Tientallen landen hebben na overleg samen geëist dat Iran de Straat van Hormuz vrijgeeft. Een deel van deze groep, waaronder Nederland, overweegt mee te doen aan een militaire missie om de zeeroute te beveiligen. Daarvoor wordt wel als absolute voorwaarde gesteld dat de gevechten in de regio eerst gestopt zijn.

Dat is duidelijk geworden door uitspraken van premier Jetten en minister van Buitenlandse Zaken Berendsen. Volgens hen kan de Nederlandse marine een bijdrage leveren door bijvoorbeeld zeemijnen te ruimen, maar dan moeten de aanvallen tussen Iran, de VS, Israël en de Golfstaten dus wel zijn gestopt.

Volgens initiatiefnemer het Verenigd Koninkrijk deden zo'n veertig landen mee aan het virtuele overleg. Deelnemers waren de ministers van Buitenlandse Zaken van landen in Europa, Azië en Latijns-Amerika. Behalve de VS deden alle landen in de G7 mee aan het overleg.

Oproep Trump 'onrealistisch'

De Amerikaanse president Trump heeft landen die gebruikmaken van de strategische waterweg gisteren opgeroepen: "Verzamel wat moed en pak het gewoon." De Franse president Macron noemde het met geweld doorbreken van de Iraanse blokkade te gevaarlijk en onrealistisch. Daar sloot onder meer Nederland zich bij aan.

"Zodra de aanvallen over en weer stoppen, maar de scheepvaart in de Straat van Hormuz niet op gang komt, dan pakt de groep landen zijn verantwoordelijkheid", zei Jetten. Hij zei dat de top van verschillende krijgsmachten de plannen voor een militaire coalitie nader gaat bespreken.

Het initiatief voor de militaire coalitie komt van de Britten en Fransen. Onduidelijk is echter hoeveel landen bereidheid hebben getoond om deel te nemen.

Behalve de oproep aan Iran om de zeestraat vrij te geven, was er geen gezamenlijke slotverklaring. "We moeten eerlijk zijn: als veertig landen bij elkaar komen voor een overleg van anderhalf uur is de kans klein dat er meteen concrete actie komt", zei Berendsen.

Er zijn ideeën uitgewisseld die de komende tijd verder moeten worden uitgewerkt. Er is nog geen concreet verzoek gedaan aan Nederland om marineschepen beschikbaar te stellen, aldus de minister. Maar de kunde voor een dergelijke beveiligingsmissie heeft de Nederlandse marine volgens Berendsen en Jetten wel in huis.

Extra sancties mogelijk

Volgens de minister ligt de nadruk voorlopig op verdere diplomatieke druk op Iran. Er is gesproken over de mogelijkheid van extra sancties tegen het land. De groep landen is het erover eens dat het cruciaal is voor de wereldeconomie om de Straat van Hormuz zo snel mogelijk te heropenen.

De door Israël en de VS begonnen oorlog heeft geleid tot een energiecrisis. Diverse passerende olietankers zijn de afgelopen tijd getroffen door Iraanse vergeldingsaanvallen.

Weinig animo

Trump beweerde dat zelfs de "grootste experts" niet hadden kunnen voorspellen dat het regime in Teheran zou terugslaan tegen Amerikaanse bondgenoten in de regio. In werkelijkheid was voor dit scenario herhaaldelijk gewaarschuwd en had Iran er openlijk mee gedreigd.

Europese landen zijn op voorhand niet op de hoogte gesteld van de aanvalsplannen van de VS en Israël. Er is daarom ook weinig animo in Europa om direct militair betrokken te raken bij het conflict.

Het kabinet gaat een schadevergoeding uitkeren aan mensen die in hun studententijd gediscrimineerd zijn bij controles van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). Dat schrijft minister Letschert van Onderwijs in een Kamerbrief.

Het gaat om studenten waarbij tussen 2012 en 2023 is gecontroleerd of ze echt wel uitwonend waren. Uitwonende studenten krijgen een hogere beurs dan studenten die bij hun ouders blijven wonen. DUO controleerde op misbruik van deze regeling.

Uit onderzoek van NOS op 3 en Investico bleek in 2023 dat studenten met een migratieachtergrond onevenredig veel kans liepen op een controle van de fraudeopsporing van DUO:

In 2024 bood de toenmalige onderwijsminister Dijkgraaf zijn excuses aan voor deze "onbedoelde discriminatie". Studenten hadden onterecht huisbezoeken gekregen, beurzen werden ingetrokken of moesten worden terugbetaald, en boetes werden uitgedeeld. DUO is inmiddels begonnen met het terugbetalen van ingetrokken beurzen en opgelegde boetes.

Inmiddels melden steeds meer studenten zich daarnaast voor een schadevergoeding. Die wil het ministerie van Onderwijs nu aan deze studenten uitkeren. Het ministerie heeft besloten dat deze studenten recht hebben op een schadevergoeding, omdat ze op basis van onrechtmatig verkregen gegevens zijn gecontroleerd, de werkwijze indirect discriminerend was en de privacy schond.

500 euro of 2000 euro

Bijna 25.000 studenten zijn tussen 2012 tot 2023 geselecteerd voor een huisbezoek. 12.000 van hen krijgen 500 euro. Bij hen kwam DUO wel aan huis, maar dit had geen gevolgen en er werd geen maatregel opgelegd.

10.000 studenten kregen wél een maatregel en werden bijvoorbeeld gekort op hun beurs. Zij krijgen nu 2000 euro.

Nog eens 4000 studenten zijn in een pilotfase benaderd en zullen zichzelf nog moeten melden voor eventuele compensatie. DUO heeft deze groep niet goed in beeld.

De gedupeerde studenten kunnen ook kiezen voor een "maatwerktraject" als ze denken dat ze meer compensatie moeten krijgen. Ze moeten dan wel bewijsmateriaal aanleveren en ze lopen hierbij het risico dat de uitkering lager uitvalt.

Minister Letschert hoopt met deze regeling de studenten te helpen en de schade snel te vergoeden. Het kabinet trekt voor de regeling 80 miljoen euro uit, waarvan 4 miljoen voor juridische bijstand.

Een "nieuwe indicatiemethodiek", een onderzoek naar de "daadwerkelijke behoefte aan kraamzorg" en een "regionale pool" voor snellere inzet van wachtende kraamverzorgenden. Het zijn enkele maatregelen waarmee minister Hermans (VWS) hoopt de problemen in de kraamzorg aan te pakken. De kraamzorgbranche zal zelf in kaart gaan brengen hoeveel zorg ieder gezin nodig heeft.

Maar de overheid kan en wil de salarissen van kraamverzorgenden niet verhogen. "Daar zie ik de ruimte niet voor", zei de bewindspersoon in het debat over het tekort aan personeel in de kraamzorg.

Unaniem zijn Kamerleden en minister Hermans het erover eens dat het niet goed gaat met kraamverzorgenden door een structureel personeelstekort, een te hoge werkdruk, onvoorspelbare werktijden en lage vergoedingen. Kraamverzorgenden kiezen dan ook vaker voor een andere baan. De problemen bestaan al jaren en inmiddels liggen er vele rapporten, brandbrieven en petities.

Partijen - van links tot rechts, van coalitie tot oppositie - zijn geschrokken van de recente gevolgen van het personeelstekort. Kwetsbare gezinnen, zoals alleenstaande ouders, gezinnen met een laag inkomen, schulden of een niet-Nederlandse achtergrond, worden extra hard getroffen. Kraamvrouwen krijgen fors minder uren en dat leidt tot allerlei gezondheids- en mentale problemen.

"Een schrijnende situatie", vat D66-Kamerlid Vervuurt het gedeelde gevoel samen. "Het piept en kraakt in de kraamzorg", concludeert CU-leider Bikker.

