De geplande bezuiniging op de gehandicaptenzorg gaat in ieder geval in 2027 niet door. Minister Sterk van Langdurige Zorg wil daarmee tegemoetkomen aan een wens van de Tweede Kamer. De besparingsmaatregel, die volgend jaar 171 miljoen euro moest opleveren, wordt ten minste een jaar uitgesteld, schrijft Sterk aan de Tweede Kamer.

Het gaat om bezuinigingen die nog zijn afgesproken door de kabinetten-Rutte IV en -Schoof. Ook het kabinet-Jetten heeft bezuinigingen aangekondigd, waardoor er in totaal zo'n half miljard euro af moet. Bij het aantreden van het huidige minderheidskabinet drong de Kamer aan op het schrappen van alle bezuinigingen.

De gehandicaptenzorg is een kwetsbare sector waar eigenlijk niets meer af kan, vindt een krappe meerderheid. De motie, ingediend door de ChristenUnie, werd in maart met één stem verschil aangenomen.

Tarieven

Minister Sterk schrijft aan de Tweede Kamer dat ze ergens anders op haar begroting geld heeft gevonden om de bezuinigingen in ieder geval een jaar uit te stellen. Ondertussen wil ze met de sector overleggen om bestuurlijke afspraken te maken voor de toekomst.

Het gat van 171 miljoen euro gaat Sterk opvangen door een ingreep in de tarieven die zorginstellingen zoals verpleeghuizen mogen hanteren. Het was de bedoeling dat die tarieven volgend jaar omhoog mochten zodat ze hun financiële reserves konden aandikken. De kosten daarvan zouden voor een groot deel voor de overheid zijn.

Politieke keuze

Maar volgens de minister zitten veel instellingen helemaal niet zo krap bij kas. En ze vindt het belangrijker om nu de bezuinigingen op de gehandicaptenzorg te schrappen. Daarom mogen de tarieven niet eerder dan in 2028 omhoog. Dat is een politieke keuze, schrijft ze in haar brief.

Fractievoorzitter Bikker van de ChristenUnie noemt het besluit van Sterk goed nieuws. "Deze mensen verdienen onze steun, de gehandicaptenzorg mag geen sluitpost worden. Nu de rest van de bezuinigingen nog!", schrijft Bikker op X.

De vakbonden zetten hun aangekondigde acties door. Het kabinet is niet bereid om aan hun eisen te voldoen, zeggen zij. De bonden willen niet alleen dat de AOW-leeftijd niet wordt verhoogd, maar ook dat de versoberingen van de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen van tafel gaan.

Dat is de uitkomst van het eerste overleg op het Catshuis tussen het kabinet, de vakbonden en de werkgeversorganisaties.

"Tegen het inwilligen van onze eis kon het kabinet geen volmondig 'ja' zeggen", aldus Hans Spekman, voorzitter van de FNV. "Dus moeten we staken. Niet omdat we het leuk vinden, maar omdat dit niet als een zwaard van Damocles boven ons hoofd mag hangen."

Politieke mist

FNV maakte eerder bekend op woensdagochtend 24 juni te staken in het openbaar vervoer. Werknemers bij trein, bus, tram en metro zullen dan pas om 08.00 uur beginnen. Daardoor rijdt in de vroege ochtend in het hele land geen openbaar vervoer.

De vakbonden zeggen dat ze op termijn wel met het kabinet in gesprek zullen gaan, maar op dit moment is er onvoldoende aan hun ultimatum tegemoet gekomen, zeggen ze. De bonden zeggen wel in gesprek te blijven met de werkgeversorganisaties. "Daar ligt het conflict niet", zegt Spekman. Die gesprekken gaan in ieder geval over de WW en de WIA.

"Er is politieke mist die moet optrekken voor we met elkaar in gesprek kunnen", zegt voorzitter Van Holstein van VCP. "De acties liggen dus gewoon nog op tafel."

Druk was weggenomen

Voorzitter Van Oostrom van VNO-NCW begrijpt niet goed waarom de bonden gaan staken. "Het kabinet had de druk van de bezuinigingen al weggenomen. We konden dus zonder die druk praten."

De werkgevers willen het liefst een breed akkoord sluiten dat niet alleen over de sociale zekerheid gaat, maar bijvoorbeeld ook over stikstof en het overvolle elektriciteitsnet.

Ook premier Jetten is teleurgesteld dat de acties doorgaan. "Ik hoop dat de acties wel beperkt blijven en een niet te grote impact hebben op onze samenleving. Maar dat is aan de bonden." Hij hoopt dat ze toch snel weer aan tafel komen en zegt dat zijn deur altijd openstaat.

Aan tafel krijgen

Om de bonden aan tafel te krijgen, trok het kabinet eerder deze week het plan in om de AOW-leeftijd sneller te verhogen. De bezuiniging op de AOW had het kabinet ruim 2,7 miljard euro per jaar moeten opleveren.

Het voornemen kreeg niet alleen veel kritiek van de vakbonden, maar ook van de werkgevers en de Tweede Kamer. De bonden stelden een ultimatum: als de verhoging niet van tafel zou gaan, zouden er stakingsacties komen. Door het intrekken van dit plan en andere handreikingen van het kabinet wilden de bonden vandaag toch komen.

Ook de voorgestelde versoberingen van de uitkeringsregelingen voor werkloosheid en arbeidsongeschiktheid, de WW en de WIA, zet het kabinet voorlopig niet door. Daarmee wilde het kabinet "ruimte voor sociaal overleg en rust in de polder" maken, zei minister Vijlbrief van Sociale Zaken.

Hij wil samen met de vakcentrales en de werkgevers kijken naar een alternatieve invulling van de bezuinigingsplannen, maar ook naar toekomstige economische groei en verbeteringen voor de arbeidsmarkt.

Vaccinaties tegen meningokokken B worden vooralsnog niet opgenomen in het rijksvaccinatieprogramma (rvp). Dat heeft minister Hermans van Volksgezondheid besloten na een advies van de Gezondheidsraad.

Een infectie met de bacterie meningokokken B kan leiden tot meningokokkenziekte. Dat is een ernstige ziekte die hersenvliesontsteking en bloedvergiftiging kan veroorzaken. De ziekte komt vooral voor bij kinderen onder de vijf jaar.

Vaccinaties tegen andere typen meningokokken - A, C, W en Y - zijn wel opgenomen in het rvp.

Meer nadelen dan voordelen

Volgens de Gezondheidsraad wegen de voordelen van opname van type B in het rvp niet op tegen de nadelen. Zo is er op dit moment een laag aantal ziektegevallen met meningokokken B. In 2025 waren er 26 ziektegevallen onder jonge kinderen en 32 onder adolescenten, met in beide groepen één sterfgeval.

Ook is onzeker hoeveel van de ziektegevallen kunnen worden voorkomen met een vaccinatie. Jaarlijks zouden 170.000 jonge kinderen drie doses toegediend krijgen van het vaccin, dat relatief vaak (hoge) koorts veroorzaakt. Bij zeer jonge kinderen kan dat zelfs leiden tot ziekenhuisopname.

Het aantal ziektegevallen door meningokokken B wordt in Nederland zorgvuldig bijgehouden. De Gezondheidsraad gaf in 2018 en 2022 hetzelfde advies. Als er een nieuw vaccin komt of als het aantal ziektegevallen toeneemt, zal de raad een nieuw advies uitbrengen.

De Verenigde Staten maken zich zorgen omdat Nederland een Amerikaans bedrijf heeft verboden om het Nederlandse IT-bedrijf Solvinity over te nemen. Dat zei de Amerikaanse ambassadeur in Nederland vandaag op een veiligheidsbijeenkomst in Den Haag.

Ambassadeur Joe Popolo zei dat hij met de Amerikaanse regering overlegt om te bekijken of de VS het verbod moet opvatten als een actie waarmee Nederland handel met de VS moeilijker maakt.

"Waar wij ons zorgen over maken - en waar ik met Washington over heb gebeld en vandaag ongetwijfeld weer zal doen - is: is dit een handelsbelemmering? Wat ziet hier precies achter?", zei hij.

Staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) besloot maandag dat de overname van Solvinity door het Amerikaanse bedrijf Kyndryl niet door mag gaan. Over de geplande overname was al maanden onrust, omdat Solvinity onder meer de IT-dienstverlening verzorgt voor DigiD en MijnOverheid.

Door Amerikaanse wetgeving kan de VS namelijk allerlei gegevens opvragen bij Amerikaanse bedrijven, ook als de gegevens zijn opgeslagen in andere landen. In dit geval zou het gaan om de persoonlijke gegevens van alle Nederlanders in MijnOverheid.

Ook zou de VS ervoor kunnen zorgen dat Nederlanders geen zaken meer kunnen doen met hun eigen overheid, door de toegang tot DigiD te blokkeren. Met DigiD kun je onder meer inloggen bij de gemeente, de Belastingdienst en het ziekenhuis.

Angst voor tegenreactie

"Het feit dat we de risico's niet weg konden nemen en het publiek belang niet konden garanderen, maakt ingrijpen noodzakelijk", zei Aerdts gisteren over haar besluit om de overname tegen te houden.

De staatssecretaris schreef in een brief aan de Tweede Kamer dat haar beslissing "landenneutraal" is genomen, oftewel: niet specifiek tegen de Verenigde Staten is gericht. Het overnameverbod zou slecht kunnen zijn voor de relatie tussen Nederland en de VS: het land zou met een tegenreactie kunnen komen.

