Meer dan vijftig maatschappelijke organisaties, waaronder Natuurmonumenten, de Vlinderstichting en de Parkinson Vereniging, maken zich grote zorgen over aangekondigde versoepelingen voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen. De Europese Commissie kondigde eergisteren een vereenvoudiging van de regels aan voor boeren en tuinders. Volgens de Commissie levert het een miljardenbesparing op voor boerenbedrijven en de overheid.

Maar de organisaties willen dat het Nederlandse kabinet zich gaat verzetten tegen de plannen. Ze zijn slecht voor de biodiversiteit en er zijn steeds meer aanwijzingen dat pesticiden een rol spelen bij het ontstaan van ziektes als parkinson, ALS en kanker. Dat zeggen ook wetenschappers.

Door de versoepeling van de regels krijgen sommige middelen sneller een toelating voor onbepaalde tijd. Stoffen die aantoonbaar giftig zijn, mogen ook nog langer gebruikt worden: de overgangstermijn waarbinnen ze afgebouwd moeten worden, wordt als het aan de Commissie ligt verlengd van achttien maanden naar drie jaar.

Daarnaast wordt het ook weer mogelijk om landbouwgif te spuiten met behulp van drones. De stoffen worden daardoor veel minder gericht verspreid. Met alle gevolgen van dien, zeggen de organisaties.

Verslechtering

"We hadden gehoopt op vooruitgang, maar we krijgen nu een verslechtering", zegt Petra van de Putten-Clauwens. Ze is 41 en heeft de ziekte van Parkinson. Ze overhandigde vanmorgen, samen met andere patiënten, een petitie aan Kamerleden die landbouw in hun portefeuille hebben.

Het is op dit moment niet een-op-een aan te tonen dat parkinson bij iemand veroorzaakt is door bestrijdingsmiddelen, maar de aanwijzingen voor een verband worden wel steeds sterker. De Nijmeegse professor Bas Bloem is ervan overtuigd dat de ziekte een wereldwijde pandemie wordt als we niets doen aan het gebruik van pesticiden. Ook zijn naam staat onder de brandbrief en de petitie.

Van de Putten-Clauwens heeft de voor parkinson kenmerkende tremor, maar heeft ook andere symptomen die minder zichtbaar zijn. Omdat ze veel moeite kreeg met concentreren en multitasken, moest ze stoppen met werken. Volgens haar worden zelfs nog jongere mensen dan zij getroffen door de snelst groeiende hersenziekte ter wereld.

Het Europees Parlement en de lidstaten moeten het voorstel van de Europese Commissie nog goedkeuren. Dat staat al gepland voor begin volgend jaar en daarom moeten de Tweede Kamer en het kabinet nú handelen, vinden de organisaties.

D66 en GroenLinks-PvdA hebben een motie ingediend waarin demissionair minister Wiersma wordt opgedragen om in Brussel te pleiten tegen de voorgenomen versoepeling. Het is de bedoeling dat er vandaag nog over de motie wordt gestemd.

Glyfosaat

In 2023 sprak de Tweede Kamer zich uit tegen het nog langer toestaan van het bestrijdingsmiddel glyfosaat, waarvan ook aanwijzingen zijn dat het ziekteverwekkend is. Maar de toenmalige landbouwminister Adema besloot de Kamer niet te volgen en zich te onthouden van stemming in de EU. Het middel is nog steeds toegestaan.

Zijn opvolger Wiersma (BBB) stelt zich tot nu toe op het standpunt dat niet onomstotelijk bewezen is dat de middelen gevaarlijk zijn. Maar D66-Kamerlid Podt vindt dat de minister het zekere voor het onzekere moet nemen en tegen moet stemmen. "Als wij als Kamer haar dat opdragen, dan heeft ze daar niet veel keus in."

Het ziet ernaar uit dat het voor boeren nog even onzeker blijft aan welke mestregels zij moeten voldoen. Het demissionaire kabinet wilde in een Kamerdebat, tot grote frustratie van verschillende fracties, niet duidelijk maken welke kant het opgaat.

De Tweede Kamer ging in debat met het kabinet over de knallende ruzie die daar is ontstaan over de nieuwe mestregels die minister Wiersma van Landbouw (BBB) op 1 januari wil laten ingaan. Ze moeten zowel voor schoner water zorgen als voor meer ruimte voor boeren om mest uit te rijden waar dat kan. Nederland voldoet nu al niet aan de waterkwaliteitseisen.

In de discussie staat Wiersma van Landbouw (BBB) tegenover de minister van Waterstaat Tieman (BBB), staatssecretaris van Waterstaat Aartsen (VVD) en de VVD-bewindspersonen in het kabinet. Die geloven volgens verschillende politieke bronnen niet dat het water schoner wordt als boeren meer mest mogen uitrijden.

De Kamer wilde weten waar de discussie in het kabinet inhoudelijk over gaat. Werkt het kabinet aan regels die het water inderdaad schoner kunnen maken, zoals Nederland binnen de EU heeft afgesproken? Of drukt Wiersma er een versoepeling doorheen waardoor het nieuwe kabinet voor vier jaar aan 'vervuilender' mestbeleid vast zit?

Geen antwoord

Op alle vragen wilden de drie bewindspersonen geen antwoord geven "omdat het kabinet nog bezig is met de besluitvorming en het maken van een goede belangenafweging", was het antwoord dat bij herhaling werd gegeven.

De ChristenUnie kon nog een oplossing bedenken, waar waarschijnlijk een meerderheid in de Kamer voor is. En dat is het demissionaire kabinet oproepen gewoon maar even helemaal niets te doen, zodat de mestregels van dit jaar doorlopen in volgend jaar. Het nieuwe kabinet kan dan de knoop doorhakken over de waterkwaliteit.

Daarover wordt later vandaag gestemd.

In 14 van de 32 gemeenten waarin de PVV in de raad was verkozen, is de fractie sinds de vorige gemeenteraadsverkiezingen niet meer dezelfde. PVV-raadsleden zijn daar opgestapt, overgestapt of een eigen fractie begonnen, vaak uit onvrede over het contact met de landelijke partij.

In zes van die gemeenten (Dordrecht, Emmen, Maastricht, Purmerend, Urk en Utrecht) heeft de PVV helemaal geen raadsleden meer. Van de 63 gemeenteraadszetels die de PVV in totaal had, zijn er twaalf verdwenen. Dat blijkt uit een inventarisatie van Nieuwsuur.

Vooral nadat de PVV-kandidatenlijsten voor de komende gemeenteraadsverkiezingen bekend werden, ontstond er veel rumoer. In bijvoorbeeld Nissewaard komen twee van de drie overgebleven raadsleden niet meer opdagen sinds ze weten dat ze niet herkiesbaar zijn.

In Venlo werd fractievoorzitter Donald Fijnje na acht jaar van de PVV-kieslijst gehaald, zonder toelichting. Hij besloot zich af te splitsen en een eigen fractie te beginnen. "Als je op deze wijze wordt weggezet, doet dat wat met een mens", zegt hij tegen Nieuwsuur. "Wilders doet mij en de mensen van Venlo tekort als je niet uitlegt waarom je die keuze maakt."

PVV-Kamerleden in Den Haag coördineren per regio wie er op de lokale lijsten komen, en op welke plek. Zo is Kamerlid René Claassen verantwoordelijk voor de kandidatenlijsten in Limburg. Hij zegt tegen Nieuwsuur niet te weten waarom Fijnje niet terugkeert op de kieslijst. "Ik zorg alleen dat het in goede banen wordt geleid, maar de keuze voor de kandidaten wordt door iemand anders gemaakt." Op de vraag of die persoon PVV-leider Geert Wilders is, antwoordt hij: "Dat zou zomaar eens kunnen."

Wilders wilde niet reageren op vragen van Nieuwsuur over de gemeenteraadsverkiezingen.

'Veel geschreeuw'

Deze week stopte ook het Heerlense PVV-raadslid Paul Hoogers. Hij stapt over naar Forum voor Democratie. Tegen dagblad De Limburger zegt hij zich niet te kunnen vinden in de landelijke lijn van de PVV. "De PVV is een lege huls geworden. Veel geschreeuw, maar er wordt niet geleverd."

In de gemeente Twenterand splitste Yvonne Spijker zich af van de PVV-fractie omdat ze lager op de kieslijst was gezet. "Ergens is het ook bevrijdend om opnieuw te beginnen", zegt ze tegen de regionale omroep Oost. "Bij de PVV heb je je aan de landelijke lijn te houden."

In Emmen stapte in augustus Klaas Bosma over naar een lokale partij nadat zijn collega eerder al was gestopt. "Ik had steeds meer moeite met het feit dat alles binnen de partij wordt bepaald door één man: Geert Wilders", zegt Bosma tegen RTV Drenthe.

Geen contact

Het schort vooral aan de communicatie tussen de landelijke partijtop en de lokale afdelingen, zegt Fijnje. Hij zegt zelden iets van Wilders te hebben gehoord over politieke plannen. "Ook de Tweede Kamerleden hebben geen contact met lokaal. Dat is heel vervelend. Het zou erg helpen als je met iemand vanuit Den Haag iets kon afstemmen."

Diezelfde ervaring had René Betsch, voormalig PVV-raadslid in Maastricht. Hij stapte in 2023 over naar een lokale politieke partij. "Ik heb in 2018 mijn eerste vraag uitgezet voor informatie vanuit Den Haag. Ik wacht nog steeds op het antwoord."

PVV won 63 raadszetels

De PVV doet sinds 2010 mee aan de gemeenteraadsverkiezingen. In 2022 deed de partij in 32 gemeenten mee, en won toen 63 raadszetels. Ter vergelijking: het CDA, destijds de grootste landelijke partij, kreeg zo'n 1100 zetels.

Bij de verkiezingen in maart 2026 doet de PVV in ongeveer 40 gemeenten mee. De wens was 58.

