tweede en Kamer, maar ook een stevigere positie konden verwerven in de provinciebesturen en de gemeenteraden.

In 2023 deden de twee partijen onder leiding van PvdA-voorman Frans Timmermans voor het eerst gezamenlijk mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. Dat leverde toen acht zetels winst op. Hij vertrok vorig jaar weer, nadat bij de nieuwe verkiezingen weer vijf van die acht zetels verloren gingen.

Sindsdien voert oud-GroenLinks-leider Klaver de gezamenlijke Tweede Kamerfractie aan. Ondanks de uitgebleven verkiezingswinst bleven de meeste leden en de twee partijbesturen achter de fusieplannen staan. In een referendum vorig jaar juni stemde 88 procent van leden van de PvdA voor een nieuwe partij, net als 89 procent van de GroenLinks-leden.

Zelf ook fusiepartijen

Beide partijen komen overigens zelf ook voort uit een fusie. De PvdA werd kort na de Tweede Wereldoorlog opgericht, onder meer uit de Sociaal Democratische Arbeiderspartij (SDAP). GroenLinks werd 34 jaar geleden opgericht uit onder meer de communistische CPN en de pacifistische PSP.

Niet alle leden van GroenLinks en de PvdA staan overigens te juichen bij een fusie van de partijen. Vooral bij de PvdA is sprake van enig verzet. Een kleine groep prominenten vreest dat het 'eigen' sociaaldemocratische profiel verloren zal gaan. Ook is er kritiek op het ontbreken van een scherp onderscheidend profiel. Maar de grote meerderheid ziet dus wel meer kansen voor de nieuwe fusiepartij.

Minister Van den Brink van Asiel en Migratie heeft een brandbrief gestuurd naar alle burgemeesters van Nederland. Hij doet daarin "een klemmend beroep" op gemeenten om op korte termijn noodopvang te regelen voor asielzoekers en statushouders.

Dat is volgens de minister nodig "om te voorkomen dat de opvang de komende weken onbeheersbaar wordt". Op dit moment is er een tekort van 4500 opvangplekken en de verwachting is dat dat oploopt tot 7900 aan het eind van de zomer.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van twee weken geleden hebben veel partijen winst geboekt die zich verzetten tegen de komst van asielzoekerscentra en de spreidingswet. "Totdat er voldoende evenwichtig over het land verdeelde opvang is, blijft de spreidingswet in stand", schrijft Van den Brink. Er is volgens hem geen alternatief dat voldoende opvangplekken oplevert.

Gemeenten moeten uitleggen

Gemeenten die nog niet aan hun wettelijke taak voldoen, krijgen binnenkort een brief waarin hen wordt gevraagd waarom ze nog geen opvang hebben gerealiseerd. Als ze daar geen goede uitleg bij hebben, zal het kabinet "volgende stappen" zetten. Welke stappen dat zijn, maakt Van den Brink niet duidelijk, maar in het uiterste geval kan hij gemeenten dwingen opvang te regelen.

In zijn brief toont de minister begrip voor lokale bestuurders die te maken krijgen met intimidatie en bedreigingen als gevolg van de discussie over azc's. "Weet dat dit kabinet dit te allen tijde afkeurt en volksvertegenwoordigers en bestuurders bij de uitoefening van hun belangrijke democratische taak steunt en zal blijven steunen. Laffe intimidatie en bedreigingen mogen we nooit accepteren."

Staatssecretaris Van Bruggen van Justitie gaat voorlopig door met het bij wijze van proef verstrekken van tablets aan gedetineerden in gevangenissen met een groot personeelstekort. In een brief aan de Tweede Kamer schrijft ze dat op die manier in de gevangenis in Alphen aan den Rijn honderd cellen wel gebruikt kunnen worden, terwijl er eigenlijk niet voldoende cipiers zijn.

De betrokken gedetineerden worden op een dag alleen gelucht. Ze hebben verder geen dagbesteding, maar zitten de hele dag met de tablet op hun cel. De tablets zijn afgesloten van het internet, maar er staat wel inhoud op. Dat is volgens de staatssecretaris een combinatie van educatie en entertainment. Onder die laatste categorie valt ook softporno.

Toen dat een paar weken geleden bekend werd, reageerden verschillende partijen in de Tweede Kamer afwijzend. Ze vinden dat gedetineerden straf moeten krijgen, en geen tablet. "De cel is geen vrije tijd maar een straf", zei partijleider Eerdmans van JA21 tegen RTL Nieuws. "Ze hebben ook al tv op de kamer." Ook zijn sommige Kamerleden bang dat de gevangenen via de tablets toch contact kunnen krijgen met de buitenwereld.

Personeelskrapte ondervangen

Maar volgens staatssecretaris Van Bruggen zijn de apparaten beveiligd en afgeschermd. En in Alphen aan den Rijn, de grootste penitentiaire inrichting van Nederland, en de andere plekken waar de proef loopt, hebben ze hun nut al bewezen. "In 2025 heeft de inzet van tablets in de genoemde inrichtingen waar de pilot loopt ervoor gezorgd dat personeelskrapte ondervangen kon worden, waardoor er plekken operationeel konden blijven", schrijft ze.

De overheid is verplicht om gedetineerden een dagprogramma aan te bieden met verschillende activiteiten. Door het nijpende personeelstekort lukt dat vaak niet en moeten afdelingen worden gesloten. Dat betekent dat verdachten en veroordeelden niet kunnen worden vastgezet omdat er een tekort aan bruikbare cellen is.

"Door de inzet van tablets kan met minder personeel een afdeling open blijven", redeneert Van Bruggen. "De inzet van de tablets is een noodmaatregel die DJI (Dienst Justitiële Inrichtingen) in staat moet stellen om snel en flexibel op tijdelijke personele tekorten te kunnen reageren", vindt de staatssecretaris.

DJI heeft 364 tablets gekocht om aan gedetineerden te geven. Er staan e-learning-programma's, e-boeken, documentaires en amusement zoals softporno op. Volgens Van Bruggen bieden ze daarmee een toereikend alternatief voor dagbesteding. Voor de zomer wil ze besluiten hoe het verder gaat met de proef.

Het kabinet kan nog niet zeggen wanneer er concrete maatregelen komen om de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten te verlichten. Ook een ingreep om de prijzen aan de pomp te verlagen komt er voorlopig niet.