Ambassadeur Popolo denkt dat Nederland te snel heeft besloten om de overname tegen te houden, zei hij vandaag. In de brief schreef Aerdts dat zij "recentelijk serieuze indicaties" had dat de overname afgerond zou worden. De staatssecretaris schreef dat zij daarom "geen andere mogelijkheid zag dan nu dit besluit te nemen".

Het besluit is genomen na advies van een onafhankelijk toezichthouder: het Bureau Toetsing Investeringen (BTI). Het advies van het BTI is niet openbaar, maar Aerdts schrijft dat de toezichthouder concludeerde dat de overname een risico voor Nederland zou zijn.

Het Kamerdebat van gisteravond over geweld in de samenleving heeft duidelijk aan het licht gebracht dat Forum voor Democratie een "enge partij" is die er "racistische" en "antisemitische" ideeën op na houdt. Dat is een dag later de conclusie van verschillende fractievoorzitters die aan het debat meededen.

"Veel mensen denken nog 'er zit wel iets redelijks in die partij', maar het masker viel gisteren wel af", zegt CDA-leider Bontenbal op vragen van de NOS over het ongekend felle debat dat doorliep tot in de nacht.

VVD-fractievoorzitter Brekelmans: "Dat partijleider Lidewij de Vos blijft spreken over een blank Nederland laat zien dat onder die uiterlijke vertoning van gematigdheid nog steeds enge en racistische denkbeelden zitten."

Ook Kamerlid Keijzer kijkt vandaag terug op haar woordenwisseling in het debat met FVD-leider De Vos. "Op mijn vraag of Forum voor Democratie nog steeds vindt dat Europa en Nederland overwegend blank moet blijven, zei ze niet wat ze had moeten zeggen: nee dat vind ik niet."

Cocktail van complotten

Het antwoord van De Vos was dat haar partij wil dat "de mensen die hier van oorsprong wonen zich thuis blijven voelen in Nederland en in de meerderheid blijven in Nederland. Dat dat van oorsprong blanke mensen waren, is een feitelijke constatering, maar dat heeft verder met het doel dat wij nastreven niet zo heel veel te maken."

D66-fractievoorzitter Paternotte noemt de teksten van De Vos een cocktail van complotten "die er uiteindelijk op neer kwam dat Forum van Nederland een blank land wil maken en dat mensen van wie de grootouders, of overgrootouders zelfs, naar Nederland kwamen hier weg zouden moeten."

Keijzer vroeg De Vos ook of zij vindt dat Joden erop uit zijn de 'blanke' Nederlanders te vervangen, een van de complottheorieën die FVD'ers delen. De Vos zei geen 'nee', maar zei dat ze niet begreep waar die vraag vandaan kwam.

Bontenbal: "Het is een partij die geen afstand neemt van antisemitisme. Ik denk dat partijen daar gisteren ook nog wel erg van geschrokken zijn. Want je kunt makkelijk afstand nemen. Dat kun je ter plekke doen en elk weldenkend Kamerlid zou dat meteen doen. Maar er werd constant omheen gedraaid."

Van links tot rechts

Het viel de fractievoorzitters op dat er heel breed in de Kamer op de woorden van De Vos werd doorgevraagd en dat partijen een grens trokken. Paternotte is blij dat partijen van links tot rechts gisteren de discussie aangingen en stelling namen. Bontenbal: "Iedereen stond met open mond te kijken. Zegt ze dit echt? Het was ook niet vooraf bedacht, maar het gebeurde."

Het is een dilemma of je als fractie Forum aandacht moet geven of juist niet, zegt Bontenbal. "Maar we hebben allemaal een taak om dit te ontmaskeren." Hij hoopt dat kiezers zichzelf ook verdiepen in waar de partij voor staat. "Wij vinden het gevaarlijk om deze partij in de Tweede Kamer te hebben."

Keijzer vindt het "doodeng" dat een partij met deze denkbeelden zo groot is. "Ze zitten met zeven mensen in de Kamer en staan in de peilingen op zestien."

Ook Brekelmans denkt dat het beeld van de partij nog niet bij iedereen volledig is. "Ik spreek veel mensen die zeggen 'je kunt best op Forum stemmen, het is een hele fatsoenlijke partij'. Maar daaronder zitten extreemrechtse en racistische denkbeelden."

De Vos voelt zich aangevallen

De Vos kijkt anders terug op het debat en de vragen die over haar partijstandpunten werden gesteld. In een mailbericht om leden te werven zegt zij dat ze "ruim 72 minuten (!) lang is aangevallen in de Tweede Kamer". Over de discussie in de Kamer over het racisme en antisemitisme bij Forum zegt zij niets.

Er zijn al weinig partijen die met Forum willen samenwerken. Maar het wordt nu tijd om daar echt een eind aan te maken, vindt Paternotte. "Elke partij die nu nog zegt dat je met Forum een politieke samenwerking kan optuigen die heeft gisteren niet goed geluisterd of wil meedoen aan hele foute politiek."

De regeringscoalitie van D66, VVD en CDA is verdeeld over de vraag of de Afghaanse Taliban-regering een gesprekspartner kan zijn op diplomatiek niveau. De kwestie is actueel nu de Europese Commissie met het regime wil overleggen over het terugnemen van uitgeprocedeerde asielzoekers.

D66 is daar fel tegen, het CDA wil het juist wel en de VVD spreekt van een "duivels dilemma". Die laatste partij valt vooral over de wens van de Taliban om - in ruil voor afspraken over asielzoekers - diplomaten te mogen stallen in EU-landen.

"Een Taliban-diplomaat in Nederland... Het eerste dat in mij opkomt is hoe ik dat mijn moeder die oorspronkelijk uit Afghanistan komt moet uitleggen", zegt Ulysse Ellian. Het VVD-Tweede Kamerlid staat "niet te springen" om gesprekken met "een verschrikkelijk bewind dat Afghanistan heeft verwoest".

Tegelijkertijd wil zijn partij wel dat uitgeprocedeerde Afghanen Nederland verlaten. Voor Ellian is het een "reële optie" deze groep naar een zogenoemde terugkeerhub in een land "in Noord-Afrika" te sturen.

Vanuit dat derde land zouden uitgeprocedeerde Afghanen volgens Ellian naar hun vaderland worden gestuurd. "Voor andere landen kan de lat minder hoog zijn om met de Taliban te praten."

Coalitiepartijen in spagaat

D66-Kamerlid Robert van Asten noemt de Taliban "een verwerpelijk regime waar je verre van moet blijven en geen banden mee moet hebben". De gedachte dat de Taliban ooit een diplomaat stationeert in Den Haag lijkt hem "het ergste dat kan gebeuren in de stad van vrede en recht".

Het CDA voelt ook ongemak bij gesprekken met de Taliban, maar benadrukt dat overleg met Kabul nodig is om strenger asielbeleid te kunnen voeren. Kamerlid Jeltje Straatman wijst erop dat in Nederland een "grote groep" is van Afghanen die terug moeten, maar dat de huidige machthebbers in Kabul terugkeer momenteel blokkeren.

"Dus we zullen met hen afspraken moeten maken. Maar wel echt op de Europese condities. Dat betekent niet dat wij ons laten marchanderen."

Niet autorijden zonder man

In 2021 namen de Taliban de macht over in Afghanistan. Sindsdien zijn de mensenrechten verslechterd: meisjes mogen na de basisschool geen onderwijs meer volgen en vrouwen mogen niet zonder echtgenoot of mannelijk familielid reizen of autorijden.

Praten met de Taliban-regering is volgens D66 een "legitimering van het schrikbewind". Van Asten: "Dan erken je dat zij daar de macht hebben."

Asielminister Bart van den Brink (CDA) is het daar niet mee eens. Hij spreekt van een "dilemma", maar zegt ook dat Nederland de Europese Commissie "steunt" in de gesprekken die waarschijnlijk volgende maand plaatsvinden. Volgens hem is contact nodig om afspraken te kunnen maken over de terugkeer van een kleine driehonderd Afghanen.

Afgezien van Rusland erkent geen enkel land de Taliban-regering. Wel zijn er landen die Taliban-diplomaten ontvangen. Duitsland is het enige EU-land dat dat doet. Noorwegen doet het ook, maar is geen lid van de EU. In veel landen in de wereld is de Afghaanse ambassadeur nog altijd een vertegenwoordiger van de vorige regering.

Kort na de uitbraak van de coronapandemie heeft de branchevereniging voor ouderenzorg met succes bij zorgminister De Jonge gelobbyd om het gebruik van mondmaskers af te raden. De Jonge viel tijdens een persconferentie een thuiszorgorganisatie af die de maskers uit voorzorg juist wél aan personeel gaf om medewerkers en cliënten te beschermen tegen het virus.

In de persconferentie half april 2020 zei De Jonge te betwijfelen of het handelen van de thuiszorgorganisatie "verstandig" is. Het preventief dragen van mondmaskers was volgens het RIVM op dat moment "niet nodig", en wie ze tóch gebruikte deed dat volgens De Jonge ten koste van een ander. "Ieder voor zich, zo werkt het echt niet", aldus de toenmalig minister.