Arnhem, Urk en Purmerend vielen na 2022 af. Opvallend, want in Arnhem protesteerden Wilders en de PVV tegen 'Arnhemmistan'. In Urk ging Wilders regelmatig op bezoek, maar toch verbrak de fractie de banden met de landelijke partij.

Contact tussen de landelijke PVV en de lokale afdelingen is er nauwelijks, zegt Betsch. "De partij bestaat op lokaal gebied alleen in naam. Je krijgt de naam PVV als merk mee. Er zijn maar een paar standpunten. De rest mag je zelf invullen, als het maar de lijn is van de PVV."

Er was altijd één moment dat Donald Fijnje wél iets hoorde van de partijtop. "Als Geert naar Venlo komt, dan wordt er gebeld: ga het even regelen. Anders wordt er gedreigd: dan kom je niet op de lijst."

Fijnje vindt dat de partij moet veranderen en een ledenstructuur moet krijgen. "Zodat je met je mede-PVV'ers op z'n minst kunt overleggen." Betsch beaamt dat. "Leden kunnen aangeven welke kant een partij op moet. Zo leg je je oor te luisteren bij je achterban. De PVV doet dat niet."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Geert Wilders heeft de gemeenteraadsverkiezingen nooit erg serieus genomen. Het duurde jaren voordat de beweging in meer dan twee gemeenten meedeed. Wilders vreesde in die beginjaren vooral dat onervaren raadsleden problemen zouden opleveren voor de partij.

Ook nu nog is de deelname van de PVV, zeker voor een van de grootste fracties in de Tweede Kamer, zeer beperkt. Voor Wilders zijn de gemeenteraadscampagnes nog altijd vooral een uithangbord om zijn landelijke verhaal over migratie over het voetlicht te brengen.

Dat is ook nu de kritiek vanuit verschillende gemeentelijke PVV-fracties; Wilders heeft uiteindelijk weinig aandacht voor de mensen die lokaal voor de partij actief zijn."

Kijk ook deze analyse over hoe Geert Wilders zijn partij leidt:

In het kabinet is er al weken gedoe over en vanavond bespreekt de Kamer ze: de mestplannen van BBB-minister Wiersma van Landbouw. Vorige week berichtte de NOS dat er binnen het kabinet flinke onenigheid over is, gisteren besloot een Kamermeerderheid dat er met spoed een debat moest komen. Maar waar gaat het eigenlijk over?

Het draait allemaal om het achtste zogenoemde actieprogramma nitraatrichtlijn. Dit programma wordt elke vier jaar opnieuw vastgesteld, en moet ervoor zorgen dat er niet te veel stikstof uit de landbouw in het water terechtkomt. Het nieuwe programma dat demissionair minister Wiersma voorstelt, zorgt daar volgens deskundigen, waterschappen en ambtenaren onvoldoende voor. Toch wil ze het doorzetten.

Weerstand

Maar daar is binnen het kabinet weerstand tegen. Haar partijgenoot, minister van Waterstaat Tieman, die medeverantwoordelijk is, lag wekenlang dwars. Uiteindelijk gaf hij toe, volgens bronnen onder zware druk van de BBB-top, maar die partij ontkent dit. Zijn staatssecretaris, VVD'er Aartsen, gaf niet toe. Daardoor is er nog altijd geen besluit genomen, terwijl de nieuwe regels op 1 januari zouden moeten ingaan.

Wiersma wil met haar plannen de regels voor boeren versoepelen op plekken waar de waterkwaliteit goed is. Die boeren zouden mest en bestrijdingsmiddelen dichter langs sloten en water mogen gebruiken. Vanwege de slechte waterkwaliteit in ons land gelden daar nu nog ruimere bufferstroken. In sommige gevallen zouden boeren onder voorwaarden ook meer mest mogen uitrijden. "Neem maatregelen daar waar ze nodig zijn", is daarbij haar standpunt.

Kort na het aantreden van Tieman in de zomer kwamen de plannen van zijn Landbouw-collega Wiersma voor het eerst op zijn bureau. Hij heeft toen twee aanvullende eisen gesteld, over de waterkwaliteit en over overbemesting. Aan beide aanvullende eisen is niet voldaan.

Wel heeft Wiersma haar plannen nadien verder uitgewerkt. Ze heeft versoepelingen toegevoegd, zowel over hoeveel mest er op de bodem mag worden aangebracht als waar de regels gelden. Nadat de effecten hiervan waren berekend, kwam er een stroom van kritiek op gang. Hiermee heeft Wiersma volgens Tieman en Aartsen onvoldoende gedaan.

Laatste benen

In een document van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat uit november, in handen van de NOS, staat dat ambtenaren waarschuwen dat de waterkwaliteit door het programma "onvoldoende zal verbeteren en in veel gebieden zal verslechteren". Ook waarschuwen ze, op basis van experts, dat de uitstoot van stikstof door de plannen zal toenemen. Saillant is dat de Tweede Kamer dit document niet heeft gekregen.

Daarbij waarschuwen ook de Europese Commissie en de landsadvocaat voor grote problemen als de plannen van Wiersma doorgaan.

En daar is een aanzienlijk deel van de Kamer gevoelig voor. De formerende partijen D66 en CDA lieten vorige week weten niets te zien in de voorgestelde versoepelingen. CDA-leider Bontenbal zegt vandaag dat het debat erop wijst "dat het kabinet op zijn laatste benen loopt en dat de verhoudingen niet goed zijn". D66-leider Jetten zegt te hopen dat er geen grote besluiten worden genomen. "Dat is erg onverstandig." De vrees is dat als dit plan doorgaat, het nieuwe kabinet er voor vier jaar aan vastzit.

Verkeerde weg

GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren zijn ronduit boos over de plannen. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Bromet, die het debat heeft aangevraagd, zegt dat ze "verbijsterd" is door het "amateurisme". Kostic (PvdD): "Dit is gewoon de verkeerde weg". Maar er klinken ook andere geluiden aan de rechterzijde van de Kamer, namelijk dat dit veel te hoog wordt opgespeeld. Ondertussen is achter de schermen te horen dat er druk wordt gewerkt aan een compromis over de nieuwe richtlijn.

Vanavond, in het Kamerdebat genaamd 'Debat over de ruzie in het kabinet over mest', mogelijk meer daarover. Het debat begint rond 19.15 uur en naast Wiersma zijn ook Tieman en Aartsen erbij namens het kabinet. Overigens is de verwachting dat die laatste twee de kabinetsruzie niet willen meenemen naar de plenaire zaal van de Tweede Kamer, maar dat ze zich op de vlakte houden.

Live te volgen

Het debat is vanaf 19.15 uur live te volgen via een stream op NOS.nl

De pendelbus tussen Emmen en Ter Apel voor asielzoekers rijdt nog steeds gratis. Demissionair minister Keijzer van Asiel (BBB), die gisteren zei dat dat anders moet omdat ze vindt dat asielzoekers gewoon moeten betalen, baalt van dat gratis vervoer. Als de betrokken gemeenten de bus gratis blijven laten rijden, mogen ze zelf de kosten betalen, zegt Keijzer tegen de NOS.

De gemeenten zeggen tegen de NOS dat ze bezig zijn met onderzoek naar andere manieren om het vervoer te financieren, maar ze willen niet terug naar betaalde kaartjes op de bus.

Gisteren hekelde de minister het besluit van de gemeenten Westerwolde en Emmen om de buskaartjes gratis te maken. Keijzer vindt het oneerlijk tegenover andere bewoners en zei dat er een streep door het plan moet en dat asielzoekers gewoon voor de kaartjes moeten betalen.

Vanmorgen bleek de bus nog steeds gratis te pendelen, wat de vraag oproept wie er nu over gaat.

De gemeenten kondigden het gratis vervoer aan in de hoop een eind te maken aan de overlast op de bus. Asielzoekers die veel gebruikmaken van de bus, weigerden soms de ritprijs van 4,52 euro te betalen en misdroegen zich. Het aantal incidenten nam toe en de incidenten werden steeds heftiger.

Keijzer spreekt vandaag van een "heel vreemde situatie". Ze zegt dat er afspraken over de financiering zijn gemaakt. Volgens haar worden de kosten betaald uit een potje van Asiel en Migratie, haar ministerie. Ze roept de plaatselijke bestuurders op zich aan de afspraken te houden en de kaartjes niet gratis te maken. "Daar betaal ik in elk geval niet aan mee".

De minister moest voordat ze de NOS te woord stond eerst even laten uitzoeken in hoeverre ze wel over de kaartjes gaat.

Kijk hier hoe Keijzer vandaag reageert op de situatie:

Een woordvoerder van de gemeente Westerwolde zegt in een reactie tegen de NOS dat teruggaan naar aan de deur van de bus betaalde kaartjes geen optie is. "De minister wil dat er gewoon aan de deur wordt betaald maar de problemen die onze inwoners en buschauffeurs ervaren in het openbaar vervoer worden daarmee niet opgelost".

Volgens de woordvoerder gaan de gemeenten kijken of de kosten op een andere manier kunnen worden gedekt, door bijvoorbeeld leefgeld van asielzoekers in te houden. Ze willen daarover graag in gesprek met Keijzer, en nodigen haar uit om snel om tafel te gaan.

Ze willen dan ook graag met de minister overleggen hoe de overlast kan worden aangepakt. Een andere vorm van de financiering van het vervoer komt wat de gemeenten betreft dan ook op de agenda.

Een nipte meerderheid in de Tweede Kamer wil dat ons land zich aansluit bij het handelsverdrag tussen Europa en de Mercosur-landen. Over het verdrag tussen de Europese Unie en de Zuid-Amerikaanse landen Brazilië, Argentinië, Uruguay, Paraguay en Bolivia werd vorig jaar na 25 jaar onderhandelen een akkoord gesloten, maar Nederland heeft het verdrag nog niet ondertekend.

