Het kabinet wil zo snel mogelijk ruimte maken op het stroomnet. Dat is onder meer nodig om nieuwe woningen van stroom te voorzien. Het komt met een pakket met wetswijzigingen waarmee de tijd om nieuwe stroomverbindingen te maken, gehalveerd zou kunnen worden.

Zo is het vanaf 1 oktober niet meer mogelijk om met een jarenlange gang langs verschillende rechters de bouw van bijvoorbeeld een transformatorhuis tegen te houden.

Bezwaarmakers moeten vanaf volgende maand rechtstreeks naar de hoogste bestuursrechter, de Raad van State, die dan binnen maximaal zes maanden uitspraak doet. "Iedereen die dat wil, kan naar de rechter", benadrukt staatssecretaris De Bat. "Maar het proces is korter en de omgeving en netbeheerder weten eerder waar ze aan toe zijn."

Vergunningen schrappen

De staatssecretaris wil door middel van zijn "crisiswetgeving" ook een deel van de verplichte vergunningen voor de bouw of uitbreiding van hoogspanningsstations schrappen. "Hiermee kunnen tientallen projecten enkele maanden tot anderhalf jaar sneller worden gebouwd."

Daarnaast heeft hij er in Brussel voor gepleit om de uitbreiding van het stroomnet vrij te stellen van stikstofvergunningen, want op de langere termijn "helpt die uitbreiding juist om de stikstofuitstoot te verlagen".

"De aanpak van het volle stroomnet is een absolute topprioriteit", zegt De Bat. Niet alleen de huizenbouw heeft er last van, er zijn ook duizenden bedrijven die op een wachtlijst staan voor een nieuwe aansluiting. De staatssecretaris vindt dat de uitbreiding nu te veel tijd kost. "Dat kunnen we ons simpelweg niet veroorloven."

Het kabinet is voorstander van een leeftijdsgrens voor het gebruik van sociale media die voor alle EU-landen hetzelfde is. Samen met Spanje doet Nederland voorstellen om tot zo'n gezamenlijke leeftijdsgrens te komen.

"Kinderen en jongeren geven zelf aan dat zij soms schadelijke content zien, filmpjes waar ze van wakker liggen. En dat ze er langer op zitten dan ze eigenlijk willen", zegt staatssecretaris Aerdts. "Er zijn ook steeds meer Europese landen die dit willen."

De twee landen vinden het vooral belangrijk dat de leeftijdscontrole "privacyvriendelijk" is en dat de maatregelen vooraf getoetst worden. Er mag ook geen sprake zijn van een onnodige inbreuk op grondrechten van kinderen, zoals de vrijheid van meningsuiting.

De leeftijdsgrens die wordt gekozen moet "toekomstbestendig" zijn en niet steeds worden veranderd. En naast de leeftijdsgrens moeten er ook aanvullende maatregelen komen voor veilig gebruik van sociale media, vinden Nederland en Spanje.

15 of 13 jaar?

In het regeerakkoord hadden D66, VVD en CDA een "handhaafbare Europese minimumleeftijd van 15 jaar" afgesproken. In het stuk van Spanje en Nederland wordt echter niet over een voorkeursleeftijd gesproken. Op vragen van de NOS zegt staatssecretaris Aerdts dat 15 jaar nog steeds de Nederlandse inzet is.

EU-voorzitter Von der Leyen kondigde gisteren aan dat zij volgende week met een gedetailleerd voorstel komt voor het beschermen van kinderen tegen risico's die zij online lopen.

Een door de Europese Commissie zelf in het leven geroepen adviescommissie vindt dat het zelfstandig gebruik van sociale media voor kinderen onder de 13 jaar moet worden verboden. Von der Leyen noemt de aanbevelingen van de onderzoekers "zeer overtuigend".

EU-redacteur Roemer Ockhuijsen:

"De verwachting is dat Von der Leyen woensdag de aanbevelingen van haar adviescommissie volgt: een verbod op zelfstandig gebruik van sociale media voor kinderen onder de dertien jaar. Maar in EU-landen wordt er verschillend over gedacht. Zo wil de Franse president Macron graag een leeftijdsgrens van 15 jaar. Estland vindt een verbod een te zwaar middel.

Ook hoor je achter de schermen dat er wel twijfels zijn. want is een leeftijdsverbod wel goed te handhaven? In Australië, waar al een verbod geldt, weten kinderen het makkelijk te omzeilen. Bovendien zijn er zorgen over de veiligheid van online leeftijdscontroles en de juridische houdbaarheid van een verbod.

De focus kan daarom beter liggen op het aanpakken van de techbedrijven zelf, zeggen critici. Dwing die bedrijven hun platforms minder verslavend te maken en te zorgen dat er geen schadelijke berichten meer te zien zijn. Voordat er daadwerkelijk een verbod is, zullen ze het in Brussel eerst over al deze punten eens moeten worden."

De gemiddelde energierekening gaat de komende vijf jaar met tien procent omhoog. De rekening stijgt het hardst voor huishoudens met een warmtepomp. Dat blijkt uit een concept-brief over de energiekosten die vrijdag in de ministerraad wordt besproken.

Vrijwel alle huishoudens krijgen de komende jaren te maken met een stijging van de energierekening, blijkt uit onderzoek dat het kabinet liet doen. Een ruime meerderheid van de huishoudens betaalt in 2031 ongeveer 400 tot 600 euro meer dan nu in een jaar.

De energiekosten voor mensen met een warmtepomp gaan het hardst omhoog, maar voor deze groep blijft de gemiddelde rekening wel lager dan die van andere huishoudens.

Elektriciteitsnet

De gemiddelde energierekening gaat dus met tien procent omhoog en dat cijfer is al gecorrigeerd voor inflatie. Dat betekent dat het een echte prijsstijging is en dat de stijging niet komt doordat alle prijzen en lonen stijgen.

De belangrijkste verklaring voor de oplopende tarieven zijn de stijgende netkosten. Er moet worden geïnvesteerd in het elektriciteitsnet en dat wordt doorberekend. Voor mensen met een warmtepomp, die ook vaak zonnepanelen hebben, speelt bijvoorbeeld ook mee dat de zogenoemde salderingsregeling wordt afgeschaft. En de kosten stijgen ook omdat er beprijzing komt voor het gebruik van fossiele brandstoffen.

Het kabinet heeft onderzoekers laten kijken naar hoe de energierekening zich tussen 2026 en 2031 naar verwachting ontwikkelt. Daarbij ontstaan er grote verschillen tussen groepen, wordt benadrukt.

Mensen die een cv-ketel hebben, blijven het meeste betalen. "Dit is extra opvallend, omdat het in vergelijking met de andere groepen vaker om kleinere woningen gaat", schrijft minister Van Veldhoven (Klimaat) in de concept-kabinetsbrief. In 2031 wordt hun gemiddelde energierekening geschat op 2800 euro op jaarbasis. Mensen die op het warmtenet zitten, gaan tegen die tijd gemiddeld 2650 euro per jaar betalen.

Warmtepomp

Vooral mensen die een warmtepomp hebben en dus vaak al flink hebben geïnvesteerd, gaan meer betalen dan ze hadden gehoopt. Huishoudens met een hybride warmtepomp gaan naar een gemiddelde rekening van bijna 2400 euro.

Huizen die volledig worden verwarmd door een warmtepomp en dus niet meer op het gas zijn aangesloten, krijgen een kostenstijging van 70 procent voor de kiezen, zo is de verwachting. Dat is procentueel de grootste stijging, maar uiteindelijk betalen ze in 2031 gemiddeld 1200 euro per jaar. Daarmee zijn ze nog steeds het goedkoopst uit. Een investering in een warmtepomp blijft aantrekkelijk, zeggen de onderzoekers dan ook.

Minder afhankelijk

De minister lijkt er niet erg van te schrikken. Van Veldhoven schrijft dat de onderzoeken "laten zien dat de gemiddelde energierekening stijgt, maar niet enorm uit de pas loopt met de verwachte besparing en gemiddelde inkomensgroei".

Bovendien worden we met al die investeringen in het elektriciteitsnet minder afhankelijk van het buitenland en kunnen we makkelijker verduurzamen. Dat is ook hard nodig, benadrukt de minister in haar brief, want door het recente conflict in het Midden-Oosten hebben we inmiddels vier miljard euro uitgegeven aan hogere olie- en gasprijzen.

Nederland bouwt "halfhoge dijken" tegen de volgende pandemie. Dat was het laatste punt van de laatste getuige van de parlementaire commissie corona. Na zo'n 150 uur praten met 47 mensen zitten de openbare verhoren erop.

Negen weken lang bood de commissie een kijkje onder de motorkap tijdens de coronacrisis. Voor elk verhoor zei de voorzitter het weer in zijn inleiding dat hij wilde "leren voor een eventuele volgende pandemie of langdurige crisis". Grote onthullingen zijn er niet gedaan, maar lessen zijn zeker te trekken.

Het ging veel over de besluitvorming. Bijvoorbeeld of het kabinet wel naar verschillende geluiden luisterde. Er was in ieder geval het Outbreak Management Team, waar erg goed naar werd geluisterd. "De medische adviezen waren een kompas, die waren leidend", zei oud-premier Rutte.