Schaarste

De linkse en rechtse oppositiepartijen zijn echter niet onverdeeld enthousiast over de gekozen aanpak van VVD-minister Hermans, gesteund door de drie regeringspartijen D66, CDA en VVD. De redenering is als volgt: er is, net als overal in de zorg, schaarste aan personeel en daarom moet er beter gekozen worden wie meer en wie minder kraamzorg krijgt. "De beschikbare middelen moeten we inzetten waar het het meest nodig is", zegt Hermans. En dat zijn de kwetsbare gezinnen. "De personeelstekorten in de zorg zijn niet zomaar opgelost."

Ze heeft haar hoop gevestigd op een nieuwe indicatiemethodiek, de KLIM-methode. Voor de geboorte van een kind wordt de zorgbehoefte ingeschat aan de hand van een aantal indicatoren, die in het debat niet duidelijk werden gemaakt. Niet iedereen heeft de minimale 24 uur aan zorg nodig, is de gedachte. Bij een tweede of derde kind zou een gezin met veel familie- of vriendensteun best goed af kunnen zien van de zorg, is het idee.

Oppositiepartij PVV is tegen deze verdeling door schaarste. "Het is een basiszorg en dan moet je niet kiezen tussen groepen", aldus PVV-Kamerlid Van Meetelen. "Alle gezinnen hebben er recht op." Ze wil van Hermans weten of gezinnen met een migratie-achtergrond dan niet meer kraamzorg zullen krijgen. Maar Hermans gaat niet dieper in op de exacte selectiecriteria. Er lopen nu pilots.

Wachtdienst

Oppositiepartijen zoals de ChristenUnie, SGP, SP, GroenLinks-PvdA komen met verschillende concrete voorstellen om het vak aantrekkelijker te maken en om op de opleidingen studenten nadrukkelijker op werken in de kraamzorg te wijzen.

CU-leider Bikker hoopt bijvoorbeeld dat kraamverzorgers niet ook nog moet opdraaien voor hoge reis- en parkeerkosten. De CU vindt, samen met GroenLinks-PvdA, dat het kabinet ook moet kijken naar de vergoeding van een wachtdienst. De kraamverzorgers moeten hun kinderen bijvoorbeeld wel naar de opvang brengen, omdat ze opgeroepen kunnen worden. Bikker: "Die vergoeding is nog geen 20 euro, daar betaal je nog geen uur van de crèche van."

Hermans wijst de verzoeken af, want ze gaat er naar eigen zeggen niet over. "Ik wil niet treden in de verantwoordelijkheden van de werkgevers." De minister wil het voorstel wel aan de orde brengen bij de "landelijke tafel", waar ook werkgevers bij zijn. Ook wil ze daar "goede voorbeelden" uit de praktijk benoemen. De wens van onder andere de SP om de eigen bijdrage van zo'n 5,70 euro per uur af te schaffen, ziet ze niet zitten.

De VWS-minister is het niet eens met de kritiek van bijvoorbeeld JA21 dat er allerlei maatregelen worden aangekondigd, zonder effect op de korte termijn. Hermans wil haast maken met haar plannen. "Ik denk dat al die acties effect hebben", zegt Hermans.

Met spanning wordt er uitgekeken naar de zomer, het seizoen dat de krapte het grootst is vanwege het zomerrooster en de geboortepiek in Nederland.

Na de zelfdoding van twee scholieren in Capelle aan den IJssel neemt in politiek Den Haag de roep weer toe om snel te komen tot een verbod op het delen van slachtofferbeelden. GroenLinks-PvdA (binnenkort Pro) en CDA dienen morgen opnieuw een initiatiefwet in om te komen tot zo'n verbod. Nu ze hun oorspronkelijke voorstel hebben aangepast, is een meerderheid in zicht.

Wie zich schuldig maakt aan het filmen van hulpbehoevende of overleden slachtoffers riskeert een jaar gevangenisstraf of een geldboete van 9000 euro, staat in het wetsvoorstel. Verschillende andere partijen laten zich positief uit over het plan, al heeft niet iedereen al een definitief standpunt ingenomen.

Vandaag werd duidelijk dat er in Capelle aan den IJssel door omstanders beelden zijn gemaakt van de scholieren en dat die verspreid zijn via sociale media, tot afschuw van Kamerlid Mutluer van GroenLinks-PvdA. "Er wordt op geen enkele wijze rekening gehouden met de waardigheid van slachtoffers en nabestaanden. Soms bereiken die beelden eerder de nabestaanden dan de politie."

Samen met het CDA werkt ze al jaren aan een verbod op het maken en verspreiden van beelden van ongelukken, mishandelingen en schietpartijen. Na kritiek van de Raad van State en organisaties als Slachtofferhulp en de Orde van Advocaten heeft Mutluer samen met haar CDA-collega Straatman het wetsvoorstel op een aantal punten aangepast. De kritiek ging onder meer over de handhaafbaarheid, omdat politie en Openbaar Ministerie het al erg druk hebben.

Alleen vervolging na aangifte

Daarom stellen de partijen nu voor om er een klachtdelict van te maken, wat wil zeggen dat er alleen vervolgd wordt als er door een betrokkene aangifte is gedaan. Er wordt een uitzondering gemaakt als het beeldmateriaal een bijdrage levert aan de opsporing of vrijgegeven is door de politie.

Een andere wijziging is dat niet alleen degene die als eerste de beelden publiceert strafbaar is, maar ook iedereen die de beelden verder verspreidt. "Anders word je alsnog jarenlang geconfronteerd met die beelden", zegt Kamerlid Straatman van het CDA.

Sommigen vinden dat je dit soort misstanden niet via het strafrecht moet aanpakken, maar dat je er vooral over in gesprek moet met de samenleving. "Dat hebben we geprobeerd, maar dat heeft onvoldoende gewerkt", meent Straatman. "De aantrekkingskracht om online 'likes' te krijgen, is gewoon te groot. Daarom willen we nu de norm stellen: als je voor de clicks gaat, heeft dat strafbare gevolgen."

Hulp nodig?

Denk je aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Praten over zelfdoding helpt en kan anoniem via de chat op www.113.nl of telefonisch op 113 of 0800-0113.

De Kamer stemde vandaag in met het EU-migratiepact, maar over de bijbehorende terugkeerwet is onenigheid binnen de coalitie. In het coalitieakkoord hebben D66, VVD en CDA opgeschreven dat ze de nieuwe EU-terugkeerverordening steunen, maar D66 wil daarop terugkomen.

Volgens D66 is er in Brussel uiteindelijk "een veel strenger pakket" aangenomen dan voorzien. "Ik denk dat we hierover moeten gaan praten", zegt Kamerlid Van Asten tegen Nieuwsuur.

VVD-Kamerlid Ellian voelt daar niks voor. "Er is toch geen Spaans bij?", zegt hij over de afspraak in het coalitieakkoord. "Als je hier aan gaat morrelen dan morrel je feitelijk aan de grotere afspraak dat we migratie maximaal gaan beperken." Hij wijst erop dat hem betreft de terugkeerverordening "essentieel" is.

Zo staat zijn CDA-collega er ook in. "De tekst in het coalitieakkoord is heel helder", zegt Kamerlid Straatman. "Wat het CDA betreft gaan we daar geen verandering in aanbrengen."

De terugkeerwet geldt als het sluitstuk van het asiel- en migratiepact, het Europese beleid dat in juni ingaat. In het pact wordt geregeld dat asielzoekers aan de buitengrenzen worden tegengehouden en beoordeeld. Om mensen die geen kans meer maken om te mogen blijven terug te sturen, was nog een terugkeerwet nodig.

Terugkeerhubs

Over het voorstel was de afgelopen tijd veel te doen in Brussel. Vorige maand stemde het Europees Parlement in met een plan dat verder gaat dan een voorstel van VVD-onderhandelaar Azmani dat eerder voorlag.