Want, zo waarschuwde minister Heinen van Financiën in de Tweede Kamer, de wereldwijde crisis kan nog wel eens veel groter worden dan we nu denken. En dan moet er nog wel geld zijn om mensen die dan echt door de bodem zakken soelaas te bieden, maakte hij duidelijk.

Het kabinet werkt wel aan een inventarisatie van de mogelijke maatregelen. Het is de bedoeling dat die inventarisatie er is vóór de voorjaarsnota, de traditionele bijstelling van de begroting die in april komt. Dat zou kunnen betekenen dat er in mei of juni besluiten kunnen worden genomen.

Verschillende oppositiepartijen drongen juist aan op snelle actie, omdat de brandstofprijzen nu de pan uitrijzen en burgers daardoor in de problemen komen. "De Nederlander kan niet wachten", zei Kamerlid Heutink van Groep Markuszower.

Niet op korte termijn voorbij

Minister Herbert van Economische Zaken vroeg om geduld, omdat het kabinet volgens haar "goede ingrepen wil doen, gericht op wie het het meeste nodig heeft". "We bereiden ons voor op een langere crisis, waarbij pleisters plakken niet voldoende is."

Volgens minister Heinen kan de huidige werkelijkheid "nog verder verslechteren" door de oorlog. Hij sprak van de mogelijkheid van "een grote schok voor de Nederlandse economie". Zelfs als dat zwartste scenario geen werkelijkheid wordt, moet er geld overblijven om de koopkracht te ondersteunen, betoogde hij.

"Dan kunnen we niet met lege handen staan." Heinen wil daarom zeker niet te snel ingrijpen. Bovendien is de bodem van de schatkist wel in zicht. "De gratis opties zijn echt op", zei de minister.

Prijsplafond

Ondertussen zet het kabinet wel een aantal maatregelen "in de grondverf", zei minister Herbert. Het voorstel van GroenLinks-PvdA voor een prijsplafond op benzine en diesel naar Belgisch voorbeeld noemde ze "interessant". "Dat gaan we zeker meenemen in de inventarisatie."

Daarbij wordt dan ook onderzocht of zo'n plafond niet juist prijsopdrijvend werkt. Als de overheid een maximumprijs vaststelt, zou het kunnen dat pomphouders precies de prijs gaan vragen, meent het kabinet.

GroenLinks-PvdA-leider Klaver wil dat het kabinet alvast een wetsvoorstel gaat voorbereiden om snel een prijsplafond te kunnen invoeren. Maar Herbert wil dat nu nog niet, onder meer omdat de ambtenaren op haar ministerie het al erg druk hebben, zo maakte ze duidelijk.

Accijnzen omlaag

Rechtse oppositiepartijen, maar ook regeringspartij VVD, zien liever een verlaging van de accijnzen op brandstof. Zo'n lastenverlichting is veel sneller in te voeren, maar daar is nu geen meerderheid voor. Andere partijen wijzen erop dat zo'n algemene maatregel de schatkist miljarden kost. En dat die ook terechtkomt bij de hogere inkomens die het eigenlijk niet nodig hebben.

Dat laatste vindt SP-leider Dijk een slecht argument. Volgens hem hebben juist de lage inkomens veel baat bij lagere accijnzen, omdat zij procentueel veel meer van hun inkomen kwijt zijn aan brandstof.

Ondanks alle ongeduld kan de Tweede Kamer het niet eens worden over voorstellen om het minderheidskabinet te dwingen tot concrete ingrepen. Alleen voorstellen om onderzoek te doen naar bepaalde maatregelen, zoals een prijsplafond, hebben steun van een meerderheid.

Minister Sjoerdsma van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp leidt binnenkort een Nederlandse handelsmissie naar China. Dat heeft hij afgesproken met zijn Chinese ambtsgenoot Wang Wentao. De twee spraken elkaar op een vergadering van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) in Kameroen.

Sjoerdsma zou sinds 2021 op een Chinese sanctielijst staan. Hij was niet welkom in het land vanwege zijn kritiek als D66-Kamerlid op de behandeling van de Oeigoeren door Peking. Die islamitische minderheidsgroep is het slachtoffer van mensenrechtenschendingen. Sjoerdsma kreeg in 2021 een Kamermeerderheid achter zijn voorstel om de Chinese behandeling van de Oeigoeren als genocide te bestempelen.

Toen Sjoerdsma eerder dit jaar minister werd in het kabinet-Jetten leidde dat tot enige ophef. Critici vonden het niet verstandig om iemand op die post te benoemen die ongewenst zou zijn verklaard door een belangrijke handelspartner.

Op X schrijft Sjoerdsma nu dat hij tegenover Wang Wentao heeft herbevestigd dat Nederland een evenwichtige relatie met China nastreeft, "die onze gezamenlijk belangen dient, met een open dialoog over de zaken waarover we van mening verschillen".

De kans dat Mona Keijzer terugkeert in de BBB-fractie lijkt nihil. BBB-fractievoorzitter Henk Vermeer zegt tegen Nieuwsuur dat hij niet van plan is het stokje alsnog over te dragen aan Keijzer. Ook BBB-Kamerlid en oud-landbouwminister Femke Wiersma heeft er een hard hoofd in: "Praten kan altijd, maar verzoenen is wel iets anders."

Eind februari verliet oud-vicepremier Keijzer de BBB-fractie. Dat besluit nam ze nadat niet zij, maar Henk Vermeer was aangewezen als opvolger van partijleider Caroline van der Plas. Keijzer ging verder als zelfstandig Kamerlid.

De scheuring leidde binnen de partij tot onrust. Een groep van zo'n honderd BBB'ers schreef een brief aan het partijbestuur waarin zij vroegen om de terugkeer van Keijzer. De brief is ook ondertekend door prominente BBB'ers, onder wie oud-bewindslieden Gouke Moes en Gijs Tuinman.

De brief wordt vrijdag besproken tijdens een extra ledenvergadering in Barneveld. Vermeer zegt dat hij niet van plan is te stoppen als fractievoorzitter: "Ik ben met volledig mandaat gekozen binnen de fractie." Hij wil wel weer "op een normale manier praten" met Keijzer. "Ook als collega-fractievoorzitter."

'Geen crisis'

De BBB-Kamerfractie telt nu drie leden: Vermeer, oud-partijleider Van der Plas en oud-landbouwminister Wiersma. Die laatste zegt dat van een verzoening geen sprake is. Van der Plas wil de ledenvergadering van vrijdag afwachten. Volgens haar is er geen crisis binnen BBB.

