De Tweede Kamer steunt een mogelijke extra militaire bijdrage van Nederland aan de NAVO-aanwezigheid in Groenland. Een krappe meerderheid van CDA, VVD, D66, BBB, Volt en ChristenUnie steunt een SGP-voorstel dat het demissionaire kabinet vraagt zich binnen de NAVO samen met andere Europese landen actief in te zetten voor een versterkte aanwezigheid in het gebied.

Het kabinet zei eerder al positief tegenover zo'n missie te staan. In een brief schrijft het kabinet de Kamer te informeren als er "meer duidelijkheid komt over een dergelijke missie".

De Amerikaanse president Trump heeft via sociale media gezegd dat hij Groenland, een autonoom gebied van Denemarken, wil inlijven, om - zoals hij zegt - te voorkomen dat het land binnen de Russische of Chinese invloedsfeer komt te vallen. Trump heeft ook meermaals gezegd dat het hem om de rijke voorraad grondstoffen van Groenland gaat.

De komende dag spreekt de Deense minister van Buitenlandse Zaken Rasmussen met zijn Amerikaanse collega Rubio en vice-president Vance over Groenland. De VS dreigen het land, onderdeel van het koninkrijk Denemarken, desnoods op te kopen of binnen te vallen. Welke beweegredenen de Amerikaanse regering precies heeft en hoe serieus de dreigementen zijn is niet duidelijk, zei Van Weel in het Kamerdebat.

Bijdragen aan oplossing

Toezeggingen aan de VS om het poolgebied als NAVO-landen gezamenlijk beter te bewaken tegen dreigingen van China en Rusland zijn nodig in de gesprekken en kunnen bijdragen aan een oplossing, maakte Van Weel duidelijk. "De VS maakt zich terecht zorgen over de veiligheid in het arctisch gebied."

Een NAVO-missie in het poolgebied zou als signaal richting de regering-Trump kunnen worden gezien, om de president van militaire acties af te houden. Gisteren zei NAVO-secretaris-generaal Rutte dat lidstaten er samen voor moeten zorgen dat Groenland wordt beschermd tegen landen als Rusland en China. Nederland geeft daar nu gehoor aan.

De EU-landen hebben zich achter Denemarken geschaard en wachten de besprekingen van woensdag af. Van Weel herhaalde dat alleen Denemarken en Groenland bepalen wat er gaat gebeuren. Defensieminister Brekelmans zei eind vorige week dat Nederland bereid is militair bij te dragen op Groenland als daar door de NAVO-landen, waaronder de VS, om wordt gevraagd.

Zorgen om Iran

Het Kamerdebat ging ook over andere crises in de wereld, zoals Oekraïne en Iran. Van Weel overlegt later deze maand in Brussel met zijn Europese collega's over de internationale ontwikkelingen.

Over de bloedige protesten in Iran vroegen Kamerfracties aan Van Weel of er meer gedaan kan worden voor de mensen die massaal in opstand zijn gekomen tegen het bewind van ayatollah Khamenei. Bij het neerslaan van demonstraties zijn honderden en mogelijk duizenden doden gevallen.

Van Weel heeft de Iraanse ambassadeur op het matje geroepen, andere EU-landen deden dat ook. Dat is diplomatiek een zwaar middel, maar Teheran zal zich er weinig van aantrekken, zei Van Weel. Om de banden met Iran te verbreken is het nog te vroeg, zei hij. Dat zou volgens Van Weel ook nadelen hebben voor Nederlanders in het land en voor de nog kleine kans op dialoog met het regime.

De mogelijkheden voor hulp zijn zeer beperkt, schetste Van Weel. Contact met het land is beperkt, omdat het internet wordt geblokkeerd.

De EU-ministers van Buitenlandse Zaken spreken elkaar binnenkort, dan liggen nieuwe strafmaatregelen tegen Iran op tafel. Van Weel zal zich namens Nederland inzetten om de Revolutionaire Garde, de militaire macht in het land, op de terrorismelijst te zetten.

Ook sancties tegen leden van het Iraanse regime komen dan aan de orde. "Ik hoop dat die de eindstreep halen", zei Van Weel.

Voorlopig komt er toch geen extra Nederlandse toeslag op pakketjes en bestellingen van buiten de Europese Unie, zoals uit China. Het demissionaire kabinet ziet ervan af omdat België en Frankrijk het ook niet doen.

Nederland wilde de extra heffing invoeren om de extra kosten van de douane te dekken, die steeds meer moet controleren.

Door de toeslag zou een pakketje rond deze tijd zo'n 6 euro duurder worden. Omdat de EU-landen gezamenlijk wel een pakkettoeslag willen invoeren, is de kans groot dat de prijs deze zomer wel met 3 euro omhoog gaat. Daar werden zij het begin vorig jaar over eens.

Minder aantrekkelijk maken

EU-landen doen dit om bestellingen bij webshops in vooral China minder aantrekkelijk te maken. Er komt een heffing van drie euro per product of productgroep. Voor een pakket met drie T-shirts en één koptelefoon wordt bijvoorbeeld een heffing van zes euro gerekend.

De heffing gaat gelden voor pakketjes ter waarde van maximaal 150 euro. Voor duurdere pakketten gelden al heffingen.

Nederland roept de ambassadeur van Iran op het matje vanwege het geweld van de Iraanse overheid tegen vreedzame demonstranten. Demissionair minister van Buitenlandse Zaken Van Weel noemt het buitensporig.

"Ik ben diep geschokt door het bloedige geweld tegen Iraanse demonstranten", zegt Van Weel. Het ontbieden van de ambassadeur betekent dat Nederland formeel protest aantekent tegen het geweld, de "grootschalige willekeurige arrestaties en de internetblokkades". Ook andere Europese landen, zoals Finland, Spanje en België, hebben de Iraanse ambassadeurs in hun land ontboden.

Bij de Iraanse ambassade in Den Haag zijn enkele tientallen mensen bijeen gekomen om te demonstreren tegen het regime van het land. Op borden van actievoerders stonden teksten als 'Stop killing', 'S.O.S. Iran!' en 'Make Iran great again'. Sommige mensen hadden de oude Iraanse vlag bij zich, een groen-wit-rode vlag met in het midden een leeuw met zwaard. De vlag werd tot 1979 gebruikt.

Via sociale media komen berichten naar buiten dat de politie en het leger gericht op burgers schieten. Volgens mensenrechtenorganisaties zijn er meer dan duizend, of zelfs meer dan tweeduizend mensen gedood. Ook een Iraanse functionaris noemde tegenover persbureau Reuters een aantal van tweeduizend. De berichten zijn lastig te verifiëren omdat het internet in het land door de overheid is platgelegd en telefoneren ook nauwelijks mogelijk is.

De lijkzakken liggen op straat door overvolle mortuaria in Iran:

Scenario's

De Duitse bondskanselier Merz houdt rekening met een snelle val van het Iraanse regime. "Als een regime alleen aan de macht kan blijven door geweld te gebruiken, dan is het in feite afgelopen met ze", zei hij tijdens een bezoek aan India. De Amerikaanse president Trump dreigde al met militair ingrijpen. Amerikaanse media melden dat het leger daarvoor verschillende scenario's heeft besproken.

In Iran wordt al twee weken geprotesteerd. Steeds meer mensen gaan dag in dag uit de straat op omdat zij een einde willen aan het streng-islamitische regime van ayatollah Khamenei.

Wat gebeurt er als een ambassadeur wordt ontboden?

De ambassadeur krijgt het verzoek om zich op een bepaald tijdstip te melden op het ministerie. Eigenlijk wordt daar altijd gehoor aan gegeven, zo zijn de regels van de internationale diplomatie. Wat volgt is een beleefde, maar koele ontvangst. Dat gebeurt meestal niet door de minister, maar door een hoge ambtenaar.

De ambassadeur krijgt in zakelijke bewoordingen uitgelegd waarom hij of zij ontboden is en krijgt de gelegenheid daarop te reageren. Over de precieze inhoud van het gesprek worden ook achteraf geen mededelingen gedaan. Het ontbieden van een ambassadeur heeft vooral symbolische waarde.

De uitkoopregeling voor zogenoemde piekbelasters had drie keer meer stikstofwinst kunnen opleveren. Bovendien had de stikstofvermindering die uiteindelijk wel behaald werd 1,5 miljard euro goedkoper gekund. Dat melden Omroep Gelderland, NRC en Follow the Money (FTM) op basis van eigen onderzoek.

1,81 miljard euro was het landbouwministerie kwijt aan de regeling, volgens de cijfers van maart vorig jaar. Daarmee konden 723 bedrijven worden uitgekocht die samen het stikstofoverschot met 8 procent zouden doen afnemen.

Met een andere aanpak had de overheid miljoenen euro's aan belastinggeld kunnen besparen. Dezelfde stikstofwinst had namelijk ook behaald kunnen worden met 330 miljoen euro. In dat veel goedkopere scenario zouden bovendien slechts 133 veehouderijen moeten stoppen.

Vrijwillig

Daarvoor had toenmalig stikstofminister Van der Wal echter de paar honderd grootste piekbelasters moeten uitkopen, zoals Johan Remkes destijds adviseerde. Opeenvolgende kabinetten vonden echter dat het uitkopen van veehouderijen beslist op vrijwillige basis moest gebeuren, waardoor de piekbelastersregeling zo duur en ineffectief uitvalt.

In plaats van het advies van Remkes te volgen, kwam Van der Wal met een "woestaantrekkelijke" uitkoopregeling, die ze openzette voor de 3000 veehouderijen met de meeste stikstofneerslag op beschermde Natura 2000-gebieden.

Het stikstofprobleem

In Nederland is decennialang te veel stikstof op kwetsbare natuur terechtgekomen, terwijl verslechtering van beschermde natuurgebieden wettelijk is verboden. Dat leidde ertoe dat de Raad van State in 2019 een ingrijpende stikstofuitspraak deed. Sindsdien komen onder meer woning- en wegenbouw, energieprojecten en verduurzaming van industrie moeilijk van de grond. Vergunningverlening blijft moeilijk zolang een stevige daling van stikstofuitstoot uitblijft.

Uitkoopregelingen zijn tot nu toe het belangrijkste wapen van het demissionaire kabinet om het stikstofprobleem tegen te gaan. De zogenoemde piekbelastersregeling is er voor veehouderijen die de meeste stikstofneerslag op beschermde natuur veroorzaken.

Dat de uitkoopregeling voor piekbelasters zo duur is en relatief weinig oplevert, is geen complete verrassing. Maar deze berekeningen laten voor het eerst zien in hoeverre de belastingbetaler waar voor zijn geld krijgt.