Vorig jaar stemde de Kamer nog tegen het verdrag, uit angst voor oneerlijke concurrentie. Zorgen waren er vooral om de Europese boeren. Nadat de EU het akkoord over het verdrag sloot benadrukte toenmalig minister Klever van Buitenlandse Handel dat het akkoord niet gelijk geldt voor Nederland en dat het eerst moet worden geratificeerd door alle leden van de EU.

De nieuwe Kamer steunt nu een voorstel van de VVD dat het demissionaire kabinet oproept het verdrag wel te ondertekenen, zodat de handel met Zuid-Amerika kan worden bevorderd. Het moet dan makkelijker en goedkoper worden om producten op elkaars markten te verkopen.

Voorrang op lithium

De EU is voor de vijf Zuid-Amerikaanse landen een van de grootste handelspartners. De handel tussen de EU en de Mercosur-landen is jaarlijks tientallen miljarden euro's waard en het akkoord beslaat een vijfde van de wereldeconomie. In de Zuid-Amerikaanse landen en de EU samen wonen zo'n 700 miljoen consumenten.

Wat regelt de EU-Mercosur-deal?

Het VVD-voorstel kreeg steun van 76 Kamerleden, terwijl 74 tegen stemden. Steun was er onder meer van D66, VVD, CDA en JA21. Ook Volt is positief, maar stemde nu tegen, omdat de partij nog een aantal vragen heeft over afzwakking van de ontbossingsverordening van de EU.

De zorgen van partijen die tegen stemmen gaan met name over de gevolgen van andere regels in Zuid-Amerika voor het klimaat en de vermeende oneerlijke concurrentie voor boeren in Europa. Volgens de Partij voor de Dieren zou Nederland met het ondertekenen van het verdrag "de deuren wagenwijd open zetten voor Zuid-Amerikaanse plofkip en kiloknallers". Ook vreest Kamerlid Theunissen "mensenrechtenschendingen en vernietiging van het Amazonewoud".

SP-Kamerlid Dobbe ziet het verdrag als een "neoliberaal verdrag" dat de "mogelijkheden voor multinationals om winsten te maken vergroot, ten koste van werknemers, boeren en het milieu". Het laat volgens haar zien welke "neoliberale kant dit land met D66 en VVD opgaat".

De Tweede Kamer wil veiligheidsgaranties van het kabinet voor de Joodse gemeenschap in Nederland na de terreuraanslag op bezoekers van een joods feest in Australië. De daders worden in verband gebracht met terreurgroep Islamitische Staat (IS).

In het wekelijkse vragenuurtje spraken Kamerleden hun afschuw uit over de aanslag. Zij hadden veel vragen voor demissionair minister van Justitie en Veiligheid Van Oosten.

"Het veiligheidsgevoel van de Joodse gemeenschap is tot een dieptepunt gedaald", zei VVD-Kamerlid Ellian. "Ik merkte de afgelopen dagen dat ze zo ontzettend bang zijn. Kan de minister garanderen dat het kabinet er echt alles aan doet?"

Ellian wil het liefst af van de lokale besluiten over wanneer er wel of niet bij Joodse bijeenkomsten of gebouwen mag worden gedemonstreerd. Hij vindt dat het leidt tot onzekerheid bij de Joodse gemeenschap, en wil dat wordt bepaald dat het gewoon niet mag.

Concertgebouw

Als voorbeeld noemde hij de demonstratie afgelopen weekend bij het Concertgebouw in Amsterdam vanwege het optreden van de Israëlische voorzanger Shai Abramson.

Burgemeester Halsema verbood de demonstratie voor het Concertgebouw. Maar de rechter besloot in een kort geding anders. Er werd afgesproken dat dertig demonstranten in stilte mochten protesteren bij het Concertgebouw. Uiteindelijk kwamen er zo'n 200 betogers op af. Ze riepen leuzen en staken rookbommen af. De politie hield 22 mensen aan, onder meer vanwege vuurwerkbezit.

Ellian: "De sfeer van haat die continu in stand wordt gehouden leidt tot deze onveiligheid. Wanneer zegt de minister 'het is klaar met deze sfeer'." De minister zei dat hij dit soort demonstraties niet kan verbieden omdat het juridisch niet zo is geregeld.

Schreeuwen en rellen

"Dit is dus wat 'globalize the intifada' betekent, en dat wordt ook op onze universiteiten rondgetetterd", zei JA21-Kamerlid Nanninga. De strijdkreet roept op tot wereldwijde opstand tegen Israël en is regelmatig te horen bij pro-Palestijnse demonstraties. "Zondag stond er bij het Concertgebouw weer een groep te schreeuwen en te rellen."

Het is aan politie en justitie of mensen worden vervolgd voor de uitingen bij een demonstratie, reageerde de minister. "Een oproep tot een pogrom keur ik ten enen male af. Daar hoef ik geen discussie over te voeren. We hebben daar een wettelijke basis voor gecreëerd."

Nanninga vroeg de minister waarom uitgerekend twee journalisten door de politie werden afgevoerd. Van Oosten antwoordde dat de politie dit voorval aan het onderzoeken is. Hij wil nog geen conclusies trekken.

Kabinet garandeert maatregelen

Hij garandeerde dat er "zichtbare en onzichtbare maatregelen" worden genomen bij Joodse gebouwen en bijeenkomsten waar dat nodig is.

Hij gaat zelf vanavond naar een Chanoeka-viering. "We zijn uiteraard voortdurend in contact met de Joodse gemeenschap en daar vragen wij ook regelmatig wat er nodig is", zegt Van Oosten. "Wij zullen voor een normaal bestaan voor hen in deze maatschappij op blijven komen."

BBB-leider Van der Plas wil weten of de overheid wel in het vizier heeft welke potentiële aanslagplegers er in Nederland zijn. "Ook mensen uit de moslimgemeenschap en landen als Qatar, Saudi Arabië en Egypte waarschuwen ons. Wij zijn gewoon te lief, zeggen die landen." IS is al verboden, Van der Plas wil vanwege internationale waarschuwingen ook een verbod op de Moslimbroederschap.

De minister rekent op een uitwisseling van informatie over gevaarlijke personen tussen geheime diensten. "En het dreigingsbeeld is niet voor niets 4", zei hij.

Hij kondigde aan dat de Wet verheerlijking terrorisme vanaf volgend jaar de mogelijkheid geeft om mensen te vervolgen die aanslagen verheerlijken zoals die van Hamas op 7 oktober 2023.

Geen direct verband

GL-PvdA en Denk maakten duidelijk dat zij geen direct verband zien tussen de pro-Palestijnse demonstraties en het toegenomen antisemitisme. "Kritiek op Israël is niet gelijk aan antisemitisme", zei Kamerlid Bromet. Denk-Kamerlid El Abassi wil weten hoe het staat met het oppakken van neonazi's en demonstranten die de Hitlergroet brengen.

Na het vragenuurtje stond de Kamer met een moment van stilte stil bij de aanslag in Australië.

Onderzoek naar erfelijke ziektes en ongewilde kinderloosheid mag van de Tweede Kamer ook gedaan worden met menselijke embryo's die daar speciaal voor zijn gekweekt. Een meerderheid heeft ingestemd met een wetsvoorstel daarover van D66 en VVD.

Het plan is niet onomstreden. Wetenschappers willen het graag, maar critici zien er een opmaat in naar designerbaby's of vinden het ethisch onjuist om leven te creëren en het vervolgens weer weg te gooien.

Na een hoofdelijke stemming bleken 90 Kamerleden voor het voorstel, en 59 tegen. Naast D66 en VVD stemden ook Kamerleden van GroenLinks-PvdA, SP, Partij voor de Dieren en Volt voor. Het CDA stemde verdeeld, maar in meerderheid voor.

Eerder waren er door die partij gewenste aanpassingen aangebracht in het voorstel. Fractievoorzitter Bontenbal zei voorafgaand aan de stemming dat zijn fractie ermee heeft geworsteld. "Wij voelen de zwaarte van deze keuze." CDA'ers mochten hun geweten volgen en individueel bepalen hoe ze zouden stemmen.

Wetenschappers mogen nu voor onderzoek alleen gebruikmaken van embryo's die zijn overgebleven na een ivf-behandeling. D66 en VVD hebben een verruiming van de wet voorgesteld, omdat onderzoekers graag willen kijken naar de ontwikkeling van embryo's direct na de bevruchting, in de eerste uren en dagen. Ze verwachten dat ze daarmee stellen kunnen helpen die het niet lukt om een kind te krijgen.

Vroegste stadium

De embryo's die na een ivf-traject overblijven zijn eigenlijk te oud voor dat soort fundamenteel onderzoek. Ze zijn al te ver ontwikkeld als ze na de reageerbuisbevruchting teruggeplaatst kunnen worden in de baarmoeder. Embryo's die er speciaal voor zijn gekweekt kunnen ook in dat vroegste stadium worden onderzocht.

Traditioneel zijn partijen met een religieuze achtergrond geen voorstander van dit soort medisch-ethische verruimingen. SGP en ChristenUnie zien ook het prille begin van het leven als beschermwaardig. Alleen God gaat daarover, vinden ze. Bij de behandeling van het wetsvoorstel zei SGP-Kamerlid Van Dijk dat we hierdoor twee soorten van leven gaan creëren: leven dat wordt beschermd en leven dat alleen dient als onderzoeksmateriaal en vervolgens wordt weggegooid.

Ook NSC, de partij van Pieter Omtzigt, was fel tegenstander van de verruiming. Die partij waarschuwde voor een glijdende schaal, omdat het de deur zou openzetten voor onderzoeken die kunnen leiden tot designerbaby's met door de ouders gewenste kenmerken. Maar NSC is na de verkiezingen uit de Kamer verdwenen, waardoor de verhoudingen veranderden.