De wet maakt het makkelijker om uitgeprocedeerde mensen sneller uit te zetten, ook naar plekken buiten de Europese Unie. Dat zijn de zogenoemde 'terugkeerhubs'. Het plan werd aangenomen met steun van de christendemocraten, de rechts-conservatieven en de radicaal- en extreemrechtse partijen.

De partij van Van Asten stemde in Brussel tegen het nieuwe voorstel. D66 is het er onder meer niet mee eens dat gezinnen met kinderen naar de 'hubs' buiten de EU kunnen worden gestuurd. "Dat is een majeure wijziging ten opzichte van het voorstel dat er lag ten tijde van het sluiten van het coalitieakkoord", aldus het Tweede Kamerlid.

'Groot deel uitwerking'

Minister-president Jetten (ook D66) wil niet echt ingaan op de vraag of hij de inhoudelijk bezwaren van zijn partij deelt. Volgens hem zit er nog "een heel groot deel uitwerking achter" de terugkeerwet en lopen er nog onderhandelingen over die uitwerking. Tegelijk benadrukt Jetten dat het coalitieakkoord "heel helder" is.

Ook VVD-Kamerlid Ellian stipt aan dat de onderhandelingen in Europa nog gaande zijn. "Maar wat daar uitkomt dat gaan we steunen." Hij zegt best in gesprek te willen met D66 - "mijn deur staat altijd open" - maar van gedachten veranderen, zit er voor hem niet in. "De terugkeerverordening is superessentieel, dus ik ben daar duidelijk over."

Net als over het migratiepact moet de Tweede Kamer zich ook nog over de Europese terugkeerwet buigen. Het is niet bekend wanneer dat gaat gebeuren.

De nieuwe gemeenteraadsverkiezingen in Gorinchem worden op woensdag 29 april gehouden, heeft de gemeente bekendgemaakt. De gemeenteraad besloot op 31 maart dat de verkiezingen over moesten omdat er vermoedens waren dat er was gefraudeerd met volmachten.

Na het besluit van de gemeenteraad moeten er wettelijk binnen dertig dagen verkiezingen worden gehouden. Burgemeester Melissant had bij het ministerie van Binnenlandse Zaken verzocht om langer de tijd te krijgen, omdat binnen de komende 30 dagen Pasen valt en een deel van de meivakantie.

Maar verlenging van de periode van 30 dagen is niet mogelijk, liet het ministerie weten.

Twijfels over volmachten

Na de stembusgang op 18 maart ontstonden twijfels over het verloop van de verkiezingen in Gorinchem. Een kandidaat op de kieslijst zou vijf keer bij een stembureau zijn langsgekomen met een of twee personen die meerdere volmachten bij zich hadden.

Burgemeester Melissant heeft gisteren een brief gestuurd naar het ministerie van Binnenlandse Zaken waarin ze hen vraagt na te denken over of het stemmen bij volmacht nog wel "aansluit bij de eisen die we vandaag de dag stellen aan integriteit, transparantie en weerbaarheid tegen misbruik". Op het systeem met volmachtstemmen is ook al jaren kritiek van internationale waarnemers.

De Tweede Kamer stemt in met het Europese asiel- en migratiepact. Met 105 van de 150 stemmen voor is de wet aangenomen die ervoor moet zorgen dat de Europese regels hier kunnen gaan gelden.

Na jarenlange onderhandelingen stelde de EU in 2023 vast welke nieuwe migratieregels er nodig waren om het beleid in Europa gelijker te maken. De regels moeten halverwege juni dit jaar ingaan.

In het EU-pact staat onder meer:

Coalitiepartijen D66, VVD en CDA stemden voor het pact, net als PVV, JA21, BBB, SGP, ChristenUnie en 50Plus. Tegenstand was er dus op links en helemaal aan de rechterkant van de Kamer.

GroenLinks-PvdA-Kamerlid Westerveld zei in een verklaring voor de stemming dat de minderheidscoalitie "doelbewust voor een hardvochtige route over rechts" kiest. Ze wees erop dat Nederland "onnodig" regels toevoegt die het beleid strenger maken, zoals de versobering van gezinshereniging en de mogelijkheid om kinderen vast te zetten.

Onhaalbare voorstellen

Dinsdag werd er al gestemd over een aantal plannen om het pact aan te passen, onder meer van Westerveld. Vrijwel geen voorstel haalde toen een meerderheid, vooral omdat de coalitiepartijen niet 'meestemden' met rechts om het pact aan te scherpen en ook niet met linkse partijen om de regels te versoepelen.

ChristenUnie-Kamerlid Ceder, die ook voorstellen had gedaan om de wet aan te passen, stemde vandaag wel voor. Hij noemde het pact "een serieuze stap vooruit, na een lange periode van symboolpolitiek en onhaalbare voorstellen".

'Meer soevereiniteit voor Brussel'

Forum voor Democratie stemde tegen. Kamerlid Russcher stelde in zijn stemverklaring dat met het pact het migratieprobleem wordt "verdeeld en vergroot".

Kamerlid Lammers van de van de PVV afgescheiden Groep Markuszower stemde tegen het EU-pact omdat het "een verdere overdracht van soevereiniteit aan Brussel" betekent. "We hebben geen Europees pact nodig, maar een Nederlands pact."

Minister Van den Brink van Asiel en Migratie noemde het pact eerder "een belangrijke stap" om meer grip te krijgen op migratie, iets waar het al jaren over gaat in politiek Den Haag.

Na de Tweede Kamer moet ook de Eerste Kamer zich nog buigen over de Nederlandse goedkeuring van het Europese pact. Als de stemming daar langs dezelfde lijnen gaat als vandaag, is er ook in de senaat een meerderheid.

Nederland verlengt de missie van het luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. Evertsen met een maand tot begin mei. "We hebben een grote toegevoegde waarde voor dat gebied", zei minister van Defensie Yesilgöz na afloop van de ministerraad. Frankrijk heeft Nederland gevraagd "erbij te blijven".

De bemanning van de Evertsen, zo'n 200 mensen, beschermt EU- en NAVO-bondgenoten in het Middellandse Zeegebied tegen aanvallen vanuit Iran. Ook de beveiliging van het Franse vliegdekschip Charles de Gaulle en andere marineschepen vallen onder de taken.

Het Nederlandse fregat kan dankzij speciale apparatuur dreigingen vanuit de lucht, zoals raketten en drones, heel vroeg detecteren. Er kan dan snel gewaarschuwd worden waar het projectiel gaat neerkomen. Ook kan de Evertsen zelf drones uit de lucht schieten.

5 miljoen euro

De verlenging kost 5 miljoen euro, de missie komt daarmee in totaal op 7,5 miljoen euro, zegt het kabinet. Op 11 maart stemde een ruime Kamermeerderheid in met de missie, al heeft het kabinet formeel geen goedkeuring nodig.

Behalve de coalitiepartijen staan GroenLinks-PvdA, PVV, JA21, Groep Markuszower, BBB, ChristenUnie, SGP, 50Plus, Volt en Mona Keijzer achter de inzet. Dat is een meerderheid van 134 van de 150 zetels.

Het tijdelijke, gedeeltelijke verbod op het gebruik van staalslakken wordt eenmalig met een half jaar verlengd. Dat schrijft staatssecretaris Bertram (CDA) in een brief aan de Tweede Kamer, voordat zij vanochtend over het onderwerp in debat ging.

Staalslakken blijven over na het produceren van staal. Ze worden gebruikt als goedkoop bouwmateriaal, bijvoorbeeld in de wegenbouw, maar zijn zeer verontreinigend voor het milieu als ze nat worden en gaan lekken.

De verlenging, tot januari 2027, moet ruimte bieden om alsnog nieuwe onderzoeken naar de effecten van het materiaal op mens en milieu uit te voeren. De NOS berichtte gisteren met Nieuwsuur dat die onderzoeken, door voormalig staatssecretaris Aartsen (VVD) in juli aangekondigd, nog altijd niet zijn gestart.