Meervoudig

Maar gaandeweg de crisis kwamen andere facetten naar voren: eenzaamheid, leerachterstanden, mentale gezondheid. "Een meervoudige crisis", zei oud-SCP-directeur Kim Putters.

Veel sociale en maatschappelijke gevolgen waren heus bekend, zeiden meerdere getuigen. Maar ze waren moeilijker te vatten in harde cijfers en hadden een minder structurele plek aan tafel. Dat kan beter, lijkt een onafwendbare conclusie.

Oud-LAKS-voorzitter Nienke Luijckx over gevolgen voor jongeren:

Er werd veel gesproken over de zwaarste maatregelen: de avondklok en de schoolsluitingen. Bij iedereen die ermee te maken had gehad, lagen ze zwaar op de maag en binnen het kabinet werd er flink over gediscussieerd, zo bleek.

"Voor een deel van de dag maak je van de samenleving een soort gevangenis", zei de Bossche burgemeester Jack Mikkers over de avondklok. Minister Ferd Grapperhaus "had grondrechtelijke problemen" met de maatregel, maar moest zijn "gespierde tegenzin" laten varen.

Drie keer dicht

Schoolsluitingen voelden elke keer "als een nederlaag", zei onderwijsminister Arie Slob daarover. "Kansenongelijkheid nam toe", zei Paul Rosenmöller, oud-voorzitter van de VO-raad, erover. "Kinderrechten zijn zeker geschonden", zei kinderombudsvrouw Magrite Kalverboer. Toch gingen gingen de scholen drie keer dicht.

We hebben kinderrechten ondergeschikt gemaakt, zei Kalverboer:

Bij kabinetsleden die over dergelijke maatregelen gingen, was vaak te horen dat het niet anders kon. "Uiteindelijk ging het om vraagstukken over leven en dood", zei oud-minister Hugo de Jonge. Het ging om ic-capaciteit, om het voorkomen van code zwart. 'Bergamo', naar de Italiaanse stad waar ziekenhuizen het niet aankonden, was het schrikbeeld.

Het is niet te verwachten dat de commissie oordeelt wie er nou meer gelijk had in dit soort afwegingen. De waarde zit erin dat door de verhoren "openbaar is gemaakt hoe ingrijpende besluiten tot stand zijn gekomen", zei voorzitter Daan de Korte vandaag na het laatste verhoor.

Tunnelvisie

Wie die weging nou precies maakte was ook onderwerp van gesprek. Mocht iedereen wel meepraten? Volgens Mona Keijzer, voormalig staatssecretaris van Economische Zaken, ging het om "een klein clubje mannen" dat alles bepaalde. "Samen met Ferd tegen de rest, heerlijk", appte Rutte aan De Jonge.

"Tunnelvisie", oordeelde Keijzer, die zich niet gehoord voelde. Nee, het was "standvastigheid", zei De Jonge.

Nederland is door het oog van de naald gekropen, zei Rutte:

Oud-minister Carola Schouten had een suggestie voor de toekomst. Laat de crisisstand eerder los, als dat kan. Volgens haar moet je verschillende periodes beter onderscheiden. "Past de aanpak nog bij deze fase?", is dan vaker de vraag.

Rutte stelde voor om "los van de druk van besluitvorming" fundamenteler te kijken of er nog in de juiste richting wordt gedacht. Ongetwijfeld komt de commissie met een aanbeveling hierover.

Wappie

In de verhoren was veel ruimte voor mensen die überhaupt vonden dat er niet in de juiste richting werd gedacht. Critici als Maurice de Hond vonden dat ze niet goed zijn gehoord. Kritische denkers werden "totaal genegeerd", zei hij.

Beleidsmakers uit die tijd waren het daar niet per se mee eens, maar vonden wel dat andersdenkenden minder weggezet hadden moeten worden. Zo zei oud-NCTV Pieter-Jaap Aalbersberg dat hij spijt had van de term "wappie". "Dan heb je geen gesprek meer."

Spaghettibrij

Ook was meermaals te horen dat het goed was geweest om dilemma's beter te schetsen. Dus niet: dit is de maatregel en daar moet u het mee doen. Maar wel: we hebben zus en zo overwogen, maar alles afgewogen zijn we hierop uitgekomen.

Verder hadden maatregelen minder complex gemogen. OMT-voorzitter Jaap van Dissel sprak van een "spaghettibrij aan maatregelen" die door alle uitzonderingen nauwelijks nog te begrijpen was voor mensen.

Veel aandacht van de commissie, bestaande uit Kamerleden, ging uit naar de werking van de Tweede Kamer in coronatijd. Hadden ze daar wel genoeg in de melk te brokkelen?

Ja, zei oud-voorzitter Khadija Arib in haar verhoor. Maar het had beter gekund, zei oud-SGP-leider Kees van der Staaij. "Het is vaak een reflex in een crisisperiode dat de Tweede Kamer de regering veel ruimte geeft."

Kamerleden hadden te weinig tijd om zich voor te bereiden op coronadebatten, werd gezegd. Terwijl kabinetsleden en ambtenaren op hun beurt weleens tureluurs werden van de vele vragen. Voortaan betere 'werkafspraken' om de positie van de Kamer helder te krijgen, suggereerden betrokkenen.

Vrij zuinig

Een andere rode draad door de verhoren was de pandemische paraatheid. Na de pandemie werd er 300 miljoen euro voor uitgetrokken. Dat ging even terug naar nul en staat nu op jaarlijks 177 miljoen. De laatste getuige Anja Schreijer (oud-GGD) sprak daarom vandaag van "halfhoge dijken". Viroloog Marion Koopmans, hield het op de eerste verhoordag op "vrij zuinig, dat zou je liever anders zien".

En ook op dit gebied komt de commissie ongetwijfeld met een aanbeveling. Het eindverslag moet begin volgend jaar af zijn. De komend maanden hebben de vijf Kamerleden de taak om van alle meningen die voorbij zijn gekomen een logisch verhaal te maken.

Lees hier verslagen van de verhoorweken terug:

Minister-president Rob Jetten en zijn partij D66 hebben honderden berichten op sociale media laten schrijven door kunstmatige intelligentie (AI), zo werd vandaag bekend door onderzoek van de Volkskrant. Politici gebruikten al regelmatig mensen om hun teksten te schrijven, maar hoe geloofwaardig zijn ze als ze hun uitingen uitbesteden aan AI?

Jetten en D66 vinden het geen probleem; zij gebruiken "af en toe AI om het werk een beetje makkelijker te maken", zegt de premier tegen de NOS. "Dat je AI gebruikt als hulpmiddel betekent niet dat er niet nog even door menselijke ogen naar wordt gekeken", aldus Jetten.

D66 steunde eerder een nieuwe Europese AI-wet, waarin het belang van transparant AI-gebruik wordt onderstreept. Ondertussen plaatst de partij dus wel AI-berichten, zonder daarover open te zijn.

"Het is eigenlijk het automatiseren van wat voorheen persvoorlichters en spindoctors deden", zegt Mariken van der Velden, hoogleraar politieke communicatie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Volgens haar zet de premier zijn geloofwaardigheid op het spel, "omdat AI vaak in een adem wordt genoemd met misinformatie. Je wil de informatie van de premier kunnen vertrouwen."

Ook Claes de Vreese, hoogleraar AI en samenleving, is kritisch. "Taalmodellen creëren een soort wenselijke emotie, niet per se wat je echt voelt", zegt hij tegen de Volkskrant. "Mensen zullen zich gaan afvragen: wie is nou de échte Jetten? Op deze manier verwatert de authenticiteit van de premier."

AI-gegenereerd

Een voorbeeld van zo'n AI-post van Jetten gaat over excuses aan de Molukse gemeenschap. Deze zomer maakte de premier namens de regering excuses voor hoe Nederland in het verleden is omgegaan met Molukkers. Daarover deelde de premier een bericht op Facebook en Instagram.

In zijn bericht schrijft Jetten: "Verschillende verhalen, verschillende vormen van onrecht. Niet om met elkaar te vergelijken, maar wel om naast elkaar te blijven vertellen." Het is een van de vele zinnen die volgens de Volkskrant door een chatbot zijn gemaakt.

AI-assistent

"Het gebruik van AI past bij deze tijd", vindt Pieter Walraven van Public Matters, een adviesbureau dat organisaties ondersteunt bij communicatie over maatschappelijke vraagstukken en zicht heeft op de effecten van kunstmatige intelligentie. "AI is voor organisaties en politici een welkome assistent en ondersteuner."

Toch maakt hij zich zorgen over politici die te veel op AI gaan leunen. "Het wordt ingewikkelder als mensen klakkeloos AI-gegenereerde berichten overnemen. Als politici een mening gaan vormen op basis van AI, dan is dat wel een zorgelijke ontwikkeling."

Volkskrant-onderzoek

De Volkskrant gebruikte voor het onderzoek het AI-detectieprogramma Pangram. De krant heeft berichten op het persoonlijke account van premier Jetten en zijn partij D66 geanalyseerd op Facebook, Instragram, X en LinkedIn. Zeker 232 berichten zouden met de hulp van een chatbot zijn geschreven.