Anders gaan denken

Het CDA was lang tegen, maar die christelijke partij is de laatste jaren anders gaan denken over dit onderwerp. In 2021 pleitte het wetenschappelijk bureau van het CDA al voor embryokweek, omdat er anders veel onderzoek naar nieuwe technologieën zou blijven liggen. Maar binnen de partij bleef het een gevoelig onderwerp.

CDA-Kamerlid Krul legde in het Kamerdebat uit dat hij een pril embryo nog steeds als beschermwaardig ziet, maar die beschermwaardigheid is voor hem anders dan wanneer een kind volgroeid is of volwassen. Je kunt aan een klompje cellen niet dezelfde waarde toekennen als aan een kind of een volwassene die relaties heeft met anderen, is zijn overtuiging.

Krul stelde wel een aantal aanpassingen voor, die werden gesteund door een meerderheid. Ook de initiatiefnemers D66 en VVD stemden voor. Daardoor worden onder meer de straffen verdubbeld voor onderzoekers die toch verder gaan dan de wet toelaat. Ook moet er gezocht blijven worden naar alternatieve onderzoeksmethodes.

Nederland is niet het enige land waar deze discussie speelt. Binnen Europa is embryokweek onder voorwaarden toegestaan in het VK, België, Zweden en Finland. Maar er zijn ook landen waar onderzoek op embryo's helemaal niet is toegestaan, ook niet op restembryo's. Dat verbod geldt nog in Duitsland, Italië en Oostenrijk.

Het initiatiefwetsvoorstel gaat nu naar de Eerste Kamer, die er ook nog over moet stemmen.

De steun van bondgenoten aan Oekraïne is op dit moment net zo belangrijk als aan het begin van de oorlog. Dat heeft de Oekraïense president Zelensky gezegd in een toespraak voor het Nederlandse parlement. Hij wees erop dat er "intensieve onderhandelingen" worden gevoerd over een vredesdeal.

Zelensky zei dankbaar te zijn dat hij weer in Nederland is. Hij sprak voor de vierde keer het Nederlandse parlement toe. Hij deed dat vanuit de plenaire zaal van de Tweede Kamer, waar ook de Eerste Kamerleden aanwezig waren. Hij zei te hopen dat hij Nederland de volgende keer kan bedanken voor de bijdrage aan vrede die er dan misschien is.

Sinds de start van de oorlog, in februari 2022, heeft Nederland voor 13,5 miljard euro aan militaire steun gegeven aan Oekraïne en zo'n 3,5 miljard aan andere zaken. Vorige week maakte het demissionaire kabinet bekend voor volgend jaar 700 miljoen euro extra vrij te maken. Zelensky bedankte nog eens uitdrukkelijk voor die steun.

Zelensky vindt dat "gerechtigheid centraal moet staan bij het beëindigen van de oorlog". Hij wil dat Rusland verantwoordelijk wordt gehouden voor zijn agressieve daden. "Ik denk dat u begrijpt wat wij voelen als het om gerechtigheid gaat", zei hij met een verwijzing naar de ramp met de MH17.

'Rusland moet betalen'

De Oekraïense president werd welkom geheten door de voorzitters van de Tweede en Eerste Kamer. Tweede Kamervoorzitter Van Campen noemde vandaag een belangrijke dag, omdat vandaag in het World Forum in Den Haag het oprichtingsverdrag voor een internationale commissie voor schadeclaims wordt getekend.

Deze commissie zal Oekraïense claims voor schadevergoedingen als gevolg van de oorlog in behandeling nemen en beoordelen. Ook gaat de commissie de hoogte van eventuele schadevergoedingen bepalen. Die zullen worden betaald uit een speciaal daarvoor opgericht fonds. De claims kunnen worden ingediend door particulieren, organisaties en overheidsinstanties in Oekraïne. "Rusland zal moeten betalen voor de schade die het land heeft veroorzaakt, zei Van Campen.

Eerste Kamervoorzitter Vos wees erop dat het volgende week Kerst is en dat ze hoopt dat er spoedig vrede is in Oekraïne. Ze zei dat "vrede in Oekraïne ook onze vrede" is.

Zelensky kreeg, net als de voorgaande keren, een langdurig applaus.

'Geen steun meer'

PVV-leider Wilders zei na de bijeenkomst nog eens dat Oekraïne wat hem betreft geen Nederlandse steun meer krijgt. Wat hem betreft wordt het land ook nooit lid van de NAVO of de Europese Unie. "Het is nu de beurt aan landen in Zuid-Europa", zei hij. Die landen hebben volgens hem nog amper bijgedragen.

Forum voor Democratie was als enige helemaal afwezig bij de toespraak voor het parlement. De partij wil niet meedoen aan wat ze "een verkapte steunbetuiging" aan Zelensky noemt.

Noot van de redactie:

In een eerdere versie van dit artikel stond dat onder anderen oud-minister Faber (PVV) en de BBB'ers Van der Plas en Vermeer niet hadden geklapt voor Zelensky. Bij nadere bestudering van de beelden bleek dat een onjuiste waarneming. Deze zin is uit het artikel gehaald.

De Oekraïense president Zelensky is in Nederland aangekomen. Hij zal hier voor de vierde keer sinds de Russische invasie in zijn land de Eerste en de Tweede Kamer toespreken.

Ook ontmoet hij demissionair premier Schoof, koning Willem-Alexander en de demissionaire ministers Van Weel van Buitenlandse Zaken en Brekelmans van Defensie. De laatste keer dat Zelensky in Nederland was, was tijdens de NAVO-top in juni van dit jaar.

Sinds de start van de oorlog in februari 2022 heeft Nederland voor 13,5 miljard euro aan militaire steun gegeven aan Oekraïne en zo'n 3,5 miljard aan andere zaken. Vorige week maakte het demissionaire kabinet bekend voor volgend jaar nog eens 700 miljoen euro extra vrij te maken voor Oekraïne.

Gisteravond laat kwam Zelensky onder zware beveiliging aan in Nederland, op Rotterdam The Hague Airport:

Den Haag is voor Zelensky de volgende stop in een drukke week langs Europese (hoofd)steden. Zo was de Oekraïense president de afgelopen dagen al in Londen, Rome, Vaticaanstad en Berlijn.

'Niemand is naïef'

Gisteravond, na de bijeenkomst in Berlijn, zei demissionair premier Schoof dat de dekking van de VS nu veilig genoeg voelt voor Oekraïne en zijn Europese bondgenoten om ook offers te kunnen brengen bij de onderhandelingen met Rusland.

Of Oekraïne delen of de hele Donbas moet opgeven in die onderhandelingen is een beslissing voor Oekraïne, vindt Schoof. Volgens hem zijn Oekraïne, de VS en Europa het eens over het belang van veiligheidsgaranties. "Want daarmee kan na een staakt-het-vuren het herstel van Oekraïne plaatsvinden", aldus de demissionair premier.

Hij verwacht dat zowel Oekraïne, de VS als de Europese bondgenoten een Europese vredesmacht, waar Rusland tot nu toe op tegen is, als voorwaarde stellen. "Als niet alleen Oekraïne, niet alleen Europa, maar ook de Verenigde Staten dat zeggen, dan denk ik dat Rusland daar toch op een of andere manier naartoe moet bewegen en dat zal moeten accepteren."

"Niemand is naïef aan die tafel", benadrukte Schoof. "We hebben wel het gevoel dat we een momentum hebben. Wij met zijn drieën, maar ook in relatie tot Rusland, dat de komende dagen of weken wel eens een cruciaal moment zou kunnen zijn om tot een staakt-het-vuren te komen en uiteindelijk tot een langdurige en rechtvaardige vrede."

Oprichting Claimscommissie

Zelensky zal vandaag waarschijnlijk ook aanwezig zijn bij de ondertekening van het Oprichtingsverdrag voor een Internationale Claimscommissie voor Oekraïne. Deze commissie zal Oekraïense claims voor schadevergoedingen als gevolg van de oorlog in behandeling nemen en beoordelen. De commissie wordt officieel opgericht in het World Forum in Den Haag.

Ook zal de commissie de hoogte van eventuele schadevergoedingen bepalen. Die zullen worden betaald uit een speciaal daarvoor opgericht fonds. De claims kunnen worden ingediend door particulieren, organisaties en overheidsinstanties in Oekraïne.

Het verdrag treedt in werking als zeker 25 landen zich erbij hebben aangesloten. Welke landen dat zullen doen, is nog niet duidelijk. Naar verwachting zullen veel regeringsleiders en andere politici aanwezig zijn, net als EU-buitenlandchef Kallas en EU-commissaris McGrath.

Nu Amerikaanse steun voor Oekraïne niet meer vanzelfsprekend is, zal Zelensky steeds afhankelijker worden van Europa. Donderdag staat er een EU-top gepland waar wordt besloten of de EU Oekraïne een grote lening kan verstrekken met de bevroren tegoeden van de Russische centrale bank.

Bezoek Zelensky te volgen via livestream

Het bezoek van de Oekraïense president Zelensky aan Nederland is vanaf 10.30 uur te zien via een livestream op NOS.nl en in de NOS-app.

Onder meer de toespraak van Zelensky in de plenaire zaal van de Tweede Kamer wordt uitgezonden. Rond 13.00 uur geeft de Oekraiënse president samen met demissionair premier Schoof een persconferentie.

De kans lijkt heel groot dat de Tweede Kamer deze week instemt met het "reparatievoorstel" van demissionair minister Van Weel, waarmee zwart op wit komt te staan dat hulp aan illegalen niet strafbaar is. Daarmee lijkt strafbaarstelling van illegaliteit een stap dichterbij, zo bleek tijdens een debat in de Tweede Kamer.

Voor de zomer steunde een nipte meerderheid onverwacht een PVV-voorstel om in de asielnoodmaatregelenwet op te nemen dat illegaliteit strafbaar is. De bedoeling is dat illegalen daardoor sneller worden uitgezet.