Zelf laat Keijzer aan Nieuwsuur weten dat zij "niet hoopvol" is over een terugkeer bij BBB. "Ik vind het eeuwig zonde dat voor de zoveelste keer een sociaal-conservatieve partij aan het stukgaan is", zegt Keijzer.

Ze laat vrijdag mogelijk haar gezicht zien bij de extra ledenvergadering. "Ik zit er wel over na te denken om dat te doen, hoewel het partijbestuur tot nu toe geen duidelijkheid gegeven heeft over welke moties zijn ingediend en worden besproken. Dus ja, het is wel vrij amateuristisch allemaal."

De groep kritische BBB'ers wil vrijdag ook de partijorganisatie aankaarten. In hun brief klagen ze over "achterblijvende professionaliteit". "Ik vind het jammer dat dit beeld is ontstaan", reageert fractievoorzitter Vermeer. "Wij zijn een jonge partij. Dat er dan nog allerlei slagen en verbeteringen moeten worden gemaakt, is logisch."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Bij de gemeenteraadsverkiezingen haalde BBB vorige week in 29 gemeenten in totaal 38 gemeenteraadzetels. Dat resultaat komt niet in de buurt van de grote overwinning in 2023 bij de Provinciale Statenverkiezingen. Toch ziet de partijtop er een bevestiging in dat BBB nog levensvatbaar is.

De partij kiest de laatste tijd voor meer nadruk op de boer en de regio. De welwillendheid om verzoening te zoeken met Mona Keijzer, die meer nadruk legt op migratieproblematiek, is bij de huidige partijtop alleen maar afgenomen. Dat merk je aan de toon waarop er, voor en achter de schermen, over elkaar wordt gesproken."

Lille wordt de stad waar het hoofdkantoor van de nieuw opgerichte Europese douaneautoriteit wordt gevestigd. Dat hebben het Europees Parlement en de Europese Raad bepaald in een stemming. Den Haag was een van de negen steden die in de running waren, maar uiteindelijk viel de keuze dus op de Noord-Franse stad.

Het kabinet had Den Haag vorig jaar aangewezen als Nederlandse kandidaat voor het op te richten agentschap. In de EU Customs Authority (EUCA) moeten de douanes van de EU-lidstaten met elkaar gaan samenwerken.

Dat moet er onder meer toe leiden dat alle lidstaten de regels aan elke grens hetzelfde toepassen en dat gegevens op een centrale locatie kunnen worden geanalyseerd. Hierdoor kunnen risico's beter worden ingeschat en moet onder meer drugshandel beter worden bestreden.

Stevige impuls

Bij het agentschap komen naar verwachting 250 tot 450 mensen te werken. Volgens Den Haag had de regio daarmee "een stevige impuls" gekregen. Als locatie was het voormalige gebouw van het Joegoslaviëtribunaal voorgesteld.

NSC-Europarlementariër Dirk Gotink, die betrokken was bij de beslissende stemming, noemt Lille "de juiste keuze". Hij roemt de strategische ligging van de stad "op het kruispunt van Europa" en hij ziet Frankrijk als "een van de belangrijkste douanelanden van Europa". Een op de drie pakketten die de EU binnenkomen, komen via Frankrijk binnen, meldt hij.

Van Zanen feliciteert Lille

De Haagse burgemeester Van Zanen heeft Lille gefeliciteerd. "We hadden het Douaneagentschap graag in Den Haag verwelkomd", zegt hij tegen Omroep West. "Maar de uiteindelijke, democratische keuze is op Lille gevallen. Den Haag huisvest inmiddels meer dan vijfhonderd internationale organisaties en blijft dit internationale ecosysteem de komende jaren actief versterken."

In totaal hadden negen landen zich kandidaat gesteld. Naast Nederland waren dat België (Luik), Frankrijk (Lille), Italië (Rome), Polen (Warschau), Portugal (Porto), Roemenië (Boekarest) en Spanje (Malaga). Van deze negen waren Rome en Lille op de shortlist terechtgekomen, meldt persbureau Reuters.

De gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten zijn voor bepaalde consumenten en bedrijven na vier weken al voelbaar in de portemonnee. Nu de benzine en andere brandstoffen steeds duurder worden wil de Tweede Kamer compensatiemaatregelen, maar die kosten geld.

In een Kamerdebat met het kabinet komen verschillende mogelijkheden langs. De partijen discussiëren ook onderling met elkaar, want aan bijna elke mogelijkheid kleven ook nadelen.

Het debat is hier live te volgen.

Overwinsten oliebedrijven

GL-PvdA stelt voor een maximumprijs per liter brandstof aan de pomp vast te stellen, net als in België. Partijleider Klaver vindt dat meteen een goede gelegenheid om wat hij noemt "overwinsten van de oliebedrijven af te romen".

Niet alle fracties zijn meteen enthousiast. "Zorgt dit er niet voor dat het de pomphouder de nek omdraait?" vraagt CDA-leider Bontenbal. De rekening van een maximum brandstofprijs komt niet alleen bij de oliemaatschappijen te liggen, maar ook bij de pomphouders, verwacht hij. Daar zitten kleine ondernemers en franchisenemers tussen.

Klaver: "Het gaat dus om de manier waarop je het doet en dat is wat we aan het kabinet vragen om uit te zoeken." Bontenbal: "De vraag is of uw instrument ertoe zal leiden dat het voordeel bij de mensen terecht komt die het het meest nodig hebben. Ik heb dat bewijs nog niet gezien."

1 miljard euro per jaar

Een andere mogelijkheid is het verlagen van de accijnzen, de belasting op brandstoffen. Dat kost de staatskas en dus de belastingbetaler veel geld. Elke 10 cent verlaging betekent 1 miljard euro per jaar minder in de schatkist. Dat geld moet dan met andere belastingheffingen of met extra bezuinigingen weer gevonden worden.

De VVD is voorstander van het verlagen van de brandstofaccijnzen en zoekt medestanders om dat te steunen. Maar ook dit plan krijgt kritiek, bijvoorbeeld omdat deze vorm van compensatie ook bij mensen terechtkomt die het niet direct nodig hebben.

De ChristenUnie vindt dat er meer aandacht moet zijn voor het besparen van brandstof en dat de overheid mensen moet oproepen om meer thuis te werken. "Wij staan ervoor open om de accijnzen te verlagen, maar waar komt het geld vandaan?" De politiek moet niet te snel van alles gaan beloven, vindt Kamerlid Grinwis. "De overheid moeten zich bewust zijn van de beperktheid van onze mogelijkheden. We zijn niet een EHBO."