Als extra controle onderzocht de krant ook 700 berichten van Jetten en D66 van voordat ChatGPT in 2022 was uitgebracht. Geen van die berichten werd door het programma Pangram als AI aangemerkt.

Pangram zegt niet precies hoe AI-berichten worden onderscheiden van berichten van mensen. Toch zijn teksten van chatbots ook voor mensen te herkennen. Kunstmatige intelligentie somt vaak drie dingen achter elkaar op. Ook komt het woord 'juist' vaak voor in AI-teksten.

De Volkskrant analyseerde ook de berichten van vice-premier Yesilgöz (VVD) en Bontenbal (CDA). Daar kwamen nauwelijks AI-berichten naar voren, stelt de krant.

Tegen ambtenaren van het ministerie van Financiën wordt door het kabinet vooralsnog geen aangifte gedaan voor het achterhouden van de 'datakluis' met bestanden over het toeslagenschandaal. Een meerderheid in de Tweede Kamer legt zich hier vooralsnog bij neer.

Weliswaar zijn er ambtenaren verantwoordelijk voor het buiten beeld houden van de datakluis met miljoenen documenten. Maar er is geen bewijs dat zij dat "moedwillig" deden om bewijsmateriaal achter te houden, zegt staatssecretaris Eerenberg van Financiën.

"Aangifte doen is een zwaar middel. Ambtenaren zijn werknemers die ook uiterste zorgvuldigheid mogen verwachten", zegt Eerenberg. "Ik heb geen 'redelijk vermoeden' in handen van opzet. Dat is de toetssteen voor de stap naar strafrechtelijke vervolging."

Een groep gedupeerde toeslagenouders heeft vorige maand wel aangifte gedaan. De gedupeerden beschuldigen de ambtenaren ervan bewijsmateriaal te hebben verduisterd dat mogelijk relevant was geweest in het onderzoek naar het toeslagenschandaal.

Meer onderzoeken

In plaats van een aangifte komen er nu eerst meer onderzoeken naar hoe de datakluis, en later bleek nog een tweede, buiten beeld zijn geraakt. Daaruit moet vervolgens blijken of er alsnog aangifte moet worden gedaan. Het gaat om onderzoeken door accountant BDO en door een onafhankelijke commissie.

Deze commissie start in oktober, onder voorzitterschap van oud-Kamerlid van GroenLinks-PvdA Senna Maatoug. De commissie onderzoekt de gang van zaken en om wat voor documenten het gaat. Maatoug was zelf lid van de parlementaire enquêtecommissie die de misstanden rond de kinderopvangtoeslag onderzocht.

Staatssecretaris Palmen van Herstel Toeslagen nam een groot deel van de schuld op zich voor het laat informeren van de Tweede Kamer. Zij was, in tegenstelling tot Eerenberg, ook al staatssecretaris toen de datakluis boven water was gekomen. Toch duurde het nog maanden voor zij de Kamer informeerde.

"Ik heb onbewust nagelaten navraag te blijven doen naar de datakluis", zei zij geëmotioneerd. "Ik heb steken laten vallen en dat reken ik mijzelf aan." Zij bood haar excuses aan.

Privacywetgeving

De datakluis is een afgeschermde digitale bewaaromgeving van bestanden met documenten. Hij werd in 2019 gecreëerd omdat de Belastingdienst achterliep met het opschonen en vernietigen van bestanden vanwege de privacywetgeving.

Deze manier van opslaan moest de privacy garanderen. Medewerkers van de Belastingdienst hadden niet meer zomaar toegang tot de gegevens. En de bestanden konden ook niet per ongeluk vernietigd worden. Op de een of andere manier verdween de datakluis daarna uit het zicht.

Na de vondst bleek uit steekproeven dat in de datakluis bestanden zitten die aangeleverd hadden moeten worden aan de parlementaire enquêtecommissie naar het toeslagenschandaal.

In een interview met een tv-station in Sierra Leone, de vermoedelijke verblijfplaats van Bolle Jos, heeft Justitieminister David van Weel de druk op het land opgevoerd. Hij wil dat Sierra Leone de drugscrimineel uitlevert. Maar zijn uitlatingen vallen daar allesbehalve goed. De eerste minister van het land, vergelijkbaar met de functie van een premier, beschuldigt Van Weel ervan dat hij zich opstelt als kolonialist, als overheerser.

Volgens Van Weel is het een kwestie van tijd dat Nederland de voor grootschalige drugshandel veroordeelde Jos L. te pakken krijgt. Van Weel is ervan overtuigd dat Bolle Jos zich in Sierra Leone schuilhoudt. Hij vindt dat de diplomatieke pogingen om de uitlevering van de drugsbaas te bewerkstelligen niet het gewenste resultaat hebben. Het verloopt allemaal zeer traag, zegt Van Weel via een videoverbinding vanuit Den Haag.

"We hebben de regering benaderd, we hebben een formeel uitleveringsverzoek gedaan - meer dan een jaar geleden - en sindsdien meerdere contacten gehad. Maar tot nu toe heeft dat helaas niet geleid tot zijn uitlevering", zegt Van Weel in het interview. "Voor ons is het tijd om ervoor te zorgen dat we dit proces versnellen."

Bekijk hier een deel van het interview met Van Weel en de reactie van premier Sengeh:

Om de druk op het West-Afrikaanse land op te voeren heeft Van Weel de Europese Unie gevraagd de honderden miljoenen aan ontwikkelingshulp aan Sierra Leone stop te zetten. De eerste minister in Sierra Leone, de hoogste coördinator binnen de uitvoerende macht én de belangrijkste adviseur van de president in het land, David Moinina Sengeh, noemt dat "schandalig". "Het is neo-kolonialisme", zegt hij.

"Wij zijn een onafhankelijk land. Als de Nederlandse minister echt wil laten zien dat hij aan het werk is, moet hij niet de hele tijd op tv zitten en dreigen dat ze de hulp van de EU stopzetten. Wij leven niet van hulp van de EU", aldus Moinina Sengeh meteen na het uitgezonden interview.

Reactie Van Weel

Van Weel reageert op zijn beurt weer op de beschuldiging van neokolonialisme. "Belachelijk", zegt hij tegen Nieuwsuur. Dat de gemoederen nu hoog oplopen, is voor de minister een teken dat zijn strategie werkt. "Deze felle reactie is daar wat mij betreft blijk van." De minister voegt toe nog geen telefoontje te hebben gekregen uit Sierra Leone dat er vaart wordt gezet achter de uitlevering van Bolle Jos.

Over het verzoek om ontwikkelingshulp aan Sierra Leone stop te zetten zegt Van Weel: "Het is ook belachelijk dat wij ontwikkelingsgeld betalen aan een land dat zichzelf verrijkt met drugsgelden, waar wij ook hier in Nederland ook enorm veel last van ondervinden."

'Ik weet het niet'

Volgens de Afrikaanse minister weten zijn inlichtingendiensten niet waar L. is. "Eerlijk, we weten het niet. We kunnen niet afgaan op wat deze mensen zeggen of wat sommige mensen anderen laten zeggen. Als ze het weten, laat dan foto's zien."

Eerder dook Bolle Jos op op beelden van een kerkdienst in het geboortedorp van president Julius Maada Bio van Sierra Leone. Ook zijn er geruchten dat hij een relatie zou hebben met de dochter van de president. Moinina Sengeh zegt daar niets van te weten.

"Ik weet het niet. En hij (David van Weel, red) weet het ook niet. Als hij het niet weet, kan hij geen beschuldigingen over ons land uiten. Hij kan het niet gebruiken om ons te bedreigen en gaan lobbyen bij de EU."

Doorvoerhavens

Vorige week onderschepte de Franse douane een enorme partij drugs die in verband wordt gebracht met de organisatie van Bolle Jos. Het ging om duizenden kilo's cocaïne die werden aangetroffen aan boord van een vrachtschip uit Ghana. Het containerschip was vanuit West-Afrika op weg naar Antwerpen.

In een poging om met een coalitie van West-Afrikaanse landen, waaronder Liberia en Ghana, Sierra Leone onder druk te zetten, sprak Van Weel deze zomer nog met zijn ambtgenoot uit Sierra Leone over de uitlevering van Bolle Jos.

Van Weel zegt in het interview dat West-Afrikaanse landen steeds meer gaan fungeren als doorvoerhavens van drugs uit Zuid-Amerika, bestemd voor de Europese markt. Bolle Jos zou in de organisatie daarvan een centrale rol spelen.

"De cocaïne komt uit Latijns-Amerika, reist vervolgens over de Atlantische Oceaan naar West-Afrika en wordt dan ofwel opgeslagen of opnieuw verscheept", zegt Van Weel. "L. gebruikt West-Afrika als een van zijn hubs en transitpunten, die kans is heel groot."

Geweld in Overasselt

Via zijn advocaten ontkent Bolle Jos "met klem" betrokkenheid bij de incidenten in Overasselt. Daarbij had een groep gewapende mannen het gemunt op Jan G. Dat zou mogelijk gaan om een partij verdwenen cocaïne van 1283 kilo. De Spaanse militaire politiedienst heeft gisteren onder een lading pallets met kokosnoten een partij cocaïne gevonden van precies 1283 kilo.