Maar dat hulp aan illegalen daarmee ook strafbaar dreigde te worden, was CDA, NSC en SGP een brug te ver. Het CDA trok zijn steun in en de anderen wilden aanvullend advies. De strengere asielwetten, waarvoor al langere tijd een meerderheid is in de Kamer, bleven daarmee ook in de wacht staan.

'Barmhartigen'

Van Weel ging aan de slag met een "novelle" die aan de wet kon worden toegevoegd. VVD en BBB, de enige overgebleven partijen in het demissionaire kabinet, willen immers haast maken met de strengere asielwetten van voormalig asielminister Faber om de belofte voor strenger beleid alsnog in te lossen.

Het CDA en ook andere partijen hadden veel vragen voor Van Weel. Het CDA wil "al langer" sancties "als terugkeer niet gaat". Maar "barmhartigen die in gemeenschappen hulp bieden mogen niet de dupe worden". Door de novelle wordt dit uitgesloten, want daarin staat: "deelnemen aan dit misdrijf, anders dan als pleger, is niet strafbaar." Het CDA zegt hiermee te kunnen leven.

Spannend was ook nog of de PVV hiermee zou kunnen leven, of dat deze partij de novelle te veel als een afzwakking zou zien. Dat laatste is niet het geval. PVV-Kamerlid Vondeling ziet liever dat hulp aan mensen zonder papieren ook strafbaar wordt, maar vindt strafbaarstelling van illegaliteit zo belangrijk dat ze "ook met deze aanpassing voor zal stemmen".

Als de Tweede Kamer instemt, moeten de aanpassingen nog wel door de Eerste Kamer.

'Rammelt aan alle kanten'

GroenLinks-PvdA, D66, Partij voor de Dieren en de ChristenUnie zijn niet positief. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Westerveld vindt dat het voorstel "aan alle kanten rammelt". "Het moest met stoom en kokend water door de Kamer en is niet voorbereid". Ook D66-Kamerlid Paternotte vreest een rommeltje in de praktijk. De Partij voor de Dieren denkt dat mensen zorg gaan mijden.

Volgens de partijen is niet gekeken naar de bezwaren vanuit de maatschappij en de asielketen. De Nederlandse Vereniging van Gemeenten, de politie, de advocatuur, de IND en de Raad voor de Rechtspraak zijn kritisch en vrezen veel meer werkdruk en uitvoeringsproblemen.

De Dienst Terugkeer en Vertrek vreest veel juridisch gedoe, waardoor minder menskracht overblijft voor daadwerkelijke uitzettingen. Paternotte denkt dat er straks sprake is van "een hond die zijn eigen staart achterna zit en er vervolgens in bijt".

'Geen klopjachten'

Van Weel zei "geen actief grootschalige acties" van de politie en "geen grootschalige klopjachten" te verwachten. Hij ziet het als een "extra middel voor mensen die naar hun land terug moeten". Het succes zal "niet worden afgemeten aan het aantal vervolgingen", aldus van Weel.

ChristenUnie-Kamerlid Ceder vond de antwoorden van Van Weel weinig verhelderend. Volgens hem is onvoldoende duidelijk om hoeveel mensen het nu gaat, hoeveel celcapaciteit, waar toch al gebrek aan is, er straks extra vrijgehouden moet worden en wat de gevolgen voor de instanties zijn.

Hij ziet geen meerwaarde van de strafbaarstelling straks ten opzichte van de ongewenstverklaringen nu. Na een hele dag debatteren is de Tweede Kamer volgens hem "niet in staat het middel te beoordelen op de echte effectiviteit".

Het demissionaire kabinet wil dat de rechter verwarde mensen naast een straf ook een verplichte behandeling in een forensische kliniek kan opleggen. Zo moet voorkomen worden dat zij na hun veroordeling weer op straat belanden en een gevaar zijn voor hun omgeving.

Op dit moment zijn er al manieren om iemand gedwongen te laten opnemen. Dat kan bijvoorbeeld met een zorgmachtiging, waarmee de rechter iemand naar een ggz-kliniek verwijst. Mensen met zeer zware stoornissen, kan de rechter veroordelen tot dwangverpleging in een tbs-kliniek.

Maar volgens het kabinet valt nu een kleine groep mensen met verward of onbegrepen gedrag tussen wal en schip. Voor hen is tbs een te zware maatregel, maar zij kunnen ook niet snel in de gewone ggz-zorg terecht.

Risico's verkleinen

"Juist met deze personen gaat het soms vreselijk mis", staat in een brief namens vijf ministeries. "Hoewel we incidenten, alle inspanningen ten spijt, nooit helemaal kunnen uitsluiten, is het essentieel om de risico's zo klein mogelijk te maken."

Omdat sommige mensen uit deze groep toch in een tbs-kliniek belanden, moet de nieuwe maatregel ook helpen meer plek te maken in de tbs-klinieken. Het aantal wachtende tbs-veroordeelden is in vijf jaar tijd vervijfvoudigd, zo bleek deze maand.

Maximaal twee jaar

Volgens staatssecretaris Rutte (Justitie en Veiligheid) kan de nieuwe maatregel alleen opgelegd worden aan personen die verward gedrag vertonen, zorg nodig hebben en een hoog veiligheidsrisico hebben. De gedwongen behandeling kan maximaal twee jaar duren. Het is de bedoeling dat een deel van de personen daarna doorgaat naar de gewone ggz of gehandicaptenzorg.

De voorwaarden voor de nieuwe maatregel kunnen nog veranderen, want de wet is pas volgend jaar klaar. Daarna moeten de Eerste en Tweede Kamer de wet nog behandelen, en er moet een meerderheid voor zijn.

Verschillende inspecties concludeerden vorige week dat de zorg voor verwarde personen ondermaats is. Organisaties werken niet goed samen en er zijn niet genoeg passende woonplekken voor verwarde mensen. Daardoor nemen de incidenten toe in aantal en worden ook steeds heftiger.

Steeds vaker moet zelfs de zwaarste eenheid van de politie worden ingezet:

Treinen met militair materieel krijgen in de toekomst voorrang op treinen met reizigers of goederen, heeft demissionair staatssecretaris Aartsen besloten. De aanpassing is volgens hem nodig omdat de dreiging vanuit Rusland steeds verder toeneemt.

"Je ziet dat geelblauwe NS-treinen nu de hoogste voorrang hebben op het spoor. Daarna komt het goederenvervoer. En dan helemaal onderaan volgen de militaire treinen", zegt de staatssecretaris. "Dat past niet meer bij deze tijd van dreiging. We hebben dit nu niet goed geregeld."

Het aantal militaire transporten gaat komende jaren waarschijnlijk toenemen en Nederland vervult daarin een belangrijke functie. Dat komt allereerst door de grote zeehavens - van Vlissingen tot de Eemshaven - waar zogeheten amfibische transportschepen goed kunnen laden en lossen. Tanks rijden vanaf het schip rechtstreeks de trein op, waarna ze via de goede spoorverbindingen met Duitsland snel richting Oost-Europa kunnen.

Tegelijk heeft Nederland een van de drukst bereden spoornetwerken ter wereld. Tussen al die reizigers- en goederentreinen op dit moment een militaire trein laten rijden, is voor spoorbeheerder ProRail flink passen en meten en vergt soms maanden van voorbereiding.

Volgens de staatssecretaris lukt dat nu allemaal nog net, omdat er elke dag een klein beetje zogeheten reservecapaciteit is op het spoor. Ook rijden de treinen met militair materieel vaak in de nacht, om de reizigerstreinen van vervoerders als NS en Arriva niet in de weg te zitten.

Maar met een toename van de militaire transporten over het spoor is dat volgens staatssecretaris Aartsen niet meer voldoende. "Met alle Defensie-investeringen aan de oostflank van Europa, moeten we ook dit vervoer goed gaan regelen." Dat betekent overigens niet dat alle treinen met iets militairs aan boord straks voorrang krijgen. Alleen treinen met het stempel 'urgent' mogen straks voor op andere treinen. Het kabinet bepaalt of de lading van een transport daarvoor in aanmerking komt.

Overlast voor reizigers?

Aartsen hoopt dat treinreizigers niet zo veel van de nieuwe voorrangsregel gaan merken, maar sluit enige overlast zeker niet uit. "We weten niet hoe de wereld komende jaren verder verandert", zegt hij. "Dus kan het best voorkomen dat een NS-trein op jouw traject straks één of twee keer niet zal rijden omdat er nu eenmaal militaire voertuigen vanuit Nederland naar het oosten van Europa moeten.

Met deze nieuwe voorrangsregels zijn niet alle belemmeringen voor militair grensvervoer over het spoor meteen opgelost, erkent ook Aartsen. "Als je op dit moment in de Rotterdamse haven een tank op een trein zet richting Oekraïne, dan ben je daar pas over een maand. Dat komt niet doordat de afstand zo groot is, maar door allemaal regels rond toestemming en vrachtpapieren die in de weg zitten."

Volgens de staatssecretaris moet Nederland meer investeren in weerbaarheid en afschrikking. De nieuwe voorrangsregels zijn daar een onderdeel van, al duurt het nog wel zeker een jaar voordat ze gaan gelden.

Intussen doen het ministerie en spoorbeheerder ProRail onderzoek naar op welke locaties het Nederlandse spoornetwerk op dit moment niet geschikt zijn voor militaire transporten. Denk dan aan bruggen die de zware treinen niet kunnen dragen of sporen die te dicht bij elkaar liggen om de treinen te laten passeren.

Foto's van militaire treintransporten uit het verleden:

Met een overnachting op landgoed Zwaluwenberg in Hilversum trappen Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yesilgöz (VVD) vandaag de inhoudelijke besprekingen over een nieuw kabinet af. Nu Yesilgöz ook aan tafel zit, zal de "inhoudelijke en ambitieuze" agenda van Bontenbal en Jetten weer op de schop gaan. Wat zullen de belangrijkste discussiepunten worden?

