Voor drie Kamerleden is het vandaag een bijzonder spannende dag: Martin Bosma (PVV), Thom van Campen (VVD) en Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA) proberen vandaag gekozen te worden tot de nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer.

Vanmiddag mogen ze alle drie een 'pitch' houden in de plenaire zaal om hun kandidatuur kracht bij te zetten. Daarna is het aan de Kamerleden om in een geheime stemming te bepalen wie er de komende tijd op de blauwe voorzittersstoel mag zitten.

Bosma is de zittende voorzitter, Van Campen zou met zijn 35 jaar de jongste Kamervoorzitter ooit zijn, en Van der Lee stelde zich twee jaar geleden ook al kandidaat, maar verloor van Bosma.

Enige schimmigheid

Sinds Kamerleden zich in het openbaar kandidaat stellen en de grootste fractie niet meer bijna automatisch de voorzitter levert, is het stemproces met enige schimmigheid omkleed. Partijen besluiten soms een bepaalde kandidaat te steunen, omdat het politiek goed uitkomt. Bijvoorbeeld om een partij te paaien in het formatieproces dat vaak tegelijkertijd plaatsvindt.

Bijna iedereen in Den Haag is tevreden over de manier waarop PVV'er Bosma de vergaderingen leidt. Dat gaat strak en met humor. Hij begint iedere dinsdag de vergadering met een gedicht en het personeel van de Kamer hoeft nog zelden na 23.00 uur te werken.

Toch is de kans nadrukkelijk aanwezig dat hij na vandaag weer een gewoon Kamerlid is. Een deel van de Kamer heeft nog steeds moeite met eerdere uitspraken van de PVV'er, bijvoorbeeld over de slavernij. Bosma was om die reden ook niet welkom bij de herdenking van het einde van slavernij op Keti Koti.

Verschillende stemrondes

Het stemmen is anoniem, met stembriefjes waarop alleen de naam van de persoon op wie je stemt. En meestal zijn er verschillende stemrondes nodig om tot een meerderheid voor één kandidaat te komen.

In het Reglement van Orde van de Tweede Kamer staat dat de Kamerleden in de eerste twee stemrondes elke naam op hun stembriefje mogen zetten, dus ook van mensen die helemaal geen kandidaat zijn. Als er daarna nog niemand een absolute meerderheid heeft, valt er steeds iemand af. Uiteindelijk kan de strijd dan tussen twee kandidaten gaan.

Ingewijden gaan ervan uit dat de kans groot is dat Bosma die laatste stemronde haalt, maar de vraag is wie er dan tegenover hem staat. Linkse partijen hebben een voorkeur voor Tom van der Lee, maar sommige Kamerleden vrezen dat hij het net als twee jaar geleden zal afleggen tegen Bosma.

Omdat ze denken dat Thom van Campen een grotere kans maakt tegen Bosma, overwegen sommige linkse Kamerleden zelfs om strategisch op de VVD'er te stemmen. Alleen om te voorkomen dat Bosma er met de winst vandoor gaat.

Fractiediscipline?

Zo kunnen er allerlei belangen spelen die het stemgedrag van de Kamerleden bepalen. Ook is niet helemaal duidelijk of de fracties aan de fractiediscipline vasthouden of dat individuele Kamerleden zelf mogen bepalen wie ze steunen.

En omdat de stemming anoniem is, kunnen er altijd verrassingen uit de stembus komen. En blijft het dus nog even spannend voor Bosma, Van Campen en Van der Lee.

We vieren vandaag een jubileum: de 2000e aflevering van podcast De Dag. Om die mijlpaal te vieren, hebben we wat mensen uitgenodigd op ons feestje. Samen met een groep studenten journalistiek van de Hogeschool Utrecht interviewen we politiek journalisten Nouschka van der Meijden van de NOS en Floor Bremer van RTL Nieuws. En het gaat over misschien wel het moeilijkste type interview: het politieke interview.

In deze aflevering vertellen van der Meijden en Bremer over de omstandigheden in Den Haag. Ze staan met steeds meer camera's politici op te wachten en vaak met dezelfde vraag. Die politici staan ondertussen meer en meer geharnast door mediatraining voor de microfoons. Hoe breek je daar doorheen?