Het kabinet streeft ernaar dat werkgevers per 1 juli 2028 geen bedrag meer mogen inhouden op het minimumloon van arbeidsmigranten in ruil voor woningruimte. Dat schrijft minister Vijlbrief (D66) van Sociale Zaken aan de Tweede Kamer.

Op dit moment geldt nog een maximumpercentage van 25 procent van het brutominimumloon dat in ruil voor huisvesting mag worden ingehouden. Vijlbrief wil daarvan af. "We zien te veel misstanden. Arbeidsmigranten worden nu te veel uitgebuit."

De politiek hekelt de slechte omstandigheden van arbeidsmigranten al langer, al lopen de meningen uiteen hoe die te verbeteren. De aantallen van arbeiders die vaak zonder vergunning in ons land werken maar als onmisbaar voor de economie worden gezien, blijven toenemen.

Naar schatting zijn er nu tussen de 600.000 en 900.000 arbeidsmigranten en komen er jaarlijks rond de 50.000 bij. De arbeiders, veelal uit Polen, Roemenië, Hongarije, Oekraïne en ook Georgië, werken vaak tegen lagen lonen in onder meer de vleesindustrie, distributiecentra of de glastuinbouw.

Ze moeten vaak hoge prijzen betalen voor erbarmelijke behuizing met slechte voorzieningen, waar ze soms voor een aantal uren per nacht een matras mogen huren.

Misbruik van maatregel moet stoppen

Nadat een commissie onder leiding van oud-SP-politicus Emile Roemer had voorgesteld arbeidsmigranten minder afhankelijk te maken van werkgevers pleitte een Kamermeerderheid voor het schrappen van de looninhouding. Daarop kwam toenmalig NSC-minister Van Hijum met een plan. Dat werd een half jaar later - een dag na de verkiezingen - door zijn opvolger demissionair minister Paul (VVD) weer van tafel werd gehaald. Paul vond de inzichten over de werking van de maatregel te verschillend.

Vijlbrief ziet die verschillende inzichten ook maar wil dat het instrument van loon inhouden niet langer door slechte werkgevers kan worden misbruikt.

De keuze gaat tussen loon inhouden en werkgevers verantwoordelijk houden voor goede huisvesting, zoals nu gebeurt, of dat niet meer doen en arbeidsmigranten zelf een woning laten zoeken, wat op de krappe woningmarkt ook lastig is. Arbeidsmigranten kunnen dan alsnog tegen oneerlijke huurprijzen en contracten aanlopen. Dat erkent Vijlbrief en daarom wil hij de verandering pas in laten gaan als de wet om huurders beter te beschermen ook ingaat. Het is de bedoeling dat die wet ook per 1 juli 2028 van kracht wordt.

Vijlbrief erkent dat er daarnaast nog meer moet gebeuren en noemt de vandaag aangekondigde maatregel onderdeel van breder beleid om de omstandigheden van arbeidsmigranten te verbeteren. In juli kondigde hij een uitzendverbod in de vleessector aan. Ook dat zou halverwege 2028 moeten ingaan.

De dakconstructie van het kantoor van de premier, het Torentje op het Binnenhof, blijkt nog in de originele staat uit 1547 te zijn. Onderzoek door het Rijksvastgoedbedrijf heeft dat aangetoond. Er is in 478 jaar nauwelijks herstelwerk uitgevoerd aan de houten constructie, en de acht meter hoge spits is nog in goede staat.

Volgens monumentenadviseur Bram Hulshof van het Rijksvastgoedbedrijf is het "heel bijzonder" dat zo'n constructie bijna vijf eeuwen overleeft. Hout is kwetsbaar en vooral in de 19e eeuw zijn er veel kappen gesloopt en vervangen.

Er was tot nu toe betrekkelijk weinig bekend over de historie van het Torentje aan de Hofvijver. Zo was de vraag hoe oud het bouwwerk precies is. Door het onderzoek is daar nu een duidelijk antwoord op gevonden.

Op dit moment wordt het Binnenhof gerenoveerd. Net als andere ruimtes in het complex is het Torentje vorig jaar gecontroleerd op asbest. Dat is ook aangetroffen, maar toen het plafond daarvoor werd opengemaakt kwam de eikenhouten dakconstructie aan het licht.

Hulshof klom samen met bouwhistoricus Patrick Bosman van de gemeente Den Haag op een rolsteiger. Toen ze hun zaklantaarns door het gat in het plafond naar boven richtten, zagen ze meteen dat het om zeer oud hout ging. De balken zijn met de hand gezaagd, zoals dat ging in de tijd voordat houtzaagmolens in zwang raakten.

Na onderzoek naar de jaarringen bleek het om eikenhout te gaan van een boom die rond 1546 in Zuid-Zweden is omgehakt. Voor dat zogeheten dendrochronologisch onderzoek werden met een soort appelboor op tien plekken monsters genomen. "Je moet er eigenlijk een soort sigaar uitboren", vertelt Sjoerd van Daalen die het onderzoek deed.

IKEA

De jaarringen laten het groeipatroon van een boom zien. Door die te vergelijken met monsters van andere bomen is de leeftijd te bepalen. Bomen uit hetzelfde gebied en uit dezelfde periode hebben hetzelfde patroon van jaarringen. Van Daalen: "Het is eigenlijk een soort vingerafdruk of streepjescode van de boom."

In de balken zijn ook Romeinse cijfers gebeiteld. Volgens bouwhistoricus Bosman wijst dat erop dat het om een 'bouwpakket' gaat. Timmerlieden hebben de kapconstructie waarschijnlijk in een werkplaats gebouwd. Daarna is die uit elkaar gehaald en naar de bouwplaats gebracht. De Romeinse cijfers geven aan welke delen bij elkaar horen, als een soort IKEA-instructie.

Wat weten we van het Torentje?

De oudste bronnen over het bestaan van de hoektoren van het Binnenhof stammen uit 1497. Keizer Karel V liet het Torentje in 1547 helemaal vernieuwen. Toen kwam ook de torenspits erop met de houten kapconstructie die er nu dus nog steeds is.

Graaf Johan Maurits, de bewoner van het naastgelegen Mauritshuis (nu een museum), vond het bouwwerk geen gezicht en bedong in de 17e eeuw dat hij het op eigen kosten mocht laten afbreken. Maar dat plan is nooit uitgevoerd.

Ooit was het Torentje de dienstwoning van een kastelein van een herberg in de buurt. Pas in 1982 werd het door toenmalig premier Lubbers in gebruik genomen als kantoor.

De renovatie van het Binnenhof begon in 2021. De vaak eeuwenoude gebouwen vertoonden steeds meer gebreken en de brandveiligheid was niet op orde.

Aanvankelijk zouden de werkzaamheden vijf jaar gaan duren en de kosten werden begroot op 475 miljoen euro. Inmiddels zijn door tegenvallers en hogere eisen de kosten opgelopen tot minimaal 2,7 miljard euro en de opleverdatum is uitgesteld tot 2031.

Dit voorjaar legden archeologen een eeuwenoude toegangspoort bloot bij het Binnenhof.

De relaties tussen ouders en scholen lijken te verharden. Dat schrijft de Onderwijsraad in een advies aan D66-minister Letschert van Onderwijs. "De raad roept de minister op om breder te kijken en bewust rekening te houden met de gevolgen van beleid voor de verhouding tussen ouders en scholen."

De raad wijst daarbij onder meer op het groeiend aantal zaken waarin ouders en scholen naar geschillencommissies stappen omdat zij er onderling niet uit komen. Ook stijgt het aantal leraren op middelbare scholen dat werkstress ervaart door de omgang met ouders.

Op lagere scholen melden al langere tijd een op de drie onderwijzers dit soort extra spanning. Scholen proberen hier op allerlei manieren iets aan te doen, onder andere door docenten en schoolleiders trainingen aan te bieden. Maar de Onderwijsraad wijst de minister erop dat de overheid soms zelf ook bijdraagt aan het probleem.

Ouder als klant

Voorbeeld is het beleid om de vrije schoolkeuze centraal te stellen en de vergelijkbaarheid van scholen te bevorderen. Dat gebeurt onder andere via de website scholenopdekaart.nl. Daarop kunnen ouders prestaties van scholen vergelijken als het bijvoorbeeld gaat om het slagingspercentage of het aantal leerlingen dat een vwo-advies krijgt.

Onbedoeld effect van dit soort sites is volgens de Onderwijsraad een vorm van "consumentisme". Ouders worden in de rol van klant van de school geplaatst, in plaats van in de rol van partij die een bijdrage levert aan een goed leerklimaat.

Ander voorbeeld is de invoering van het passend onderwijs in 2014. Dat moest ertoe leiden dat alle leerlingen extra ondersteuning kunnen krijgen in plaats van alleen maar de kinderen met een indicatie. Maar omdat niet duidelijk is wat de grenzen zijn van die ondersteuning, ontstaan er in de praktijk botsingen tussen eisende ouders en scholen.