Voor de 1,81 miljard die het landbouwministerie uiteindelijk besteedde had het drie keer meer stikstofwinst kunnen behalen. Daarvoor had het 764 boerderijen moeten uitkopen, volgens de berekeningen.

Reactie ministerie:

Demissionair minister Wiersma reageert in NRC dat de piekbelastersregeling wel "zeer gericht en doelmatig" is, omdat 3000 boerderijen met de hoogste stikstofneerslag mochten meedoen. Bovendien is het gedwongen laten stoppen van boeren veel tijdrovender dan de keuze aan hen te laten, aldus een woordvoerder van Wiersma.

"De overheid kan niet, zoals bedrijven onderling, vrij onderhandelen en vervolgens geld betalen aan een veehouder om te stoppen. De besteding van overheidsgeld is gebonden aan juridische kaders, onder meer om een gelijk speelveld te waarborgen", laat het ministerie ook in de reactie weten. "We hebben onder andere te maken met Europese staatssteun- een aanbestedingsregels, en met regels m.b.t. nadeelcompensatie. Hierdoor zijn lang niet alle theoretische vormen van compensatie bij beëindiging van een veehouderij juridisch mogelijk."

De hoop was wellicht dat de bedrijven met de meeste stikstofneerslag zich zouden melden. Dat zijn niet per definitie de boerderijen met de meeste dieren; kleinere veehouderijen dicht bij een Natura 2000-gebied kunnen ook piekbelaster zijn.

Maar het maakt nogal uit welke veehouderij uit die groep piekbelasters je uitkoopt. Met uitkoop van de 550 meest vervuilende bedrijven is ongeveer evenveel stikstofwinst te behalen als met de bijna 2500 andere piekbelasters.

Uit de cijfers blijkt dat zeker niet alleen bedrijven uit de groep met grootste vervuilers zijn uitgekocht. Dat is de reden dat de overheid voor de bestede 1,81 miljard euro drie keer meer stikstofwinst had kunnen behalen als het uitkopen gericht was gebeurd.

Naar de rechter

Het onderzoek ging niet zonder slag of stoot, want de drie media konden de berekeningen pas maken na langdurig procederen tegen landbouwminister Wiersma (BBB). Zij weigerde de benodigde gegevens over veehouderijen vrij te geven.

Uiteindelijk moest de rechter eraan te pas komen. Die bepaalde dat de data openbaar moesten worden. Gisteren maakten de drie media bekend opnieuw naar de rechter te stappen, omdat ze recentere data willen.

Teruggetrokken

Wiersma's ministerie kondigde gisteren een nieuwe uitkoopregeling voor veehouderijen aan. Het duurt nog even voor die open gaat. Eerst mogen burgers en organisaties hun mening erover geven.

Inmiddels heeft een deel van de boeren die zich wilden laten uitkopen via de piekbelastersregeling, zich teruggetrokken. Zij gaan toch door met hun bedrijf.

Voormalig secretaris-generaal van de NAVO Jaap de Hoop Scheffer roept het nieuwe kabinet op om vooral niet te bezuinigen op diplomatieke posten die Nederland verspreid over de wereld heeft. "Sterker nog, ik zou willen pleiten dat er geld bij moet", zegt De Hoop Scheffer in Nieuwsuur.

"Wij moeten als Nederland overal aanwezig zijn in de wereld. Diplomaten moeten in de haarvaten van landen kunnen doordringen en dan moet je daar niet op bezuinigen." Het kabinet-Schoof bezuinigde miljoenen op het Nederlandse ambassadenetwerk, wat leidde tot de sluiting van meerdere ambassades en consulaten.

De Hoop Scheffer doet ook een dringende oproep aan de formerende partijen D66, CDA en VVD om een "positieve Europese koers" te varen. "Als er één moment is in de Europese geschiedenis dat we méér Europa nodig hebben, dan is het wel op dit moment. Nu de wereldorde waarmee we zo vertrouwd zijn geraakt verkruimelt."

De Hoop Scheffer, die van 2004 tot 2009 leiding gaf aan de NAVO, reageert op de huidige "onvoorspelbare situatie" waar Europa zich in bevindt. Sinds de Amerikaanse aanval op Venezuela van een week geleden heeft president Donald Trump onder andere gedreigd met militair ingrijpen in NAVO-partner Groenland.

"Iedere keer als hij zoiets zegt hoop ik weer dat het niet zal gebeuren", zegt De Hoop Scheffer. "Maar als we kort naar de historie kijken, dan maakt hij zijn woorden over het algemeen wel waar. Als dit niet alleen een dreigement is, dan zou dat een dolkstoot zijn in de rug van NAVO, met het potentiële gevolg dat die het niet overleeft."

Dat de huidige NAVO-baas Mark Rutte nog niet publiekelijk heeft gereageerd op de ontwikkelingen, vindt De Hoop Scheffer begrijpelijk. "Rutte heeft nu geen baat bij publieke uitspraken. Hij moet proberen Trump bij de les te houden en de NAVO overeind te houden. En ik neem aan dat hij met andere Europese leiders - de Finse president Stubb, de Italiaanse premier Meloni - op Trump probeert in te praten."

Europese afhankelijkheid

De Hoop Scheffer zit in de taskforce 'Building a European pillar in NATO', waar verschillende Europese denktanks aan deelnemen. Zij onderzoeken hoe de Europese NAVO-bondgenoten politiek en militair zelfstandig kunnen optreden, zonder afhankelijkheid van de Amerikanen. "Maar wel in volledige openheid naar de Amerikanen toe."

Tegelijkertijd vraagt De Hoop Scheffer zich af hoe zo'n Europese pilaar binnen het bondgenootschap eruit kan zien als de Amerikanen daadwerkelijk afhaken. "Een Europese pilaar gaat wel uit van een NAVO waaraan de Amerikanen volledig gecommitteerd zijn en dat is aan twijfel onderhevig."

Franse nucleaire paraplu

Vanwege die twijfel bood de Franse president Emmanuel Macron deze week opnieuw aan Europa te beschermen onder zijn 'nucleaire paraplu'. Frankrijk is het enige EU-land dat over kernwapens beschikt. In het afgelopen jaar hebben steeds meer Europese landen, waaronder Duitsland, gezegd open te staan voor dit aanbod.

Ook De Hoop Scheffer is vóór: "Ik vind dat wij, Europeanen, op die uitnodiging moeten ingaan. Maar ook dat moet gebeuren in openheid naar de Amerikanen."

NAVO-militairen naar Groenland?

De Hoop Scheffer voegt toe dat de NAVO ervoor moet waken uit paniek te handelen. De Amerikaanse oud-generaal Ben Hodges trok deze week fel van leer tegen de dreigementen van Trump en zei dat Denemarken en de NAVO meer militairen, vliegtuigen en schepen naar Groenland moeten sturen. Volgens Hodges zou dit Trumps argument dat de Denen en de NAVO te weinig doen om Groenland te beschermen tegen dreiging uit China en Rusland wegnemen.

"Er is inderdaad Russische dreiging, en van tijd tot tijd ook Chinese", zegt De Hoop Scheffer. "Maar het is niet direct nodig om daar nu duizenden NAVO-militairen heen te sturen." De oud-NAVO-chef benadrukt dat er al een plan ligt bij de NAVO om een grotere rol te gaan spelen in de Arctische regio. "Dus om daar meteen een heleboel troepen naartoe te sturen en daarmee de boel op het spits te drijven met Trump, dat draagt niet bij aan een oplossing."

Kijk hier het heel gesprek met Jaap de Hoop Scheffer:

Het wordt hard werken. Dat erkende D66-leider Jetten nadat hij had bekendgemaakt dat de formerende partijen gaan voor een minderheidskabinet. Want een minderheid betekent dat zo'n kabinet voor elk (wets)voorstel en elke begroting zijn best moet doen om andere partijen te overtuigen. Hoe moet dat in zijn werk gaan?

Vooropgesteld: hoe en wat precies weten de drie partijleiders zelf ook nog niet. Gisteren hebben ze de knoop pas doorgehakt en verder moeten ze het "nog in kaart brengen", aldus VVD-leider Yesilgöz. Veel, of eigenlijk alles, hangt af van de opstelling van andere partijen. Die zijn immers nodig voor meerderheden: een voorstel wordt in het parlement pas aangenomen als minstens 76 Kamerleden - de helft plus één - voor stemt.

Gedoog-opzet

Komende week gaan Jetten, Yesilgöz en CDA-leider Bontenbal (samen goed voor 66 van de 150 Tweede Kamerzetels) "koffiedrinken" met andere partijleiders om te zien hoe die erin staan. Jetten zegt daarbij te hopen op "nieuwe vormen van samenwerking", maar hoe die eruitzien, vertelt hij niet.

Bij een eerdere minderheidsconstructie, het kabinet-Rutte I van VVD en CDA, was er een partij (PVV) die niet in de coalitie zat, maar wel gedoogsteun gaf. Dat was van tevoren afgesproken en daarmee was het kabinet verzekerd van een meerderheid. Totdat de PVV het gedoogakkoord opzegde, omdat de partij nieuwe bezuinigingen niet wilde dragen.

Een dergelijke gedoog-opzet lijkt er nu niet in te zitten. Volgens informateur Letschert zitten de andere partijen daar "niet heel erg om te springen". Maar de hoop is dat ze er wel op zitten te wachten om op voor hen belangrijke onderwerpen steun te geven. Zo zou je bij stikstof- en klimaatmaatregelen kunnen denken aan GroenLinks-PvdA en bij migratie aan JA21.

Langdurige afspraken

De hoop is verder dat op een aantal grote onderwerpen misschien nog wel bredere steun gevonden kan worden. Jetten noemt geopolitiek, woningbouw, defensie, het versterken van de economie. De D66-leider denkt zelfs aan afspraken die het langer dan één kabinetsperiode "volhouden".

"We gaan met zijn drieën vol vertrouwen dit pad op", zei Yesilgöz:

Overigens is het niet gek om (van tevoren) zoveel mogelijk steun te verwerven. Want 66 van de 150 zetels hebben in de Tweede Kamer is één ding; de drie partijen hebben het in de Eerste Kamer nog minder breed. D66, VVD en CDA komen daar op slechts 22 van de 75 zetels. En ook in de senaat moeten plannen en begrotingen met een meerderheid worden aangenomen.

Lusten en lasten

Er zit dus een risico in deze minderheidsvariant, een kans op stilstand. Want wat als je de anderen niet meekrijgt? Zeker als het gaat om moeilijke keuzes, zoals bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid waar deze drie partijen op af lijken te koersen. Waarom zou je dat soort maatregelen voor je rekening nemen als oppositiepartij?