Uit nieuw vrijgegeven e-mails blijkt dat De Jonge met die boodschap kwam op verzoek van Conny Helder, op dat moment bestuurslid van Actiz, branchevereniging voor werkgevers in de ouderenzorg. Ze vraagt De Jonge "in het kader van verzoeknummers voor de persconferentie" om expliciet te zeggen dat dit "bewezen zinloos" is. Een bewering zonder wetenschappelijke onderbouwing. Helder werd twee jaar later minister voor Langdurige Zorg.

Het verzoek kwam op een cruciaal moment. Corona greep begin 2020 om zich heen in verpleeghuizen, en veel patiënten overleden. Ongeacht de wereldwijde schaarste kregen medewerkers in Duitse verpleeghuizen het advies om preventief mondmaskers te dragen bij álle ouderen. In Nederland bepaalden de RIVM-richtlijnen dat mondmaskers alleen nodig waren bij patiënten met een coronaverdenking.

Reconstructie

In de avond van 15 april haalt De Jonge tijdens de persconferentie uit naar Buurtzorg-bestuurder Jos de Blok. Die heeft in een krant verteld dat hij zijn thuiszorgmedewerkers uit voorzorg mondmaskers laat dragen. In de persconferentie zegt De Jonge te betwijfelen of het handelen van De Blok "verstandig" is.

Helder schreef De Jonge op 15 april 2020 dat zorgorganisaties, zoals Buurtzorg, "sterk de neiging" hadden om "preventief, altijd en overal" mondmaskers te gebruiken. Ze vraagt De Jonge "in het kader van verzoeknummers voor de persconferentie" om expliciet te zeggen dat dit "bewezen zinloos" is. Een bewering zonder wetenschappelijke onderbouwing.

Ook zegt Helder dat het "goed, of zelfs nodig" is als De Jonge thuiszorgorganisatie Buurtzorg "als invloedrijke partij" zou "aanspreken" op "haar mediacampagne" vóór preventief gebruik van mondmaskers. Daarop vraagt De Jonge zijn ambtenaren of er iets van Helders verzoek "te honoreren" is, en spreekt hij De Blok tijdens zijn persconferentie aan, in reactie op een vraag.

Bekijk de reactie van minister De Jonge in deze video:

In Nederland bepaalden de RIVM-richtlijnen dat mondmaskers in de ouderenzorg alleen nodig waren bij patiënten met een coronaverdenking. En als zorgmedewerkers "vluchtig contact" hadden met een "hoestende, niezende coronapatiënt" zouden mondmaskers ook niet nodig zijn.

'Schokkend en schandalig'

Tijdens de eerste golf voelden zorgmedewerkers zich schuldig, omdat ze mensen hadden verzorgd zonder bescherming, die later overleden. "Als jij het gevoel krijgt: 'Ik ben degene geweest die een bewoner besmet heeft en die overlijdt', dan zit je met een schuldgevoel, ook al heb je dat onbewust gedaan", zegt oud-verpleegkundige Ineke Kleinjan. "Ik weet dat collega's dit hebben gedacht."

De Jonge zei bij herhaling dat de RIVM-richtlijnen niet waren gebaseerd op schaarste, maar op veiligheid. Een aantal organisaties, waaronder thuiszorgorganisatie Buurtzorg, vond het onverantwoord om medewerkers tijdens het hoogtepunt van de pandemie onbeschermd met kwetsbare ouderen te laten werken. Zij weken af van de richtlijnen en kochten zelf mondmaskers in voor hun personeel.

De Blok reageert op de nu vrijgegeven stukken. De actie van Actiz noemt hij "schokkend en schandalig". "Bijna een vorm van corruptie. Je macht gebruiken om een partij aan te pakken." De opmerkingen van De Jonge hadden volgens hem "duidelijk heel veel impact" op collega-bestuurders, die daarna eerder afzagen van preventief mondmaskergebruik. Hij noemt dat "buitengewoon kwalijk".

'Wist ik op dat moment niet'

Conny Helder, nu voorzitter van de raad van toezicht van het OLVG, laat weten dat Actiz het op dat moment geldende advies van het Outbreak Management Team (OMT) volgde. Zij vond het uit voorzorg gebruiken van mondmaskers "niet verdedigbaar" gezien de "grote tekorten".

Wel zegt ze dat ze haar uitspraken achteraf minder stellig had moeten formuleren. Het was niet "bewezen zinloos" om uit voorzorg mondmaskers te dragen, maar de "toegevoegde waarde" was nog niet bewezen. Dat die waarde er later wél bleek te zijn, "wist ik op dat moment niet", zegt ze tegen Nieuwsuur.

Hugo de Jonge, tegenwoordig commissaris van de Koning in Zeeland, wil niet reageren. Hij zegt zijn verhaal te gaan doen bij de parlementaire enquêtecommissie, waarvan de verhoren aanstaande vrijdag beginnen.

Actiz laat weten dat de ouderenzorg tijdens corona onder "uitzonderlijke druk" stond. De mail van Helder moet worden gezien "in die context en fase van de pandemie" en het "voortdurende verzoek" om helderheid over de richtlijnen.

Schijnveiligheid

In de loop van april 2020 verdween de mondkapjesschaarste, maar de richtlijnen werden niet aangepast. Het RIVM, verschillende ministers en Actiz voerden toen een ander argument aan tégen het uit voorzorg dragen van mondmaskers: dit zou tot "schijnveiligheid" leiden. Zorgmedewerkers zouden andere hygiënemaatregelen dan minder naleven. Voor dit argument bleek geen wetenschappelijke basis te bestaan, en later evenmin.

Eind september 2020, ruim een half jaar na de start van de pandemie, adviseerde het OMT dat het in verpleeghuizen toch wél nodig was om uit voorzorg mondmaskers te dragen, zonder dat daar nieuw wetenschappelijk inzicht over bestond.

In 2022 onthulde Nieuwsuur dat ambtenaren van het ministerie op 14 april 2020 een zin hadden laten toevoegen aan het OMT-advies en aan de RIVM-richtlijnen. Een zin die preventief mondmaskergebruik ontraadde.

Voorzitter van het eerste OVV-rapport Jeroen Dijsselbloem noemde het een "pijnlijke illustratie" van zijn bevindingen. "Dat er een totale rolvermenging was tussen de wetenschappelijke adviezen en de besluitvorming."

De Vereniging van Verpleegkundigen en Verzorgenden eiste hierna excuses van de overheid voor zorgmedewerkers die ziek waren geworden. De vereniging zegt nu tegen Nieuwsuur dat die excuses nog altijd niet geboden zijn, maar dat de eis nog staat.

Reactie Actiz

Lees hier de hele reactie van Actiz.

Het kabinet stuurt de mijnenjager Zr.Ms. Willemstad naar de Middellandse Zee. De ministers Yesilgöz (Defensie) en Berendsen (Buitenlandse Zaken) schrijven aan de Tweede Kamer dat het marineschip daar onderdeel gaat uitmaken van een doorlopende NAVO-missie. Maar als het nodig is, kan het schip ook snel doorgestuurd worden naar de Straat van Hormuz.

Daar kan het marinevaartuig ingezet worden om een veilige doorvaart van koopvaardijschepen en olietankers te waarborgen, als de zeestraat weer open gaat. Vorige maand liet het kabinet al weten dat het nadenkt over een militaire bijdrage aan het beveiligen van de Straat van Hormuz, die nu afgesloten is voor scheepvaart vanwege de oorlog tussen de VS en Iran.

Mijnenjagers zoeken met behulp van sonar actief naar zeemijnen, waarna ze met een springlading onschadelijk worden gemaakt. Nederland heeft er 3, met elk tussen de 28 en 38 bemanningsleden.

De vaartuigen hebben een romp van polyester en niet van staal, omdat sommige mijnen reageren op veranderingen van het magnetisch veld. Ze hebben daarom ook wel de bijnaam 'badkuip' of 'tupperware-boot'.

Ook misschien een duikteam

Yesilgöz schrijft dat het kabinet nog geen definitief besluit heeft genomen over een bijdrage, maar dat er wel voorbereidingen worden getroffen. Het op pad sturen van de mijnenjager maakt daar onderdeel van uit.

Daarnaast worden er voorbereidingen getroffen voor het sturen van een gecombineerd search-, duik- en explosieven opruimingsteam, met eventueel een eigen ondersteuningsvaartuig. Ook wordt er gekeken naar het leveren van Nederlandse militairen voor de staf van de internationale coalitie.

De mijnenjager vertrekt later deze week en is half juni inzetbaar in de Middellandse Zee, schrijven de ministers. Als het schip daadwerkelijk doorgestuurd wordt naar de Straat van Hormuz, komt er een debat over in de Tweede Kamer.

Premier Jetten heeft opnieuw het geweld bij azc-demonstraties hard veroordeeld. In het Kamerdebat met de ruime titel "over het normaliseren van geweld in politiek en samenleving" waarschuwde hij voor de gevolgen van dit soort geweld voor de democratie en van het 'goedpraten' daarvan. Het debat ging tot in de nacht door.

Door de intimiderende werking durven lokale politici en burgers niet meer te zeggen wat zij vinden, zei Jetten. Hij betreurde het dat niet de hele Kamer dit geweld afkeurde. Daarmee doelde hij vooral op Forum voor Democratie. Fractievoorzitter De Vos zei in het debat wel dat zij het geweld afkeurde, maar Jetten vindt dat onvoldoende.

"Want wat er vervolgens achter de komma komt, dat het wel te begrijpen is dat sommige mensen geweld gebruiken gezien de problemen met de asielopvang, dat is geen volmondige afkeuring", zei de premier.