Spanning door schooladvies

De PO-Raad, de belangenbehartiger van scholen in het (speciaal) basisonderwijs, ziet dat soort botsingen ook, al worden er op dit terrein geen cijfers bijgehouden. "Op basisscholen komen ouders dagelijks natuurlijk de klas in", zegt een woordvoerder. "En anders kom je ze wel tegen op het schoolplein."

Een van de erkende bronnen van spanningen op basisscholen is het schooladvies aan het eind van groep 8: welk type middelbare school raadt de school aan? "Ouders hebben daar vaak een bepaald niveau voor ogen en als dat niet strookt met het advies, kan dat voor teleurstelling zorgen", zegt de woordvoerder.

In de strijd tegen spionage en sabotage schaft ons land een speciaal verkenningsvliegtuig aan om zelf sneller vijanden waar te nemen. Daartoe is een intentieovereenkomst met Zweden getekend, meldt het ministerie van Defensie op zijn website.

Het toestel, de Saab GlobalEye, is in staat om op grote hoogte over lange afstanden in de gaten te houden wat er gebeurt in de lucht, ter zee en op land. Op dit moment beschikt Nederland zelf niet over zo'n toestel en is ons land afhankelijk van de samenwerking met anderen.

Nederland werkt in NAVO-verband met andere landen samen met Awacs-toestellen, maar die worden als verouderd beschouwd. Samen met negen andere landen wordt geïnvesteerd in de vervanging van de vloot door GlobalEye.

Samenwerking met Zweden

Met een eigen toestel kan ons land bijvoorbeeld zelfstandig beslissen waar en wanneer het in te zetten. Ook kan het toestel als vliegend commandocentrum dienen.

Nederland gaat samen met Zweden optrekken: het Nederlandse toestel wordt naar verwachting in 2031 geleverd. Vanaf 2028 krijgt ons land al toegang tot de Zweedse toestellen waardoor onze bemanningen al ervaring op kunnen doen.

Over de kosten doet Defensie geen uitspraken.

Om wat voor toestel gaat het?

De Europese GlobalEye is uitgerust met geavanceerde radarsystemen, sensoren en communicatieapparatuur. Daarmee kan het toestel grote gebieden tegelijkertijd bewaken en moeilijk waarneembare dreigingen opsporen, bijvoorbeeld van drones of kruisraketten.

Ook kan het toestel ingezet worden om inlichtingen te vergaren die gedeeld kan worden met vliegtuigen, schepen of eenheden op de grond.

Bron: ministerie van Defensie

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) treedt op tegen de import van piepjonge kalfjes uit Ierland. De dieren krijgen nu tijdens een dagenlange reis nauwelijks te drinken en dat is in strijd met de regels, stelt de autoriteit. Als de omstandigheden niet fors verbeteren, moeten de transporten op termijn ophouden.

Eerder gaf de Nederlandse kalfsvleessector zelf aan in 2026 te willen stoppen met de transporten uit Ierland, vanwege het dierenleed onderweg. Uit onderzoek van de NOS bleek eerder dit jaar echter dat de transporten nog altijd doorgaan.

Voor de NVWA is de maat nu vol. "We leggen een last onder dwangsom op aan vier Ierse vervoerders. Die hebben nu een jaar de tijd om hun werkwijze aan te passen. Lukt dat niet, dan moeten ze dwangsommen betalen", zegt NVWA-inspecteur Annebeth van Aartsen. Die verplichting geldt voor alle vervoerders, waarschuwt de NVWA.

Jonger dan twee maanden

Het gaat daarbij om de import van kalveren tot twee maanden. Het overgrote deel van de ingevoerde dieren is jonger dan dat, blijkt uit onderzoek van de NOS. In Nederlandse en Ierse overheidsdatabases wist de NOS 330.000 kalveren te traceren; 98,9 procent was bij aankomst in Nederland jonger dan twee maanden.

De Ierse toezichthouders treden niet op tegen het kalverentransport. De Ierse overheid vindt de export niet in strijd met de Europese regels. Daarin staat dat dieren moeten worden gevoed als het "noodzakelijk" is tijdens het transport. De Europese Commissie en de NVWA interpreteren een wetenschappelijk onderbouwde termijn van 12 uur als "noodzakelijk".

Binnen de Europese Commissie wordt nu positief gereageerd, meldt een betrokkene aan de NOS. "Eindelijk gaat de NVWA handhaven", klinkt het. De Commissie stuurt al langer aan op strengere handhaving van de dierenwelzijnsregels en is niet te spreken over de manier waarop Ierse bedrijven kalfjes onderweg verzorgen.

Restproduct

Ierland heeft een grote melkveesector. Om koeien melk te laten geven, moeten ze elk jaar een kalf krijgen. Vrouwtjes kunnen zelf ook weer melkkoe worden, stiertjes blijven over. Ze zijn een restproduct en worden tegen lage prijzen doorverkocht aan kalvermesterijen, bijvoorbeeld in Nederland.

Op dit moment worden de dieren in Ierland in een vrachtwagen gezet, die op de veerboot naar Frankrijk gaat. Na een vaartocht 19 uur worden ze weer van de boot geladen, waar ze rust en drinken moeten krijgen. Daarna gaan ze verder op transport naar Nederland.

Volgens de NVWA krijgen de dieren tijdens die reis van in totaal zeker 50 uur dus maar één keer te drinken, terwijl dat minimaal elke 12 uur zou moeten. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt overigens dat de reis zelfs 80 uur kan duren.

Niet alleen zijn er op de vrachtwagens geen drinksystemen die geschikt zijn voor melk, ook moeten de jonge kalveren worden geholpen bij het drinken. Op de veerboot is dat "praktisch onuitvoerbaar", bevestigde de Ierse overheid eerder.

Stoppen

De kans is daarom groot dat het transport op deze manier sowieso moet stoppen. "Dat betekent dat de dieren niet meer in één keer van Ierland via Frankrijk naar Nederland kunnen, maar het transport anders georganiseerd zou moeten worden", zegt NVWA-dierenarts Van Aartsen. "Dat heeft grote impact, ook op Ierse bedrijven."

De dieren zouden bijvoorbeeld pas op latere leeftijd kunnen worden vervoerd. Vanaf een leeftijd van acht weken kunnen de dieren ook voedingsstoffen halen uit ruwvoer en krachtvoer. "Maar ook dan is er nog aandacht nodig voor de wijze waarop je de dieren voert", zegt Van Aartsen.

De Nederlandse brancheorganisatie voor de kalfsvleessector zegt "niet precies te weten waar de handhaving over gaat", maar vindt "ten algemene dat iedereen zich aan de wet dient te houden". Vragen ter verduidelijking werden woensdagmiddag niet beantwoord.

Handhavingsverzoek

Aanleiding voor het ingrijpen door de NVWA is een handhavingsverzoek van Eyes on Animals en Dier&Recht. Na jaren van veldonderzoek en procederen zijn de dierenwelzijnsorganisaties opgelucht dat de toezichthouder gaat handhaven. Eerder zag de NVWA daar geen mogelijkheden voor.

Dat had te maken met dat de overtredingen grotendeels niet op Nederlands grondgebied plaatsvinden, zegt Van Aartsen van de NVWA. Vooral op zee, op de ferry tussen Ierland en Frankrijk gaat het mis, zegt de dierenarts. "Dat is een deel van het transport waar Nederland niet direct het toezicht op heeft."

Toch heeft de NVWA naar eigen zeggen nu wel genoeg in handen om de praktijk te stoppen. "We hebben goed moeten kijken waar op welke onderdelen van het transport we in beeld moeten krijgen om deze overtreding vast te kunnen stellen", legt Van Aartsen uit.

De vier vervoerders waar de NVWA tegen gaat optreden hadden geen geschikte voersystemen en waren ook niet van plan om de kalveren melk te laten drinken. Daardoor kon een overtreding worden vastgesteld, stelt de NVWA.

In coalitiekringen werd er vandaag met onbegrip tot ronduit ergernis gereageerd op de door FNV en CNV georganiseerde ov-staking. "Ik vind het ernstig en naar", aldus minister van Sociale Zaken Vijlbrief (D66).

Vijlbrief noemt het het goed recht van de vakbeweging om te staken. "Dat recht zal ik altijd verdedigen." Maar vandaag vindt hij het volstrekt onnodig. In de Prinsjesdagstukken zit een handreiking aan de bonden, belooft hij, al kan hij daar inhoudelijk niet op vooruitlopen. Volgende week dinsdag, op Prinsjesdag, presenteert het kabinet de begroting voor volgend jaar.

De VVD vindt dat heel Nederland de dupe is van een conflict tussen politiek en vakbonden. "Ik heb vakbonden gezien die de afgelopen maanden eerst op vakantie gingen en vervolgens gaan staken", zegt fractievoorzitter Brekelmans.

"Ik zie Hans Spekman veel op de buis, maar ik zou graag willen dat 'ie ook aan tafel komt om problemen op te lossen", zegt Kamerlid Michon.