Startschot niet gegeven

Dat de onderzoeken nog altijd niet zijn gestart is opmerkelijk, want het RIVM stelt dat er al in september een voorstel is besproken met het ministerie. Uit een reactie van het ministerie werd niet duidelijk waarom dat startschot niet al was gegeven.

Aartsen zei dat de onderzoeken een belangrijke onderbouwing moeten bieden voor maatregelen ter opvolging van het tijdelijke verbod. Dat verbod, een 'noodmaatregel', werd na een aangenomen motie van de Partij voor de Dieren ingesteld.

Alsnog toestemming

Bertram laat de Kamer weten gisteren alsnog halsoverkop toestemming te hebben gegeven aan het RIVM om de onderzoeken uit te voeren. Kamerleden willen opheldering van Bertram waarom er zo lang is gewacht met de onderzoeken.

Volgens het RIVM duren de onderzoeken minimaal een jaar om uit te voeren. Daarmee zouden de resultaten te laat komen om te bepalen wat er na januari 2027 met het tijdelijke verbod op staalslakken moet gebeuren. Bertram vraagt het RIVM nu haast te maken, want het tijdelijke verbod kan niet nog een keer worden verlengd.

Het RIVM laat weten nog niet te kunnen zeggen of een snellere uitvoering mogelijk is. "We zullen daar eerst met de minister over in gesprek gaan", zegt een woordvoerder.

Nu de gasprijzen hoog zijn, gaan er in de politiek nadrukkelijker stemmen op om de kolencentrales in Nederland langer open te houden. Volgens de wet moeten ze uiterlijk 2030 de deuren sluiten, omdat ze zeer vervuilend zijn.

"Vloeken in de kerk", noemde CDA-leider Henri Bontenbal het toen hij vorige week tijdens een debat weer het balletje opwierp om de drie kolencentrales in Nederland toch langer open te houden. Hij vindt dat Nederland de optie achter de hand moet houden.

"Als de keuze wordt geen stroom of kolenstroom dan denk ik dat heel veel mensen liever tijdelijk vieze kolenstroom willen", zegt Bontenbal. "De kolencentrales moet je ombouwen naar biomassacentrales. Intussen moeten we alles op alles zetten om de verduurzaming voor elkaar te krijgen."

Veel elektriciteit komt van kolencentrales

Gas- en kolencentrales zijn op dit moment belangrijk voor de stabiliteit op het stroomnet: ze springen bij op momenten dat er geen wind en zon is om elektriciteit te produceren. Doordat het gas de afgelopen weken duur was, draaiden vooral de kolencentrales weer op volle toeren.

De drie kolencentrales in Nederland leveren op piekmomenten ongeveer 15 procent van de stroom in Nederland:

Omdat er vanaf 2030 dus geen kolenstroom meer mag zijn, riep netbeheerder Tennet vorig jaar de politiek al op om een plan te maken voor een alternatief op windstille en bewolkte dagen. Het kabinet is nog bezig met dat plan, het zogeheten capaciteitsmechanisme.

Het vraagstuk is de laatste weken een stuk urgenter geworden door de oorlog in het Midden-Oosten, want als de gasprijzen zo hoog blijven, zijn gascentrales ook geen aantrekkelijke optie meer. Daarmee valt dus ook een andere belangrijke stroombron weg.

Politiek gevoelig

Partijen als PVV, JA21 en Forum voor Democratie hebben geen bezwaren tegen vervuilende kolencentrales. Ook de VVD is niet per se tegenstander, maar dat ook het CDA het onderwerp nu opnieuw ter sprake brengt, ligt zeer gevoelig bij coalitiepartner D66. Rob Jetten heeft zich altijd hard gemaakt voor de sluiting van kolencentrales.

Jetten poseerde in 2019 bij een verkiezingsposter over de kolencentrale aan de Hemweg in Amsterdam. Hij kreeg daar veel kritiek op, omdat door de sluiting veel werknemers van de centrale hun baan verloren:

Ook bij GroenLinks-PvdA (binnenkort Pro), de grootste oppositiepartij is er grote weerstand tegen het voorstel van het CDA. "Dit is een fossiele reflex die partijen vaker hebben in crisistijden", zegt Kamerlid Sjoukje van Oosterhout van GroenLinks-PvdA. "De kolencentrales geschikt maken voor biomassa is een enorme investering. Terwijl we juist volle bak moeten investeren in groene energie van eigen bodem en het isoleren van woningen."

Belgie haalt capaciteit weg

België kijkt vanwege de hoge olie- en gasprijzen al wel weer veel nadrukkelijker naar kolen en specifieker: naar de kolencentrales van Nederland. De Belgische regering heeft voor de komende tijd een derde van de capaciteit gekocht bij Uniper, de eigenaar van de kolencentrale op de Rotterdamse Maasvlakte.

"Die capaciteit is nu dus niet meer beschikbaar voor Nederland", zegt Uniper-directeur Dyonne Rietveld. "Ik zou liever hebben dat Nederland de reservering maakt, want dan kunnen we het ook hebben over de vraag of we biomassa kunnen gaan gebruiken."

Rietveld hoopt dat de kolencentrale op de Maasvlakte ook na 2030 nog een rol kan spelen. "Kolencentrales hebben geen toekomst, dat weten we allemaal, maar als we ze ombouwen naar biomassacentrales zijn we niet te afhankelijk van één bron."

Weerstand tegen biomassa

Ook biomassa leidt al jaren tot discussie: er worden (buitenlandse) bossen voor gekapt en veroorzaakt net zo goed CO2-uitstoot. In 2022 zette Jetten, toen nog minister van Klimaat en Energie, abrupt de subsidies voor biobrandstoffen stop vanwege de grote weerstand tegen het gebruik ervan.

Rietveld van Uniper en CDA-leider Bontenbal zien daarvoor dezelfde oplossing: de CO2 opvangen en opslaan onder de Noordzee. "Dan heb je duurzame energie, negatieve CO2-emissie en regelbaar vermogen", zegt Rietveld. "Maar dan hebben we duidelijkheid nodig en politieke steun."

Rietveld waarschuwt dat zonder die duidelijkheid na volgend jaar de sluiting van de kolencentrale op de Maasvlakte onomkeerbaar is. "Het kabinet kan dan niet meer last minute ons een telefoontje geven dat de centrale toch moet aanblijven", zegt zij. "Die capaciteit is dan dus echt weg."

Een meerderheid van de Tweede Kamer is voor het invoeren van een speciaal ticket in het openbaar vervoer, waarmee mensen komende zomer in de daluren veel goedkoper kunnen reizen. Dat bleek vanmiddag tijdens een debat in de Tweede Kamer. Probleem is wel dat de partijen het niet eens zijn over hoe zo'n kortingskaartje moet worden betaald.

Het gaat om een voorstel van Kamerlid De Hoop van GroenLinks-PvdA (binnenkort Pro). Hij wil dat het kabinet deze zomer een 'klimaatticket' invoert. Reizigers betalen dan negen euro per maand en kunnen vervolgens onbeperkt in de daluren reizen. In 2022 experimenteerde Duitsland al met een vergelijkbaar kortingsticket.

De Hoop pleit al langer voor zo'n klimaatticket en ziet nu een extra voordeel vanwege de oorlog in het Midden-Oosten. "Je betaalt minder en het is beter voor onze groene toekomst. Als meer mensen de bus of trein nemen, verbruiken we minder brandstof. Dat helpt in tijden waarin energie schaars en duur is."

Positief ontvangen

Een meerderheid van de aanwezige Kamerfracties reageert positief op het voorstel. Zo zegt D66'er Huidekooper "blij te zijn dit voorstel te horen". Kamerlid Heutink (Groep Markuszower) meent dat het kansen biedt en ook VVD-Kamerlid Schutz staat ervoor open.