Bontenbal zegt er niet zo bang voor te zijn dat partijen alleen de lusten willen en niet de lasten. Volgens hem is er in de Kamer best animo voor "prudent begrotingsbeleid" en ook voor bijvoorbeeld uitgaven aan defensie en woningbouw, die ergens van betaald moeten worden. De CDA-leider ziet "een groot verantwoordelijkheidsbesef".

Informateur Letschert erkent dat er een risico in de gekozen vorm zit, maar tegelijk zegt ze dat een meerderheid ook geen garantie is voor een doorslaand succes. Ze wijst erop dat er de afgelopen jaren een aantal meerderheidskabinetten voortijdig is gesneuveld. "Deze variant vergt een nieuwe samenwerking met het parlement", is haar aanbeveling. "Oppositiepartijen moeten medeverantwoordelijkheid nemen."

Of en in welke mate ze dat gaan doen, moet blijken. GroenLinks-PvdA noemt de minderheidscoalitie een "riskant experiment". Gevraagd naar hoe constructief de partij zich zal opstellen, is het antwoord dat er "voorstel per voorstel" wordt gekeken. JA21 heeft het over "een gemiste kans", maar zegt het beleid van het minderheidskabinet "met een opbouwend kritische blik" te gaan beoordelen.

Personele aard

Om oppositiepartijen gunstig te stemmen, zal de coalitie rekening moeten houden met het uitdelen van inhoudelijk wisselgeld (steun jij dit, dan krijg je dat ervoor terug). Maar ook gebaren van personele aard zijn niet uitgesloten. Desgevraagd zei Jetten gisteren dat het aanstellen van bewindspersonen van een oppositiepartij nog op tafel ligt.

Hoe het uitpakt, zal de komende weken en maanden duidelijker worden. De drie gaan eerst andere partijleiders spreken, en inhoudelijk en financieel moeten Jetten, Yesilgöz en Bontenbal er ook nog uitkomen. Daarna moeten er bewindspersonen worden gevonden. Het idee is nu dat er dan half februari een nieuw kabinet op het bordes kan staan.

D66, CDA en VVD willen samen een minderheidskabinet vormen. Dat is de belangrijkste conclusie die de onderhandelaars met informateur Letschert hebben getrokken bij hun gesprekken op landgoed De Zwaluwenberg.

De drie onderhandelende partijen hebben de partijleiders van meerdere oppositiepartijen uitgenodigd om over steun te praten. Ze willen kijken of ze over grote onderwerpen al afspraken kunnen maken.

De drie partijleiders lichtten hun keuze tijdens een persmoment toe:

Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA heeft zowel in de Tweede als Eerste Kamer bij lange na geen meerderheid. Bewindslieden kunnen vooraf niet rekenen op steun en moeten bij elk wetsvoorstel steun zoeken bij een of meer oppositiepartijen.

De drie partijen hebben samen 66 zetels in de Tweede Kamer en dat zijn er tien te weinig. In de Eerste Kamer komen ze zelfs 16 zetels tekort. "Het wordt hard werken voor de nieuwe kabinetsploeg", zei Jetten, "maar we denken dat we het kunnen."

Uitzonderlijk

Het is zeer uitzonderlijk dat politieke partijen ervoor kiezen om het vanaf de start van hun coalitie zonder meerderheidssteun te doen. De VVD was er ook zeker geen voorstander van en wilde tot het laatst proberen JA21 erbij te krijgen. Maar dat stuitte op verzet van D66.

In tegenstelling tot Denemarken en Zweden kent Nederland geen traditie van minderheidskabinetten. Er zijn wel zulke kabinetten geweest, bijvoorbeeld Rutte I, maar dat kabinet kreeg gedoogsteun van de PVV. CDA-leider Bontenbal spreekt over een "nieuwe politieke realiteit". "Het zou mooi zijn als we naar een nieuwe politieke cultuur gaan."

Oppositiepartijen reageerden vanavond kritisch op het geplande minderheidskabinet. JA21 spreekt van een gemiste kans, de PVV denkt dat er volgend jaar weer verkiezingen zijn en GroenLinks-PvdA noemt het een "riskant politiek experiment".

Marleen de Rooy over de kansen en risico's

"Om dit te laten slagen moeten partijen elkaar wat gunnen en dat is een echte breuk met de politiek van de afgelopen jaren. Het valt en staat dus met de houding van de partijen in de Kamer.

De hoop is dat zo'n minderheidskabinet ook kansen biedt omdat je soms kan rekenen op steun van links, bijvoorbeeld over stikstof en soms van rechts, bijvoorbeeld over migratie. Maar het is onbekend terrein, ook voor deze drie partijen.

De oppositie reageert nog niet erg enthousiast. Volgende week worden partijen bij de informateur uitgenodigd om te praten over het geven van steun. Het kan zijn dat de drie partijen wel steun krijgen op sommige thema's, bijvoorbeeld stikstof, migratie of geld voor defensie.

Maar dan komt direct de andere belangrijke vraag: willen oppositiepartijen ook bezuinigen steunen, de pijnlijke keuzes. Want voor de lusten zijn andere partijen nog wel te porren, maar als het om bezuinigen gaat is het een stuk lastiger.

Het kan nu snel gaan. Helemaal zeker is het niet, maar ze hopen zelfs al midden februari op het bordes te staan."

Vorm

D66, VVD en het CDA onderhandelen al enige weken met elkaar en na een korte onderbreking rondom de feestdagen hoopte informateur Letschert dat deze week een besluit zou vallen over in welke vorm de drie partijen verder zouden gaan. Letschert sprak over een "cruciale week".

De VVD hoopte op aansluiting van JA21, zo maakte partijleider Yesilgöz keer op keer duidelijk. De partij van Joost Eerdmans heeft negen zetels, waarmee deze coalitie op 75 zetels zou komen. Er hoeft dan maar één zetel gevonden worden bij de oppositie om een meerderheid in de Tweede Kamer te hebben. Verder krijgt het kabinet een duidelijkere rechtse signatuur en dat wilde de VVD graag.

Gebrek

Maar D66 heeft grote bezwaren tegen de toetreding van JA21 tot een kabinet waarvan partijleider Jetten de premier zal worden. Op allerlei onderwerpen verschillen D66 en JA21 behoorlijk van elkaar, zoals bij klimaat, stikstof, asiel en Europese samenwerking.

D66-leider Jetten denkt ook dat het moeilijker wordt om steun van PvdA-GroenLinks te krijgen als JA21 in het kabinet zit. Het kabinet-Jetten zou met twee rechtse partijen een rechtsere signatuur hebben en daar zal GroenLinks-PvdA alleen maar hard oppositie tegen willen voeren.

VVD-leider Yesilgöz zei op de persbijeenkomst dat ze graag met JA21 had samengewerkt. "We moeten nog in kaart gaan brengen hoe we dat precies willen gaan doen." Ze benadrukt dat de keuze voor een minderheidskabinet "niet bij gebrek aan beter" is.

Het demissionaire kabinet wil dat er een minimale afstand komt tussen geitenhouderijen en nieuwbouwwoningen, om de gezondheid van omwonenden te beschermen. Hoe groot die afstand precies moet worden, moet nog worden besloten.

Daarmee stelt het demissionaire kabinet de beslissing om gehoor te geven aan een dringend advies van de Gezondheidsraad in feite opnieuw uit. De raad vindt dat er niemand langdurig binnen een straal van 1 kilometer van een geitenboerderij moet zijn, vanwege het risico op gezondheidsproblemen.

De Gezondheidsraad concludeerde dat mensen die binnen 500 meter van zo'n boerderij wonen, 73 procent meer kans op een longontsteking hebben dan andere Nederlanders. Woon je binnen 1 kilometer van een geitenhouderij, dan heb je 19 procent meer kans op een longontsteking.

Nog meer onderzoek

De kwestie of er maatregelen nodig zijn tegen de uitstoot van geitenhouderijen speelt al langer in het kabinet. Toen de PVV nog in dat kabinet zat, botste toenmalig minister Agema (Volksgezondheid) erover met BBB-minister Femke Wiersma (Landbouw). Wiersma hield volgens ingewijden maatregelen tegen geitenhouderijen tegen, omdat zij ook de zakelijke belangen van de sector meenam in haar beslissing.

Hoewel Wiersma nu samen met Jan Anthonie Bruijn (Volksgezondheid, VVD) tot een minimale afstandsnorm komt, wordt het precieze besluit dus uitgesteld. De ministers willen dat eerst nog beter bekeken wordt vanaf welke afstand tussen de 500 en 1000 meter omwonenden nou echt meer risico lopen. "Dat moeten we zorgvuldig doen, want je wil niet dat straks de woningbouwopgave gaat vastlopen", zegt Wiersma.

Het ministerie van Volksgezondheid vindt binnenskamers eigenlijk dat het advies van de Gezondheidsraad helemaal moeten worden opgevolgd, maar wijst ook op zorgvuldigheid. "Een afstandsnorm betekent veel: voor de bouw, voor de geitenhouderijen, voor de mensen die er wonen", vindt Bruijn. "Je kan niet nu zeggen 500 meter en straks 800 meter. Zij moeten weten waar ze aan toe zijn."

Schonere stallen

Op dit moment staan er ook al heel wat woningen binnen 1 kilometer van een geitenhouderij. Om de gezondheid van bewoners te beschermen, wil het kabinet de geitenhouderijen verplichten om schoner te werken.

Maar een beslissing over welke maatregelen zij precies moeten nemen, stelt het kabinet ook nog uit. De twee demissionaire ministers willen daarvoor eerst nog verder onderzoek afwachten. "Je kan denken aan de manier waarop geventileerd wordt", zegt Bruijn er wel over.

Op dit moment hebben negen provincies een bouwstop ingesteld. Dat betekent dat er tijdelijk geen nieuwe stallen gebouwd worden in de buurt van woonhuizen en geen woonhuizen in de buurt van stallen. Het kabinet gaat de provincies vragen om die bouwstop te verlengen.

De vraag is of de Tweede Kamer sneller maatregelen wil afdwingen. Die debatteert 14 januari over het onderwerp.

De Amerikaanse regering heeft goede redenen om in te grijpen in Venezuela en daarom zal Nederland met de VS in gesprek blijven om de situatie in het land te verbeteren. Dat zei demissionair minister van Buitenlandse Zaken Van Weel in een debat met de Tweede Kamer. Een formele, openbare veroordeling wegens schending van het internationaal recht zal het kabinet niet geven, zei hij.