FNV-voorzitter Hans Spekman, tevens prominent lid van Pro, is vastberaden alle bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel te krijgen voor hij daar aanschuift om met het kabinet te praten. Pro-leider Klaver steunt hem daarin.

Deel ingetrokken

Een deel van de bezuinigingen op de sociale zekerheid heeft het kabinet al ingetrokken, zo is op te maken uit uitgelekte Prinsjesdagstukken. De AOW-leeftijd gaat niet versneld omhoog. Het verkorten van de WW van twee naar één jaar is uitgesteld. De verlaging van het maximumdagloon, de basis van verschillende uitkeringen, wordt teruggedraaid.

Maar de bezuiniging op de arbeidsongeschiktheidsverzekering WIA staat nog in de boeken van het kabinet. Volgens vakbond FNV blijft in totaal ruim 70 procent van de structurele miljardenbezuinigingen op de sociale zekerheid staan.

D66-fractievoorzitter Paternotte is het niet eens met de staking maar ging wel praten met de stakers op de tramremise van de HTM in Den Haag. Vakbonden FNV en CNV hadden de remise met Hollandse hits, vlaggen en tenten tot actieterrein omgebouwd. Hij kwam daar Klaver tegen. "Goed dat je er bent!". "Ja goed dat jij er bent!", zeiden ze.

De stakers op de remise ontvingen Paternotte en Klaver:

Paternotte probeerde stakers ervan te overtuigen dat een hervorming van de WIA voor de toekomst nodig is. "Er zijn een miljoen mensen arbeidsongeschikt, daar moeten we met zijn allen iets aan doen. Dan is het haalbaar dat jij in ieder geval niet eerst je eigen huis hoeft op te eten als je ziek wordt."

Maar veel chauffeurs en andere ov-medewerkers zijn bang voor hun inkomen als ze werkloos raken of hun werk niet meer kunnen doen. Klaver snapt heel goed dat ze staken, zei hij. "Het zit vast in Den Haag, maar ik hoop dat het kabinet richting kiest."

Het minderheidskabinet zal na de Troonrede op Prinsjesdag op vele fronten moeten onderhandelen met de oppositiepartijen, en niet alleen over de sociale zekerheid. En ook onderling moeten D66, VVD en CDA het nog eens zien te worden, bijvoorbeeld over de vermogensbelasting.

Daar komt het conflict met de vakbonden nog bovenop.

Minister Van Weel zit in zijn maag met een dringend verzoek van de Tweede Kamer. Die wil dat informatie die kan helpen om cold cases op te lossen, langer mag worden bewaard. Van Weel ziet geen juridische mogelijkheid om de wet aan te passen "Ik heb echt mijn uiterste best gedaan."

Een zeer ruime meerderheid de Tweede Kamer kan er niet bij dat politiegegevens na maximaal tien jaar moeten worden vernietigd, ook als er aanwijzingen zijn dat ze een rol kunnen gaan spelen in onderzoek naar oude zaken die nog niet zijn opgelost.

Niet alleen de oppositie, ook de regeringspartijen VVD, D66 en CDA willen dat minister op zoek gaat naar mogelijkheden om de bewaartermijnen van politiegegevens met betrekking tot bijvoorbeeld de georganiseerde misdaad en femicide te verlengen.

Het gaat hierbij om informatie die op het eerste oog niet aan een onopgeloste zaak kan worden gekoppeld, zoals een boete voor te hard rijden rond een plaats delict. Gegevens die wel direct met een cold case in verband gebracht kunnen worden, mogen al langer worden bewaard.

'Tijd kopen'

Van Weel zei vandaag in een Kamerdebat nogmaals dat hij sterk meevoelt met de wens om de wet aan te passen. "Maar de persoonlijke levenssfeer van burgers verdient ook bescherming" en daarom kun je volgens hem gewoon niet "de hele hooiberg" aan data blijven bewaren.

Gisteren reageerde de minister al op een motie van VVD-Kamerlid Ellian, die breed gesteund wordt. Hij zei toen dat hij "anderhalf jaar echt intensief gezocht" heeft, maar "geen juridische aanknopingspunten" heeft gevonden.

Die woorden herhaalde hij vandaag. Hij wil wel "tijd kopen" door onder meer te onderzoeken hoe vier andere EU-lidstaten met de wettelijke bewaartermijnen omgaan en opnieuw in gesprek te gaan met de Autoriteit Persoonsgegevens (AP).

Op de vingers getikt door Autoriteit Persoonsgegevens

Het langer dan maximaal tien jaar bewaren van politiegegevens mag niet, maar gebeurt in de praktijk nog wel. Sinds 2019 knijpt de minister van Justitie en Veiligheid wat betreft de maximale bewaartermijn een oogje dicht.

Vorig jaar heeft de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) daarover aan de bel getrokken. Volgens deze instantie, die over privacy gaat, brengt het te lang bewaren van gegevens van "miljoenen onschuldige mensen" te veel risico's met zich mee.

De AP stelt dat veruit de meeste gegevens over relatief 'kleine zaken' gaan, zoals een burenruzie of een verkeersovertreding. Die moeten na vijf jaar uit de dagelijks gebruikte politiesystemen worden verwijderd en na tien jaar helemaal worden vernietigd.

Ook de Raad van State heeft de minister geadviseerd om er nu echt voor te zorgen dat de politie zich aan de wettelijke bewaartermijn houdt.

Ook wil Van Weel de politie de ruimte geven om verder te werken aan een gefaseerd plan om gegevens die al dan niet langer bewaard moeten blijven te sorteren. "Zo lang deze acties nog lopen, zal ik de politie vragen om de bedoelde gegevens te bewaren", zei Van Weel.

De minister doet een beroep op de Tweede Kamer om zelf ook in gesprek te gaan met de Autoriteit Persoonsgegevens, de Raad van State en andere relevante organisaties "om met mij te zoeken naar alternatieve aanknopingspunten".

Ondertussen is er een risico is dat de Autoriteit Persoonsgegevens dwangsommen gaat opleggen, waarschuwde hij. Hij is bereid dat te nemen en hoopt dat de Kamer hem daarin steunt.

Het is nog niet duidelijk of de Kamer genoegen neemt met de antwoorden van Van Weel. "Ik proef dat deze Kamer tot het uiterste wil gaan" om het langer bewaren van gegevens toch mogelijk te maken, zei 50Plus-Kamerlid Struijs.

Ongehoord Nederland (ON) is sinds 2022 te zien en horen bij de publieke omroep, maar waarschijnlijk is dat binnenkort voorbij. Minister Letschert (Media) wil de licentie van de omroep intrekken. Een voorgenomen besluit - het is nog niet definitief - waar ze van zegt te hebben wakker gelegen. Hoe is het zover gekomen? En kan eenzelfde besluit straks ook andere omroepen treffen?

Hoe belandde Ongehoord Nederland in het publieke bestel?

ON was voor de toetreding tot het publieke bestel al actief op internet. Initiatiefnemers waren eind 2019 de journalisten Arnold Karskens en Joost Niemöller. Met ON wilden ze een stem geven aan Nederlanders die zich in het publieke omroepbestel van de NPO niet vertegenwoordigd voelden over kwesties als de macht van de Europese Unie, immigratie, klimaatverandering en behoud van traditionele Nederlandse cultuur, zoals Zwarte Piet. Op 1 januari 2022 werd ON toegelaten tot het publieke omroepbestel als aspirant-omroep.

Waardoor kwam de omroep onder vuur te liggen?

Ombudsman van de publieke omroep Margo Smit concludeerde al in juni 2022 dat ON de journalistieke code van de omroepen "stelselmatig had geschonden". Ze tikte de omroep meermalen op de vingers voor het verspreiden van onjuiste informatie.

Zo suggereerden gasten dat de oorlog in Oekraïne de schuld was van het Westen, dat de stikstofcrisis een verzinsel was en kwamen er regelmatig complottheorieën voorbij. Zo kreeg de Vlaamse politicus Filip Dewinter de ruimte om de extreemrechtse omvolkingstheorie uit te dragen.

De NPO vroeg het kabinet daarom in april 2023 om de voorlopige licentie van ON in te trekken, maar toenmalig demissionair staatssecretaris Uslu zag daarvan af, omdat ze er op dat moment te weinig juridische basis voor zag.

De kritiek hield echter aan, en het ging ook niet meer alleen over de inhoud van de programma's. Ongehoord Nederland kreeg boetes opgelegd vanwege de schijn van belangenverstrengeling en het niet naleven van het eigen redactiestatuut. Het kwam daardoor ook onder verscherpt toezicht van het Commissariaat voor de Media te staan.

Ook kreeg de omroep vorig jaar een dwangsom opgelegd omdat ON niet alle informatie deelde waarmee de uitgaven konden worden gecontroleerd. De toezichthouder vorderde ruim 42.000 euro terug van ON, onder meer omdat de omroep onterecht advocaatkosten had betaald in een zaak rondom presentatrice Raisa Blommestijn.

Wat leidde tot het nieuwe verzoek om ON uit het bestel te weren?

De afgelopen maanden ontstond er opnieuw commotie over een uitzending van ON. Hoofdredacteur Joost Niemöller en presentator Blommestijn zeiden daarin begrip te hebben voor sommige uitspraken van Hitler. Niet lang daarna stapte stapte Niemöller op.