"Daar zit het goedpraten van intenties aan vast", zei Jetten in de Kamer:

Het debat liep regelmatig uit de hand door beschuldigingen over en weer. Die gingen van het goedpraten van geweld, banden met rechtsextremistische organisaties en neonazi's, weggegooide kransen van de 4 mei-herdenking tot vermeende banden met de Israëlische geheime dienst. En het falende asielbeleid van de afgelopen jaren, waar dan weer wel bijna iedereen het over eens was.

Aan het eind van het debat waren verschillende Kamerleden ontevreden. Fractievoorzitter Struijs van 50Plus zei dat hij had gehoopt op een breed debat om iets te doen aan de problemen in het land "en om te voorkomen dat de politie met nog meer geweld te maken krijgt". BBB-Kamerlid Van der Plas noemde het een bizar debat "om een aantal mensen en fracties even op het schavot te brengen". "Waar hebben we nu naar zitten kijken?", vroeg VVD-fractieleider Brekelmans zich af.

Samenwerking Markuszower

Eerder in het debat benadrukten coalitiepartijen D66, VVD en CDA na kritische vragen geen plannen te hebben voor een veelomvattend samenwerkingsverband met de Groep Markuszower. De uitlatingen van Kamerlid Markuszower over geweld tegen Palestijnse asielzoekers en diens woorden tegen een azc-demonstrant "we worden omvolkt", staan bredere samenwerking in de weg, zei D66-fractievoorzitter Paternotte.

Tegelijkertijd sluiten de coalitiepartijen het zoeken naar politieke samenwerking met deze fractie niet uit. Jetten zei dat het zoeken naar "zo breed mogelijke meerderheden" op grote dossiers als asielbeleid en woningbouw voor het minderheidskabinet belangrijk is. Anders krijg je het "jojo-effect" dat veel mensen bij nieuwe verkiezingen vinden dat er niets voor hen is gedaan, lichtte hij toe.

Tegelijkertijd nam Jetten wel stelling tegen de eerdere uitlatingen van Markuszower. "Er is geen noodzaak om geweld te gebruiken tegen mensen die hier asiel komen aanvragen", zei hij. "Geweld is niet aan de orde dus ook niet het hinten daarop."

Onder meer GroenLinks-PvdA, Denk en de Partij voor de Dieren begrijpen niet dat het kabinet voor Markuszower de "deur op een kier" laat, nu die in hun ogen niet voldoende afstand neemt van zijn uitspraken.

Tijdens het debat kwam FVD-leider De Vos in aanvaring met bijna de hele Kamer. Zij kreeg het verwijt dat FVD termen als 'omvolking' en 'remigratie' gebruikt. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid noemt dit verwijzingen naar rechts-extremistische theorieën.

'Bikkelhard racisme'

Fracties van links tot rechts vroegen De Vos afstand te nemen van rechtsextremistische groepen die mogelijk de aanjagers van het geweld bij azc-demonstraties zijn.

D66'er Paternotte vroeg of zij ook vindt dat "Nederland alleen voor de blanken" is, wat voormalig FVD-leider Baudet uitdroeg. "Nederland is voor de Nederlanders", antwoordde De Vos. "Dat zijn mensen die hier oorspronkelijk woonden, die hier al generaties wonen." Anderen moeten aangemoedigd worden te vertrekken, zei ze. Paternotte noemde dat "bikkelhard racisme".

Ook Kamerlid Keijzer vroeg De Vos of ze dit "nou echt meende", omdat zo'n standpunt de samenwerking "op rechts" voor een strenger asielbeleid moeilijk maakt. De Vos zei dat ze die vraag niet begreep omdat zij deze uitlatingen zelf niet heeft gedaan.

Aanvaring Bontenbal-De Vos

CDA-leider Bontenbal ziet rechtsextremistische invloeden die via FVD de Tweede Kamer inkomen als groot gevaar. Toen De Vos zei dat het asielbeleid van onder meer het CDA leidt tot verkrachtingen, reageerde Bontenbal woedend. "Hoe goor wil je het hebben! Kijk dan in de spiegel of je nog een moreel kompas hebt."

Aan het eind van het debat wilde Denk een motie indienen waarin de partij suggereert dat Markuszower contacten heeft met de Israëlische geheime dienst Mossad. De Kamervoorzitter liet die motie niet toe, omdat in Kamerdebatten geen plaats is voor onbewezen beschuldigingen van ambtsmisdrijven.

Het kabinet deed moeite het debat wat kalmer te laten eindigen door te beloven dat het asielbeleid echt strenger wordt. Er wordt nog onderzocht wie nu precies geweld rond azc's organiseren.

De regeringspartijen D66, VVD en CDA hebben geen plannen voor een veelomvattend samenwerkingsverband met de Groep Markuszower in de Tweede Kamer. Maar politieke samenwerking, zoals wel vaker gebeurt onder 'politieke tegenstanders', sluiten zij niet uit.

De recente uitspraken van Kamerlid Markuszower over geweld tegen Palestijnse asielzoekers en diens woorden tegen een azc-demonstrant "we worden omvolkt", staan een bredere samenwerking wel in de weg, zei D66-fractievoorzitter Paternotte in een debat.

In het Kamerdebat kwamen kritische vragen van oppositiepartijen SP, Denk, PvdD, Volt en GL-PvdA. Die wilden weten of het minderheidskabinet nog steeds bij Markuszower wil aankloppen voor steun.

Debat live volgen

Het debat heet 'Over normalisering van geweld in politiek en samenleving' en is hier live te volgen.

"Waarom is D66 wel duidelijk over PVV en Forum en niet over Markuszower? Iemand die heeft gezegd dat het maximale geweld tegen de Palestijnen gebruikt moet worden en het genocidale gedachtegoed aanhangt?" vroeg PvdD-fractievoorzitter Ouwehand.

SP-leider Dijk zei dat het minderheidskabinet aan het "cherry picken" is, waarbij voldoende stemmen bij elkaar vinden belangrijker is dan waar politieke partijen voor staan.

Paternotte zei verschillende keren dat er geen plan is voor structurele samenwerking met Markuszower. Hij noemde diens uitspraken over geweld tegen Palestijnse asielzoekers en omvolking "abject, absurd en gevaarlijk". Paternotte vindt dat Markuszower "nog extremere uitspraken dan Wilders" doet en daarmee structurele samenwerking bepaald niet makkelijker maakt.

Wat is samenwerken?

Fractievoorzitter Brekelmans van de VVD kreeg dezelfde vraag van de oppositiepartijen voorgelegd. Hij zei dat hij de uitspraken van Markuszower heeft veroordeeld en herhaalde dat de coalitie geen samenwerkingsverband van plan is.

"Maar we werken wel met drie partijen samen in een minderheidscoalitie en daarmee zoeken we naar meerderheden", zei Brekelmans. "Misschien dat mevrouw Ouwehand ook weleens voor een voorstel van ons stemt. Niemand moet dan toch denken dat wij een samenwerkingsverband zijn aangegaan? "Nee", zei Ouwehand lachend. "Dat is niet goed voor uw reputatie."

"Dus wat is precies samenwerken?", ging Brekelmans verder. "Ik heb de heer Klaver ook wel eens moties zien opstellen met de heer Wilders. Als de heer Klaver dit niet meer zou mogen doen dan wens ik hem veel succes in de oppositie: dan haalt hij nooit meer een meerderheid."

Ook Paternotte vindt een "contactverbod" dat GroenLinks-PvdA-leider Klaver en de anderen volgens hem leken te eisen, te ver gaan. Hij wil de mogelijkheid openhouden om als minderheidscoalitie contact met de fractie van Markuszower te hebben over steun voor wetten en moties.

Over rechts en over links

Die fractie kan samen met bijvoorbeeld JA21 of de SGP de doorslag geven in de Tweede Kamer. Dit wordt ook wel de mogelijkheid van het kabinet 'over rechts' genoemd.

SP, Denk, PvdD, Volt en GL-PvdA willen dat als de Groep Markuszower als optie gepasseerd wordt, het minderheidskabinet vaker de mogelijkheid 'over links' opzoekt. Daardoor kunnen zij meer inhoudelijke invloed uitoefenen op de voorstellen van het kabinet.

Maar de coalitiepartijen laten zich dus niet dwingen om de optie over rechts op te geven. En als de Groep Markuszower plannen van het minderheidskabinet wil steunen, dan kan dat. Hoe de samenwerking met D66, VVD en CDA er ook uitziet.

Later Jetten aan het woord

Bij het debat, dat naar verwachting nog tot laat in de avond doorgaat, zijn premier Jetten, minister Van Weel, minister Van den Brink en minister Heerma aanwezig.

Later vanavond komt Jetten namens het kabinet aan het woord.

PVV-Kamerlid Maikel Boon heeft de schuld op zich genomen voor het manipuleren van een rechtbanktekening. "Dat is een hele domme actie geweest", zegt hij tegen De Telegraaf. Boon is al vaker in opspraak gekomen vanwege het bewerken van afbeeldingen met kunstmatige intelligentie en het verspreiden van nepfoto's.

De NOS meldde gisteren dat de PVV Noord-Brabant op sociale media een video had verspreid met daarin een bewerkte rechtbanktekening. Twee Syrische mannen, die veroordeeld waren wegens de moord op hun zus, keken nijdig op de gemanipuleerde versie.