De Kamer was eerder teruggekomen van kerstreces om door Van Weel op de hoogte gesteld te worden over Venezuela, Groenland, de situatie op Aruba, Bonaire en Curaçao en de gesprekken met de VS hierover.

"Acht miljoen Venezolanen waren al gevlucht, de omringende landen hebben veel last van de narcostaat die daar de afgelopen jaren is opgebouwd", zei Van Weel. "Iran, Rusland en China hebben daar gretig gebruik van gemaakt. Hezbollah legde er mijnen en Hamasstrijders kwamen er langs om bij te komen van de strijd."

Van Weel heeft, ook door zijn gesprekken met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rubio, begrip voor de keuze om alleen Maduro en zijn echtgenote uit het land af te voeren. De VS heeft geprobeerd Maduro op andere gedachten te brengen, maar dat is niet gelukt, zei hij. "Dus de VS heeft besloten dat hij het veld moest ruimen", zei Van Weel. "De Amerikanen hebben ook geleerd van eerdere complete regimechanges."

Vrijlaten politieke gevangenen

Er lopen nu gesprekken met de tijdelijke president Rodriguez over grondstoffen en de economie, democratische verkiezingen en het vrijlaten van politieke gevangenen. De EU wil daar ook een rol in spelen, zegt Van Weel. "We willen ons als Europese landen richten op waar we wél invloed op hebben, zoals de politieke gevangenen en contacten met de oppositie. Het vrijlaten van gevangenen zou een welkome positieve eerste stap zijn."

De Tweede Kamer vindt dat de Amerikaanse regering met de acties in Venezuela en het gevangennemen van voormalig president Maduro het internationale recht heeft geschonden, al zijn de meesten blij dat Maduro weg is. Alleen FVD was overwegend negatief over de actie van de regering-Trump.

Het was druk bij het debat, met Kamerleden en journalisten:

Een minderheid van de partijen vroeg Van Weel om de VS hard en in het openbaar te veroordelen. "Trump is een misdadige despoot", zei Denk-leider Van Baarle. "Dit is imperialistische machtspolitiek", volgens Dassen van Volt. "Donald Trump is een levensgevaarlijke autocraat", zei Kamerlid Teunissen van PvdD.

GL-PvdA vindt het een slecht signaal aan de Russische president Poetin en de Chinese president Xi, om ook maar te doen wat zij willen. "Het is een dubbele moraal", zei Kamerlid Van der Lee. En ook de toekomstige regeringspartij D66 wil dat het kabinet "de aanval benoemt als een schending van het internationaal recht".

Van Weel is het eens dat internationaal recht onmisbaar is, maar Poetin en Xi hebben zich daar tot nu toe weinig van aangetrokken zei hij, dus kiest hij voor de weg waarmee je in zijn ogen het meest kunt bereiken.

Meerderheid steunt Van Weel

Een meerderheid steunt Van Weel en vindt het voldoende dat dit onderwerp in allerlei internationale gesprekken met de VS aan de orde wordt gesteld, zonder openbare veroordeling. CDA-Kamerlid Boswijk: "Afhankelijkheid van de VS vraagt om volwassen politiek. Geen morele verhevenheid, maar ook niet kritiekloos zijn." JA21-Kamerlid Hoogeveen: "Dit vraagt niet om emotioneel of ideologisch wensdenken maar om nuchterheid."

VVD-Kamerlid Van der Burg noemt een voorstel om de VS sancties op te leggen een gotspe, een onacceptabel voorstel. "We hebben er zelf voor gekozen om ons helemaal afhankelijk te maken van goedkope producten uit China en van onze defensie van de VS omdat dat goedkoper was. Daar betalen we nu een grote prijs voor en Oekraïne ook." De VS is nodig voor veiligheidsgaranties in de staakt-het-vuren-onderhandelingen en voor militair materieel.

En ook BBB denkt dat een formele veroordeling het er niet veiliger op maakt voor bijvoorbeeld Caribisch Nederland en Oekraïne. "We zijn niet blind voor de echte wereld, het gaat nu om macht." De PVV bedankte Van Weel dat hij geen afstand heeft genomen van de actie van de VS in Venezuela. Kamerlid De Roon sprak van "een chirurgische ingreep om orde op zaken te stellen."

Groenlandmissie

Over de situatie rond Groenland, onderdeel van EU- en NAVO-lidstaat Denemarken, zei Van Weel dat er gesprekken in NAVO-verband zijn over de veiligheid in het arctische gebied. Dat is een grote zorg van de VS vanwege de aanwezigheid van Rusland in de wateren van het poolgebied. Gedacht wordt aan een speciale gezamenlijke Groenlandmissie om Donald Trump tevreden te stellen, zo meldde de NOS vanavond.

De Kamer maakt zich ook grote zorgen over de situatie op Aruba, Bonaire en Curaçao. De ABC-eilanden liggen op slechts tientallen kilometers afstand van de Venezolaanse kust. Van Weel heeft veel contact met het politieke bestuur op de eilanden gehad, zei hij. Er is "schrik" geweest maar alles loopt weer normaal, de toeristen blijven komen en de bevoorrading is op orde.

Een groot deel van de Kamer is het erover eens dat Nederland en de EU zich zo snel mogelijk militair en economisch minder afhankelijk moeten maken van de VS.

Vorig jaar zijn 945 Syriërs met financiële steun van de Nederlandse overheid vrijwillig vertrokken naar hun geboorteland. Ook liggen er nog 660 aanvragen van Syrische asielzoekers die terug willen en gebruik willen maken van een verhoogde financiële bijdrage van het ministerie van Asiel en Migratie.

In december 2024 viel het regime van president Assad. In de jaren daarvoor ontvluchtten zo'n 6 miljoen Syriërs vanwege de burgeroorlog hun land. Naar schatting wonen zo'n 150.000 van hen in Nederland.

Volwassene

Om de vrijwillige terugkeer van Syriërs te stimuleren, verhoogde het demissionaire kabinet vorig jaar de terugkeerbonus naar 5000 euro per volwassene en 2500 euro per minderjarig gezinslid. Het was daarvoor respectievelijk 2800 euro voor een volwassene en 1650 euro voor een minderjarig kind.

In hoeverre het hogere bedrag bijdraagt aan vrijwillige terugkeer is niet uit de cijfers van de Dienst Terugkeer en Vertrek op te maken. Het bedrag werd ook maar voor nog geen twee maanden verhoogd. Sinds 1 januari kunnen Syriërs in Nederland weer rekenen op het oude bedrag.

'Mooi'

De demissionaire ministers van Asiel en Migratie (Keijzer en Van Weel) reageren via X verheugd op de terugkeer van de asielzoekers. "Mooi om te zien dat we deze mensen konden ondersteunen bij hun terugkeer."

De regels voor het aanvragen van een asielvergunning zijn in juni aangescherpt voor Syriërs, omdat het kabinet vindt dat het land voor meer inwoners veilig is.

Ruim zestig procent van de leden van Nieuw Sociaal Contract (NSC) heeft het afgelopen jaar het lidmaatschap van de politieke partij opgezegd. De partij, opgericht door Pieter Omtzigt, had op 1 januari vorig jaar nog bijna 8000 leden. Daar zijn er zo'n 3000 van over, bevestigt partijvoorzitter Reinout van Malenstein aan RTV Oost.

NSC verloor bij de Tweede Kamerverkiezingen afgelopen oktober alle twintig zetels en verdween uit de Tweede Kamer. Henk van der Kolk, politicoloog aan de Universiteit Twente noemt de afname van het aantal leden een fors verlies. "3000 leden is niet veel voor een landelijke politieke partij."

"De deelname van NSC aan de coalitie was geen groot succes en de kiezers zijn weggelopen", zegt Van der Kolk. De politicoloog denkt dat veel aanhangers daarom ook hun lidmaatschap op hebben gezegd. "Het idee dat je via de partij nog enige invloed kunt uitoefenen op het bestuur, is natuurlijk gering. De partij zit ook niet in een lokaal bestuur."

Gemeenteraadsverkiezingen

Vorige maand maakte NSC bekend deel te nemen aan de gemeenteraadsverkiezingen in maart. De partij doet op vijf plekken in het land een gooi naar een zetel in de gemeenteraad, waaronder die in Zoetermeer en Den Haag.

Geen van de vijf plekken waar NSC meedoet ligt in Overijssel en dat is opvallend: de partij werd door Omtzigt uit Enschede opgericht en bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 stemden ruim 160.000 mensen in Overijssel op NSC, schrijft de regionale omroep.

'Vertrouwen in de toekomst'

In een eerder begrotingsdocument voor 2026 schreef NSC dat de partij nog 1500 leden heeft, maar dat klopt volgens partijvoorzitter Reinout van Malenstein niet. "Onze begroting is gemaakt in november, na de Tweede Kamerverkiezings-nederlaag. Deze is voorzichtig opgesteld en is precies geweest in de periode waarin leden hun lidmaatschap konden verlengen."

Van Malenstein blijft optimistisch: "Wij bestaan als nieuwe partij pas twee jaar en zijn verheugd dat na de verkiezingsnederlaag veel leden hun lidmaatschap hebben vernieuwd. Dit geeft aan dat de leden inderdaad vertrouwen hebben in de toekomst van de partij en geloven in een Nieuw Sociaal Contract."

Er wordt gewerkt aan een nieuw wetsvoorstel waarbij partijen verplicht worden om minimaal duizend leden te hebben. Dat is geen reden voor paniek voor de partij: daar zit NSC nog "dik boven", aldus Van Malenstein.

Deze jaarwisseling was er veel geweld en agressie tegen politieagenten en andere hulpverleners. Dat staat ook in de landelijke inventarisatie van alle incidenten van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Ruim 500 hulpverleners kregen daar dit jaar mee te maken, tegenover zo'n 350 tijdens de vorige jaarwisseling.

"Buiten kijf staat dat ook deze jaarwisseling een zware wissel heeft getrokken op onze politieagenten, brandweermensen, boa's, ambulancepersoneel en andere hulpverleners", schrijft minister Van Oosten. Volgens hem kregen ze door het hele land te maken "met doelbewuste en gerichte agressie".

In de inventarisatie noemt Van Oosten specifiek "grootschalige en excessieve confrontaties" met de ME in Amsterdam, Arnhem, Breda, Leidschendam-Voorburg en Utrecht. Op die plekken werden hulpverleners en politiemensen bekogeld met zwaar vuurwerk en andere voorwerpen. In Amsterdam werd de marechaussee (de politiedienst van het leger) ingeschakeld.