In het stuk van Jetten en Bontenbal ontbrak nog het financiële plaatje. Daar komt nu verandering in: alle drie de partijen zetten de komende tijd hun financiële experts aan een andere tafel, om een lijstje op te stellen met waar de grote uitdagingen precies liggen.

Voor de komende jaren staat er niet alleen een bezuiniging van zo'n 7 miljard op de agenda, maar is het ook de wens om miljarden uit te trekken voor bijvoorbeeld defensie en investeringen in de economie. Duidelijk is dat als de drie partijen al die wensen willen doorvoeren, er tientallen miljarden euro's extra nodig zijn. Op de vraag waar die vandaan moeten komen, liggen tot nu toe slechts de contouren van een antwoord.

Over bezuinigingen op de zorg en de sociale zekerheid lijken de partijen het wel eens te kunnen worden. Maar daarna wordt het lastiger: de VVD wil bijvoorbeeld ook flink snoeien in het budget voor ontwikkelingssamenwerking, terwijl Jetten en Bontenbal dat juist willen ophogen.

D66 en CDA zien ook nog andere opties dan bezuinigen: het verhogen van de lasten en het laten oplopen van de staatsschuld. Het is de vraag hoe groot de weerstand van de VVD, die hier faliekant op tegen is, de komende weken zal blijven.

Op de achtergrond speelt ook nog de vraag in hoeverre de partijen vinden dat Nederland zich verder moet binden aan de plannen van de Europese Unie. VVD is bijvoorbeeld fel tegen het plan van Europese landen om gezamenlijk te gaan lenen. D66 en CDA hebben daar veel minder bezwaren tegen.

Wie verder leest in de agenda van Jetten en Bontenbal, ziet ook nog andere hordes op de weg. De hypotheekrenteaftrek bijvoorbeeld: zowel D66 en CDA is voorstander van de afbouw ervan, maar Yesilgöz ging daar tijdens de verkiezingscampagne juist hard tegenin door aan te kondigen niet in een kabinet te stappen dat de hypotheekrente aanpast.

Het is de vraag in hoeverre Yesilgöz hieraan vasthoudt. Deze week wilde ze alleen nog kwijt dat ze "haar best gaat doen" om D66 en CDA op dit punt te overtuigen.

Dan het rekeningrijden, of hoe D66 en CDA het in hun stuk beschrijven: "een systeem van betalen naar gebruik, plaats en tijd". De VVD is de afgelopen jaren hier meerdere keren over van standpunt veranderd, maar liet tijdens afgelopen campagne weten toch tegen te zijn. Wellicht hebben D66 en CDA de omschrijving dus bewust vaag gehouden om VVD op dit punt binnenboord te krijgen.

Asielwetten lopen door formatie heen

De strengere asielmaatregelen zullen vermoedelijk ook voor heel wat gesprekken aan de formatietafel zorgen. D66 en CDA willen vasthouden aan de spreidingswet, waar VVD juist weer op tegen is.

Dwars door die discussie loopt de Asielnoodmaatregelenwet: volgende week bespreekt de Tweede Kamer de strafbaarstelling van illegaal verblijf. De VVD is hier grote voorstander van, D66 is juist tegen.

Ook op andere dossiers kan het in de Tweede Kamer wel eens sneller gaan botsen dan aan de formatietafel. Zo wil het demissionaire kabinet volgende week een besluit nemen over de opening van Lelystad Airport, een onderwerp waarover de politiek al jaren verdeeld is.

Volgende week moet duidelijk worden of er F-35-vliegtuigen op Lelystad Airport gestationeerd mogen worden. De gemeente Lelystad en de provincie Flevoland willen dat alleen als er ook vakantievluchten vanaf het vliegveld mogen vertrekken. Een meerderheid van de Kamer, waaronder de onderhandelende partijen D66 en CDA, wil dat het demissionaire kabinet over de vakantievluchten nu nog geen besluit neemt.

De VVD gaat daar dwars tegenin en roept het kabinet juist op om over alles tegelijk een besluit te nemen. Dat roept de vraag op in hoeverre de VVD, die nu in het demissionaire kabinet aan de knoppen zit, rekening zal houden met de toekomstige coalitiegenoten.

En ook als D66, CDA en VVD het eens worden, zijn de partijen er nog niet per se. Of de formatie nou uitdraait op een meerderheidskabinet of een minderheidsvariant, om plannen door de Tweede Kamer te krijgen is minstens één andere partij nodig en ook die zal weer eigen wensen willen inbrengen.

Het is dringend nodig om het arbeidsongeschiktheidsstelsel op korte termijn te hervormen, zeggen ambtenaren van meerdere ministeries, het UWV, het CPB en het SCP. Maar zij roepen de politiek op daarbij wel de verplichting voor werkgevers te handhaven om bij ziekte twee jaar het loon door te betalen.

In het rapport "Werk aan de WIA naar een stelsel dat weer werkt" erkennen ze dat de doorbetaling tot twee jaar ziekte een zware verplichting is voor werkgevers. Maar het is volgens hen wel een van de beste manieren om ziekteverzuim te verminderen en langdurige arbeidsongeschiktheid te voorkomen.

Prikkel om te herstellen

Bij zieke werknemers die niet meer zijn verbonden aan hun werkgever verdwijnt namelijk een belangrijke prikkel om te herstellen, omdat zij geen baan meer hebben om naartoe te werken. En werkgevers spannen zich ook het tweede jaar meer in om werknemers aan het werk te krijgen.

Een ander groot nadeel van het verkorten van de loondoorbetaling is dat er meer mensen eerder gekeurd moeten worden voor een arbeidsongeschiktheidsuitkering. En dat terwijl het stelsel nu al piept en kraakt onder het tekort aan keuringsartsen.

Politiek verslaggever Roel Bolsius:

"Dat er dringend iets moet gebeuren aan het arbeidsongeschiktheidsstelsel zit inmiddels wel tussen de oren in politiek Den Haag. De kosten zijn tussen 2015 en 2023 gestegen van 5,1 miljard naar 8,3 miljard euro. Meer dan de helft daarvan is gerelateerd aan psychische klachten door werk, zoals burn-outs, stress en ongewenste omgangsvormen.

Opvallend is dat de ambtenaren de formerende partijen adviseren om de loondoorbetaling in het tweede jaar niet af te schaffen. Dat staat wel in de verkiezingsprogramma's van D66 en de VVD (voor kleine ondernemers), en het CDA wil discussie over schrappen van het tweede jaar.

Ook kabinetsadviseur Peter Wennink zegt vandaag in zijn rapport dat werkgevers in Nederland in vergelijking met buurlanden te lang moeten doorbetalen."

De wachtlijsten zijn nu al lang en mensen moeten lang wachten op hun beoordeling. De huidige regels en beoordelingen zijn erg ingewikkeld. Daardoor zijn veel fouten gemaakt bij het bepalen van de hoogte van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Mensen kregen tijdens hun ziekte te veel of juist te weinig geld. Het kwam ook voor dat mensen onterecht helemaal geen uitkering kregen.

Om de wachtlijsten weg te werken en fouten te voorkomen, adviseren de ambtenaren keuringsartsen vooral in te zetten voor meer ingewikkelde gevallen en een deel van hun huidige taken door anderen te laten uitvoeren.

Daarnaast moet het stelsel veel simpeler en moet de aparte uitkering IVA (Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten) vervallen. Verder zou er meer ingezet moeten worden op het voorkomen van ziekte en arbeidsongeschiktheid, en moet meer gedaan worden om mensen die uitgevallen zijn weer (deels) aan de slag te krijgen.

Als het stelsel voor arbeidsongeschiktheid niet drastisch wordt aangepakt kan de wachttijd voor een beoordeling oplopen tot drie jaar in 2030.

Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA)

Werknemers die langer dan twee jaar ziek en daardoor gedeeltelijk of helemaal arbeidsongeschikt zijn komen in aanmerking voor een WIA-uitkering.

Binnen de WIA zijn er twee uitkeringen: de IVA voor mensen van wie verwacht wordt dat herstel in de toekomst bijna onmogelijk is, en de WGA als er nog wel kans is op herstel.

De hoogte van de uitkering hangt af van de mate waarin iemand arbeidsongeschikt is en van de hoogte van het oorspronkelijke loon, en wordt door een arts en een arbeidsdeskundige van het UWV bepaald.

De hoofdrolspelers in de formatie zijn zeer kritisch op het plan van demissionair BBB-minister Wiersma voor versoepeling van de regels om mest uit te rijden. "Ik denk dat het desastreuze beleid van deze minister laat zien waarom het nodig is dat er heel snel een nieuw kabinet op het bordes staat", zegt D66-leider Jetten.

Gisteren meldde de NOS dat er binnen het kabinet knallende ruzie is ontstaan over het plan van Wiersma om boeren toe te staan om op bepaalde plekken dicht bij sloten mest uit te rijden. Dat is tegen de huidige regels, die zijn ingesteld vanwege de slechte waterkwaliteit in ons land.

Jetten noemt het plan "schandalig, omdat het boeren op nog grotere achterstand zet en er de komende jaren nog grotere maatregelen moeten worden genomen". Die maatregelen zouden dan dus door het nieuwe kabinet genomen moeten worden, dat waarschijnlijk zijn naam zal gaan dragen.

'Doldrieste stappen'

Ook CDA-onderhandelaar Bontenbal vindt dat Wiersma geen "doldrieste stappen" moet zetten. "Ik hoop dat er in het demissionaire kabinet voldoende verantwoordelijkheidsbesef is om niet nog meer problemen naar het volgende kabinet te kieperen."