'Netjes, maar weinig antwoorden'

Rechtbanktekenaar Petra Urban sprak er gisteren schande van dat haar werk zonder toestemming was gebruikt en vervormd. Vandaag bevestigt Urban tegen de NOS dat Boon haar heeft gebeld om zijn excuses aan te bieden. "Dat waardeer ik en dat was heel netjes. Maar op de grote vraag waarom hij de afbeelding zo heeft lopen manipuleren, daar had hij weinig antwoord op."

De NOS heeft de PVV geprobeerd te bereiken voor een reactie, maar dat is niet gelukt.

Bekijk hier het verschil tussen de AI-versie en het origineel van de rechtbanktekening:

PVV'er Boon zegt tegen De Telegraaf dat hij zich van geen kwaad bewust was. "Ik dacht: als we de tekening aanpassen, zitten er geen auteursrechten meer op." Maar die gedachte is te kort door de bocht, legt tekenaar Urban uit. "Je kan geïnspireerd zijn door een foto of tekening en vervolgens een nieuw beeld maken. Maar het is heel anders als je de tekening gaat aanpassen, en al helemaal zonder toestemming", zegt zij.

Urban is in gesprek met de Nederlandse Vereniging van Journalisten over de kwestie. Ze weet nog niet of ze stappen gaat ondernemen.

AI-beelden van Timmermans en asielzoekers

Het is niet voor het eerst dat Boon over de schreef is gegaan met het bewerken van afbeeldingen met AI. PVV-leider Wilders bood vorig jaar excuses aan GroenLinks-PvdA aan nadat Boon AI-afbeeldingen over toenmalig lijsttrekker Timmermans had verspreid.

Het PVV-Kamerlid beheerde een Facebookpagina waar nepbeelden over bijvoorbeeld Timmermans en asielzoekers stonden, zo concludeerde De Groene Amsterdammer na eigen onderzoek. Aanvankelijk sprak Boon in de Tweede Kamer nog tegen dat hij bij deze plaatjes betrokken was, maar dat bleek hij wel.

Wilders zei destijds dat hij zijn partijgenoot Boon op deze kwestie had aangesproken. "Ik heb hem daar een reprimande voor gegeven en hij heeft het allemaal offline gehaald." De PVV-leider zei vervolgens dat het niet meer zou gebeuren.

Minister Berendsen van Buitenlandse Zaken gaat de Russische ambassadeur in ons land op het matje roepen. Vladimir Tarabrin moet uitleg komen geven over de recente aanvallen op de Oekraïense hoofdstad Kyiv.

Daarbij zou onder meer een ballistische Oresjnik-raket zijn ingezet, een moderne Russische raket die bijna niet is te onderscheppen en ook kernkoppen kan dragen.

De afgelopen dagen zijn de Russische aanvallen op Kyiv intenser geworden. Daarbij zouden ook veel woningen en scholen zijn geraakt. Moskou heeft burgers en diplomaten opgeroepen de Oekraïense hoofdstad zo snel mogelijk te verlaten.

De beschietingen zouden een vergelding zijn voor de vermeende aanval op een studentenhuis in de bezette Oekraïense regio Loehansk.

'Wij laten ons niet intimideren'

Berendsen noemt de Russische aanvallen "onacceptabel". "We willen dat Rusland echt aan de onderhandelingstafel gaat zitten. En we zien eigenlijk precies het tegenovergestelde", aldus de minister. Hij gaat geen Nederlanders evacueren uit Kyiv. "Nederlanders in Kyiv blijven daar, wij laten ons niet intimideren. Onze diplomaten blijven op de post."

Ook op andere plekken in de EU worden Russische diplomaten op het matje geroepen vanwege de aanvallen en de oorlogstaal van het Kremlin.

Duitsland ontbiedt de Russische ambassadeur in Berlijn en de EU-buitenlanddienst heeft hetzelfde gedaan met de Russische vertegenwoordiging in Brussel.

Na de Tweede Kamer heeft nu ook de Eerste Kamer ingestemd met het Europese asiel- en migratiepact. Met 45 van de 74 stemmen (één senator was afwezig) is de wet aangenomen die ervoor moet zorgen dat de Europese regels hier kunnen gaan gelden.

Het voorstel kreeg steun van CDA, SGP, D66, VVD, PVV, BBB, JA21, 50Plus en de eenmansfracties Beukering, Walenkamp en Van Gasteren.

Na jarenlange onderhandelingen stelde de EU in 2023 vast welke nieuwe migratieregels er nodig waren om het beleid in Europa gelijker te maken. De regels gaan in over ruim twee weken, op 12 juni.

Zes van de negen

In het pact staat dat migranten sneller gescreend moeten worden. Ook moeten ze, als ze geen recht hebben op verblijf in de EU, sneller naar hun land van herkomst of een ander veilig land. Verder mogen landen de hele asielprocedure laten uitvoeren in een veilig land buiten de EU.

In de Nederlandse uitwerking van het pact staan zes van de negen maatregelen van de strenge asielwet die vorige maand werd weggestemd in de Eerste Kamer. Het kabinet mocht op verschillende punten zelf kiezen hoe de Europese afspraken werden ingevuld en heeft daarbij vaak voor de strengere variant gekozen.

Er is hoop dat het migratiepact op langere termijn voor snellere asielprocedures zorgt en de druk op het systeem zal verlichten. Maar voor de korte termijn is er juist de vrees dat de druk in het aanmeldcentrum in Ter Apel flink zal toenemen.

Langer wachten

In de asielketen klinken ook zorgen over een andere kant van de invoering van het migratiepact. Door de nieuwe Europese regels mag de Immigratie- en Naturalisatiedienst niet langer dan zes maanden over een aanvraag doen. Om die termijn te kunnen halen gaat de IND prioriteit geven aan nieuwe aanvragen.

Dat is slecht nieuws voor de ongeveer 50.000 asielzoekers van wie de aanvraag nog loopt. Zij moeten hierdoor waarschijnlijk langer wachten op een beslissing.

Ondertussen wordt in Den Haag gewerkt aan aanvullende nationale asielmaatregelen. Na het sneuvelen van de asielnoodmaatregelenwet zijn twee maatregelen alweer op de agenda gezet. Het gaat om het sneller terugsturen van criminele asielzoekers en het afschaffen van dwangsommen voor de IND.

Het kabinet trekt het plan om de AOW-leeftijd sneller te verhogen weer in. Met dat besluit hoopt minister Vijlbrief van Sociale Zaken de vakbonden weer om tafel te krijgen voor een breed akkoord over de sociale zekerheid. Hij heeft ze daarover een brief gestuurd met een uitnodiging voor "een open gesprek op korte termijn".

De bezuiniging op de AOW had een besparing van ruim 2,7 miljard euro per jaar moeten opleveren. Vanaf 2033 zou de leeftijd waarop mensen AOW krijgen weer een-op-een gaan meestijgen met de gemiddelde levensverwachting. Maar er kwam veel kritiek op dat plan van het minderheidskabinet. Niet alleen van de vakbonden, ook de werkgevers en de Tweede Kamer zijn er niet voor.

In de brief aan de vakbonden constateert het kabinet dat het AOW-voorstel het sluiten van een akkoord in de weg staat. "We hebben besloten te stoppen met dit wetsvoorstel", staat er. De bonden stelden eerder een ultimatum: als de verhoging niet van tafel zou gaan, zouden er stakingsacties komen.

Minister Vijlbrief legt uit waarom het kabinet deze zet doet:

Nu stijgt de AOW-leeftijd ook al op basis van de levensverwachting; voor ieder jaar dat we langer leven, komen er acht maanden bij. In het kabinetsplan werd dat een jaar per extra jaar levensverwachting. Jonge mensen zouden dan mogelijk tot hun 71ste moeten blijven werken voordat ze AOW krijgen.

Ook de voorgestelde versoberingen van de uitkeringsregelingen voor werkloosheid en arbeidsongeschiktheid, de WW en de WIA, leverden veel kritiek op. Ook die plannen zet het kabinet voorlopig niet door. "Daarmee maakt het kabinet ruimte voor sociaal overleg en rust in de polder", schrijft Vijlbrief.

Hij wil nu samen met de vakcentrales en de werkgevers kijken naar een alternatieve invulling van de bezuinigingsplannen. De minister wijst daarbij op de veranderende arbeidsmarkt die vraagt om werknemers die makkelijker en sneller van baan kunnen wisselen.

Door meer te doen aan scholing en begeleiding naar nieuw werk wil hij komen tot "een ontslagvrije samenleving", waarin mensen zo min mogelijk gebruikmaken van een WW-uitkering. Ook het arbeidsongeschiktheidsstelsel wil hij hervormen. Vijlbrief noemt dat "een doolhof, een onbegrijpelijk systeem dat mensen gevangen houdt".

Bezuiniging wel halen

Het kabinet hoopt dat de vakbonden weer willen komen praten nu de bezuinigingen in hun huidige vorm niet worden doorgezet, maar houdt voorlopig wel vast aan de miljarden die de maatregelen moesten opleveren.

"Het kabinet voelt een diepe verantwoordelijkheid om Nederland beter door te geven aan de volgende generaties. Dat betekent ook dat het geen rekening wil doorschuiven", staat in de uitnodigingsbrief, die ook is ondertekend door premier Jetten.