En beide nemen een voor hen groot voorbeeld mee, iemand die een meester is in het politieke interview. Voor Floor Bremer is dat Tim Russert, presentator van het Amerikaanse programma Meet the Press. Nouschka van der Meijden kijkt met veel weemoed terug naar de interviews van Ischa Meijer, die onvoorbereid een écht gesprek voerde met politici. In deze tijd een zeldzaamheid.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Elisabeth Steinz & Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek & Rosanne Sies

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

De renovatie van het Binnenhof-complex in Den Haag loopt weer jaren vertraging op en wordt opnieuw duurder. Het was de planning om eind 2026 klaar te zijn, daarna werd het op zijn vroegst 2028. Nu maakt minister Keijzer (Volkshuisvesting) bekend dat het naar verwachting de zomer van 2031 wordt. Dat betekent een vertraging van vijf jaar.

Ook wordt de renovatie opnieuw duurder dan verwacht. Eerst werd uitgegaan van 475 miljoen euro, dat werd in 2024 al 2 miljard en nu staat de teller op 2,7 miljard euro. Minister Keijzer spreekt over een "realistische planning", omdat de onderzoeksfase van de renovatie nu voorbij is.

Schimmel

De renovatie van het historische complex - waar de Raad van State, de Eerste en Tweede Kamer zaten - blijkt veel ingewikkelder te zijn dan gedacht. In de onderzoeksfase, die na het vertrek van de Binnenhof-bewoners in 2021, intensiever werd, kwam het Rijksvastgoedbedrijf (RvB) veel onverwachtse tegenvallers tegen.

Er is veel meer werk dan was verwacht. Het complex bestaat uit verschillende bouwstijlen vanaf de zestiende eeuw, er was veel meer aangetast door bijvoorbeeld schimmel. Er zijn zo'n 4000 unieke vertrekken met veelal een monumentale status en die moeten heel zorgvuldig gerestaureerd worden.

Ook is er een tekort aan gespecialiseerd personeel en worden er bovendien onder het complex allerlei archeologische vondsten gedaan, wat ook vertraging oplevert.

"Dit is 90.000 vierkante meter, een heel groot, ingewikkeld complex", zegt Keijzer. "Funderingsherstel, vervuilde grond en archeologische vondsten: er zijn allerlei zaken die de boel vertragen. Omdat je daardoor twee jaar langer bezig bent, gaan de salariskosten weer omhoog."

Keijzers voorganger De Jonge noemde in het voorjaar van 2024 de verhoging van de aanvankelijk geplande 475 miljoen euro naar 2 miljard euro "een gigantisch bedrag", maar noemde het onvermijdelijk. De staat van de verschillende monumentale gebouwen was veel slechter dan gedacht.

Volgens Keijzer is de kans vanaf nu een stuk kleiner dat de renovatie weer veel duurder wordt. "We zijn nu op het moment beland dat alle ontwerpen definitief zijn gemaakt en bijna alle contracten zijn gesloten. Tegelijkertijd weet iedereen dat als je straks op een monumentale poort stuit, je jezelf daar toch weer in moet verdiepen."

Vocht

Wel wil Keijzer dat er toch naar de renovatie van de zogenoemde Grafelijke Zalen wordt gekeken, zoals bijvoorbeeld de Ridderzaal. Daar is jaren geleden voor besloten geen geld voor vrij te maken, maar nu blijkt de onderhoudsstaat slecht: het dak lekt, er is vocht in de muren en er zitten houtmieren in de dragende balken van de Rolzaal.

De extra kosten worden geschat op ongeveer 225 miljoen euro. Keijzer gaat kijken waar dit geld vandaan gehaald moet worden en of de Tweede Kamer hier extra geld voor uit wil trekken.

In 2015 werd besloten om het historische complex te renoveren via de goedkoopste en snelste variant: dat betekende dat alle Binnenhofbewoners het complex moesten verlaten naar tijdelijke huisvesting elders in de stad, Kamerleden vertrokken in de zomer van 2021, met weemoed, maar met het idee dat ze na 5,5 jaar weer terug zouden keren. Dat zal dus niet het geval zijn: de Tweede Kamerleden zullen dus nog zeker tot 2031 in het oude ministerie van Buitenlandse Zaken zitten, B67 genoemd.