Heftige discussie met Forum-Kamerlid over Iran

Tijdens de inbreng van Kamerlid Dekker van FVD ontstond een hoog oplopende discussie tussen hem en andere Kamerleden. Dekker vindt dat Nederland gewoon weer olie en gas uit Rusland moet importeren. En hij zei dat er genuanceerd gedacht kan worden over het Iraanse regime. FVD laat zich doorgaans pro-Russisch uit en stemt regelmatig tegen steun voor Joden of Israël.

Dekker kreeg kritische vragen over de bombardementen op Oekraïense burgers en de duizenden vermoorde burgers door het Iraanse regime. Hij antwoordde dat Rusland een betrouwbare gasleverancier is en dat op elk land wel iets aan te merken valt.

Kamerlid Keijzer zei dat zij "stond te koken" bij deze antwoorden. "Vrouwen worden in Iran verkracht, gemarteld en vermoord. Hoe kun je daar genuanceerd over denken?"

D66-Kamerlid Neijenhuis zei dat de vorige energiecrisis juist was ontstaan omdat Poetin de gaskraan dichtdraaide. SGP-Kamerlid Flach noemde Dekkers uitspraken "kwalijk".

Het Kamerdebat gaat behalve over de auto ook over energie in huis. Het kabinet heeft al toegezegd dat het Tijdelijk Noodfonds Energie toch terugkomt voor mensen met een hoge energierekening en een laag inkomen. Dat moet ergens in het najaar klaar zijn. Hier zijn veel fracties voor, al zijn er partijen die het allemaal te langzaam vinden gaan.

Het kabinet komt later vanavond aan het woord. Te snel te veel geld uitgeven ziet het kabinet niet zitten. Wel worden verschillende plannen en scenario's onderzocht. Daarbij houdt het kabinet er rekening mee dat hogere energieprijzen geen probleem van weken zijn, maar mogelijk van jaren.

De aandacht voor de oorlog in Oekraïne mag niet verslappen door de situatie in het Midden-Oosten. Dat vinden zowel het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA als een meerderheid van partijen in de Tweede Kamer. Wel zijn er zorgen over hoe Europa en ook ons land Oekraïne financieel voldoende kunnen blijven steunen.

Tijdens een debat in de Kamer vanavond bleek dat er zorgen zijn over het Europese steunpakket van 90 miljard euro, dat Hongarije met een vetostem dreigt tegen te houden. Volgens premier Jetten is het een ongehoorde situatie die hij "volstrekt onacceptabel" noemt. Jetten heeft er wel goede hoop op dat het verzet van Hongarije volgende maand van de baan is.

De regering van Orbán blokkeert het geld vanwege een ruzie met Oekraïne over de oliepijpleiding Droezjba waardoor goedkope Russische olie naar Hongarije stroomt.

Die pijpleiding was volgens Oekraïne beschadigd door de Russen, wat Hongarije betwijfelt. Inmiddels loopt een onderzoek. Jetten verwacht dat binnen een paar weken weer olie door de leiding stroomt. Dan is het inhoudelijke argument van Orbán van tafel, aldus de premier. Hij vermoedt dat tot de Hongaarse verkiezingen op 12 april er geen beweging zal zijn op dit dossier. Orbán staat achter in de peilingen.

'Halvering Nederlandse steun'

Oppositiepartijen waaronder GroenLinks-PvdA en Volt verweten het minderheidskabinet in het debat dat ons land dit jaar zelf veel minder geld uitgeeft aan Oekraïne dan het kabinet-Schoof vorig jaar. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Piri rekende voor dat er vorig jaar ruim 6 miljard aan militaire en financiële steun naar Oekraïne ging, tegenover 3,4 miljard dit jaar. Over deze "bijna halvering van de steun" is zij niet te spreken.

Eind vorig jaar nam de nieuwe Kamer een motie aan om Oekraïne ruim 2 miljard extra steun te geven. Meerdere oppositiepartijen willen uitleg van het kabinet waarom daar niets mee gebeurt.

Premier Jetten zei het logisch te vinden dat het bedrag aan steun voor Oekraïne vorig jaar hoger was, omdat er toen "acuut meer nodig was door het wegvallen van Amerikaanse steun". Daarnaast werd een deel van het geld voor latere jaren naar voren gehaald.

Het huidige kabinet kiest volgens Jetten nu voor "langdurigere structurele steun" waarbij de komende jaren ieder jaar 3,4 miljard beschikbaar komt. Daarmee is ons land al één van de grotere sponsoren, volgens Jetten. Volt-leider Dassen vindt dat die uitleg van het kabinet "een beetje wringt". Voert het kabinet de motie nu uit of niet, wilde hij en ook Piri van de premier weten. Volgens Jetten wordt de motie deels "doorvertaald door de besloten meerjarige financiering", en zal er ook bij de voorjaarsnota nog gekeken worden wat mogelijk is.

Strengere sancties Rusland?

Tussen SP-Kamerlid Dobbe en premier Jetten ontstond een vurige discussie over de bezuinigen die het kabinet wil doorvoeren op onder meer de zorg en de sociale zekerheid. Dobbe ziet met die bezuinigingen een "tweedeling in de samenleving" ontstaan. Temeer omdat volgens haar het kabinet ook nog te laat ingrijpt om de gevolgen van de stijgende energieprijzen te compenseren. Dobbe vraagt zich af of het kabinet "net zo hard voor deze mensen wil gaan strijden" als voor de Oekraïners.

Jetten was not amused met die vergelijking. Volgens hem is het niet het één of het ander. Morgen debatteren Kamer en kabinet over de gevolgen van de oorlogen in de wereld en de problemen rond de stijgende energieprijzen.

Een deel van de Kamer is ook kritisch omdat de kas van Rusland door de oorlog in het Midden-Oosten weer sneller vol lijkt te lopen. Partijen dringen er op aan dat in Europees verband wordt bekeken of er strengere sancties mogelijk zijn. Ook is een meerderheid in de Kamer voor een verbod voor Russische militairen en veteranen om naar Schengenlanden te komen.

Ergernis was er verder bij GroenLinks-PvdA en de VVD over de opstelling van Forum voor Democratie, toen Kamerlid Dekker meermaals zei dat de oorlog in Oekraïne "onze oorlog niet is" en vond dat landen die wijzen op de gevaren van de oorlog voor Europa aan het overdrijven zijn. Volgens VVD-Kamerlid Brekelmans waren veel uitspraken van Dekker onwaar en stond hij Russische propaganda te verkondigen. Dekker op zijn beurt ontkende dat.