Voor het Commissariaat voor de Media was de maat vol. De toezichthouder sprak van een kantelpunt en zei er geen vertrouwen meer in te hebben "dat ON in staat is om de bedrijfsvoering op orde te krijgen en duurzaam aan de publieke mediaopdracht te voldoen".

Ook de NPO wilde niet meer verder met ON en liet gisteren weten minister Letschert te hebben gevraagd de voorlopige erkenning van de omroep in te trekken vanwege het "structureel niet naleven van de journalistieke code" en "onvoldoende bereidheid tot samenwerking met andere omroepen". Die procedure heeft de minister nu opgestart.

Wat betekent dit voor de persvrijheid?

Volgens de minister is het intrekken van de licentie geen beperking van persvrijheid. Bij haar voorgenomen besluit speelde de journalistieke inhoud van de programma's van ON geen rol, zei ze in een persconferentie vandaag. Wettelijk mag dat ook niet.

Ze baseerde zich bij de afweging op het oordeel van het Commissariaat voor de Media, het verzoek van de NPO om de licentie in te trekken en het feit dat er al twee sancties tegen de omroep lagen die te maken hadden met belangenverstrengeling en openheid over de financiële administratie.

Letschert erkende dat pluriformiteit een belangrijke kernwaarde is van de publieke omroep. "Ik heb er wel wakker van gelegen. Oprecht, het is een ingrijpend voornemen", zei ze. Ze benadrukte dat ze de omroep alleen uit het bestel wil omdat ON de zaken intern niet op orde heeft. "Dat wil niet zeggen dat dat geluid er niet meer mag zijn." Een Kamermeerderheid steunt haar voorgenomen besluit.

Ligt de lat nu lager voor het intrekken van de licentie van andere omroepen?

Volgens minister Letschert is daar geen sprake van. "Die drempel is heel hoog en dat is maar goed ook." Als omroepen zich niet houden aan de regels kunnen die ook te maken krijgen met sancties. "Maar dan heb je te maken met wetsovertredeningen."

ON is overigens niet de eerste omroep die, als het besluit van de minister definitief wordt, ongewild uit het bestel vertrekt. In 2009 overkwam dat ook omroep Llink. Die kampte met financiële perikelen en wist zich onvoldoende de onderscheiden, oordeelde de NPO. Toenmalig minister Plasterk trok de licentie in na een negatief advies van de NPO.

Hoe lang blijft de omroep nog uitzenden op de publieke zenders?

Nog zeker een paar weken. Eerst volgt er een procedure van hoor en wederhoor waarin ON zich kan verweren. Daarna pas zal de minister een definitief besluit nemen over de intrekking. Het hele traject zal volgens haar "een aantal weken" duren. Tot die tijd zal ON in de lucht blijven. De omroep kan een negatief besluit van de minister daarna nog wel aanvechten bij de rechter.

Gedragsregels voor alle makelaars, een landelijk beroepsregister, extern toezicht en boetes bij overtredingen. Dat zijn de belangrijkste maatregelen in een wetsvoorstel van de PVV om misstanden in de makelaardij tegen te gaan. Brancheorganisaties reageren positief.

"Een huis kopen is een van de belangrijkste beslissingen die mensen nemen, dat moet goed verlopen", zegt PVV-Kamerlid Mooiman. "Consumenten krijgen nu te maken met vriendjespolitiek, het doorspelen van vertrouwelijke informatie, een verschillende behandeling bij wel of geen aankoopmakelaar en het sturen bij biedingen."

Deze misstanden kunnen ervoor zorgen dat kopers ten onrechte buiten de boot vallen of een te hoge prijs betalen.

Vereniging Eigen Huis (VEH) meldde vorige maand dat er sinds februari meer dan 900 klachten over makelaars binnenkwamen bij het meldpunt. Het consumentenprogramma Radar concludeerde dit jaar na eigen onderzoek dat er sprake is van "vriendjespolitiek" en makelaars die "actief bijdragen" aan hogere huizenprijzen.

De VEH staat dan ook positief tegenover het initiatiefwetsvoorstel. "Het voorstel zet belangrijke stappen om het koopproces eerlijker en transparanter te maken", meldt een woordvoerder.

Toezicht

De NVM, de grootste brancheorganisatie van makelaars, pleit zelf ook voor wettelijke regulering van de woningmakelaardij. De makelaar voor 'gewone' woonhuizen is sinds de afschaffing van de wettelijke titelbescherming in 2001 een zogenoemd ongereguleerd beroep.

De bedrijfstak houdt sindsdien zelf toezicht. Maar niet-aangesloten makelaars vallen buiten beeld. Er gelden geen uniforme wettelijke eisen aan opleiding, gedrag, toezicht of werkwijze. Dat moet anders, zegt de NVM, die weer een "wettelijke basis" wil voor gedragsregels en toezicht.

Tristan Bons van de andere makelaarsvereniging, Vastgoed Nederland, verwijt NVM juist het vertragen van die wettelijke regels. "Er is gebleken dat één partij binnen de branche zich structureel niet aan de gemaakte afspraken houdt en op geen enkele manier tot verantwoordelijkheid te bewegen is", zegt Bons.

Vastgoed Nederland wil dat de overheid het toezicht op zich gaat nemen en makelaarsverenigingen aanspreekt op hun verantwoordelijkheid. De organisatie vindt een landelijke gedragsnorm en een nieuw register belangrijke elementen van het wetsvoorstel.

Zelfregulering

In verschillende landen, zoals Noorwegen, Zweden, Ierland en België, zijn er wettelijke maatregelen die consumenten op de woningmarkt beschermen. In de ernstigste gevallenen zetten toezichthouders ondernemers uit het makelaarsvak.

"Zelfregulering heeft in Nederland niet opgebracht wat we met zijn allen hadden gehoopt", zegt PVV-Kamerlid Mooiman. Hij wil daarom een wettelijk vastgelegd beroepsregister: sta je daar niet in, dan mag je niet als makelaar optreden. En overtreed je als makelaar de regels dan kunnen consumenten dat melden en kan er op basis van de wet ook worden opgetreden.

Door de positieve reacties uit de hele sector verwacht Mooiman steun voor zijn initiatiefwet, ook in de Tweede Kamer. VEH ziet wel nog ruimte voor verbetering van het wetsvoorstel, zoals de gelijke toegang tot nieuw woningaanbod.

"Nu worden woningen vaak eerst gedeeld binnen besloten makelaarsnetwerken. Iemand met een aankoopmakelaar kan dan al een bezichtiging plannen, terwijl iemand zonder makelaar de woning pas later op Funda ziet en achter het net vist omdat alle plekken al vol zijn", licht een woordvoerder toe.

Daarom moet er wat VEH betreft ook een voorschrift komen dat nieuw aangeboden woningen op hetzelfde moment beschikbaar zijn voor alle woningzoekers.

Partijen in de Kamer zijn boos en gefrustreerd om het uitblijven van een aanpak van een Syriër (18) die sinds vier jaar in Nederland is en inmiddels 114 politieregistraties op zijn naam heeft staan. In het wekelijkse vragenuurtje wilde PVV-leider Wilders van het kabinet weten hoe het kan dat de man na zoveel registraties bij de politie nog niet is veroordeeld en teruggestuurd.

PVV, VVD, FVD, JA21, ChristenUnie, D66, lid Keizer, en 50Plus willen opheldering.

De Syriër zit nu vast op verdenking van een gewelddadige overval in Amsterdam. "Zover had het nooit mogen komen", aldus Wilders, die vindt dat hij allang uitgezet had moeten worden. Wilders wilde van het kabinet weten waarom dat niet is gebeurd . Ook vroeg hij of het klopt dat deze Syriër nu "doodleuk" gezinshereniging heeft aangevraagd.

Staatssecretaris Van Bruggen (D66), die de afwezige minister Van den Brink (CDA) van Asiel verving, kon weinig antwoorden geven. Ze zei "alle begrip voor de verontwaardiging te hebben in deze individuele casus" maar niet op individuele cases in te kunnen gaan.

Van Bruggen noemde dit soort gevallen van criminaliteit onacceptabel en zei dat wanneer iemand strafrechtelijke veroordeeld is "altijd onderzocht wordt of een vergunning kan worden ingetrokken". Zonder op de specifieke casus in te gaan, gaf ze aan dat uit Europese regels voortvloeit dat iemand zonder een strafrechtelijke veroordeling gezinshereniging mag aanvragen.

'Niet uit te leggen'

Niet alleen van de PVV, ook van andere partijen was daar veel onbegrip over. Volgens VVD-Kamerlid Ellian had iemand met 114 politieregistraties volgens het Europees Recht "allang uitgezet kunnen worden", maar kan het zeker niet zo zijn dat zo iemand voor nareis van familie in aanmerking komt.

"Onbegrijpelijk en niet uit te leggen aan de samenleving", aldus Ellian. 50Plus Kamerlid Struijs vindt het ook voor de politie geen doen dat verdachten zo veel worden aangehouden en daarna weer vrijgelaten worden in afwachting van een veroordeling. Het kabinet moet kijken of snelrecht vaker toegepast kan worden, zei Struijs.