Het gaat langer duren voordat voor buitengewoon opsporingsambtenaren (boa's) het verbod wordt ingevoerd om religieuze uitingen te dragen. Minister Van Oosten (Justitie en Veiligheid) wil dat nu toch via een wet regelen, na een zeer kritisch advies van de Raad van State.

Eind vorig jaar beloofde het kabinet, waar toen ook nog de PVV en NSC in zaten, het verbod op hoofddoekjes, keppeltjes en andere religieuze uitingen bij boa's voor eind 2025 in te voeren. Dat moest via een besluit gaan, een zogeheten Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB).

Maar de Raad van State zegt nu dat zo'n verbod meerdere grondrechten raakt, zoals het recht op gelijke behandeling en de vrijheid van godsdienst. Het advies is daarom om het verbod niet via een AMvB, maar via een wet te regelen. Zo kunnen ook de Eerste en Tweede Kamer erover besluiten. Daar moet dan ook nog wel een meerderheid voor het plan zijn.

Al jaren discussie over neutraal uniform

Er is al jaren discussie over de invoering van neutrale uniformen bij boa's. Sommige gemeentes staan toe dat hun boa's bijvoorbeeld keppels en hoofddoeken dragen, tot onvrede van de boa-vakbond.

Het verbannen van religieuze symbolen bij handhavers stond in het hoofdlijnenakkoord van het kabinet-Schoof. Eind vorig jaar besloot het kabinet dan ook tot de invoering van het verbod, omdat zo "het vertrouwen in hun onpartijdigheid en gedrag" zou worden versterkt.

Het College voor de Rechten van de Mens oordeelde eerder dat het verbod op religieuze symbolen voor boa's "stigmatiserend en niet effectief" is. Volgens het college kunnen mensen die zichtbaar religieus zijn wel degelijk onpartijdig hun functie uitoefenen.

Martin Bosma wil nog een periode door als voorzitter van de Tweede Kamer. Hij hoopt dinsdag te worden herkozen "omdat onze Kamerorganisatie een bron van rust en continuïteit moet zijn".

Bosma werd in december 2023 gekozen als voorzitter en vindt het belangrijk dat er in deze "onstuimige politieke tijden" ook rust is. De PVV'er van het eerste uur is sinds 2006 Tweede Kamerlid en was lange tijd ook ondervoorzitter. Die "senioriteit" is in zijn ogen "in een onstuimige periode met veel doorstroming in de Kamer van doorslaggevend belang".

Wat doet een Kamervoorzitter?

De voorzitter van de Tweede Kamer leidt niet alleen plenaire debatten in de grote zaal, maar is ook hoofd van het dagelijks bestuur (het presidium). Daarnaast is hij of zij het 'gezicht' van de Tweede Kamer bij grote nationale gebeurtenissen of bijvoorbeeld het bezoek van buitenlandse staatshoofden.

De voorzitter van de Tweede Kamer moet "boven de partijen staan", staat in de profielschets. Hij moet met andere woorden neutraal zijn, al blijft hij wel lid van zijn fractie en mag hij ook meedoen aan de stemmingen.

De kandidaat-voorzitters solliciteren bij hun collega's in de Tweede Kamer. Die zullen hen dinsdag in een debat ondervragen. Aan het einde van de middag is er een geheime, schriftelijke stemming. De nieuwe voorzitter moet, in maximaal vier rondes, een absolute meerderheid achter zich krijgen.

Bosma stelt in zijn sollicitatiebrief dat zijn manier van voorzitten breed wordt gewaardeerd. "Ik laat debatten niet onnodig lang duren. De interrupties en de antwoorden zijn korter geworden. En vrijwel altijd is om 23.00 uur het licht in de plenaire zaal uit."

Bosma leest aan het begin van elke vergaderweek een gedicht voor en had vorige week, bij het afscheid van 70 Kamerleden voor iedereen een hartelijk woord. Hij kan, als hoofd van het presidium, ook goed met het personeel van de Tweede Kamer overweg.