'Volstrekt onvoldoende'

Ondanks de uitnodiging van het kabinet gaan de geplande acties wat de bonden betreft nog steeds door. Volgens CNV, FNV en VCP zijn de voorstellen over AOW, WW en WIA "volstrekt onvoldoende" maar ook "mager en ontzettend onduidelijk".

"Dat moet echt opgehelderd", zegt FNV-voorzitter Hans Spekman. "Als de bezuinigingen doorgaan wordt de rekening enkel en alleen neergelegd bij mensen die werken en uitkeringsgerechtigden."

De bonden willen wel een "verhelderend gesprek" met het kabinet om te bepalen of het klopt dat de politieke partijen bij de bezuinigingen op de sociale zekerheid willen blijven. Volgens de bonden "de keuze tussen een stomp in de buik of een klap in het gezicht".

Ze zijn wel blij dat de plannen rondom de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd worden teruggedraaid. "Maar ook hier laat het kabinet de deur op een kier om in de toekomst toch geld op te halen bij gepensioneerden. Daar valt voor de bonden niet over te praten."

Toekomst van de arbeidsmarkt

Werkgeversverenigingen VNO-NCW en MKB-Nederland vinden het verstandig dat het het kabinet de versnelde stijging van de AOW-leeftijd van tafel haalt. Ook zijn ze te spreken over het verkorten van de WW en het aanpassen van de WIA.

Zij hopen dat dit voor de bonden voldoende is om snel over de toekomst van de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid te gaan praten. De werkgevers gaan ervan uit dat de bonden de aangekondigde stakingen opschorten.

De overname van het bedrijf achter DigiD (Solvinity) door het Amerikaanse Kyndryl wordt door staatssecretaris Willemijn Aerdts (Economische Zaken) verboden. Dat is volgens haar "ter bescherming van het publieke belang".

Solvinity is een cloudbedrijf dat de gegevens die DigiD gebruikt opslaat. Zo kunnen gegevens van Nederlanders uitgewisseld worden met bijvoorbeeld de Belastingdienst, zorgverzekeraars en pensioenfondsen.

Solvinity is van oorsprong Nederlands, maar is inmiddels in Britse handen. Sinds de overname van Solvinity door het Amerikaanse IT-bedrijf Kyndryl ophanden is, is er grote onrust bij ict-experts en in de Tweede Kamer. In de VS gelden wetten waarmee de Amerikaanse overheid de toegang tot DigiD zou kunnen blokkeren of in het geheim gegevens kan opvragen.

Kyndryl kan nog naar de rechter om het besluit van de staatssecretaris aan te vechten. Het bedrijf wil tegen de NOS niet zeggen of het van plan is om dat te doen.

'Besluit niet lichtzinnig genomen'

De staatssecretaris heeft de overname door Kyndryl laten toetsen door het Bureau Toetsing Investeringen (BTI), dat bekijkt hoe groot de risico's zijn voor de nationale veiligheid. Dat adviseert om de overname volledig te verbieden. De staatssecretaris heeft dit advies overgenomen.

"Het is een besluit dat ik niet lichtzinnig heb genomen, want ingrijpen in de markt is een zwaar middel", zegt Aerdts. "Maar het feit dat we de risico's niet weg konden nemen en het publiek belang niet konden garanderen maakt ingrijpen noodzakelijk."

Kyndryl heeft altijd gezegd dat Nederlandse gegevens geen gevaar lopen na de overname. Het bedrijf laat in een reactie weten "uiterst teleurgesteld" te zijn en spreekt van een "politisering" van het proces.

Onduidelijkheid na 2028

Nederland is op veel gebieden heel erg afhankelijk van Amerikaanse techbedrijven. De vraag is of het verbod op de overname een tegenreactie zal uitlokken. Mede om die reden benadrukt Aerdts dat het onderzoek van BTI "landenneutraal, risico-gebaseerd, en proportioneel" is en alleen is gedaan naar deze ene, specifieke overname.

"Nederland hecht grote waarde aan de aanwezigheid van buitenlandse, waaronder nadrukkelijk ook Amerikaanse technologiebedrijven en hun bijdrage aan de Nederlandse economie en digitale infrastructuur", is verder in haar Kamerbrief te lezen.

Het contract met Solvinity loopt tot 2028, daarna kan met een nieuw bedrijf zaken worden gedaan. Er is het kabinet veel aan gelegen om dat een Nederlands, of in ieder geval Europees bedrijf, te laten zijn.

"We gaan nu kijken welke aanbestedingseisen we gaan stellen", zegt staatssecretaris Eric van der Burg, die over het nieuwe contract gaat. "Uiteraard leren we daarbij van het verleden."

In de verhoren door de parlementaire enquêtecommissie Corona gaat het ook over de inzet op 'groepsimmuniteit'. Volgens oud-premier Mark Rutte en oud-directeur infectieziektebestrijding van het RIVM Jaap van Dissel was die groepsimmuniteit geen "doel", maar een "gevolg" van de Nederlandse corona-aanpak.

Maar vrijgegeven overheidsstukken en het laatste rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) geven een ander beeld: het kabinet benoemde 'groepsimmuniteit' aanvankelijk wel degelijk als "doel". Na kritiek werd dat ingetrokken en werd groepsimmuniteit genoemd als een "wenselijk bijproduct" van de gekozen strategie.

'Beschermende muur'

In zijn televisietoespraak van maart 2020 spreekt Rutte over "gecontroleerd groepsimmuniteit" opbouwen. Wie corona had gehad, was "meestal immuun". Als de groep mensen die immuun waren zou groeien, zou er een "beschermende muur" rond kwetsbare mensen ontstaan.

Maar die aanname was toen al risicovol, zeggen hoogleraar infectieziektebestrijding Chantal Rovers en epidemioloog Alma Tostmann. Beiden zaten in de begeleidingscommissie van het laatste OVV-rapport naar de corona-aanpak. Want hoe scherm je kwetsbaren af? Wat zijn de gevolgen voor gezonde mensen? Rovers wijst op longcovid.

Ook was het onzeker hoe sterk en langdurig de immuniteit zou zijn. Toch werd er destijds binnen overheidskringen op gerekend. In een ministerieel verslag van maart 2020 staat: "We weten niet zeker of je het twee keer kan krijgen, maar zeer onwaarschijnlijk."

"Ik geloofde aanvankelijk ook dat groepsimmuniteit via infectie de uitweg zou zijn", zegt Hans Zaaijer. Hij hield tijdens corona in opdracht van de overheid antistoffen bij namens bloedbank Sanquin. Inmiddels noemt hij de aannames "volkomen onzin". "Mensen kregen corona gewoon wéér! En gaven het door. Ook aan kwetsbare mensen."

Tostmann spreekt van "wensdenken, richting illusie". De "beschermende muur" van Rutte was volgens haar een "zandmuur, die steeds weer afbrokkelde".

'Kwetsbare uitleg'

Na Rutte's toespraak kwam er kritiek en volgde er een Kamerdebat. In de voorbereiding daarvan schrijven Rutte's ambtenaren dat ze twijfels over groepsimmuniteit verwachten van PVV-leider Geert Wilders. Omdat de ambtenaren daar "nog geen goed antwoord" op hebben, wordt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) om hulp gevraagd.

Dat instituut mailt dat, anders dan bij een lockdown, het "aannemelijk" is dat immuniteit ontstaat als het virus "rondgaat" onder gezonde mensen. "Gevolg" is groepsimmuniteit. Een van Rutte's ambtenaren noemt dat een "kwetsbare" uitleg. Volgens hem was eerder "stelliger" geformuleerd dat groepsimmuniteit zou optreden, en was dat "de basis van onze hele aanpak".

Rutte en Van Dissel verklaarden vervolgens dat groepsimmuniteit geen "doel" was maar een "gevolg" van het gekozen beleid. Het eerste OVV-rapport ging hier in mee: de term groepsimmuniteit kwam weliswaar voor in overheidsstukken, maar dat zou een weergave zijn van het "mediabeeld" na Rutte's toespraak

Uit onderzoek van Nieuwsuur bleek echter dat groepsimmuniteit ook in andere stukken stond. In de presentatie van de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb) van 16 maart staat onder "doel": "snelst mogelijke opbouw van kudde-immuniteit".

Voetnoten

In haar derde onderzoeksrapport komt de OVV tot een scherpere lezing. Het kabinet presenteerde groepsimmuniteit wél als doel, en trok dat "na alle ophef" in. Daarna werd het een "effect" van het beleid. Geen neutraal effect, maar volgens de OVV een "wenselijk bijeffect".

Uit onderliggende stukken blijkt dat het ministerie van Volksgezondheid tegen die conclusie bezwaar maakte. Maar de OVV wijzigde de tekst niet. Wel werden voetnoten toegevoegd die verwijzen naar Rutte's toespraak en de genoemde Mccb-presentatie.

In recent door Nieuwsuur bestudeerde overheidsstukken komt 'groepsimmuniteit' opnieuw terug. In aantekeningen bij de Mccb-bijeenkomst gaat het over "zoveel mogelijk immuniteit opbouwen". In een verslag van het Veiligheidsberaad van 16 maart staat: "gecontroleerde bewegingen over grenzen heen niet erg - goed voor immuniteit."

Tostmann: "De betrokkenen zien immuniteitsopbouw kennelijk als voordeel. Die denken: dan halen we lekker nog wat besmettingen binnen." Voormalig voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg, Ernst Kuipers, zegt dat de stukken suggereren dat groepsimmuniteit "wel degelijk een rol heeft gespeeld, in ieder geval in de discussie. Het is opgepakt, en niet aan de kant gelegd als onzin".