Het kabinet zit met een tegenvaller van zo'n 3 miljard euro bij de voorjaarsnota, de tussentijdse bijstelling van de rijksbegroting. Dat melden bronnen aan de NOS.

Een grote tegenvaller is dat er ruim 1 miljard euro meer voor arbeidsongeschikten nodig is. Reden daarvoor is dat er meer mensen gebruikmaken van een WIA-uitkering dan verwacht.

Zo is de uitval van relatief jonge vrouwen met psychische klachten, zoals een burn-out, hoger. Ook raken steeds meer oudere werknemers arbeidsongeschikt. En hoe ouder, hoe groter de kans op uitval.

Wat ook een rol speelt is dat een groot deel van de aanvragers van een uitkering niet meer wordt gekeurd, omdat er een nijpend tekort aan keuringsartsen is. Standaard is dat mensen boven de 60 geen keuring meer krijgen en ook dat leidt tot meer instroom. De verwachte instroom van de WIA is 90.000. Het UWV verwacht 70.000 keuringen bij zowel WIA, ziektewet als Wajong niet te kunnen uitvoeren.

Midden-Oosten

Een andere grote tegenvaller is dat er ongeveer 1 miljard euro meer nodig is voor opvang van vluchtelingen en statushouders. Voor een deel gaat dat om Oekraïners die hier langer blijven en voor een deel gaat dat om statushouders die geen huis kunnen krijgen. Die worden elders opgevangen en dat kost de staat geld.

De rest van het bedrag van de tegenvaller zit in een aantal kleinere posten. Maar alles bij elkaar gaat het dus om 3 miljard euro die ergens gevonden moet worden. En dat is nog buiten eventuele plannen gerekend om de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten te dempen. Daarover debatteert de Tweede Kamer morgen.

De druk op het kabinet neemt toe om snel maatregelen te nemen tegen de economische gevolgen van die oorlog, zoals stijgende brandstofprijzen. Veel partijen zullen morgen tijdens het debat aandringen op tempo, nu andere Europese landen al iets doen tegen bijvoorbeeld de hoge prijzen aan de pomp.

De verwachting is dat de voorjaarsnota eind deze week wordt gepresenteerd.

De Eerste Kamer heeft tegen de wet gestemd die iets had moeten doen tegen ongewenste buitenlandse beïnvloeding. Daarmee is een jarenlang wetgevingsproces, dat begon na een parlementaire enquête, gestrand.

Met de wet zouden burgemeesters en het Openbaar Ministerie in de boeken mogen kijken van verdachte maatschappelijke organisaties om te bepalen of zij donaties van buiten de EU krijgen. Onvrije of vijandige landen kunnen met deze financiering en beïnvloeding een risico vormen voor de democratische rechtsstaat.

Verschillende fracties stemden in de Eerste Kamer tegen, terwijl zij eerder in de Tweede Kamer voor stemden. Uiteindelijk stemden alleen VVD, PVV, JA21 en SGP voor. Samen hebben zij 17 van de 75 zetels.

Uitvoerbaarheid en effectiviteit

BBB heeft met twaalf zetels in de Eerste Kamer veel invloed. Senator Van Gasteren legde uit waarom zijn fractie toch tegen stemde. "Wij onderschrijven de doelstelling van de wet, maar de uitvoerders zoals de burgemeesters en het OM staan er niet om te springen. En de wet kan donateurs afschrikken." Ook zet BBB vraagtekens bij de noodzaak en effectiviteit.

Ook D66 twijfelt aan de uitvoerbaarheid. "Het maatschappelijk middenveld krijgt te maken met extra regeldruk. En volgens het kabinet gaat het maar om drie tot vijf keer per jaar dat de wet zal worden ingezet", zei senator Van Meenen. Ook D66 is het op zich eens met de doelstelling van de wet, en hoopt dat het kabinet snel met een nieuw voorstel komt.

De voorstemmers vinden ook dat er wel iets op de wet aan te merken was, maar hebben liever iets dan niets. "De buitenlandse beïnvloeding neemt alleen maar toe, ook bij verkiezingen", zei VVD-senator Vogels.

Parlementaire ondervragingscommissie

Het wetsvoorstel werd op 23 november 2020 ingediend door het kabinet-Rutte III, dat bestond uit VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Aanleiding was het onderzoek van de parlementaire ondervragingscommissie naar ongewenste beïnvloeding uit onvrije landen.

Die commissie concludeerde bijna zes jaar geleden dat moskeeën en moskeescholen worden beïnvloed door financiers uit onvrije landen die hun politiek-religieuze invloed in Nederland willen laten gelden. Het gaat dan om fundamentalistische boodschappen die de kernwaarden van de Nederlandse samenleving afwijzen.

Een aantal tegenstemmers was bang dat niet alleen in deze situaties met de wet in de hand zou worden ingegrepen, maar dat het ook bij bijvoorbeeld protestorganisaties zou gebeuren. Zoals de Partij voor de Dieren het verwoordde: "Ook Extinction Rebellion, Oxfam en Greenpeace kunnen hier last van krijgen."

GroenLinks-PvdA gaf eerder aan hier ook bang voor te zijn bij de wet tegen ondermijnende organisaties. Ook die wet haalde het niet.

De druk op het kabinet neemt toe om snel maatregelen te nemen tegen de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten. Veel partijen zullen morgen tijdens het Tweede Kamerdebat hierover aandringen op tempo, nu andere Europese landen al iets doen tegen bijvoorbeeld de hoge prijzen aan de pomp.

Tot nu toe vindt het kabinet het nog te vroeg om noodmaatregelen in te zetten. Het is onduidelijk hoe de oorlog verder zal verlopen en de brandstofprijzen schommelen voortdurend. Gisteren daalden ze sterk door hoop op een snel einde. Vanochtend gingen ze weer omhoog omdat er weer zorg is over een escalatie. Premier Jetten zei vrijdag dat eerst duidelijk moet worden of de prijsstijgingen structureel zijn voordat het kabinet in actie komt.

Er wordt wel nagedacht over maatregelen voor de langere termijn. Zo werkt het kabinet naar eigen zeggen aan het optuigen van een nieuw noodfonds energie, voor mensen met een laag inkomen die hun energierekening niet kunnen betalen. Maar dat kost tijd en is er waarschijnlijk pas aan het einde van het jaar, als de urgentie voor zo'n fonds ook groter is.