'Deels onvoorspelbaar'

De minister stelt dat de beheersbaarheid afneemt, omdat de incidenten tijdens de jaarwisseling gewelddadiger worden en "deels onvoorspelbaar". "Dit baart mij grote zorgen", zegt hij.

Ook waren er relatief veel incidenten met vuurwerk. Dat waren er ruim 2050, tegenover een gemiddelde van 1930 in de drie jaar ervoor. Ook waren er meer autobranden en woningbranden dan een jaar eerder. Deze jaarwisseling zijn er 361 auto's in brand gevlogen, tegenover 271 vorig jaar. Het aantal woningbranden steeg van 149 in 2024 naar 228 dit jaar.

De minister kan deze toename niet goed verklaren, schrijft hij. "Vermoedelijk is sprake van een samenloop van factoren, waaronder risicovol gedrag, het gebruik van vuurwerk en bredere maatschappelijke omstandigheden."

NL Alert werkte

Vanwege het grote aantal branden werd er rond 00.30 uur een zogenoemd NL Alert verstuurd naar mobiele telefoons met het verzoek om alleen in geval van spoed 112 te bellen. Van Oosten schrijft dat die oproep direct goed heeft gewerkt.

Tot twee dagen geleden zijn ruim 170 mensen aangemerkt als verdachte voor incidenten rond de jaarwisseling. Dat is flink meer dan in de jaren ervoor, schrijft Van Oosten.

Deze week bleek al dat tijdens de jaarwisseling beduidend meer gewonden zijn gevallen dan voorgaande jaren. De spoedeisende hulp moest 474 patiënten helpen, 29 procent meer dan vorig jaar.

D66-leider Jetten blijft bij zijn oordeel dat de Amerikaanse regering met de acties in Venezuela en het gevangennemen van voormalig president Maduro voor berechting in New York het internationale recht heeft geschonden. "Daar is geen discussie over", zei hij op vragen van journalisten rond de formatiebesprekingen.

Op de vraag of hij dit ook zal zeggen als hij eenmaal premier is zei hij: "Ja, dat denk ik wel." Jetten gaat hiermee verder dan het openbare standpunt van het demissionaire kabinet en minister van Buitenlandse Zaken Van Weel (VVD). Ook gaat hij verder dan het gezamenlijke standpunt van 26 EU-landen.

"Ik heb de afgelopen dagen naar zo'n beetje elke expert op dit gebied geluisterd en ik kom tot dezelfde conclusie als zij", zegt Jetten. "De internationale gemeenschap zal met de Amerikanen het gesprek aan moeten over de acties die zijn uitgevoerd, die haaks staan op het internationaal recht en daarmee ook een gevaarlijk precedent voor de rest van de wereld kunnen scheppen."

Ondanks, of juist vanwege, de verschillende signalen van Europese landen na hun gematigde gezamenlijke verklaring pleit Jetten voor meer Europese samenwerking en een gezamenlijk buitenlands beleid. Daar hoort ook een gezamenlijke veroordeling bij. "Uit Spanje, Finland en de Scandinavische landen komen ook dit soort geluiden."

CDA-leider Bontenbal wil zover niet gaan en heeft begrip voor de terughoudendheid van het kabinet en de EU. "Ik begrijp de terughoudende reactie van het kabinet omdat we helaas van de Verenigde Staten afhankelijk zijn voor de veiligheid van Europa, en dat is natuurlijk het dilemma waarmee het kabinet zit."

'Niet alleen naar je principes kijken'

Bontenbal wijst op de gesprekken met de VS over vrede in Oekraïne, die afhangt van vergaande veiligheidsgaranties die de Amerikaanse regering zou moeten geven. "Als je ethisch wilt zijn, en dat willen we volgens mij allemaal zijn, dan moet je niet alleen naar je principes kijken maar ook naar wat je uitspraken en handelingen voor daadwerkelijke gevolgen hebben in de praktijk. Dan moet je niet met heel grote woorden Oekraïne onveiliger maken."

Op de vraag aan Bontenbal of 'zijn' kabinet net als Jetten een harder standpunt zou innemen zegt hij: "Nou, ik denk het niet." Daarmee lijken de twee onderhandelende partijen, in ieder geval in diplomatieke aanpak, van mening te verschillen. En ook de VVD, waarmee Jetten en Bontenbal aan het onderhandelen zijn over een nieuw kabinet, denkt dat een openbare veroordeling van de Amerikaanse acties in Venezuela niet verstandig is.

VVD-Kamerlid en voormalig staatssecretaris Van der Burg zei gisteravond in het tv-programma Pauw & De Wit dat president Trump een veroordeling van of kritiek op zijn beleid niet snel zal vergeten. "Morgen moeten we ze weer vragen om te helpen in Oekraïne, en met het Midden Oosten. Trump is niet iemand die dan zegt 'ik ben vergeten wat je zei'. We hebben niet te maken met iemand die pro-Europees is en die rationeel en consequent besluiten neemt."

Internationale troepenmacht

De ingewikkelde verhouding met de regering-Trump ligt dus op de formatietafel. Maar zolang er geen nieuw kabinet is bewegen demissionair minister Van Weel en premier Schoof zich op het wereldtoneel. Van Weel sprak gisteravond nog met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rubio, ook over Oekraïne. En premier Schoof is vandaag naar Parijs om met de VS en Oekraïne te praten over de inzet van een internationale troepenmacht, als gevolg van de gesprekken over vrede, tussen Trump en de Oekraïnse president Zelensky.

Donderdag debatteert de Tweede Kamer met het kabinet over Venezuela, en ook over Oekraïne. Daarbij zullen partijen als GL-PvdA, SP en PvdD een harder standpunt van het kabinet over de acties van de VS vragen, terwijl PVV deze juist toejuicht.

JA21, dat mogelijk een rol gaat spelen in de formatie, is er niet rouwig om dat Maduro weg is, maar is tegelijk kritisch over de rechtmatigheid van de Amerikaanse ingreep. Volgens de partij is het zaak dat Nederland zich snel verhoudt tot de veranderende wereldorde.

Nederland schaart zich achter "onze Deense vrienden" wat betreft Groenland. Dat schrijft demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken op X. "Aangaande de toekomst van Groenland, is het aan Denemarken en Groenland zelf om daarover te beslissen."

Kort na de verklaring van Nederland kwam er ook een gezamenlijk statement naar buiten van Europese leiders. Ook daarin staat dat de toekomst van Groenland en Denemarken aan die landen zelf is. Tegelijkertijd wordt benadrukt dat de veiligheid van het Arctische gebied ook een zaak is van de NAVO en dat de VS daarbij een belangrijke bondgenoot is.

Behalve de Deense premier Frederiksen hebben de Franse president Macron, de Duitse bondskanselier Merz, de Britse premier Starmer, de Italiaanse premier Meloni, de Spaanse premier Sánchez en de Poolse premier Tusk de verklaring ondertekend. Nederland was op voorhand niet gevraagd om mee te tekenen, maar premier Schoof schrijft wel op X dat Nederland het statement "volledig onderschrijft".

Strategische ligging

De Amerikaanse president Trump uit geregeld dreigende taal in de richting van Groenland, dat hij zegt te willen annexeren. Zondag zei hij dat de VS Groenland "absoluut nodig heeft", vanwege de veiligheid en de strategische ligging.

Van Weel noemt de VS niet in zijn X-bericht, maar schrijft wel dat Nederland "de dialoog en samenwerking aanmoedigt" tussen NAVO-bondgenoten om "onze" veiligheid op Groenland te versterken.

Terwijl Trump herhaaldelijk zijn interesse in Groenland heeft uitgesproken, azen de bewoners zelf op onafhankelijkheid. Correspondent Rolien Créton bezocht het eiland vorig jaar.

Groenland hoort al zo'n 200 jaar bij het Deense koninkrijk, maar heeft sinds 1979 enige autonomie. Het land heeft ook een eigen overheid, maar Denemarken gaat over onder meer defensie en buitenlandse zaken. Het merendeel van de inwoners van Groenland wil overigens uiteindelijk onafhankelijk worden van Denemarken.

De Deense premier Frederiksen zei gisteren dat een Amerikaanse aanval op een NAVO-bondgenoot desastreus zou zijn. "Als de VS besluit om een ander NAVO-land aan te vallen, dan zou alles tot stilstand komen", aldus Frederiksen. "Dat geldt ook voor de NAVO en daarmee de naoorlogse orde van internationale veiligheid."

'Genoeg'

De Groenlandse premier Nielsen is ook woedend over de nieuwste dreigementen van Trump. "Nu is het genoeg", schreef hij gisteren op Facebook. Hij zei de Groenlanders ook dat er geen reden is tot paniek en dat hij gaat proberen weer in overleg te treden met de Amerikaanse regering.

Onder meer de EU, Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk en Finland spraken de afgelopen dagen ook al hun steun uit voor Groenland.

Het was de afgelopen dagen niet voor het eerst dat Trump dreigend sprak over Groenland, maar door het Amerikaanse optreden in Venezuela kijken landen gespannen naar in welke landen de VS op een soortgelijke wijze zou kunnen ingrijpen.

Het is 2026. Dat betekent dat er weer allerlei nieuwe wetten, regels en (belasting)tarieven ingaan. Want dat is ieder jaar zo per 1 januari. Hier een overzicht van belangrijke veranderingen.

Btw op hotel omhoog

De btw op overnachtingen in hotels en vakantieparken stijgt van 9 naar 21 procent. De btw op kamperen, als je zelf een tent, caravan of camper meeneemt, blijft 9 procent.

Het demissionaire kabinet wilde ook de btw verhogen op bezoek aan onder meer sportscholen, musea en theaters. Dat is door de Tweede Kamer tegengehouden.

Minimumloon en uitkeringen omhoog

Ieder halfjaar past de overheid het minimumloon aan. Dat gaat nu van 14,40 naar 14,71 euro per uur bruto. Dat bedrag geldt voor iedereen van 21 jaar en ouder.

Op basis van de verhoging van het minimumloon gaan ook uitkeringen omhoog. Zo gaat de AOW voor alleenwonenden van 1527,63 naar 1558,15 euro netto per maand. Ook onder meer de bijstand-, WIA- en Wajong-uitkering gaan omhoog.

Belastingschijven

Zoals ieder jaar worden de grenzen van de belastingschijven aangepast aan de inflatie. Dat gebeurt dit jaar maar voor een deel. Daardoor ga je dus iets sneller wat meer belasting betalen in een hogere schijf, dan oorspronkelijk het plan was.

Het kabinet doet dit omdat de btw-verhoging op cultuur, media en sport door de Tweede Kamer is tegengehouden. Dit is als alternatief bedacht om meer belastinggeld binnen te halen.