'Slavernijgedram'

Toch klinkt er ook kritiek. Hij zou te veel laten passeren. Zo zei oud-Kamervoorzitter Gerdi Verbeet vorige week tegen de Telegraaf dat hij had moeten optreden tegen de twee PVV-Kamerleden die AI-plaatjes van Frans Timmermans op sociale media hadden geplaatst en daarmee de veiligheid van de afgetreden GroenLinks-PvdA-voorman in gevaar hadden gebracht.

Bovendien is hij niet welkom bij de Nationale Herdenking Slavernijverleden wegens uitspraken die hij in het verleden als PVV-Kamerlid heeft gedaan. Hij had het toen over "slavernijgedram" en "anti-blank racisme" en heeft dat niet teruggenomen.

Jongste Kamervoorzitter

Bosma neemt het dinsdag op tegen twee tegenkandidaten. VVD-Kamerlid Thom van Campen meldde zich donderdag, een dag na de installatie van de nieuwe Tweede Kamer. Als hij het wordt, wordt hij met zijn 35 jaar de jongste Kamervoorzitter ooit.

Van Campen is 4,5 jaar Tweede Kamerlid en leidde als ondervoorzitter al debatten. Hij koos al jong voor de politiek, schrijft hij in zijn sollicitatiebrief, "om te strijden voor vrijheid. Om te mogen zijn wie je bent, te houden van wie je wilt." Op zijn 21ste werd hij het jongste gemeenteraadslid, en een paar jaar later ook fractievoorzitter van de VVD in Zwolle.

Als Kamervoorzitter wil hij zorgen dat "alle geluiden in ons huis dat onze samenleving vertegenwoordigt, worden gehoord". Ook wil hij bewaken dat Kamerleden met respect met elkaar omgaan. "Niet met een opgeheven vinger, maar met een vaste hand en, waar passend, met humor."

Tweede poging

Vanmiddag stelde ook GroenLinks-PvdA Kamerlid Tom van der Lee zich beschikbaar. Hij deed in 2023 ook een poging om Kamervoorzitter te worden, maar legde het toen af tegen Bosma. In zijn brief zegt hij "betekenisvol" te willen bijdragen aan het verbeteren van de politieke cultuur. "Ik ken de Kamer als mijn broekzak."

Van der Lee kwam in 2017 voor GroenLinks in de Tweede Kamer en hij was daarvoor al actief voor de partij. Hij was onder meer campagneleider. Hij is als ondervoorzitter al acht jaar lid van het presidium en hij leidde de parlementaire-enquêtecommissie die onderzoek deed naar de gaswinning in Groningen.

Van der Lee zou er dinsdag last van kunnen krijgen dat zijn partijgenoot Mei Li Vos net voorzitter is geworden van de Eerste Kamer. Het heeft de voorkeur dat de twee voorzitters een andere politieke kleur hebben.

Andere kandidaten kunnen zich nog tot tot maandag 12.00 uur melden.

Verhuurders mogen arbeidsmigranten binnenkort mogelijk niet langer dan dertig dagen onderbrengen in een zogenoemde shortstaywoning. Demissionair minister Keijzer van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening wil het huurrecht aanpassen om de veelgebruikte short stay aan banden te leggen.

Voor zo'n woning geldt geen huurbescherming en daardoor kunnen de huurders geen protest aantekenen tegen bijvoorbeeld te hoge huur of te kleine en slecht onderhouden woonruimte. Ook kunnen de huurders elk moment op straat worden gezet.

Nederland telt tussen de 700.000 en een miljoen arbeidsmigranten en door het grote woningtekort worden ze door een uitzendbureau of werkgever vaak ondergebracht in dure en slecht onderhouden woningen.

Lange vakantie

De afgelopen jaren zijn de huurregels steeds strenger geworden, maar verhuurders hebben daar iets op gevonden: short stay. Eigenlijk is het bedoeld voor mensen die vanwege een lange vakantie of hun werk korte tijd in Nederland zijn. Maar inmiddels maken veel arbeidsmigranten, maar ook expats en internationale studenten er gebruik van, omdat ze nergens anders voor in aanmerking komen.