Hij wijst erop dat Nederland aan allerlei Europese richtlijnen moet voldoen. Dat lukt volgens hem nu al nauwelijks "en dan helpt het niet om het probleem nog groter te maken". "Wij gaan proberen de puinhoop kleiner te maken door snel een nieuw kabinet te vormen."

Het plan van de landbouwminister is vandaag niet in de ministerraad besproken. Het gaat wat haar betreft nog steeds op 1 januari in, en de nieuwe regels gelden dan voor vier jaar. Volgens haar is het niet zo dat de waterkwaliteit door het hele land even slecht is en er dus overal even strenge regels moeten gelden voor boeren. "Neem maatregelen daar waar ze nodig zijn."

Portefeuille minister Tieman

Wiersma had ruzie met onder anderen minister Tieman van Infrastructuur en Waterstaat, waar de waterkwaliteit onder valt. Hij is ook van de BBB en zou wekenlang hebben geprobeerd zijn partijgenoot op andere gedachten te brengen. Zijn ambtenaren hadden hem geadviseerd er niet mee in te stemmen, omdat het slecht is voor zowel de waterkwaliteit als de stikstofuitstoot.

Tieman is inmiddels overstag gegaan. Hij zei vanmorgen dat hij zich niet herkent in het beeld dat er ruzie was en ontkent ook dat de BBB heeft gedreigd hem zijn portefeuille af te nemen. Hij is "in overleg" met zijn collega's in het kabinet, zegt hij. "Het is complexe materie. Vandaar dat ik me goed laat adviseren en meerdere vragen stel; ik wil het hele palet op tafel hebben."

De staatssecretaris op het ministerie van Tieman, de VVD'er Aartsen, is nog niet om. Hij zou haar nog willen tegenhouden. Hij zei vanmorgen dat er nog "intensieve gesprekken" worden gevoerd. Hij vindt het zijn verantwoordelijkheid om alle adviezen die er liggen, goed te wegen. "En het is ook onze verantwoordelijkheid om de juiste dingen te doen, ook in demissionaire status, en we zijn er nog niet uit." Het juiste besluit houdt wat hem betreft in "dat we vooruit gaan" in Nederland.

Bontenbal van het CDA zei vanmorgen nog dat hij verwacht dat de VVD in het kabinet het plan nog zal tegenhouden. "Ik weet dat de VVD al meer gekkigheid heeft tegengehouden" in het demissionaire kabinet, dat op dit moment nog uit twee partijen bestaat.

Demissionair staatssecretaris Becking van Onderwijs denkt dat één centrale doorstroomtoets niet ingevoerd kan worden voor het schooljaar 2028-2029. De eerste afname is dan in februari 2029. Er zijn nu zes verschillende doorstroomtoetsen die bepalen of een leerling van groep 8 het juiste advies heeft gekregen voor de middelbare school.

Op die verschillende doorstroomtoetsen is alleen zoveel kritiek dat veel partijen in de Tweede Kamer en onderwijsorganisaties er snel van af willen. De doorstroomtoets leidt tot grote verschillen tussen leerlingen en scholen en sommige scholen vinden dat de toets te veel gericht is op taal en rekenen.

Maar één doorstroomtoets is er niet zo snel, zei de staatssecretaris in een debat in de Tweede Kamer. "We moeten het goed en zorgvuldig doen en dat kost tijd", aldus Becking. "We willen geen wiebelbeleid."

Vervanging

Pas twee jaar geleden, in het schooljaar 2023-2024 is de doorstroomtoets ingevoerd als vervanging van de eindtoets (de oude Cito-toets). Deze toets dient als een onafhankelijke aanbeveling naast het schooladvies. Als een leerling bijvoorbeeld goed scoort en een vwo-niveau haalt, moet een leraar zijn of haar schooladvies voor de havo aanpassen.

Het leek de Tweede Kamer destijds een goed idee om scholen zelf te laten kiezen tussen verschillende doorstroomtoetsen, passend bij het type school en leerlingen. En er zou geen monopolie ontstaan, zoals voor 2015 de Cito bijvoorbeeld had.

Stoppen

Maar de praktijk pakte anders uit. Sommige doorstroomtoetsen zouden 'gemakkelijker' zijn dan anderen en zo tot een hoger advies leiden. Partijen in de Kamer, bijvoorbeeld D66, maar ook GroenLinks-PvdA, SP en toenmalige NSC, schrokken en willen stoppen met dit gevarieerde aanbod.

De demissionaire staatssecretaris zegt "welwillend" te staan tegenover deze wens. Maar hij wil nog wel een aantal rapporten afwachten, een inventarisatie hebben van de exacte wensen van de scholen en de wet moet ook aangepast worden. Ook wil hij dat er gekeken wordt of er meer getoetst moet worden, zoals wereldoriëntatie. "Het snelste schema is een invoering vanaf augustus 2028".

Invoering

D66-Kamerlid Rooderkerk, die al langer pleit voor de invoering van één doorstroomtoets, vindt het wel heel lang duren en hoopt op een invoering vanaf het schooljaar 2027-2028.

Het is nog maar de vraag of dat gaat lukken. Wat ook nog meespeelt is dat die verschillende aanbieders contracten hebben afgesloten om vier jaar zulke toetsen te maken. Daar kan niet zomaar een streep door gezet worden.

In het kabinet is knallende ruzie ontstaan over de mestplannen van demissionair minister van Landbouw Wiersma (BBB), die boeren meer mest wil laten uitrijden. Ingewijden spreken over hoogoplopende onderlinge conflicten vanwege mogelijke gevolgen voor de waterkwaliteit.

Het ministerie van Landbouw en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, waar waterkwaliteit onder valt, staan lijnrecht tegenover elkaar. Premier Schoof heeft zich al meerdere keren met de kwestie bemoeid in een poging te bemiddelen.

Saillant is dat Wiersma in conflict is met een partijgenoot, demissionair minister van Waterstaat Tieman. Bronnen meldden aan de NOS dat Tieman, die in het verleden als bestuurder bij het waterschap van Delfland werkte, wekenlang tevergeefs heeft geprobeerd om de plannen van Wiersma aan te passen.

Tieman onder druk gezet

Zijn ambtenaren hadden er grote zorgen over. Tieman probeerde dit bij zijn collega Wiersma meerdere keren aan te kaarten, maar kreeg te horen: "De inhoud is een gepasseerd station, een politiek besluit".

Het liep zo hoog op dat de BBB zijn eigen minister Tieman dreigde zijn portefeuille af te nemen als hij niet met het mestplan zou instemmen. Tieman ontkent dit tegenover de NOS niet. De BBB zegt in een reactie: "Niet aan de orde".

Uiteindelijk ging Tieman overstag, maar zijn staatssecretaris, VVD'er Aartsen, niet. Wiersma wil haar plannen per 1 januari in laten gaan maar er zijn komende week nog overleggen op hoog niveau.

Wiersma wil met haar plannen regels voor boeren versoepelen op plekken waar de waterkwaliteit goed is. Die boeren zouden mest en bestrijdingsmiddelen dichter langs sloten en water mogen gebruiken. Vanwege de slechte waterkwaliteit in ons land gelden daar nu nog ruime bufferstroken. In sommige gevallen zouden boeren onder voorwaarden ook meer mest uit mogen rijden.

'Helpt Nederland niet van slot'

De grote zorgen van ambtenaren van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat blijken uit ambtelijke stukken in handen van de NOS.

De ambtenaren baseren zich op rapporten en berekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving en Wageningen Environmental Research. Ze zeggen dat "de waterkwaliteit in veel gebieden zal verslechteren", de "uitstoot van stikstof zal toenemen" en dit "Nederland niet van het slot helpt". Het op deze manieren ontzien van boeren zou in strijd zijn met de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water. Ze raden het kabinet dan ook af met het plan akkoord te gaan.

Ook waarschuwen ze voor de gevolgen voor het zuiveren van ons drinkwater. Drinkwaterbedrijven zeggen al langer dat het steeds moeilijker wordt om het water te zuiveren, waardoor de prijzen omhoog gaan.

Ook de Europese Commissie en de landsadvocaat waarschuwen voor grote problemen als de plannen van Wiersma doorgaan. In een vertrouwelijke ambtelijke brief, ook in handen van de NOS, staat dat de landsadvocaat waarschuwt voor een "tweede stikstofcrisis in de maak".

'Wiersma volgt ambtelijk advies regelmatig niet op'

De ambtenaren van Infrastructuur en Waterstaat vrezen ook voor eindeloze rechtszaken zoals in de stikstofcrisis. Als maatregelen worden ingevoerd en weer worden teruggedraaid kunnen de kosten enorm oplopen. Ambtenaren schrijven ook dat "bekend is dat landbouwminister Wiersma het eigen ambtelijke advies regelmatig niet opvolgt, ten nadele van de waterkwaliteit en de uitstoot van stikstof".

Het ministerie van Landbouw zegt in een reactie dat de mestplannen "neutraal" uitpakken voor de waterkwaliteit en niet tot verslechtering leiden. Landbouw spreekt van een "langer proces" waarin "keuzes zijn gemaakt op basis van wetenschappelijke rapporten" en na "zorgvuldige weging".

Het kabinet praat vermoedelijk volgende week door over de kwestie. De bedoeling van Wiersma was om de mestplannen per 1 januari in te laten gaan, maar bronnen op het ministerie van Landbouw gaan ervan uit dat die datum niet wordt gehaald.

In de Tweede Kamer wordt met verbijstering gekeken naar de aanpak van Wiersma. D66, GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren vinden het onacceptabel dat een demissionair minister zulke ingrijpende plannen nog wil invoeren. D66-Kamerlid Podt noemt de gang van zaken "echt verbijsterend" en vindt dat zulke impactvolle stappen niet gezet mogen worden zonder instemming van de Tweede Kamer.