Ondertussen hebben mensen veel last van de hogere prijzen aan de pomp. Andere Europese landen, zoals Spanje, Italië en Noord-Macedonië, doen daar al iets aan. Zij verlagen de btw en/of de accijns aan de pomp, waardoor de brandstof rond de 25 tot 40 cent per liter goedkoper wordt. Ook Zweden en Griekenland hebben plannen in die richting.

België heeft al veel langer een maximumprijs aan de pomp. Daar kost de benzine nu 1,82 tot 1,86 euro per liter. Het gevolg is dat mensen in de grensstreek massaal naar het buurland gaan om daar flink goedkoper te kunnen tanken, wat betekent dat de Nederlandse overheid veel btw-inkomsten misloopt. Ook daardoor neemt de druk op het kabinet toe om in te grijpen.

Politiek verslaggever Eva Wiessing:

"Gemakkelijk is het niet voor het kabinet om op korte termijn de brandstofprijzen aan de pomp omlaag te doen, omdat een verlaging van de accijnzen al snel heel veel geld kost. Een dubbeltje eraf kost de schatkist ongeveer 1 miljard euro per jaar. En in de praktijk blijkt zo'n verlaging moeilijk terug te draaien.

JA21 heeft het plan om in elk geval de extra btw-inkomsten terug te geven aan de automobilist in de vorm van een accijnsverlaging. Voor een volle tank benzine betaal je al snel 15 euro extra aan brandstof, en ontvangt de overheid zo'n 3 euro extra aan btw. Maar volgens minister Heinen van Financiën is dat in werkelijkheid minder, omdat mensen die duur tanken dat extra geld niet zullen besteden aan andere aankopen waar ook btw op zit.

Toch lijkt het moeilijk te worden voor het kabinet om niet mee te gaan in plannen om snel iets te doen aan de prijzen aan de pomp als hier een meerderheid voor is in de Tweede Kamer. Want andere maatregelen waar de Kamer om vraagt, zoals de Belgische maximumprijs aan de pomp, zijn niet zomaar geregeld."

De SP wijst erop dat Nederland inmiddels de hoogste brandstofprijzen van Europa heeft en dat hier iets aan gedaan moet worden. Ook andere oppositiepartijen vinden het kabinet te laks en hebben al plannen klaarliggen voor het debat van morgenmiddag. Zo wil de ChristenUnie de 900 miljoen euro die klaarligt om volgend jaar de accijnzen te verlagen, naar voren halen en al dit jaar inzetten.

Prijsplafond

GroenLinks-PvdA wil, net als onder meer de SP, dat er een maximumprijs aan de pomp komt. "Wij willen niet dat de belastingbetaler opdraait voor het temperen van de brandstofprijzen, we moeten zorgen dat de winstmarge van oliebedrijven wat lager wordt", zegt fractievoorzitter Klaver. Die wijst erop dat een zogenoemd 'prijsplafond' prijsstijgingen niet volledig tegengaat, maar die wel dempt. Hij denkt voor dit plan de steun van een meerderheid te krijgen.

Premier Jetten noemt het een "heel interessante suggestie" van GroenLinks-PvdA, maar wil nog niet zeggen of hij het omarmt. "Het is een van de opties waar we heel serieus naar kijken", zei hij. De premier benadrukte dat het kabinet "heel goed nadenkt" over maatregelen. "Want het gaat al snel om miljarden aan belastinggeld."

DNB en Nibud

Overigens is De Nederlandsche Bank (DNB) niet enthousiast over dit soort ongerichte maatregelen. "Met het verlagen van de accijns met 10 cent maak je mensen niet superblij", zei president Olaf Sleijpen vanmorgen. "En mensen zoals ik hebben dit echt niet nodig. Als je de portemonnee trekt, zorg dan dat het ook terechtkomt bij mensen die het écht nodig hebben."

Het adviescentrum voor huishoudfinanciën Nibud wijst erop dat de gestegen olie-en gasprijzen op termijn een hogere energierekening opleveren en duurdere boodschappen. Voor huishoudens met lage inkomens kan dat tot flinke tekorten leiden. Het Nibud roept het kabinet daarom op om op tijd na te denken over extra financiële ondersteuning voor deze inkomensgroepen. "Problemen voorkomen is goedkoper dan ze oplossen", zegt Nibud-directeur Gijsbertsen.

Het kabinet is toch bereid om geld te blijven uittrekken voor pandemische paraatheid, het voorbereid zijn van de zorg op een nieuwe pandemie. Minister Hermans van Volksgezondheid schrijft aan de Tweede Kamer dat ze dit voorjaar een besluit wil nemen over hoeveel geld daar naartoe moet gaan.

Ze reageert daarmee op een voorstel van ChristenUnie-leider Bikker, die bij de begrotingsbehandeling aandacht vroeg voor dit onderwerp. Dit jaar gaat er nog geld naar de pandemische paraatheid, maar volgend jaar dreigt dat te stoppen. Veel partijen maken zich daar zorgen over.

Naar aanleiding van de coronapandemie werd er tot 300 miljoen euro per jaar vrijgemaakt om vaccinvoorraden aan te leggen, draaiboeken te ontwikkelen, hulpverleners op te leiden en computersystemen te ontwerpen. Voorkomen moest worden dat de zorg opnieuw zo onder druk zou komen te staan.

Het kabinet-Schoof besloot die uitgaven per 2027 te stoppen, tot ongenoegen van veel zorgprofessionals en deskundigen. De GGD'en protesteerden en voorzitter Van Dam van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) noemde het roekeloos. Het nieuwe kabinet maakte die bezuiniging aanvankelijk niet ongedaan, maar komt daar nu van terug.

Consequenties bezuiniging

"Het kabinet heeft zich de afgelopen periode verdiept in de consequenties van de bezuiniging op de pandemische paraatheid", schrijft minister Hermans. Ze onderschrijft het belang van "het op orde brengen en houden" ervan.

Bikker (CU) vroeg samen met 50Plus en de Partij voor de Dieren om een bedrag van ongeveer 100 miljoen euro. In overleg met Hermans wordt er nu voor dit jaar twee miljoen euro vrijgemaakt. Dat geld kan gebruikt worden voor het kopen van bijvoorbeeld pokkenvaccins en het ontwikkelen van betere modellen om het verloop van infectieziekten te voorspellen.