Infecteren

Op 21 maart overweegt een RIVM-medewerker een andere aanpak: "suppressie": besmettingen onderdrukken met een lockdown, en daarna laag houden door bron- en contactonderzoek en isolatie. Zo "bouw je óók groepsimmuniteit op", hoewel het "iets langer" duurt, staat in een mail.

Een collega antwoordt dat dan "alle grenzen dicht" moeten en iedereen die van buiten komt twee weken in quarantaine moet. "Ik denk dat we moeten leren leven met het virus." Volgens de nieuwste modellen is de groepsimmuniteitsopbouw "meer dan we gedacht hebben".

Op 11 april 2020 poneert een RIVM-medewerker een "alternatief scenario": het (vrijwillig) "actief infecteren" van acht miljoen gezonde Nederlanders. Ze zouden "ruim gecompenseerd" worden. Tienduizend huisartsen zouden elk "twintig mensen per week infecteren".

Het plan is nooit uitgevoerd, maar toont hoe ver het denken over immuniteitsopbouw kon gaan. Zaaijer zegt dat "dit soort ideeën" destijds ook door zijn hoofd gingen. "Zolang er geen vaccin was, dacht je bijvoorbeeld ook: medewerkers in verpleeghuizen moeten het gehad hebben, want dan kunnen ze cliënten niet meer aansteken."

Ook na grootschalige vaccinatie ontstond er geen groepsimmuniteit, zeggen Rovers en Tostmann. Mensen bleven corona doorgeven. Kwetsbare mensen die zich vaccineerden, waren daarna wel beter beschermd tegen ernstige ziekte.

Geen van de betrokken overheidsorganisaties wilden ingaan op de stukken of vragen beantwoorden. Ze zeggen zich te willen focussen op de parlementaire enquête.

Criminelen krijgen steeds meer invloed in wijken, maar ook op besluitvorming, terwijl de controle en het zicht vanuit de overheid juist langzaam afnemen. Dat blijkt uit een rapport van het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit dat in handen is van de NOS.

Er ontstaat een parallelle en verweven economie in Nederland, waarbij criminaliteit zich nestelt in het vastgoed, het transport, de zorg, horeca en detailhandel. Door deze ontwikkeling kan een riskante situatie ontstaan, vreest het onderzoeksbureau. "Het grote gevaar is dat er een staat binnen een staat ontstaat."

"Net als betonrot baant de ondermijnende criminaliteit zich een weg naar binnen: vaak onzichtbaar. Maar ondertussen tast het sluipenderwijs de dragende structuren van de samenleving aan." Omdat de overheid de grip dreigt te verliezen op de georganiseerde criminaliteit komt het kenniscentrum met tal van adviezen.

Zo zouden gemeenten het eerste recht moeten krijgen om vastgoed te kopen in aangewezen buurten. Met dit nieuwe voorkeursrecht kunnen ze ingrijpen voordat panden opnieuw in handen vallen van malafide verhuurders of investeerders. Verder wordt geadviseerd om te voorkomen dat niet-integere medewerkers in de publieke sector makkelijk van baan naar baan kunnen gaan.

Afname van het gezag

Verder zou de overheid een aanpak moeten ontwikkelen om cryptovaluta op te sporen en moet het makkelijker worden om waardevolle spullen en vermogen met een criminele herkomst sneller af te pakken, ook zonder veroordeling.

Uit onderzoek blijkt dat 34 procent van de criminele organisaties meer dan tien jaar actief is, en in staat is om hun invloed en macht te behouden. Opvallend is ook dat het kenniscentrum wijst op de gevaren van het dalende vertrouwen in overheid.

"Het kan gepaard gaan met een afname van de bereidheid om regels na te leven of misstanden te melden. Een afname van het gezag van de overheid en een afname van sociale controle." Criminele organisaties kunnen daar goed in gedijen.

Kwetsbare ondernemers

Er zijn aanwijzingen dat criminele organisaties alternatieven aanbieden voor maatschappelijke voorzieningen, zoals doktersrecepten, behoefte aan woonruimte of bescherming. Wanneer burgers op zo'n aanbod ingaan worden ze steeds afhankelijker.

Een voorbeeld dat wordt genoemd is tijdens de overstromingen in Valkenburg in 2021. De hulp vanuit de overheid kwam niet goed op gang. Horecaondernemers die in geldnood kwamen kregen in plaats daarvan financiële hulp aangeboden vanuit het criminele milieu. "Daarna benaderen criminelen kwetsbare ondernemers om hun geld wit te wassen, drugshandel te faciliteren of vergaderruimte beschikbaar te stellen."

Grootschalige werving

De overheid moet ook meer aandacht hebben voor de bescherming van jongeren.
"Jongeren zijn voor criminele organisaties goedkope, vervangbare arbeidskrachten binnen een illegale economie die voortdurend op zoek is naar nieuw 'personeel'. Daarbij lopen jongeren bij aanhouding juridisch minder risico."

Platforms als Snapchat faciliteren grootschalige werving door in groepen met tienduizenden jongeren aanbiedingen te doen om 'klusjes' uit te voeren. Dat vergroot de schaal en snelheid waarmee jongeren kunnen worden bereikt en beïnvloed.

Het onderzoek van het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit is gedaan in opdracht van de overheid, het ministerie van Justitie en Veiligheid, om zicht te krijgen op de effecten van criminaliteit op de samenleving. Aan het onderzoek is ruim twee jaar gewerkt.

Op platform X ontvangen landelijke politici veel meer bedreigingen en haatberichten dan bekend is bij justitie. Haagse politici maakten vorig jaar 493 keer melding van bedreiging en opruiing, terwijl de Volkskrant alleen al over een week honderden van zulke berichten vond op het platform dat sinds 2022 in handen is van techmiljardair Elon Musk.

Om het politieke debat op X in kaart te brengen onderzocht de Volkskrant ruim 80.000 berichten die in de week voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen werden geplaatst als reactie op landelijke politici en partijen. Daarvan waren er ruim 22.000 gericht op het kleineren, vernederen, intimideren of bedreigen van hen of anderen, concludeert de krant.

Van die berichten bevatten er naar schatting 5000 tot 7000 strafbare beledigingen of groepsbeledigingen. Daarbij gaat het om scheldpartijen, nazi-vergelijkingen of beledigende uitspraken over vrouwen, lhbti'ers, moslims of joden. Zevenhonderd van de berichten vallen in zwaardere strafbare categorieën, zoals bedreiging (112 keer), opruiing (150) en haatzaaien (428).

Die berichten zijn gericht aan politici van bijna alle partijen. VVD'ers krijgen op X bijna net zoveel negatieve berichten als politici van D66 of GroenLinks-PvdA, concludeert de krant.

VVD-fractievoorzitter Brekelmans, voorheen minister van Defensie, ontving in de verkiezingsweek van alle politici het hoogste percentage negatieve reacties op X. Alleen vertegenwoordigers van PVV, FVD en BBB kregen op het platform in meerderheid positieve reacties.

Topje van de ijsberg

Van alle strafbare berichten bereikt alleen het topje van de ijsberg door aangifte justitie. "Op jaarbasis gaat het dus misschien wel over vele duizenden bedreigingen", concludeert officier van justitie Fridolijn Kuipers.

Op die aantallen heeft justitie geen zicht, want er is in Nederland geen organisatie die de sociale media van politici controleert op strafbare uitingen. Aangiftes zijn de enige graadmeter.

Landelijke politici zijn allang gestopt met het lezen van de reacties onder hun berichten op X, geven ze aan tegenover de Volkskrant. Soms bereikt een reactie hen via een bezorgd familielid, maar de reacties die de krant aan de Kamerleden voorlegde zijn voor hen veelal nieuw. Ook de omvang verrast hen. Een aantal van hen deed na het gesprek met de krant alsnog aangifte, iets wat het Openbaar Ministerie (OM) aanmoedigt.

X onder Musk

Sinds Musks overname van Twitter, een kleine vier jaar geleden, is het platform ingrijpend veranderd. Als nieuwe eigenaar ontsloeg de techmiljardair duizenden medewerkers en schrapte hij de moderatie van berichten bijna volledig.

Inzicht in de algoritmes die bepalen welke berichten gebruikers te zien krijgen geeft hij niet, van Europese regelgeving trekt hij zich weinig aan. Een AI-bot op X die op verzoek van gebruikers halfnaakte beelden van minderjarigen kon genereren stuitte eerder dit jaar op internationaal protest.

In verreweg de meeste gevallen beoordeelde het OM gemelde bedreigingen als strafbaar: vorig jaar in 356 van de 493 gevallen. Die aantallen gaan over alle sociale media, maar verreweg de meeste meldingen kwamen binnen over X.

Vaak besloot het OM daarna overigens niet tot vervolging, omdat het de verdachten niet kon identificeren. Door X geweigerde verzoeken van Nederlandse opsporingsdiensten lieten zaken ook vaak vastlopen.

Stoppen ligt lastig

Toch blijven landelijke politici het platform gretig gebruiken. Van de 150 Kamerleden zijn er 117 actief op X, en achttien Kamerleden hebben een afgeschermd of slapend account, turfde de Volkskrant.

Alle 28 bewindspersonen van het kabinet-Jetten hebben op X een overheidsaccount. De premier benadrukt in een reactie dat hij regelmatig aangifte doet van bedreigingen op sociale media aan zijn adres. Maar hij zegt ook niet meer alle reacties te lezen.