GroenLinks-PvdA-Kamerlid Bromet noemt het idee dat het versoepelen van mestregels terwijl de waterkwaliteit al slecht is "van de pot gerukt". Ze heeft een debat aangevraagd, maar ze weet nog niet of dat geregeld kan worden. "Maar ik neem aan dat meerdere partijen ook verbijsterd zijn over dit amateurisme", aldus Bromet.

Waarom is de waterkwaliteit in ons land slecht?

Door de rivieren die ons land in stromen komt al veel verontreiniging mee. Daarnaast zijn we een klein en dichtbevolkt land met veel intensieve landbouw en industrie, dus we lozen zelf ook nog veel stoffen.

Onze natuur is er volgens vele rapporten slecht aan toe: kwetsbare planten en dieren worden bedreigd en het RIVM waarschuwt dat de drinkwaterkwaliteit onder druk staat.

25 jaar geleden al werd door de Europese lidstaten afgesproken om de kwaliteit van het water te verbeteren. De afspraken staan in de zogeheten Kader Richtlijn Water (KRW).

Alle landen mochten daarin zelf beslissen hoe ze hun doelen uiterlijk in 2027 zouden halen. Nederland is al tijden het slechtste jongetje van de klas en we krijgen regelmatig vanuit Brussel een tik op de vingers.

Om te voorkomen dat te veel meststoffen en bestrijdingsmiddelen in het water komen, moeten boeren sinds 2023 tussen hun land en aangrenzende sloten en water zogeheten bufferstroken aanhouden: brede stroken land waarop geen mest of bestrijdingsmiddelen mogen worden gebruikt.

Om de boeren tegemoet te komen - minder bruikbare grond betekent immers minder inkomsten - bedacht BBB-minister Wiersma een plan om de regels te versoepelen.

Correctie (12/12)

In een eerdere versie van dit artikel stond dat de landsadvocaat waarschuwde voor een "tweede stikstofcrisis in de maak". Dit is aangepast om te verhelderen dat het niet om een stuk van de landsadvocaat gaat, maar een vertrouwelijk ambtelijk stuk over de adviezen van de landsadvocaat.

Het is vandaag de eerste werkdag van de nieuwe informateur, Rianne Letschert. Wie is deze politieke buitenstaander, die de derde ronde in deze lastige formatie moet gaan leiden?

Het was voor haarzelf ook een verrassing dat ze werd gevraagd om de volgende fase van de formatie te gaan leiden. "Toen ik het telefoontje kreeg zondagavond, reed ik net niet tegen de vangrail aan", zegt Letschert gisteren tijdens haar eerste persconferentie als informateur.

Ze heeft even getwijfeld voor ze 'ja' zei. "Dit is nou net zo'n vraag waarvan ik niet had gedacht dat die zou komen. En ik denk u allen niet, want meestal staan hier door de wol geverfde politici."

De bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht heeft weliswaar een heel mooi cv, maar wat betreft politieke ervaring kan ze "niet in de schoenen staan" van haar voorganger, CDA-prominent Sybrand Buma, vindt ze zelf.

Bedankte voor ministerspost

Ze heeft nooit een politieke functie in Den Haag gehad. Al scheelde dat weinig. In 2021 is ze gevraagd om minister van Onderwijs te worden in het kabinet-Rutte IV, maar ze was toen net begonnen aan haar huidige baan en bedankte voor de eer.

In 2018 was Letschert betrokken bij de vorming van een nieuw college van burgemeesters en wethouders in Maastricht. In die zin heeft ze ervaring voor de opdracht die ze gisteren heeft gekregen.

Al is de lokale politiek "natuurlijk heel anders", ze zat destijds ook met uiteenlopende partijen aan tafel. Dat leidde tot een coalitie van de Senioren Partij Maastricht, CDA, VVD, D66, GroenLinks en SP.

Opdrachten van ministeries

Ze kreeg ook "mooie opdrachten" van onder meer de ministeries van Buitenlandse en Economische Zaken. "Dus dan krijg je echt wel wat mee."

Het gaat dan om haar aanstelling als voorzitter van het Nationaal Groeifonds, dat namens het kabinet 11 miljard euro investeert in projecten die moeten bijdragen aan het verduurzamen van de economie.

Ook maakte ze bijvoorbeeld deel uit van de vierkoppige commissie die onderzoek deed naar Nederlandse overheidssteun aan Syrische strijdgroepen.

Maar veel Haagse politieke bagage heeft ze dus niet. Of dat een voor- of nadeel is "gaan we op het einde misschien kunnen beoordelen", zegt ze.

CV Rianne Letschert

Volgens haar is haar "afstand van de Haagse politiek de reden waarom ze bij mij uitkwamen. Dus ik ga ervan uit dat het een voordeel is."

CDA-leider Henri Bontenbal refereerde daar vandaag ook aan. "Ik vind het wel verfrissend dat het iemand is van buiten Den Haag, maar wel met heel veel ervaring. Als je naar haar cv kijkt, dan is het iemand die dingen goed kan regelen en tot heel veel in staat is."

Actiegroep Klaas Dijkhoff

Critici wijzen erop dat de nieuwe informateur zich dit jaar heeft aangesloten bij de actiegroep Voor Ons Nederland van voormalig VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff en oud-VVD-campagnestrateeg Bas Erlings.

Dat is een soort denktank voor de "milde meerderheid", die zich tegen "populistische trucs" van "antidemocratische" partijen keert en daarmee geen neutrale club, vinden ze.

Letschert is het daar niet mee eens. Ze vormt met oud-ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers, oud-PvdA-leider Lodewijk Asscher en oud-D66-minister Robbert Dijkgraaf het comité van aanbeveling.

Maar dat zegt volgens haar "helemaal niks" over de manier waarop ze de komende tijd met partijen gaat praten. "Ik sta hier als informateur en dat betekent dat ik een neutrale rol heb."

Ze wil dan ook niet zeggen wat ze van het huidige politieke klimaat vindt. "Dat is niet aan mij. Ik heb enorm respect voor alle politici, die altijd klaar staan voor dit land, van welke ideologie ze ook zijn."

'Met iedereen praten'

En dat past ook bij de 'methode-Letschert' die ze wil gaan hanteren. "Wat ik de afgelopen jaren heb gedaan in meerdere rollen is scherp zijn op de inhoud, maar ook investeren in relaties. Dat ga ik proberen."

Dat betekent ook dat als JA21 wil aansluiten, haar deur openstaat, verzekert ze, al heeft dat nog niet de voorkeur van D66. "Ik ga vanuit mijn rol als informateur met iedereen praten."

Het demonstratierecht hoeft niet veranderd te worden, zeggen onderzoekers. Het kan zijn dat sommige demonstraties uit de hand lopen, maar veruit de meesten verlopen goed, is hun conclusie.

Door de politiek werd lang uitgekeken naar dit onderzoek. Verschillende fracties in de Tweede Kamer wilden het recht om een demonstratie te organiseren in de wet aanscherpen.

Bronnen zeggen tegen de NOS dat in de ministerraad, ondanks de uitkomst van dit onderzoek, toch morgen het algeheel verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties wordt besproken.

0,03 procent

De onderzoekers, die in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) naar de praktijk van demonstraties keken, benadrukken dat het beeld van veel politici niet klopt. "Het leeuwendeel van de demonstraties verloopt prima", zegt onderzoeker Berend Roorda.

97 procent van de demonstraties vormt geen risico voor de openbare orde en in maar 0,03 procent van de gevallen waren er meer dan tien incidenten bij een demonstratie. "Demonstraties krijgen vooral nieuwswaarde als ze uit de hand lopen", verklaart Roorda het vertekende beeld.

Er zijn volgens de onderzoekers al genoeg wettelijke middelen om iets te doen als demonstranten bewust de wet overtreden, zoals politici bijvoorbeeld zien bij de activisten van Extinction Rebellion. Soms is er meer ruimte in de huidige wet dan het Openbaar Ministerie en rechters gebruiken, zien de experts.

Strenger optreden

Politici zullen dat punt in het onderzoek naar verwachting gebruiken om justitie erop te wijzen dat ze strenger kunnen of moeten straffen. De onderzoekers benadrukken dat dit er niet toe moet leiden dat demonstranten geen gebruik meer durven te maken van hun demonstratierecht.

Ingrijpende wijzigingen in de wet zijn dus niet nodig, zeggen de onderzoekers in het rapport van 500 pagina's. Wel zou de wet aangepast kunnen worden om ervoor te zorgen dat burgemeesters demonstraties niet verbieden als die bijvoorbeeld niet op tijd zijn aangemeld. Als die aanbeveling wordt doorgevoerd, wordt het voor demonstranten juist minder streng.

De onderzoekers interviewden onder meer burgemeesters, officieren van justitie en agenten. Die zien bijvoorbeeld ook geen noodzaak om gezichtsbedekkende kleding apart te verbieden bij demonstraties en zeggen dat ze lokaal al maatregelen kunnen nemen.

Toch blijft die wens in het kabinet bestaan en dus praat de ministerraad er volgens bronnen morgen over. "Wonderlijk", vindt onderzoeker Roorda dat, gezien de geluiden daarover uit de praktijk. Naar verluidt wil demissionair minister van Justitie en Veiligheid Van Oosten wel naar het bezwaar kijken dat mensen of hun familie in hun thuisland vervolgd kunnen worden als ze herkenbaar protesteren bij een ambassade van een ander land.

Kamerleden wezen op landen waar harder opgetreden wordt als demonstraties de orde verstoren of dat dreigen te doen. Maar de onderzoekers zeggen dat we landen als Engeland en Frankrijk juist niet als voorbeeld moeten zien. Volgens het rapport kan zulk optreden van de overheid "ertoe leiden dat vreedzame demonstranten ervan afzien om gebruik te maken van hun recht op vreedzaam demonstreren en het kan leiden tot verharding en ongenoegen dat zich op een niet-vreedzame wijze kan uiten".