D66-Kamerlid Van Asten wilde van het kabinet weten of speciale begeleidingsprogramma's voor minderjarigen met problemen en jeugdzorg wel afdoende zijn, want "hier is iets goed misgegaan".

Volgens ChristenUnie-Kamerlid Ceder is het voor bijna iedereen wel duidelijk dat Nederland voor iemand die 114 keer met de politie in aanraking komt en met messen vrouwen aanvalt Nederland niet "jouw thuis is". De goeden lijden onder de kwaden, aldus Ceder, die erop aandrong dat het kabinet onderzoekt of regels scherper kunnen. Van Bruggen antwoordde dat we met hoge eisen en Europese regels te maken hebben. "Het is niet zo dat wij daar als land zomaar invloed op kunnen uitoefenen."

BBB-Kamerlid Van der Plas vindt de kwestie "niet uit te leggen" aan Nederland en "niet te doen". Van Bruggen verwees daarop naar een debat komende donderdag tussen Kamer en Asielminister Van den Brink. Daar is gelegenheid door te vragen, aldus Van Bruggen.

Demonstranten hebben rond het wekelijkse vragenuurtje het gebouw van de Tweede Kamer beklad. Daarvoor zijn twee mensen aangehouden. XR Justice Now! meldt dat zij achter de actie zitten. De actievoerders willen dat Israël geboycot wordt vanwege Gaza.

Eerder werd door de demonstranten tijdens het vragenuurtje vanaf de publieke tribune geschreeuwd. Na vergeefse waarschuwingen van de Kamervoorzitter werd de publieke tribune ontruimd, alle bezoekers moesten de zaal verlaten.

Het hele Kamergebouw werd tijdelijk afgesloten. Mensen mochten het gebouw wel verlaten maar niemand mocht naar binnen. Kamerleden konden nog wel via de fietsenstalling en de parkeergarage naar binnen.

Het is niet toegestaan om in het Kamergebouw te demonstreren. Desondanks wordt er regelmatig vanaf de publieke tribune iets geroepen of een spandoek getoond. Bezoekers moeten zich vooraf aanmelden en kunnen niet zomaar in en uit lopen.

Het kabinet wil de licentie van Ongehoord Nederland intrekken. Minister Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft dat meegedeeld aan ON-directeur Peter Vlemmix.

"Er zijn duidelijke regels voor omroepen die met belastinggeld programma's willen maken", zegt Letschert in een toelichting. "En als je die steeds niet nakomt, dan houdt het een keer op."

Het gaat om een voorgenomen besluit, waar de omroep nog weerwoord op mag geven. Pas daarna kan het besluit definitief worden. Daarmee zou er eind komen aan uitzendingen van de omroep op publieke zenders. Maar tot die tijd kan Ongehoord Nederland nog uitzenden.

'Zorgwekkende dag'

ON kan ook naar de rechter stappen om het besluit aan te vechten. Directeur Vlemmix houdt die optie nadrukkelijk open; na het gesprek met Letschert zei hij zich niet neer te leggen bij de intrekking. "We gaan kijken hoe we hier tegen kunnen procederen." Vlemmix spreekt van "een hele zorgwekkende dag voor de Nederlandse publiek omroep".

Een eventuele rechtszaak kan best een tijd duren. Wat dat in de tussentijd zou betekenen voor het al dan niet doorgaan van ON-uitzendingen is niet bekend.

Drie redenen

De D66-minister geeft in haar toelichting drie grondslagen om in te grijpen, die volgens haar "elk afzonderlijk" reden kunnen zijn om de erkenning in te trekken. Als eerste noemt Letschert dat het Commissariaat voor de Media heeft geconcludeerd dat de omroep niet meer voldoet aan de wettelijke eisen om onderdeel uit te maken van het publieke omroepbestel.

Daarnaast noemt de minister dat de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) haar heeft verzocht in te grijpen. De NPO deed dat omdat Ongehoord Nederland onvoldoende bereid is om samen te werken.

Verder noemt Letschert dat het Commissariaat voor de Media twee sancties heeft opgelegd binnen één jaar. Ook dat kan op zichzelf reden genoeg zijn om de licentie in te trekken. "Het gaat hier nadrukkelijk niet om een inhoudelijke beoordeling van de programmering", zegt Letschert.

De minister lichtte haar besluit toe in een persconferentie:

Ongehoord Nederland staat al een tijd onder verscherpt toezicht van het Commissariaat voor de Media. De omroep kreeg boetes opgelegd vanwege de schijn van belangenverstrengeling en het niet naleven van het eigen redactiestatuut.

Daarbij kreeg ON vorig jaar een last onder dwangsom opgelegd, omdat de omroep niet alle informatie deelde waarmee de uitgaven gecontroleerd konden worden. Ook tikte de Ombudsman van de publieke omroepen Ongehoord Nederland meerdere keren op de vingers voor het verspreiden van onjuiste informatie.

De rechtse omroep kwam afgelopen maanden nog verder onder vuur te liggen toen hoofdredacteur Joost Niemöller en presentator Raisa Blommestijn in een uitzending begrip zeiden te hebben voor sommige uitspraken van Hitler. Niet lang daarna stapte Niemöller op.

Minister Letschert zegt dat deze omstreden uitzending geen invloed heeft gehad op haar besluit. "Dat is ook niet wat de wet mij toestaat."

Migratie centraal

Ongehoord Nederland zit sinds 2022 in het omroepbestel. De omroep is bedoeld om een stem te geven aan mensen die zich niet voldoende gehoord voelen. De bezorgdheid om migratie, klimaatverandering, de zwartepietendiscussie en de Europese Unie moesten daarbij centraal staan.

Het is bijzonder dat een omroep uit het bestel wordt gezet. In 2010 verdween Llink als publieke omroep na een negatief oordeel over de toegevoegde waarde van de programma's en financiële problemen. In de jaren 90 stapte omroep Veronica zelf uit het bestel om commercieel verder te gaan.

Letschert zei te beseffen dat het intrekken van de licentie het "zwaarste middel" is dat ze tot haar beschikking heeft en benadrukte het "niet lichtvaardig" te doen. "Ik besef heel goed dat dit besluit hard aankomt bij de kijkers van Ongehoord Nederland en bij de medewerkers."

Podcast De Dag: valt het doek voor Ongehoord Nederland?

Podcast De Dag zet de jarenlange worsteling met Ongehoord Nederland in politiek Den Haag op een rij: vanaf het moment dat minister Slob in 2021 met bij voorbaat veel bezwaren akkoord ging met het toelaten van de omroep tot het bestel, via de keuze van Uslu om niet in te grijpen, tot nu.

Het kabinet overweegt het vuldoel van 80 procent van de gasopslagen fors te gaan verlagen. Volgens minister Van Veldhoven kan dat, zonder dat mensen komende winter in de kou komen te zitten.

Van Veldhoven zei in het tv-programma WNL op Zondag dat de Europese Commissie aan de lidstaten heeft gevraagd om het vuldoel naar beneden bij te stellen om te voorkomen dat de prijs van gas omhooggaat.

Ze legde uit dat we gas uit het buitenland zouden moeten halen om het "oude doel", zoals ze dat nu al noemt, van 80 procent te halen. En dat is nu eenmaal erg duur vanwege internationale ontwikkelingen, zoals het afsluiten van de Straat van Hormuz door Iran.

De minister van Klimaat en Groene Groei wil voorkomen "dat we van die enorme prijspieken gaan zien die we in dat gasrampjaar, na de inval in Oekraïne, hadden toen in één keer Russisch gas uit onze markt verdween" en denkt daarom na over een nieuw vuldoel van 65 procent.

Jerrycan of literfles

De gasopslagen zijn op dit moment voor zo'n 50 procent gevuld. Dat is veel minder dan in eerdere jaren rond deze tijd, zo kort voor het begin van de stookperiode, maar volgens Van Veldhoven nog altijd voldoende.

Ze zei dat niemand zich zorgen hoeft te maken. "We kunnen ervoor zorgen dat in Nederland elke kachel in een huishouden, in een ziekenhuis en in een bejaardentehuis gewoon blijft branden. Daarvoor hebben we echt genoeg gas."

De bewindsvrouw wijst erop dat Nederland van oudsher altijd meer gas opslaat dan er wordt verbruikt. "Wij vullen een jerrycan, terwijl we maar een literfles nodig hebben in de winter." Volgens haar is met de huidige vulgraad de literfles eigenlijk al gevuld.

Ze stelde nogmaals dat de gasopslagen niet de enige manier zijn om mensen door de winter heen te helpen. Zo is er sinds de oorlog in Oekraïne veel lng-capaciteit bij gekomen, waarmee vloeibaar gas naar Nederland kan worden getransporteerd.

Van Veldhoven wil vasthouden aan het besluit dat het Groningenveld gesloten blijft. "Heel veel mensen kijken naar Groningen en zien dan een gasveld. Ik zie een provincie vol mensen die willen dat overheid de rug rechthoudt en dat kan ook, want er zijn alternatieven."