Stoppen op het sinds 2022 rigoureus veranderde platform is voor veel politici lastig. Vóór de overname van Musk is het gebruik van de korteberichtendienst enorm ingesleten in Den Haag. Politici plaatsen er hun hapklare reacties op nieuwsontwikkelingen, en journalisten weten die berichten te vinden. Politici zien geen geschikt alternatief en willen dat hun geluid ook, of juist, op X is terug te vinden, bij wijze van tegengas.

Volt koos er begin vorig jaar als eerste Nederlandse politieke partij voor X te verlaten, maar kreeg weinig bijval. GroenLinks-PvdA liet de Volkskrant kort voor publicatie weten nu ook te zijn gestopt. VVD-fractievoorzitter Brekelmans staat er anders in. "Zo lang ergens een kritische massa is om je boodschap te verspreiden en om informatie op te halen, is dat waar we het mee te doen hebben", zegt hij.

Marjan Minnesma, die met haar stichting Urgenda de eerste succesvolle klimaatrechtszaak tegen een nationale overheid voerde, is overleden. Dat heeft de duurzaamheidsorganisatie waarvan zij medeoprichter en directeur was bekendgemaakt. De 59-jarige Minnesma overleed aan de gevolgen van borstkanker.

"Ze was een inspiratiebron voor de gehele duurzaamheidswereld", staat in een verklaring van haar organisatie. "Met Marjan verliezen we een ondernemende visionair die met tomeloze energie, visie en passie haar leven succesvol heeft gewijd aan de energietransitie, beter klimaatbeleid en verduurzaming van de landbouw."

In 2013 stapte Minnesma namens het destijds onbekende Urgenda naar de rechtbank in Den Haag. Ze eiste van de Nederlandse Staat een ambitieuzer klimaatbeleid. Tot veler verrassing won Urgenda de zaak in 2015. Ze schreef daarmee geschiedenis en werd wereldnieuws: de Urgenda-zaak was het startschot voor tientallen rechtszaken wereldwijd waarbij burgers en organisaties meer klimaatactie eisten van landen en bedrijven.

Vorig jaar hoorde Minnesma dat ze niet lang meer te leven had. Ze besloot een interview aan Nieuwsuur te geven, onder de voorwaarde dat het gesprek nog niet zou worden uitgezonden. Over de klimaatzaak zegt ze in het interview: "Toen wij die zaak wonnen, kregen we telefoontjes van over de hele wereld, huilende mensen: 'Nu heb ik weer hoop en durf ik weer verder te gaan".

Beloofd

De zaak draaide om de vraag of de overheid mensenrechten schendt als zij burgers niet genoeg beschermt tegen de gevaren van klimaatverandering. De rechter oordeelde dat de Nederlandse overheid zijn zorgplicht schond en de uitstoot van broeikasgassen met minimaal 25 procent moest reduceren (in 2020).

Er was ook kritiek op het vonnis: ging de rechter hier niet op de stoel van de politiek zitten? Nederland moest vanwege het Urgenda-vonnis voor 2 tot 5 miljard euro extra klimaatmaatregelen nemen. Toch bekrachtigde in 2019 de Hoge Raad het vonnis.

Zelf zei Minnesma over de kritiek in het gesprek met Nieuwsuur: "Het dwingt staten om te gaan doen wat ze hadden beloofd. En nu zijn heel veel politici boos, want 'we worden gehouden aan wat we hebben beloofd'. Maar mij lijkt dat vrij normaal in een rechtstaat."

Nieuwsuur interviewde Minnesma in januari 2025, toen ze wist dat ze terminaal ziek was:

In eigen land groeide Minnesma door de rechtszaak uit tot een van de invloedrijkste stemmen op het gebied van klimaatbeleid en energietransitie. Urgenda publiceerde tal van rapporten en adviezen over minder afhankelijkheid van fossiele energie. Minnesma stond drie jaar op rij (2011, 2012 en 2013) op de eerste plaats in de Duurzame 100, een ranglijst van dagblad Trouw.

De grote bekendheid van Urgenda was eigenlijk atypisch. De duurzaamheidsorganisatie was voor de baanbrekende rechtszaak vooral bezig met praktische oplossingen om de overgang van fossiele naar duurzame energie te versnellen. Zo haalde Minnesma in 2010 eigenhandig een eerste partij van 50.000 zonnepanelen uit China naar Nederland. Via een collectieve inkoopactie kochten duizenden huishoudens zonnepanelen.

De actie drukte de prijs voor zonnepanelen en versnelde zo mede de doorbraak van zonnestroom op daken. Minnesma zette los van Urgenda ook een apart bedrijf op dat huizenbezitters hielp met isoleren en de aanschaf van een warmtepomp.

Internationaal voorbeeld

In 2022 ontving Minnesma de internationale Goldman Environmental Prize, ook wel de groene Nobelprijs genoemd. In het rapport schreef de jury: "Met volhardend leiderschap en een strategische, jarenlange inzet bracht Marjan Minnesma burgers, wetenschappers en juristen samen om de Nederlandse staat met succes tot actie te dwingen; haar vasthoudendheid en duidelijke koers maakten van een ogenschijnlijk onhaalbare klimaatdoelstelling een afdwingbare verplichting en een internationaal voorbeeld."

Anderhalf jaar geleden hoorde Minnesma dat ze ongeneeslijk ziek was. Ze koos ervoor de diagnose niet met de buitenwereld te delen en zoveel mogelijk door te werken, tot begin deze maand.

Minnesma overleed vrijdag in haar woonplaats Noord-Beemster. Urgenda heeft een condoleanceregister geopend.

Premier Jetten spreekt over een "asielcrisis" en is hiermee de eerste van zijn kabinet die het woord in de mond neemt. Hij deed dat op zijn wekelijkse persconferentie naar aanleiding van een vraag uit de zaal.

"Ik denk ook dat het een asielcrisis ís als je om half elf 's avonds nog aan de telefoon hangt om te kijken of je mensen ergens in een sporthal kunt laten slapen." Hij noemt dat geen normale situatie.

Dat Jetten nu over een asielcrisis spreekt, heeft juridisch overigens geen betekenis. Als een kabinet officieel een crisis uitroept, zou het ingrijpende maatregelen kunnen nemen. Dat is nu niet het geval.

'Het is gewoon een bende'

Jetten verzuchtte vervolgens dat hij "een beetje moe" wordt van "woordspelletjes". Het maakt volgens hem niet uit hoe de huidige situatie rond de asielproblematiek wordt genoemd. "Het is gewoon een bende."

Hij vindt het erg dat mensen voor aanmeldcentrum Ter Apel in het gras moeten slapen vanwege te weinig plekken, dat asielzoekers in noodopvanglocaties moeten slapen en dat statushouders veel te lang moeten wachten op woonruimte. "We moeten het oplossen", zegt Jetten op de vele vragen van de pers.

Er zijn nu acute problemen met de opvang, omdat er om tal van redenen minder plekken worden aangeboden in gemeenten. Sommige gemeenten doen al meer dan andere dorpen of steden en vinden het de hoogste tijd dat weigerachtige gemeenten ook hun deel leveren, zoals in de spreidingswet staat. "Ik heb er zeker begrip voor dat sommige gemeenten nu zeggen: kom niet bij mij aankloppen", aldus Jetten.

Geen noodopvang, wel klein azc

Andere gemeenten willen geen noodopvang, maar wel een kleinschalig asielzoekerscentrum waar meteen taal- en inburgeringscursussen worden gegeven. Daar zegt Jetten ook begrip voor te hebben. En bij sommige gemeenten is het protest zo groot en gewelddadig dat de komst van asielzoekers extra ingewikkeld is.

Jetten veroordeelt opnieuw het optreden van deze geweldplegers en heeft deze week met de leiding van het Openbaar Ministerie gesproken over het "stevig bestraffen van deze relschoppers".

Hij weerspreekt dat hij als premier te weinig actief betrokken is bij het oplossen van de huidige problemen met de asielopvang, onder meer omdat hij in de week van de stevige rellen het Caribisch deel van Nederland bezocht. Minister Van den Brink van Migratie en Asiel was druk aan het werk, ook in de Tweede en Eerste Kamer, om snel strengere asielwetten in te voeren. Jetten wilde niet in de weg lopen en heeft wel veel gebeld.

Vliegende teams

Afgelopen maandag was er ook een speciaal overleg in het Catshuis over extra steun waar gemeenten behoefte aan hadden vanwege de toenemende onrust en intimidatie. Er komen nu vliegende teams van specialisten die gemeenten gaan helpen om opvanglocaties te regelen. Bewoners willen zich niet overvallen voelen en niet alle gemeenten hebben de kennis in huis om via goede communicatie en overleg vooraf draagvlak te creëren.

Ook heeft Jetten deze week, net als asielminister Van den Brink, verschillende burgemeesters gebeld om te kijken of er op korte termijn meer noodopvang geregeld kan worden. Ook hoopt hij dat de nieuwe strengere asielwetten snel door het parlement worden aangenomen, waardoor er meer gedaan kan worden aan de instroom en het uitzetten van ongewenste vreemdelingen.

Volgende week dinsdag debatteert de Tweede Kamer opnieuw over de problemen rondom de asielopvang, de weerstand in gemeenten en de situatie in Ter Apel.