En voor de komende jaren wil Hermans de bezuiniging op de pandemische paraatheid in ieder geval deels terugdraaien. Hoeveel geld er precies uitgetrokken wordt, zal duidelijk worden in de Voorjaarsnota, de traditionele update van de begroting die in april komt.

Een wet die het voor opa's en oma's makkelijker moet maken om hun kleinkinderen te zien, is door het kabinet-Jetten van tafel gehaald. Vandaag zou de Eerste Kamer erover stemmen, maar dat gaat dus niet door.

De politiek steggelt al jaren over een manier om grootouders het makkelijker te maken om hun kleinkinderen te zien. Op dit moment staan zij vaak met lege handen als ouders een omgangsregeling tegenhouden, bijvoorbeeld na een echtscheiding.

Opa's en oma's kunnen dan wel naar de rechter stappen, maar daar moeten zij bewijzen dat ze in het verleden intensief contact met hun kleinkind hadden. Die eis zou in de nieuwe wet worden geschrapt, waardoor grootouders makkelijker een omgangsregeling kunnen afdwingen.

Grote bezwaren bij senatoren

De nieuwe wet, die nog uit het kabinet-Rutte IV stamt, kreeg twee jaar geleden al een meerderheid in de Tweede Kamer. Maar eerder deze maand bleken er tijdens het debat in de Eerste Kamer toch grote bezwaren te zijn bij senatoren.

Veel senatoren vinden dat in de nieuwe wet niet het belang van het kind, maar dat van de grootouders voorop staat. "Het gaat bijna altijd ten koste van kinderen", zei bijvoorbeeld Jeroen Recourt van GroenLinks-PvdA tijdens het debat. "Zij komen namelijk tussen twee vuren te zitten en in een loyaliteitsconflict terecht tussen ouders en opa en oma."

Ook zijn er zorgen dat de nieuwe wet tot veel meer rechtszaken leidt, waarbij de vraag is of de situatie recht wordt gedaan. "Ouders moeten straks aantonen dat er geen band is", vond BBB-senator Robert van Gasteren. "Het is best lastig om iets aan te tonen wat er niet is."

Ander kritiekpunt van de senatoren is dat de nieuwe wet zich beperkt tot grootouders. "Waarom geen broers, zussen, stiefouders, pleegouders, sociale grootouders of andere familieleden, die mogelijk aantoonbaar een veel grotere rol in het leven van het kind vervullen?", merkte Rian Vogels van de VVD op.

Ook twijfels bij staatssecretaris

Tijdens het debat begonnen ook de twijfels bij staatssecretaris Claudia van Bruggen zelf toe te slaan. "Bij twijfel moeten we het niet doen", zei ze. Tot verrassing van meerdere senatoren kondigde Van Bruggen daarna aan de gehele wet te willen intrekken.

Dat was weer een bittere pil voor CDA-senator Van Toorenburg. Zij diende in 2021, toen nog als Tweede Kamerlid, als eerste het voorstel in om de drempel voor contact tussen grootouders en kleinkinderen te verlagen.

"Is deze staatssecretaris nou voor een wet gaan staan waar al twaalf jaar lang om gevraagd wordt?", reageerde ze op de aankondiging van Van Bruggen. "Voor al die grootouders, waarvan er heel veel al overleden zijn, die bij ons hebben bepleit om de drempel iets lager te maken? Het slaat mij wat koud om het hart."

Van der Bruggen liet daarop weten nog wel na te denken over andere manieren om grootouders een grotere rol te kunnen geven in het leven van hun kleinkinderen. Ze wil daar binnen drie maanden een brief over sturen naar de Tweede Kamer.

Precies een maand na het aantreden van het kabinet-Jetten zijn oppositiepartijen ontevreden over de samenwerking. Ze vragen zich - ondanks het drinken van vele kopjes koffie - af hoe coalitiepartijen denken steun te vinden voor hun plannen. Dat zeggen vier oppositieleiders in gesprek met Nieuwsuur.

Die steun vanuit de oppositie is essentieel omdat coalitiepartijen D66, VVD en CDA geen meerderheid hebben in de Tweede Kamer. Ze hebben dus één of meerdere oppositiepartijen nodig om hun plannen door te voeren.

Wil het kabinet vooral samenwerken met links, of juist met rechts? Willen ze met één of twee partijen een grote deal maken over meerdere onderwerpen tegelijkertijd, of liever per onderwerp kijken welke partijen steun geven? "Ze hebben geen idee", zegt Jesse Klaver.

Volgens de fractievoorzitter van GroenLinks-PvdA, de grootste oppositiepartij, heeft het kabinet "geen plan". "De haast die ze hadden in de formatie, zie ik totaal niet in het maken van plannen en het zoeken van bredere samenwerking in het parlement."

Klaver zegt dat hij tot nu toe weinig 'koffiedates' had. "Als het kabinet niet snel een strategie kiest en de uitgestoken hand van oppositie aanneemt, rijden ze heel hard op een muur af."

Ook Joost Eerdmans van JA21, de op twee na grootste oppositiepartij, zegt dat premier Jetten "geen strategie" heeft om structureel meerderheden te vinden. Eerdmans had afgelopen maand naar eigen zeggen wél veel koffie-afspraakjes, maar dat leverde volgens hem weinig op. "Er wordt gezegd: 'we willen graag praten' en 'alles is mogelijk'. Maar het is allemaal een beetje vrijheid blijheid."

Ministers: er is wél een plan

Ministers zeggen tegen Nieuwsuur dat ze zich niet herkennen in de kritiek. Volgens minister Hans Vijlbrief (D66) van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is er "zeker" een plan over hoe steun te organiseren vanuit de oppositie. Als hem wordt gevraagd wat dat plan is, antwoordt hij: "Dat is een beetje het geheim van de smid en houden we even achter de deuren van de coalitie."

Minister Eelco Heinen (VVD) van Financiën zegt dat "echt wel" is nagedacht over oppositiesteun. En Asielminister Bart van den Brink (CDA) zegt dat hij bereid is - indien nodig - vaker koffie te drinken met de oppositie.

De eerste echte test als het gaat om samenwerken is Prinsjesdag in september. Dan presenteert het kabinet zijn eerste begroting en die moet steunen op een meerderheid in de Tweede Kamer. Het kabinet wil in de zomer onderhandelen over die begroting.

Premier Jetten gaat morgen langs bij fractievoorzitters Jesse Klaver en Laurens Dassen om te kijken hoe die onderhandelingen georganiseerd moeten worden. Minister Heinen van Financiën brengt deze week een bezoek aan de financieel woordvoerders van de oppositiepartijen.