Wat zijn de daluren?

De daluren in het openbaar vervoer (trein, bus, tram, metro) zijn de tijden buiten de ochtend- en middagspits, als het rustiger is. Doordeweeks is dat voor 6:30 uur, tussen 9:00 en 16:00 uur en na 18:30 uur. Zaterdag en zondag vallen helemaal onder de daluren.

Zo verenigd als de Tweede Kamer is over het uitgangspunt van het voorstel, zo verdeeld bleken de Kamerleden over hoe ze het kortingsticket willen betalen.

Kosten 400 miljoen

Volgens initiatiefnemer De Hoop kost het invoeren eenmalig zo'n 400 miljoen euro. Daarmee kunnen mensen van mei tot en met september onbeperkt reizen in de daluren. Hij wil dat financieren door een geplande verlaging van de overdrachtsbelasting, die mensen betalen als ze een tweede woning kopen, niet door te laten gaan.

Dat dekkingsvoorstel leidt niet bij iedereen tot positieve reacties. Zo zien Groep Markuszower en de SP liever dat het geld uit het Klimaatfonds komt. En Kamerlid Grinwis van de ChristenUnie vindt dat er sprake is van een "structureel probleem", dat je niet oplost met een eenmalige investering.

Als het de Kamer niet lukt om het eens te worden over de dekking dreigt het plan te sterven in schoonheid. "Als we allemaal een andere financiële dekking hebben, komt er helemaal niks", verzuchtte Kamerlid Heutink in het debat. Achter de schermen gaan de partijen doorpraten over een dekking waarin ze zich allemaal kunnen vinden. Ook coalitiepartijen D66 en CDA willen daaraan meewerken.

Onderwegpas

Staatssecretaris Bertram van Infrastructuur wil ook best naar een kortingsticket in het OV kijken. Het kabinet denkt op dit moment na over welke maatregelen allemaal kunnen werken om mensen te compenseren voor de stijgende prijzen. Volgens Bertram moet het openbaar vervoer ook onderdeel zijn van dat maatregelenpakket, maar mag het niet te veel kosten.

Afgelopen najaar lag er al een plan om minima en jongeren goedkoper met het openbaar vervoer te laten reizen: de Onderwegpas. Toen lukte het niet om daar afspraken over te maken met alle vervoerders. Daarom kwam het kortingsticket er niet.

Minister Sjoerdsma ligt van alle kanten onder vuur vanwege de manier waarop hij steun probeert te verwerven voor zijn plannen. Vorige week wist hij een meerderheid 'over rechts' te krijgen voor zijn begroting in de Tweede Kamer. Nog geen week later kijkt hij naar links, ook met het oog op de Eerste Kamer.

De oppositie verwijt hem dat hij "van twee walletjes probeert te eten". Ook coalitiepartij CDA is kritisch over de gang van zaken.

Sjoerdsma (D66) kwam deze week met een plan om de bezuiniging op hulpgeld voor de VN-organisatie UNRWA ongedaan te maken. De Nederlandse steun aan deze hulporganisatie is sinds 2024 afgebouwd van 19 naar 11 miljoen euro, omdat er sprake zou zijn van verstrengeling met terreurorganisatie Hamas.

Als minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking wil Sjoerdsma nog dit jaar regelen dat er weer 8 miljoen extra komt. Hij vindt dat er voldoende verbeteringen zijn doorgevoerd bij de organisatie. En bovendien, zei hij vandaag in een debat, "is adequate steun voor Palestijnen in nood zonder UNRWA niet mogelijk".

Handtekening ingetrokken

Het plan staat haaks op wat er vorige week in de Tweede Kamer gebeurde. Daar lag een voorstel van GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren en D66 om de banden met UNWRA te herstellen, maar Sjoerdsma's partij haalde zijn handtekening weg, om te voorkomen dat rechtse partijen als JA21 de volledige begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking zouden wegstemmen.

Afgelopen maandag kwam Sjoerdsma met het plan om toch 8 miljoen extra voor de hulporganisatie te regelen. Dat moet dan gebeuren bij de behandeling van de najaarsnota. Hij doet dat volgens een deel van de Kamer met het oog op de begrotingsbehandeling in de Eerste Kamer, waar GroenLinks-PvdA de grootste partij is.

Dat gaf de minister vandaag ook toe. Hij zei dat er in de Eerste Kamer nog "geen automatische meerderheden" zijn voor de begroting die hij erfde van het vorige kabinet en dat hij "een weg" wil vinden om die toch te krijgen.

'Zo zijn we niet getrouwd'

Het "slalommen" van Sjoerdsma is de meeste oppositiepartijen een doorn in het oog. Ze noemen het ongekend, ongehoord, ingewikkeld en een cynisch spel. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Kröger vindt dat hij een keuze moet maken: "Je kunt niet de ene week het ene kiezen en de andere week het andere."

"Zo zijn we niet getrouwd, dit wordt een heel lastige manier van werken", voegde JA21-Kamerlid Hoogeveen daaraan toe.

Ook coalitiepartner CDA is kritisch. Kamerlid Van Ark zei dat het een volgende keer anders moet. "Dit is een goede les voor hoe wij als minderheidskabinet moeten handelen om meerderheden te krijgen." Het CDA-Kamerlid stelde dat haar partij er altijd voor is geweest om de Nederlandse steun aan UNWRA te hervatten en dat ze er ook steeds op heeft vertrouwd dat er een nieuw voorstel komt, omdat dat ook in het coalitieakkoord is afgesproken.

Nicole Maes van de VVD ging niet uitgebreid op de gang van zaken in, maar klonk voorzichtig kritisch. "Wij waren ook verrast maandagochtend, daar zal ik geen geheim van maken."

Het debat is niet afgemaakt. Het gaat volgende week donderdag verder.

De Tweede Kamer en het kabinet zijn bezorgd of Oekraïne wel de beloofde Amerikaanse wapens krijgt om de strijd tegen Rusland vol te houden. De vrees is dat raketten en munitie voor luchtverdedigingssystemen ingezet worden in het Midden-Oosten, waar de VS samen met Israël een oorlog voert tegen Iran.

Vorige week meldde de Washington Post op basis van anonieme bronnen dat het Pentagon, het Amerikaanse ministerie van Defensie, overweegt om wapens die in het kader van het PURL-programma naar Oekraïne zouden gaan, naar het Midden-Oosten te sturen. In de oorlog daar raakt bepaalde munitie op, naarmate het conflict met Iran langer duurt.

In het PURL-verdrag is afgesproken dat de VS wapens aan Oekraïne levert, maar dat ze worden betaald door Europese landen. Kamerlid Piri van Progressief Nederland, dat in de Kamer nog GroenLinks-PvdA heet, wilde in het vragenuur van minister Berendsen (Buitenlandse Zaken) weten hoe we ervoor gaan zorgen dat Kyiv de strijd kan volhouden, als Amerika zijn aandacht verlegt naar het Midden-Oosten.

Berendsen verwees naar de NAVO, die heeft gezegd dat Washington garandeert dat alle wapens die al betaald zijn, geleverd zullen worden aan Oekraïne. "Maar dat betekent niet dat wij niet bezorgd zijn", voegde hij daaraan toe. Onduidelijk is hoe het gaat met toekomstige zendingen. Bovendien is er al vertraging bij de leveringen.

Dat komt doordat de VS alle transportcapaciteit via de lucht nodig heeft voor de oorlog tegen Iran. De wapens en munitie voor Oekraïne moeten daardoor over zee verstuurd worden, en dat duurt langer.

Patriots

Daarnaast stelt Amerika de wapenpakketten voor Oekraïne samen. Het zou kunnen dat toekomstige pakketten niet de wapens bevatten waar Oekraïne om vraagt, zoals Patriot-raketten.