Cryptomunten

Als je cryptomunten zoals bitcoin hebt staan bij een cryptodienstverlener, dan moet die dat doorgeven aan de Belastingdienst. Dit is een EU-regel, de belastingdiensten van EU-landen gaan de saldo- en transactiegegevens ook onderling uitwisselen. Daardoor moet het moeilijker worden om de vermogensbelasting over cryptomunten zoals bitcoin te ontduiken.

Erfbelasting

Na iemands dood hadden erfgenamen 8 maanden om aangifte te doen voor de erfbelasting. Dat wordt 20 maanden. In een periode van rouw is 8 maanden voor veel mensen te kort om alles volledig en goed in te vullen, zegt de overheid. Daarom krijg je langer de tijd.

Vaker recht op huurtoeslag

Meer mensen krijgen recht op huurtoeslag. Dus huur je, check dan even of je voortaan deze toeslag kan krijgen.

Tot nu kon je alleen toeslag krijgen als de huur maximaal 900 euro was, de maximumhuur voor sociale huurwoningen. Voor jongeren was dat 477 euro. Maar voortaan kan je ook bij duurdere huurwoningen toeslag krijgen, zolang je inkomen en vermogen maar niet te hoog zijn.

En voortaan kan je zodra je 21 wordt volledige huurtoeslag krijgen. Dat was vanaf 23. Mensen jonger dan 23 kregen een lagere huurtoeslag.

Overdrachtsbelasting woning omlaag

De overdrachtsbelasting gaat omlaag voor woningen die je koopt maar niet zelf in gaat wonen. Het gaat dus vaak om investeerders die de woning gaan verhuren. De overdrachtsbelasting was 10,4 procent van de verkoopprijs en wordt 8 procent. Voor ander vastgoed, zoals kantoor- en winkelpanden, blijft het 10,4 procent.

Voor kopers die in het huis gaan wonen blijft de overdrachtsbelasting 2 procent. En voor mensen die hun eerste huis kopen blijft die nul. Dan moet je wel aan wat eisen voldoen, je mag bijvoorbeeld maximaal 34 zijn.

Huren omhoog

De huur van huizen in de vrije sector mag 4,4 procent omhoog. Dat is de inflatie plus 1 procentpunt. Het gaat om huizen met een huur van boven de 1228,07 euro.

Voor middenhuurwoningen is de maximumverhoging 6,1 procent. Dat is de ontwikkeling van de cao-lonen plus 1 procentpunt. Middenhuurwoningen hebben een huur van tussen de 932,93 en 1228,07 euro.

De huren mogen per 1 januari omhoog, maar dat kan ook pas later in het jaar gebeuren. Verhoging mag namelijk eens per 12 maanden. En van oudsher worden huren vaak iedere 1 juli verhoogd. In de sociale huursector mogen de huren sowieso pas 1 juli omhoog, met maximaal 4,1 procent.

Trein duurder

Een treinreis bij de NS wordt gemiddeld 6,5 procent duurder. Dat is minder dan eerder nog werd gevreesd. Volgens de NS zouden de prijzen eigenlijk zo'n 12 procent omhoog moeten. De afgelopen jaren stegen de treinreisprijzen minder hard dan de inflatie en NS kreeg daar geld voor van de overheid. Nu krijgt de NS geen geld meer om die prijsstijgingen te dempen, maar er is wel afgesproken om de prijsverhoging die daardoor nodig is over vier jaar uit te smeren.

Wegenbelasting soms hoger

De motorrijtuigenbelasting, beter bekend als de wegenbelasting, gaat omhoog voor een aantal soorten voertuigen.

Accijns op brandstof omhoog

De accijns op een liter benzine gaat met 5,6 cent omhoog. Die van diesel met 3,6 cent en lpg met 1,3 cent.

In 2022 werd de accijns juist fors verlaagd na de Russische inval in Oekraïne, omdat brandstofprijzen hard stegen. Al een paar jaar zou die verlaging worden geschrapt, maar steeds werd die door de overheid verlengd.

De Tweede Kamer besloot eind november dat de accijns nu toch weer een beetje omhoog gaat om met dat geld een geplande ov-bezuiniging te schrappen.

Basispakket zorgverzekering anders

Wat er betaald wordt vanuit het basispakket van de zorgverzekering verandert ieder jaar iets. Dit jaar zijn er drie veranderingen.

Tot nu toe kon je één keer per jaar meedoen aan een stoppen-met-roken-programma. Dat wordt drie keer. Want stoppen met roken is niet voor iedereen even makkelijk.

Oefentherapie voor mensen met axiale spondyloartritis (een bepaalde vorm van reuma) komt in het basispakket. Bij deze ziekte heb je last van ontstekingen en pijn in rug en bekken.

Een huisartsbezoek valt niet onder het eigen risico, maar als je huisarts een specialist om advies vroeg, moest je dit wel betalen vanuit je eigen risico. Dat verandert, dit valt niet meer onder het eigen risico. En een verkennend gesprek in de geestelijke gezondheidszorg, met bijvoorbeeld een psycholoog, ook niet meer.

Nieuw in de PMD-bak

Je mag een aantal nieuwe dingen weggooien in de PMD-bak of -zak (plastic, metaal, drinkpakken). Zoals koffiecapsules, die hoeven niet leeg te zijn. En ook huishoudelijke spuitbussen, zoals deo, haarlak en slagroom. En grote verpakkingsfolies. Dit kan nu omdat producenten beter recyclebare verpakkingen maken en verwerkers het recyclingproces verbeteren.

Recreatief vissen in zee

Nieuwe regels voor mensen die recreatief vissen in zee (dus niet commercieel): je moet de vangst van zeebaars, paling en blauwvintonijn registeren in een app, Rec-Fishing. Je moet aangeven welk vistuig je gebruikt, waar je vist, de lengte of het gewicht en of je de vis hield om op te eten of teruggooide.

Het geldt in zout water in de hele EU. De EU wil hiermee kijken wat het effect van recreatief vissen is op visstanden. Het gaat dus niet om vissen in rivieren en meren. De regel gaat niet in op 1 januari, maar op 10 januari.

Grootverbruiker leidingwater betaalt meer

Grootverbruikers van kraanwater gaan meer belasting betalen. Nu betaal je per aansluiting alleen nog een speciale belasting op leidingwater voor de eerste 300 kubieke meter water per jaar. Dat wordt op de eerste 50.000.

De meeste huishoudens gebruiken een stuk minder dan die 300 m3 en gaan dus niet extra belasting betalen. Een driepersoonshuishouden verbruikt gemiddeld namelijk zo'n 150 m3. Het gaat dan ook vooral om bedrijven en andere organisaties die meer gaan betalen. Dit moet waterbesparing stimuleren.

De belasting op leidingwater is dit jaar 0,425 euro per kubieke meter water, omgerekend 0,000425 euro per liter.

Analoge meter vervangen

Het is voortaan verplicht om een slimme of digitale meter te laten installeren, die je elektra- of gasverbruik bijhoudt. Je mag deze niet meer weigeren.

De slimme meter geeft automatisch je energieverbruik door. Je mag die automatische functie wel uitzetten. Dan moet je het zelf doorgeven. En als je geen slimme meter wil, mag je kiezen voor een simpelere digitale meter. Die heeft geen communicatiefunctie, dus dan moet je het ook doorgeven. Zowel een digitale als een slimme meter houdt bij hoeveel elektriciteit je teruglevert als je zonnepanelen hebt.

En daar is het allemaal om te doen. Want een analoge meter met draaischijf houdt niet bij hoeveel je teruglevert. De schijf draait dan gewoon achteruit. Daardoor kunnen energiebedrijven geen terugleverkosten in rekening brengen.

Boetes voor inzetten schijnzelfstandigen

Na jaren van discussie en onduidelijkheid mag de Belastingdienst boetes opleggen aan werkgevers die 'schijnzelfstandigen' inhuren. Bedrijven en organisaties mogen namelijk geen zzp'ers en freelancers inhuren voor werk dat in de praktijk hetzelfde is als wat een werknemer in loondienst doet.

De wet hiervoor is al in 2016 ingegaan, maar pas in 2025 ging de Belastingdienst waarschuwingen uitdelen, maar nog geen boetes. Nu kunnen werkgevers dus ook boetes krijgen.

Loonkostenvoordeel ouderen afgeschaft

Werkgevers kregen geld van de overheid als ze iemand van 56 jaar of ouder nieuw in dienst namen. Het moest wel gaan om iemand met een uitkering, bijvoorbeeld WW of WIA. Dit zogeheten loonkostenvoordeel verdwijnt.

In 2025 werd het al verlaagd van 3,05 euro per uur naar 1,35. Voor mensen die voor 1 januari 2024 zijn aangenomen blijft het voordeel gewoon bestaan.

Loonkostenvoordeel is er ook voor het aannemen van mensen met een arbeidsbeperking. Die regeling blijft en wordt juist uitgebreid. Tot nu kregen werkgevers 3 jaar loonkostenvoordeel. Dat wordt onbeperkt.

Pensioenstelsel

Voor veel mensen die pensioen krijgen of opbouwen verandert er iets. Want 24 pensioenfondsen, waaronder een aantal grote, stappen over naar het nieuwe pensioenstelsel. Daardoor is meer dan de helft van de pensioendeelnemers over.

In het nieuwe stelsel zijn pensioenen meer gekoppeld aan ontwikkelingen op de beurs. Gaat het goed, dan gaat het pensioen sneller omhoog dan nu. Gaat het slecht, dan kunnen pensioenen eerder dan nu dalen. Sommige fondsen gingen al in 2025 over, de rest op 1 januari 2027 of 2028.

Zelfstandigenaftrek omlaag

Al sinds 2020 gaat ieder jaar de zelfstandigenaftrek wat omlaag. Dat is een korting op de inkomstenbelasting voor zzp'ers. Die aftrek daalt nu van 2470 naar 1200 euro. De overheid doet dit om de belastingverschillen tussen zzp'ers en werknemers kleiner te maken. In 2019 was de aftrek nog 7280 euro.

Maximaal 2999 euro contant betalen

Winkeliers mogen geen contante betalingen van 3000 euro en meer aannemen. De overheid verbiedt dit omdat criminelen vaak grote contante betalingen zouden gebruiken om geld wit te wassen.

Het verbod geldt niet voor betalingen tussen particulieren, bijvoorbeeld als je iets koopt via Marktplaats.