Kamerlid Gidi Markuszower, die zich in januari samen met zes andere PVV'ers afscheidde van Wilders, hoopt dan te horen wat Jettens samenwerkstrategie is. "Ik ben er nog niet in meegenomen."

Ook ChristenUnie-fractievoorzitter Mirjam Bikker ziet dat de coalitiepartijen "nog op gang moeten komen". Ze maant de regering tot haast: "We zitten nu in een fase dat ik denk: haal die watten eens uit je oren."

AOW-debat

In de eerste maand van kabinet-Jetten gebeurde het meerdere keren dat de meerderheid van de Tweede Kamer zich tegen kabinetsplannen keerde: bij bezuinigingen op de zorg, bij de nieuwe box 3-belasting en bij de verhoging van de AOW-leeftijd. Over dat laatste onderwerp stelden Groep Markuszower en de SGP voor de regering te verzoeken na te denken over aanpassingen zodat de verhoging van de AOW-leeftijd wordt "verzacht".

De AOW-kwestie toont volgens Bikker aan dat de coalitie niet één strategie heeft. "De afgelopen debatten is telkens gekozen voor een snelle en korte oplossing die geen oplossing is."

GroenLinks-PvdA zegt graag te willen samenwerken met het kabinet en sluit het liefst één groot akkoord waarin afspraken staan over meerdere onderwerpen. Dat staat haaks op de voorkeur van JA21, dat juist pleit voor aparte onderhandelingen per onderwerp. Eerdmans: "Dan kijken ze op links wat daar gehaald kan worden en op rechts wat wij te bieden hebben."

Politiek verslaggever Nynke de Zoeten

Het is opmerkelijk dat dit minderheidskabinet nog geen idee heeft hoe het meerderheden wil verwerven. Ze lijken erop te gokken dat de oppositie zich wel constructief zal opstellen, maar steun voor hervormingen is nog ver weg.

Ministers lijken een beetje naïef te denken: we hebben heel mooie plannen en daar kunnen partijen toch bij aansluiten? Ondertussen stapelen de financiële tegenvallers zich op.

Binnen de coalitie hoor je verschillende geluiden over de beste route. Bij D66 zeggen ze dat het "geen geheim" is dat ze over links willen. Het CDA wijst op het belang van de zetelverdeling in de Eerste Kamer. De VVD doet liever zaken met rechts. Het is dan maar de vraag of je een meerderheid in de Eerste Kamer krijgt.

Jaarlijks gaan duizenden kippen, koeien en varkens dood bij stalbranden. Om boeren bewuster te maken van de risico's van stalbranden is de nieuwe staatssecretaris van Landbouw, Silvio Erkens (VVD), vandaag samen met de brandweer, verzekeraars en een aantal agrarische organisaties de campagne 'Voorkom stalbranden' gestart.

Vorige week nog kwamen in Epe 1100 geiten om bij een brand. De oorzaak van de brand is nog niet bekend, maar verkeerde aanleg, slecht onderhoud, oververhitting en kortsluiting zijn volgens brandweer en verzekeringsmaatschappijen de meest voorkomende oorzaken van stalbranden.

Tussen 2012 en 2020 zijn bijna 1,3 miljoen dieren op deze manier gestorven, berichtte de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) in 2021. De dieren verbranden levend, stikken door rook of raken ernstig gewond.

De campagne die nu start is bedoeld om de bewustwording over risico's op stalbrand onder veehouders te vergroten. Op een website staan praktische tips zoals: houd de stal opgeruimd, parkeer buiten de stal, doe laswerkzaamheden niet in de stal, en pas op bij het mixen van mest.

'Meer nodig'

De OVV drong in 2021 al aan op veel meer maatregelen. "Het voorkomen van branden heeft bij niemand prioriteit", schreef de raad toen. Ook adviseerde de raad het ministerie van Landbouw de eindverantwoordelijkheid te nemen omdat de vrijwillige aanpak niet werkte.

Een jaar later, in 2022, hamerde een meerderheid in de Tweede Kamer erop dat de overheid de aanbevelingen van de OVV moest uitvoeren. Nog een jaar later was er een Kamermeerderheid voor het jaarlijks verplichten van een bandveiligheidskeuring en in 2024 riep de Kamer het kabinet op versneld met maatregelen te komen tegen stalbranden.

Nog altijd zijn jaarlijkse keuringen niet verplicht. Bij Johan Oosthoek uit Schipluiden, waar staatssecretaris Erkens vandaag op bezoek ging en de campagne aftrapte, brak begin dit jaar een grote brand uit tijdens laswerkzaamheden. In dit geval konden de dieren naar buiten vluchten, maar zo'n vluchtweg is er niet in alle stallen.

Wat sommige partijen in de Kamer betreft zou ook een vluchtweg verplicht moeten worden. Oosthoek vertelt dat er bij hem één keer in de vijf jaar een inspectie is. De Kamer wil dus al langer dat dit jaarlijks verplicht wordt.

'Geen makkelijke oplossing'

Bij het debat over de landbouwbegroting vorige week riep fractievoorzitter Ouwehand van de Partij voor de Dieren het nieuwe kabinet nog op eindelijk werk te maken van stevige maatregelen. Haar partij is al langer bezorgd over het uitblijven van scherpere maatregelen, en noemt de voorlichtingscampagne die vandaag start "onvoldoende".

De partij pleit voor minder dieren per stal, een verplichte vrije uitlooproute zodat dieren kunnen vluchten en verplichte sprinkler- of watermistinstallaties in stallen. De veelgebruikte luchtwassers (die onder meer de luchtstromen in stallen regelen) kunnen wat de PvdD betreft beter verdwijnen: ze zouden gevaarlijk zijn en het vuur juist sneller verspreiden.

Ook Erkens denkt dat er meer mogelijk is. Hij verwacht dat dit najaar de gesprekken over verplichte keuringen op de elektra met de sector van start kunnen gaan. Veel tegelijk verplichten ziet hij niet zitten, omdat ondernemers dan te hoge kosten krijgen. Volgens Erkens is er "niet één makkelijke oplossing". Hij wil zich ook niet "vastpinnen" op het stellen van doelen, maar hoopt dat er vanaf nu jaarlijks een daling van het aantal branden is. Het Verbond van Verzekeraars denkt dat in elk geval verplichte keuringen uiteindelijk nodig zijn.