In het Midden-Oosten zijn inmiddels 2400 van die raketten afgeschoten, terwijl de jaarlijkse productiecapaciteit maar 650 stuks is, rekende Kamerlid Piri voor. Net als minister Berendsen ziet ze daarin de noodzaak om binnen Europa te werken aan alternatieven voor de Amerikaanse wapensystemen. Toch onderstreepte Berendsen dat het belangrijk is om de VS "ook aan de oostkant van Europa te houden".

Dat ziet zijn partijgenoot Bontenbal, leider van het CDA, net zo. "We hebben de steun van Amerika nodig om Oekraïne te kunnen blijven helpen. Als Oekraïne het niet vol kan houden, dan zouden de gevolgen daarvan ook heel slecht zijn voor Europa."

Als Washington toch de beloofde wapens naar het Midden-Oosten stuurt, dan zou er wat Bontenbal betreft "een stevig gesprek" gevoerd moeten worden door de EU met het Witte Huis. "Maar de vraag is wat de president van Amerika zich daar dan van aantrekt."

CDA: steeds minder begrip voor oorlog Iran

Europa is volgens hem in deze situatie terechtgekomen doordat we onze eigen veiligheid niet op orde hebben en daarom afhankelijk zijn van de VS met zijn wispelturige president Trump. "Het is op eieren lopen", zegt Bontenbal, die ook steeds minder begrip heeft voor de oorlog die Trump begonnen is tegen Iran.

"De afgelopen weken hebben we gezien dat de doelen van de oorlog nog steeds niet heel duidelijk zijn, net als de exit-strategie."

BBB-senator Robert van Gasteren, die vrijdag publiekelijk brak met de partij, is uit de fractie gezet. Fractievoorzitter Ilona Lagas wil geen mensen in de Eerste Kamerfractie die geen lid zijn van de BBB.

Van Gasteren zei vrijdagavond, op een tumultueuze BBB-bijeenkomst, op het podium zijn lidmaatschap op. Hij zei daarbij dat hij wel in de senaatsfractie wilde blijven "om het BBB-geluid te laten horen".

Lagas heeft vanmorgen in de fractievergadering laten weten dat daar geen sprake van kan zijn. "Laat ik hier helder over zijn: wie BBB vertegenwoordigt in de Eerste Kamer, is lid van BBB."

Ze stelt dat het lidmaatschap voor BBB geen formaliteit is "maar een wezenlijk onderdeel van de gezamenlijke verantwoordelijkheid en verbondenheid met de partij en haar leden".

Married At First Sight-effect

De fractie heeft Van Gasteren vanmorgen verzocht om zijn BBB-zetel terug te geven. Volgens fractievoorzitter Lagas heeft hij laten weten dat hij daar nog deze week een besluit over neemt.

Lagas zei vanmiddag tegen de pers dat ze het "een vreselijk besluit" vond om Van Gasteren uit de fractie te zetten. Inhoudelijk waren er wat haar betreft geen meningsverschillen.

Ze spreekt van een soort Married At First Sight-effect. In 2023 werd de nog nieuwe partij BBB ineens de grootste partij in de Eerste Kamer "en dan weet je niet met wie je komt te zitten".

Als Van Gasteren besluit om door te gaan als senator en zijn zetel mee te nemen, heeft de BBB-senaatsfractie er nog elf over. Aanvankelijk waren dat er zestien.

Er hebben zich, voor Van Gasteren, vier senatoren afgesplitst: twee sloten zich aan bij D66, één stapte over naar Forum voor Democratie en één ging door als zelfstandig senator.

Twintig fracties in senaat

Op de BBB-bijeenkomst van afgelopen vrijdag keerde oud-minister Keijzer BBB de rug toe. Ze was in februari al uit de Tweede Kamerfractie gestapt.

Een groot aantal leden, onder wie veel prominenten, wilde door middel van mediation nog kijken of Keijzer terug kon komen, maar dat gaat dus niet gebeuren.

In het weekend werd bekend dat ook oud-Tweede Kamerlid Claudia van Zanten en oud-bestuurslid Florian Huiskamp zich van de BBB hebben afgekeerd.

BBB was na de verkiezingen in 2023 de grootste fractie in de Eerste Kamer, maar is ingehaald door GroenLinks-PvdA die nog altijd veertien zetels heeft.

Zolang Van Gasteren de knoop over zijn zetel nog niet heeft doorgehakt, vormt hij de twintigste fractie in de Eerste Kamer. Daarmee is het oude record van negentien senaatsfracties verbroken.

Fractievoorzitter Lagas durft niet uit te sluiten dat nog meer Eerste Kamerleden de BBB-fractie verlaten. Toen ze daar vanmorgen in de fractievergadering naar vroeg bleef het volgens haar stil.

Een week nadat een Kamermeerderheid ertegen stemde, schrijft minister Sjoerdsma (D66) dat hij de steun aan de UNRWA nog dit jaar wil herstellen. De minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking licht dat toe in een brief aan de Kamer, die bij een aantal partijen verbazing en irritatie wekt.

De UNRWA is een organisatie van de Verenigde Naties die sinds 1949 noodhulp, medische hulp en onderwijs aan Palestijnse vluchtelingen in het Midden-Oosten biedt.

Gezien de actuele situatie in Gaza is het volgens Sjoerdsma "van groot belang" dat alle mogelijke hulp zo "efficiënt en effectief mogelijk de mensen in Gaza en de bredere regio kan bereiken". Met de huidige situatie is VN-organisatie UNRWA volgens hem hard nodig omdat die de infrastructuur en het netwerk heeft om de Palestijnen te bereiken, aldus Sjoerdsma.

De Nederlandse steun aan de UNRWA werd sinds 2024 afgebouwd van 19 naar 11 miljoen, met het doel tot 2030 nog verder af te bouwen.

Een Kamermeerderheid twijfelde toen aan de onpartijdigheid van de VN-organisatie die mogelijk te veel vervlochten was met de Palestijnse terreurbeweging Hamas. Negen medewerkers van de UNRWA werden ontslagen vanwege mogelijke betrokkenheid bij de aanslagen op 7 oktober 2023. Een later onderzoek concludeerde dat er geen bewijs was dat UNWRA banden heeft met Hamas, maar dat de organisatie wel maatregelen moest nemen om de neutraliteit te versterken. Dit laatste onderzoek richtte zich meer in algemene zin op de neutraliteit van de UNRWA en niet op individuen.

Volgens Sjoerdsma is dat proces om de neutraliteit te versterken nu aan de gang en is de nood zo hoog dat hulp via de UNRWA wegens gebrek aan alternatieven weer meer gesteund moet worden. In de brief schrijft Sjoerdsma dat het kabinet de hulp nog dit jaar wil terugbrengen naar 19 miljoen. In een toelichting tegen de NOS zegt het ministerie dat de minister dat bij de najaarsnota wil regelen.

'Inzetten op bredere hulp'

Wat Sjoerdsma betreft moet er tegelijk ook ingezet worden op "meer en bredere hulp" omdat het "onwenselijk is als de hulp structureel van één organisatie komt". Daarom steunt het kabinet ook andere VN-organisaties en de Rode Kruis- en Halve Maanbeweging, schrijft de minister.

Israël beschouwt de UNRWA als partijdig en blokkeerde alle hulpverlening. Het internationaal gerechtshof oordeelde vorig jaar dat Israël de hulp in Palestijnse gebieden wel moet toelaten.

Sjoerdsma schrijft dat het hulpgeld "onder geen enkel beding" bij terroristische groeperingen zoals Hamas terecht mag komen. Op de vraag hoe dat te controleren valt wijst het ministerie op de internationale onderzoeken die gedaan zijn en verbeterprocessen die lopen.

'Sluw gespeeld' en 'onnavolgbaar'

Opmerkelijk is dat de begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voor komend jaar vorige week juist in de Tweede Kamer is aangenomen. Daar gebeurde iets bijzonders: D66, die eerder met GroenLinks-PvdA en Partij voor de Dieren een voorstel had om de steun aan de UNRWA te hervatten, trok die steun in.