Naaktkat en vouwoorkat verboden

Een naaktkat of vouwoorkat hebben wordt verboden. Het was al verboden om ze te fokken. Katten zoals de Schotse vouwoorkat hebben een genetische afwijking waardoor hun oren gevouwen zijn. Door die afwijking hebben ze ook pijn, lopen mank en hebben stijve gewrichten.

Naaktkatten zoals de Sphynx krijgen sneller bepaalde infecties en huidkanker. Katten geboren en gechipt voor 1 januari mag je wel houden. Maar die mogen niet meer meedoen aan wedstrijden, tentoonstellingen of keuringen.

Contact met overheid via internet

Burgers en bedrijven hebben voortaan het recht om contact met de overheid via internet te hebben. Aanvragen voor bijvoorbeeld vergunningen en bezwaarschriften moeten ze digitaal kunnen versturen, bijvoorbeeld per email, webformulier of het uploaden van bestanden.

Bij berichten naar de overheid moet je een ontvangstbevestiging krijgen. En bij het invullen van een webformulier mag de overheid je niet verplichten om onnodige dingen in te vullen.

De mogelijkheid om per post te communiceren blijft, maar burgers en bedrijven kunnen nu kiezen.

Euro in Bulgarije

Een verandering buiten Nederland: Bulgarije voert per 1 januari de euro in. En dat betekent dat na onder meer de gulden, peseta en drachme ook de lev verdwijnt als betaalmiddel. Bulgarije is het 21ste euroland.

Psychologen in strafzaken

Psychiaters en psychologen die meewerken aan strafzaken gaan meer geld krijgen. Hun vergoedingen voor het onderzoeken van verdachten stijgen 9 procent. Ook mogen ze meer uren declareren. Er is nu een tekort en daardoor is er soms vertraging tijdens rechtszaken. Meer geld moet dit werk aantrekkelijker maken.

Bestrijding georganiseerde misdaad

Om georganiseerde criminaliteit aan te pakken gaan straffen en boetes voor verschillende misdrijven omhoog. Ook wordt het strafbaar om een verborgen ruimte in een voertuig te bouwen om politieonderzoek te bemoeilijken.

En het wordt moeilijker om tijdens een rechtszaak om nieuwe rechters te vragen. Beklaagden kunnen dat doen als ze vinden dat een rechter partijdig is, maar dit wordt ook gebruikt om zaken te vertragen.

Auteursrecht

Schrijvers, muzikanten en filmmakers worden voortaan beter beschermd als ze een contract sluiten met uitgevers, platenmaatschappijen en filmproducenten. Afspraken over het gebruiken van en verdienen aan hun creatief werk moeten op papier staan als een partij het alleenrecht wil hebben. En als die het werk vervolgens niet of nauwelijks gebruikt, kan de maker het contract makkelijker beëindigen.

En makers mogen zich organiseren en gezamenlijk onderhandelen over de vergoeding die ze krijgen, bijvoorbeeld van streamingdiensten.

De partijleiders van D66, VVD en CDA gaan "met een goed gevoel" de kerstdagen in. Dat zeiden ze na afloop van de laatste ronde van besprekingen voordat ze een korte pauze inlassen tot begin januari. "We zijn op alle onderwerpen heel ver gekomen in de afgelopen tien dagen, ook op de financiën", zei D66-leider Jetten.

Informateur Letschert wil dat de drie partijen de kerstvakantie gebruiken om na te denken over mogelijke coalitiepartners.

Ooit werd de wens uitgesproken om voor de kerst een nieuw kabinet te hebben, maar dat is niet haalbaar gebleken. Jetten gaat er nu van uit dat er eind volgende maand een "definitief akkoord" ligt tussen D66, VVD en CDA. En dat er in de tussentijd ook al gesproken is met partijen die het huidige trio aan een meerderheid kunnen helpen. Door toe te treden tot het kabinet, of op andere manieren.

Jetten heeft "absoluut de ambitie" om voor de voorjaarsvakantie, half februari, met de nieuwe ploeg op het bordes te staan. "Nederland snakt naar een kabinet dat met een helder mandaat kan regeren."

Financiën

CDA-voorman Bontenbal beaamde de ambitie van zijn collega. Volgens hem liggen de drie partijen op koers om zoals afgesproken op 30 januari klaar te zijn met hun onderhandelingen. Al zijn de financiën altijd lastig. "Met financiën ben je pas klaar als je overal uit bent", waarschuwde hij.

VVD-fractievoorzitter Yesilgöz herkende dat. "Het gaat altijd over: wat wil je en hoe ga je dat betalen? Het is altijd hetzelfde verhaal, maar met nieuwe getallen en nieuwe partijen aan tafel. Een moeilijke puzzel."

De gesprekken verlopen volgens haar "in een heel prettige sfeer". Ze is dan ook "hoopvol" dat er eind januari een resultaat ligt. Het is de bedoeling dat er ook weer buiten Den Haag onderhandeld gaat worden, zoals vorige week zondag en maandag op landgoed De Zwaluwenberg bij Hilversum.

De drie zijn er naar eigen zeggen zeer aan toe om even rust te nemen tijdens de feestdagen. "Maar we zullen nog wel wat bellen en nadenken", voegde Bontenbal er aan toe.

Huiswerk

Informateur Letschert heeft hun dan ook "huiswerk" meegegeven. Ze moeten gaan nadenken over de vraag of er nog een vierde partij moet aanschuiven en welke partij dat dan moet zijn. Ze wil daar "vrij snel na de kerstvakantie" een knoop over doorhakken.

Want die keuze wordt tot nu toe vooruitgeschoven. De VVD wil het liefst dat JA21 gaat meepraten, zodat er een centrumrechts kabinet kan ontstaan, dat op 75 van de 150 zetels in de Tweede Kamer kan steunen.

D66 voelt daar weinig voor. Die partij zou in zo'n coalitie de enige progressieve partij zijn, naast drie meer conservatieve partijen. Een andere mogelijkheid is samenwerking met GroenLinks-PvdA, maar die partij wordt door de VVD uitgesloten als coalitiepartner.

Nederlandse boeren krijgen niet opnieuw een uitzonderingpositie om meer mest te mogen uitrijden op hun land. Een verzoek daartoe van demissionair minister Wiersma van Landbouw is afgewezen door de Europese Commissie.

Wiersma heeft de afwijzingsbrief van verantwoordelijk Eurocommissaris Roswall naar de Tweede Kamer gestuurd. Ze noemt het besluit uit Brussel "zeer teleurstellend".

"We hebben grondig naar de technische gegevens gekeken", schrijft Roswall. "En dat leidt tot de conclusie dat de voorwaarden voor een nieuwe uitzonderingspositie niet gehaald zijn."

Waterkwaliteit

Volgens de Eurocommissaris staat Nederland voor serieuze uitdagingen op het gebied van stikstof en mest. "Een verdere uitzonderingspositie zou de druk alleen maar vergroten, terwijl de waterkwaliteit en stikstofvervuiling grote problemen blijven."

Nederlandse boeren hebben tot nu toe het recht om meer mest uit te rijden dan de regels voorschrijven. Die uitzonderingspositie was gebaseerd op ons gematigde klimaat met relatief veel regen en een natte bodem. Daardoor zou het uitrijden van mest minder nadelige effecten hebben.

Maar sommige boeren sjoemelden met die extra ruimte waardoor de uitzonderingspositie, ook wel derogatie genoemd, onder druk kwam te staan. Bovendien beschermt Nederland de natuur niet voldoende tegen het schadelijke ammoniak dat vrijkomt bij het uitrijden van mest.

Speerpunt BBB

De derogatie is de afgelopen jaren afgebouwd en zou volgend jaar helemaal verdwijnen. Het was juist een van de speerpunten van Wiersma en haar partij BBB om opnieuw een uitzonderingspositie te krijgen, maar dat is dus niet gelukt.

De minister haalt de laatste tijd op veel van haar plannen bakzeil. Zo ging de door haar gewenste versoepeling van de mestregels, zodat er ook dichter bij sloten mest uitgereden mag worden, niet door.

Gisteren gaf de Raad van State nog een negatief advies over het wetsvoorstel van Wiersma om op een andere manier te gaan bepalen aan welke stikstofdoelen boeren moeten voldoen.

Het kabinetsplan om de stikstofdoelen uit de wet te halen, is in de huidige vorm geen goed idee. Dat staat in een advies van de Raad van State (RvS). Het plan was een speerpunt van de BBB tijdens de verkiezingen.

Het voorstel van demissionair minister Wiersma is om de stikstofdoelen uit de Omgevingswet te halen. Nu is Nederland verplicht om overbelasting door stikstof in stikstofgevoelige natuur te stoppen. In 2025, 2030 en 2035 moet respectievelijk 40, 50 en 74 procent van de stikstofgevoelige natuur daaraan voldoen.

Wiersma (BBB) wil de drie stikstofdoelen uit de wet halen. In plaats daarvan zou de uitstoot van stikstof in 2035 "aanzienlijk minder" moeten zijn dan in 2019. Later zou een plan moeten volgen om dat doel te halen.

Dat is de Raad van State, het hoogste adviesorgaan van het kabinet, te vaag. Het is onduidelijk wat "aanzienlijk minder" concreet betekent en hoe Wiersma dat alternatieve doel wil halen. Europese regels schrijven voor dat beschermde Natura 2000-gebieden hersteld moeten worden en al helemaal niet mogen verslechteren. Hoe Wiersma daaraan wil voldoen, is niet duidelijk, zegt de RvS.

Doorn in oog van Wiersma

Nu wordt nog vastgesteld of beschermde natuur overbelast is door stikstof aan de hand van de 'kritische depositiewaarde' (KDW). Die waarde geeft de maximale hoeveelheid stikstof aan die de natuur aankan en is een doorn in het oog van Wiersma.

Dat komt doordat de KDW's kunnen veranderen. Wetenschappers stellen ze elke tien jaar vast na uitgebreid onderzoek. Dat gebeurde voor het laatst in 2023: veel stikstofgevoelige natuur bleek nog gevoeliger dan gedacht, waarna de KDW's werden aangepast. Dat leidde ertoe dat het nog moeilijker werd om de wettelijke stikstofdoelen van 2025, 2030 en 2035 te halen.

Daarom wil Wiersma van de KDW af. Ze omschreef het als een "bewegend doel" waar maar moeilijk op te sturen valt. Ook Wiersma's voorganger Van der Wal wilde er vanaf, maar haar zoektocht leverde destijds geen goed alternatief op.

Alternatief

Toen Wiersma het wetsvoorstel naar de Raad van State stuurde, stelde de demissionaire landbouwminister dat het wel mogelijk was. "De juridische check is gedaan, dit is een houdbaar alternatief", zei ze er in juli over.

De Raad van State ziet dat dus anders. In het vandaag gepubliceerde advies is te lezen dat de bezwaren over het wetsvoorstel zo serieus zijn dat het niet naar de Tweede Kamer gestuurd zou moeten worden.

In het advies is ook te lezen dat de RvS bedenkingen heeft bij het plan om de focus van neerslag van stikstof te verleggen naar de uitstoot ervan. Veel boeren zijn daar voorstander van, omdat ze veel meer invloed hebben op uitstoot dan op waar stikstof neerdaalt.

Daar heeft de Raad van State niets op tegen, maar dan moet Wiersma wel aantonen dat zo'n nieuw systeem voldoet aan Europese natuurbeschermingsregels. Die motivering is "niet overtuigend", staat in het advies.

De Raad van State sluit niet uit dat het voorstel later alsnog naar de Tweede Kamer kan. Daarvoor zijn wel stevige aanpassingen nodig. Wiersma zegt in een reactie het advies te gaan bestuderen en te bekijken of het meegenomen kan worden "in de verdere uitwerking van het wetsvoorstel".

Defensie krijgt een vliegbasis voor F-35's en een grote kazerne op Lelystad Airport. Dat heeft het demissionaire kabinet besloten. Het besluit is onderdeel van het landelijke plan 'Ruimte voor Defensie' dat over vijftig nieuwe locaties gaat.

Het demissionaire kabinet kon vrijdag, tot grote spijt van de direct betrokken bewindspersonen, geen compleet besluit nemen over de toekomst van Lelystad Airport. Een compleet besluit betekent dat er tegelijk over defensievluchten en vakantievluchten afspraken worden gemaakt met Flevoland en de luchthaven. Die zien mogelijkheden voor extra werkgelegenheid en inkomsten.

Een meerderheid van de Tweede Kamer wil dat het volgende kabinet een besluit neemt over vakantievluchten en daar houden de huidige bewindslieden zich aan. Maar ook al is het complete besluit er nog niet, het demissionaire kabinet doet toch een stap naar voren.

Want Defensie heeft geen tijd om te wachten, zegt staatssecretaris van Defensie Tuinman (BBB). "We nemen nu het besluit over de planologische inpassing voor de F-35's. Er moeten bijvoorbeeld al shelters gebouwd gaan worden. En we willen ook duidelijkheid geven aan de mensen die er wonen."

Vakantievluchten niet zeker

Shelters zijn de beschermende gebouwen waar de F-35's onder kunnen staan, zodat ze niet vanuit de lucht door bijvoorbeeld drones beschadigd kunnen worden. Ook voldoet de landingsbaan niet aan de NAVO-normen, die moet worden verlengd. Tuinman: "We zetten nu dit proces in gang en dat duurt nog wel een aantal maanden. Dan kan het nieuwe kabinet daarna mooi het besluit nemen over burgerluchtvaart."

Minister van Infrastructuur Tieman (BBB) had het liefst vorige week al het complete kabinetsbesluit bekendgemaakt. Hij wekte de indruk dat daar ruimte in zat voor vakantievluchten. "We doen op dit moment wat de Tweede Kamer wil, maar ik ben er wel voor gegaan", zei hij. Toen duidelijk werd dat Tieman het complete besluit wilde nemen, greep GL-PvdA in met een motie.

Tieman draagt het dossier nu met de nodige informatie en berekeningen over aan de formatietafel, met D66, CDA en VVD. D66 en CDA stemden vorige week tegen het openhouden van Lelystad Airport voor burgerluchtvaart, de VVD stemde voor.

Echt zeker dat er ook vakantievluchten gaan komen, is het dus niet. Minister Tieman: "Het is voor de regio nog een uitdaging om die wens over te brengen aan de landelijke politiek." Staatssecretaris Tuinman benadrukt dat het defensiebesluit niet nadelig hoeft uit te pakken. Zonder de F-35's was er helemaal weinig kans op goedkeuring voor vakantievluchten, redeneert hij.

Honderden miljoenen

Mochten er geen vakantievluchten mogen vertrekken, dan heeft Schiphol als eigenaar van Lelystad Airport al gewaarschuwd dat de afkoop daarvan een miljard euro kost. "We hebben dat op de formatietafel gelegd. Ik heb het bedrag gehoord. Die uitspraak laat ik even voor Schiphol, maar we hebben het niet over tientallen miljoenen." Met andere woorden: het gaat eerder om honderden miljoenen, maar dat wil Tieman niet zeggen.

Maar ook hij denkt, net als Tuinman, dat het nieuwe kabinet er niet lang over hoeft te doen. "De Kamer heeft gezegd: 'we willen niet dat deze ploeg een besluit neemt'. Als dat over drie maanden met een nieuw kabinet wel wordt gedaan, dan heb je een andere discussie met elkaar."

Het intrekken van het voornemen om de F-35's op Lelystad in te zetten is met dit besluit in ieder geval een stuk lastiger geworden. Aan de formatietafel zullen dus vooral de financiële belangen worden afgewogen van de Rijksoverheid, de regio en Schiphol, de overlast voor omwonenden en de 'stikstofruimte' die nodig is voor natuurvergunningen.

Zorgen over gevolgen

De provincie Gelderland en de gemeente Lelystad hebben inmiddels weinig enthousiast gereageerd op het kabinetsbesluit. Gelderland zegt in het duister te tasten over de gevolgen van de stationering van F-35's op Lelystad Airport. De provincie is fel tegen laagvliegroutes voor de jachtvliegtuigen over onder meer de Veluwe en hoe die routes eruit gaan zien, blijft in de plannen van Defensie onduidelijk.

"Wij begrijpen niet dat het kabinet een besluit neemt zonder inzicht in de gevolgen. Wij vragen duidelijkheid voordat er onomkeerbare stappen worden gezet", aldus de provincie.

De gemeente Lelystad heeft het ministerie van Defensie opgeroepen omwonenden en ondernemers rond Lelystad Airport "ruimhartig te compenseren". Volgens de gemeente ondervinden zij gevolgen van het steeds maar weer uitstellen van een besluit over openstelling van het vliegveld voor passagiersvliegtuigen.

Het demissionaire kabinet heeft ingestemd met de ruim vijftig locaties waar 'ruimte voor defensie' moet komen. Defensie maakte de lijst met uitbreidingen vorige maand al bekend. Toch zijn er nog veel hindernissen te nemen en is het nog allesbehalve zeker of en wanneer de plannen kunnen worden uitgevoerd.

Er zijn zorgen van omwonenden, belangenorganisaties, mede-overheden en bedrijven, blijkt uit stukken die zijn ingezien door de NOS. Die ingediende 'zienswijzen' gaan van zorgen om de waterkwaliteit tot problemen met stikstof en van gevolgen voor de ballonvaartsector tot bedreiging van dassenburchten.

Over die dassenburchten diende Jaap Dirkmaat, voorzitter van Das & Boom, een zienswijze in. Defensie wil het munitiedepot in Staphorst uitbreiden en dat raakt een "eeuwenoude dassenburcht" waarvoor hij opkomt.

Dirkmaat spreekt van een onbegrijpelijk besluit. "Deze plek was van alle mogelijkheden de enige optie die schade toebrengt aan de natuur." Volgens defensie is het toch de beste locatie, onder meer omdat er nu al een munitiedepot is in Staphorst.

Demissionair staatssecretaris Tuinman erkent dat de besluiten mensen, bedrijven en natuur zullen raken. Hoeveel huizen er moeten worden afgebroken is "het zwaarste criterium, dat je tot een minimum wil beperken", zegt Tuinman. Ook is gekeken naar de impact op het milieu en of er "maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak" is voor de locaties.

Ook van belang is "wat militair-strategisch slim is", zegt de staatssecretaris. "Zes munitiecomplexen op dezelfde plek en alle F-35's op twee vliegvelden is bijvoorbeeld niet handig."

Voor sommige bezwaren is er al een oplossing. Zo wil Defensie boeren laten werken bij militaire oefenterreinen, na bezwaren over landbouwgrond die moet wijken. Voor andere problemen, zoals verdwijnende natuur die gecompenseerd moet worden, is er nog geen plan gemaakt.

De bijna 2000 zienswijzen laten zien dat de vergaande defensieplannen niet zomaar zijn gerealiseerd. Dat bevestigen ook juristen met wie de NOS sprak.

Geen stikstofruimte geregeld

Zo zijn er strenge regels voor activiteiten waarbij stikstof in beschermde natuur terechtkomt. Omdat decennialang te veel stikstof in de natuur is beland, is het nauwelijks mogelijk om daar een vergunning voor te krijgen. Die regels zijn ook van toepassing op de plannen van Defensie. Maar voor dat probleem is nu nog niks geregeld, blijkt uit navraag bij het ministerie.

Ook bijvoorbeeld regels die dier- en plantensoorten beschermen en de waterkwaliteit op peil moeten houden, spelen een rol bij de uitvoering van de ambitieuze uitbreidingen. Daarnaast moeten er woningen en bedrijven wijken voor de plannen en zijn nieuwe vergunningen nodig. Dat duurt doorgaans lang.

'Geen gegarandeerde uitkomst'

Dat maakt dat het onduidelijk is wanneer de uitbreidingen gereed zijn. In de definitieve plannen schrijft Defensie per locatie op wanneer ze af moeten zijn. Maar verderop in de tekst wordt ook erkend: die voornemens kennen "geen gegarandeerde uitkomst".

Verschillende factoren waarop Defensie maar weinig invloed heeft, zullen bepalen of en wanneer de uitbreidingen af komen, is te lezen. Naast de problemen met stikstof krijgt defensie ook last van het te volle elektriciteitsnet. Ook moet er nog een hoop geregeld worden op het gebied van infrastructuur.

Defensie moet zich houden aan de normale wet- en regelgeving, erkent Tuinman. "Dat betekent dat er voor ons ook in principe geen uitzonderingen zijn", zegt de staatssecretaris. Hij noemt bijvoorbeeld de beperkingen die gelden vanwege het stikstofprobleem. "Daar waar stikstofruimte moet zijn, moeten we daar ook voor zorgen."

Toch verwacht Tuinman dat volgend jaar al de eerste stappen gezet kunnen worden. "We hebben heel goed onderzoek gedaan en afspraken gemaakt met provincie en gemeenten", zegt hij. "Op elke locatie gaan we kijken hoe we dat zo goed mogelijk kunnen doen."

Nu het demissionaire kabinet akkoord is met de defensieplannen, staan de locaties vast volgens Tuinman. Hierna gaan de plannen naar de Tweede Kamer.