"Die overweging moesten we als regeringspartij maken om de begroting aangenomen te krijgen" zegt D66 vandaag in een toelichting aan de NOS. SGP en JA21 zijn namelijk tegen het plan om de steun te hervatten, waardoor de totale begroting weggestemd dreigde te worden. In een reactie zegt D66 nu "heel blij te zijn" met het besluit van de minister.

Het kabinet lijkt hiermee al slalommend de begroting langs eerst rechts en later links te willen krijgen, wat tot geïrriteerde reacties in de Kamer leidt.

Hoewel inhoudelijk voorstander van het plan is GroenLinks-PvdA-Kamerlid Kröger niet te spreken over de gang van zaken. "Vorige week nog monsterbezuinigingen op alle ontwikkelingshulp samen met rechts. Onze voorstellen werden weggestemd. Nu alsnog het voornemen om de UNRWA te steunen. Onnavolgbaar."

JA21 en SGP willen opheldering van het kabinet over hoe dit gaat. Op X zegt SGP-leider Stoffer dat hij en JA21 niet begrijpen waarom een week nadat de Kamer dit voorstel afwees de minister met dit plan komt. "Onbegrijpelijk dat dit minderheidskabinet zijn eigen zin doordrijft, alsof er geen stemming heeft plaatsgevonden".

JA21 noemt het op X "sluw gespeeld door de minister". De partij noemt het "niet bevorderlijk voor de samenwerking".

Na een promotieonderzoek gericht op de praktijk moeten ook hbo'ers een doctorstitel kunnen halen. Dat wil minister van Onderwijs Letschert (D66) regelen met een nieuwe wet. Daarvoor zou dan een nieuwe titel in het leven worden geroepen: Professional Doctor (PD).

Tegelijk regelt het wetsvoorstel een andere nieuwe titel: Engineering Doctor (EngD). Die graad is bedoeld voor technologische ontwerptrajecten aan universiteiten.

De twee nieuwe promotietrajecten zijn nu al mogelijk als proef, maar zijn nog niet erkend als doctorsgraad. De invoering is volgens Letschert "een missend puzzelstukje". Het PD-traject moet net als het al bestaande universitaire PhD-traject in principe vier jaar duren, het EngD-traject kan na twee jaar afgerond zijn.

Direct toepasbaar

Promoveren aan de universiteit betekent wetenschappelijk, vaak theoretisch onderzoek doen onder leiding van een hoogleraar. Het hbo-promotietraject moet juist meer op de praktijk gericht zijn, al dan niet in samenwerking met het werkveld.

"Praktijkgericht onderzoek is van grote waarde om ons oplossingen te leveren voor maatschappelijke problemen, en is vaak direct toepasbaar voor bijvoorbeeld bedrijven", zegt Letschert. "Ik vind het belangrijk om zulk onderzoek echt te waarderen."

Als de wet wordt goedgekeurd door de Eerste en Tweede Kamer, moeten de eerste kandidaten in het studiejaar 2027-2028 aan hun hbo-promotietraject kunnen beginnen.

Graden?

Met de wetswijziging komen er twee officiële graden bij in het onderwijs: PD en EngD. Een graad is een internationaal erkende titel die je haalt als je een opleiding of onderzoek afrondt. Bekende voorbeelden zijn Doctor, Master en Bachelor.

Mona Keijzer keert BBB definitief de rug toe en zegt haar lidmaatschap op. Dit maakte ze bekend vlak voor de stemming over een motie voor een onafhankelijke bemiddelaar. "Ik kan niets anders doen dan afscheid nemen", zei ze in een korte toespraak op de extra Algemene Ledenvergadering in Barneveld.

Ze zegt dat er een gebrek aan vertrouwen is bij de partijtop en dat mediation dan niets uithaalt. "Er moet een open en eerlijk gesprek zijn, anders heeft een gesprek geen zin." Ze blijft wel actief in de Tweede Kamer. Na haar mededeling verliet ze de zaal.

De extra ledenvergadering stond in het teken van de onrust die er de afgelopen weken is ontstaan. Een groeiende groep BBB'ers uitte openlijker kritiek op het bestuur en de partijtop. In een brandbrief, ondertekend door een groep van meer dan 120 partijprominenten, werd begin maart aangedrongen op tal van maatregelen om de koers van de partij te veranderen.

Keijzer verliet eind februari de BBB-fractie. Ze werd niet, zoals ze verwachtte, aangewezen als opvolger van fractievoorzitter Van der Plas. Zonder haar medeweten was mede-Kamerlid Henk Vermeer daarvoor aangewezen. Keijzer besloot daarom alleen verder te gaan als eenmansfractie in de Tweede Kamer.

De partijprominenten, onder wie voormalige Kamerleden, bewindslieden, Provinciale Statenleden en Eerste Kamerleden drongen aan op mediation om te kijken of Keijzer terug wil, maar dat gaat dus niet gebeuren.

Deze week slonken de kansen op een terugkomst van Keijzer nog verder. Vermeer zei twee dagen geleden tegen Nieuwsuur dat hij niet van plan was om het stokje over te dragen aan het vertrokken BBB-lid. En Kamerlid en voormalig landbouwminister Wiersma zag het ook niet zitten. "Praten kan altijd, maar verzoenen is iets anders."

Moddergooien

Op de ledenvergadering kwam ook stevige kritiek op de brievenschrijvers, omdat de partij hiermee in een slecht daglicht werd gezet. "Stop met moddergooien", was een verzoek van leden uit de zaal.

De leden konden via een computer aangeven welke oorzaken zij zien voor de onrust in de partij. Woorden als 'Mona', 'onduidelijkheid', 'ego' en 'haantjesgedrag' vielen. Er komt wel een onafhankelijke evaluatie van de verkiezingen.

Ook willen leden inspraak bij de koers en de nieuwe partijleider kunnen kiezen. De leden zien Henk Vermeer als interim-partijleider en fractievoorzitter van BBB in de Tweede Kamer, en vinden dat er snel een ledenvergadering moet komen om te bepalen wie de partijleider wordt. Het bestuur wil dat niet, maar 51 procent van de leden wel. Het bestuur komt later terug op dit voorstel.

Politiek verslaggever Arjan Noorlander:

"Het is onduidelijk hoe het verder gaat. Sommige leden hier hebben de zaal verlaten en zijn met elkaar in gesprek over wat ze gaan doen. Blijven ze bij BBB of volgen ze Mona Keijzer, die heeft aangekondigd in de politiek te blijven?

Er dreigt een partijsplitsing op dit moment. Want ook in de BBB-fractie in de Eerste Kamer is het niet duidelijk of er nog meer senatoren zullen vertrekken.

BBB haalde drie jaar geleden een grote verkiezingswinst en kwam in alle provincies in het bestuur, maar nu is het een partij die in tweeën uit elkaar dreigt te vallen."

BBB-geluid

Het Eerste Kamerlid Robert van Gasteren is zo ontevreden over de gang van zaken dat hij ter plekke op het podium zijn lidmaatschap opzegde. Hij wil wel in de BBB-fractie in de Eerste Kamer blijven "om het BBB-geluid te laten horen". Zijn voorstel zorgde voor verwarring en het is nog niet zeker of hij kan aanblijven in de fractie van een partij waarvan hij geen lid is. Daar wordt aanstaande dinsdag in de fractievergadering over gepraat.

Wat gaat de politiek doen aan de torenhoge benzineprijzen en energiekosten als gevolg van de oorlog in het Midden-Oosten? Dat was de grote vraag bij het debat afgelopen woensdag. Marleen en Joost zagen dat de Kamer er niet echt uitkwam.

En wat voor rol speelde Forum voor Democratie tijdens dit debat, nu de partij veel stemmen heeft gekregen bij de Gemeenteraadsverkiezingen?

Er is een nieuwe politieke partij, tenminste, GroenLinks en PvdA gaan verder onder één naam: Progressief Nederland, of kort gezegd Pro. Wat is de impact van deze nieuwe partij op de Nederlandse politiek?

Podcast

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister.

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

GroenLinks-PvdA heeft een nieuwe naam: Progressief Nederland. De fusiepartij wil vooruit. Maar helpt de "rebranding" de partij zelf ook vooruit?

Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Journalist Coen van de Ven volgt voor De Groene Amsterdammer al jaren de fusie van GroenLinks en PvdA en schreef er het boek Een links verhaal over. Hij vertelt in de podcast hoe hij een nieuwe partij ziet ontstaan met een lange geschiedenis. Een geschiedenis die z'n invloed zal hebben op de toekomst van Progressief Nederland.

Kiezers van voorheen GroenLinks en PvdA reageren ook. Wat vinden zij van de nieuwe naam, en belangrijker: wat verwachten ze van de nieuwe partij?

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Lokale partijen hebben bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen geen duidelijke winst geboekt, maar zijn nagenoeg stabiel gebleven. De circa 200 zetels groei die eerder werden gemeld, blijken er slechts 15 te zijn, op een totaal van bijna 3400. Dat bleek vandaag uit een nieuwe doorrekening van de prognoses door de NOS.

Hoe zit dit? In dit artikel leggen we uit hoe we werken op een verkiezingsavond, hoe we de prognose van de verkiezingsuitslag opnieuw analyseerden, hoe het kan dat zowel de lokale als de landelijke partijen zetels hebben gewonnen, en wat de rol is van de vergeten categorie 'overig'.

Hoe gaat de NOS te werk op een verkiezingsavond?

Om stipt 21.00 uur, bij het sluiten van de stembureaus, start een verkiezingsavond bij de NOS altijd met een eerste exitpoll die op basis van een schaduwverkiezing de uitslag voorspelt.

Daarna is het wachten op de eerste gemeenten die hun daadwerkelijk getelde stemmen doorgeven aan de ANP Verkiezingsdienst. Die dienst verzamelt alle uitslagen, zet ze in een database en deelt die met redacties zoals die van ons (en trouwens ook met de nieuwsredactie van het ANP zelf). De Verkiezingsdienst maakt ook een berekening van de uiteindelijke zetelverdeling.

Wat doen we daarna met die getelde stemmen?

Van alles. We geven ze overzichtelijk weer in een uitslagentool, waarin je bijvoorbeeld de uitslag in je eigen gemeente kan opzoeken of juist naar het landelijke beeld kan kijken. En we bespreken en duiden de uitslagen in onze berichtgeving online en in de live-uitzendingen op radio en televisie.

Bij gemeenteraadsverkiezingen kijken we daarbij zowel naar de resultaten van individuele partijen per gemeente, als meer overkoepelend naar de optelsom van gemeenten en naar - en daar komt hij - hoe de verhouding is tussen landelijke en lokale partijen.

Wat is er nu anders dan vorige week?

Dat zit hem in die twee algemene categorieën: 'lokaal' en 'landelijk'. In de uitslagendata worden álle partijen die aan de gemeenteraadsverkiezingen meedoen ingedeeld in een van die twee groepen. En voor wie vorige week naar de twee tabellen keek, leek de conclusie duidelijk dat lokale partijen met een toename van ongeveer 200 zetels hun opmars bij de verkiezingen van 2022 hadden voortgezet.

Maar dat was buiten de derde categorie gerekend: 'overig'. In die categorie worden partijen weggeschreven die deze verkiezingen niet meer meedoen. Niemand kijkt normaal gesproken op verkiezingsavond goed naar 'overig'. Want ja, die partijen doen niet meer mee.

Alleen bij deze gemeenteraadsverkiezingen blijkt nu die 'vergeten' groep toch het verschil te maken, omdat de uitslagen van 2022 en 2026 erg dicht bij elkaar uitkwamen. En omdat er relatief veel lokale partijen in die categorie zaten. Virtueel zetelverlies door partijen die niet meer meededen, is niet meegenomen in de berekening.

Dit keer zaten er na de stembusgang ruim 280 zetels in 'overig'. Uit onze berekening blijkt nu dat 182 daarvan 'lokale' zetels waren. En nu komt het: waar het in eerste instantie leek alsof de lokale partijen 197 zetels hadden gewonnen, blijven er na aftrek van die 182 verloren zetels 'slechts' 15 over.

Waarom bestaat die groep 'overig' dan eigenlijk?

Die categorie is er om tijdens de uitslagenavond snel overzicht te kunnen bieden van de uitslagen in gemeenten, zonder (soms ellenlange) lijsten partijen die nu niet op het stembiljet stonden. Voor veel verkiezingen werkt dit goed. Zo zijn bij de Tweede Kamerverkiezingen de stembiljetten bijna overal gelijk, en heb je niet de grote wisselingen van partijen per gemeente die nu plaatsvonden.

Dit werkt dus minder goed als je wilt meten hoe "blokken" partijen, zoals de lokalen bij gemeenteraadsverkiezingen, hebben gepresteerd. Het goed vergelijken van die uitslagen is veel handwerk.

Maar welke groep 'won' dan wel bij de verkiezingen?

Het beeld dat de lokale politieke partijen bij deze verkiezingen een duidelijke overwinning hebben behaald moet dus worden bijgesteld, omdat die winst heel summier blijkt. Daar komt bij dat als je toch naar winst en verlies wil kijken, de groep landelijke partijen nog iets meer is gegroeid: 83 zetels in de plus. Ook niet veel, dus al met al een heel stabiel beeld.

Allemaal een beetje winnaar dus? Ja, dat komt doordat er dit jaar landelijk zo'n 100 raadszetels extra te verdelen waren. Het aantal zetels per gemeente wordt namelijk bepaald aan de hand van het aantal inwoners. Als een gemeente groeit, krijgt de raad extra zetels, en bij krimp omgekeerd. Dat maakt het vergelijken van uitslagen door de jaren heen lastig.

En wat maakt dit allemaal uit?

Dit artikel legt nader uit waarom het beeld van vorige week, dat de lokale partijen als categorie als winnaar uit de verkiezingen kwamen, niet helemaal correct is. Belangrijke notie daarbij is dat dit uiteindelijk een detail is, omdat het natuurlijk draait om de uitslagen per gemeente en van individuele partijen in die gemeenten. Aan de lokale uitslagen verandert dit alles helemaal niets.

Wat betekent het voor onze berichtgeving van vorige week?

Voor de uitslagen op gemeenteniveau, of het beeld van winst of verlies van individuele partijen, dus niets. En daar was vorige week veel van onze berichtgeving en duiding op gebaseerd. Het NOS Journaal van 20.00 uur opende op de dag na de verkiezingen bijvoorbeeld met de tekst: "340 gemeentes deden mee aan de verkiezingen. Met nu 340 verschillende uitkomsten...". Dat is precies wat het is.

Maar verschillende momenten - op radio, tv of online - spraken we, net als andere media, ook over een globaal beeld van lokale partijen die wonnen of "hun opmars van vorige verkiezingen doorzetten". Dat is dus niet helemaal zo. Met de kennis van nu zouden we hebben gesproken van "stabiel gebleven". Bij ons online bericht plaatsen we daarom een kader met uitleg.

Verandert dit nog iets aan de werkwijze van de NOS?

Deze situatie doet zich bij de gemeenteraadsverkiezingen van dit jaar voor het eerst voor, maar leidt ertoe dat we de werkwijze rond het verwerken van uitslagen op een verkiezingsavond nog een keer goed gaan evalueren en waar nodig aanpassen. Daarbij werken we nauw samen met de ANP Verkiezingsdienst.

Heb je hier nog meer vragen over? Dan zijn we te bereiken via publieksreacties@nos.nl.