Het ministerie schat dat een "substantiële groep" van honderdduizenden arbeidsmigranten in een short stay zit. In de huurwet is alleen niet vastgelegd hoelang iemand in een short stay mag blijven. En er geldt dus geen huurbescherming.

Tijdelijk huurcontract

Keijzer maakt het wel mogelijk om deze huisvesting tijdelijk te gaan verhuren. Dan geldt er wel huurbescherming, maar moeten de huurders er op een gegeven moment wel uit. Eigenlijk moeten verhuurders vooral huurcontracten voor onbepaalde tijd aanbieden, maar omdat arbeidsmigranten er vaak maar voor enige tijd zijn - bijvoorbeeld het plukseizoen - vindt Keijzer tijdelijke huurcontracten wel gerechtvaardigd. "Dit biedt verhuurders en werkgevers meer ruimte om passende woonruimte aan te bieden", aldus Keijzer.

Het is nog onduidelijk wanneer de nieuwe regels ingaan. Het voorstel zal pas in 2026 in de Tweede Kamer behandeld worden.

Hans Wijers (D66) stopt als informateur. In een verklaring aan de pers zei hij dat hij door NRC is geconfronteerd met een privéappje waarin hij "spontaan uitspraken heeft gedaan die je weloverwogen nooit zou doen". Hij zou zich onder meer beledigend hebben uitgelaten over VVD-leider Yesilgöz.

Wijers zei niets over de inhoud van de uitspraken of aan wie ze waren gericht. Hij wilde geen vragen van de pers beantwoorden. D66-leider Jetten heeft inmiddels gehoord wat er in het appje staat maar wilde de tekst niet uitspreken. Hij zegt dat het "geen prettig taalgebruik" is. Van wanneer het appje is, weet Jetten niet.

Volgens NRC gaat het om een appje aan onder anderen mediaondernemer Willem Sijthoff, die een campagne voor een bepaald kabinet startte in aanloop naar de verkiezingen. Wijers zou hebben geschreven: "We moeten juist de deur openzetten naar Timmermans, dan doe ik mee. We moeten hem naar het centrum trekken en ook die feeks van de VVD", waarmee hij Yesilgöz omschreef als een boosaardige vrouw.

De volledige verklaring van Hans Wijers

"Ik ben vandaag door NRC geconfronteerd met uitspraken die ik in een privéappje ruim voor de verkiezingen heb gedaan.

In dat een-op-eenbericht heb ik spontaan uitspraken gedaan die je weloverwogen nooit zou doen. Nu die uitspraken publiek zijn geworden zou dat mijn positie als onbevangen informateur kunnen schaden.

Het proces is te belangrijk om dat te laten afleiden van de inhoud. Dat maakt dat ik met grote spijt heb moeten besluiten om terug te treden als informateur."

Sijthoff, de initiatiefnemer van de campagne 'Stem voor stabiliteit', heeft inmiddels op LinkedIn gereageerd op het lek uit de app-groep en de bijeenkomst van zijn initiatief. Hij betreurt deze gang van zaken ten zeerste en zegt dat die hem persoonlijk raakt.

Er is zonder zijn medeweten gelekt, zegt Sijthoff. "Dit alles heeft meerdere betrokkenen ernstige schade berokkend, en dat spijt mij zeer. Ik neem uitdrukkelijk afstand van elk lek. Ik sta voor fatsoenlijke en respectvolle politiek." Sijthoff begon zijn initiatief naar eigen zeggen om vanuit het politieke midden juist samenwerking, redelijkheid en verbinding te zoeken en hij zegt geen polarisatie of persoonlijke aanvallen te willen.

Telegraaf en NRC

De reden die Wijers opgeeft voor zijn vertrek, een privé-appje, is een andere dan de kwestie waar De Telegraaf en NRC gisteren over berichtten.

Die zeiden dat diverse bronnen bevestigden dat Wijers VVD-leider Yesilgöz op een bijeenkomst van 'Stem voor stabiliteit' een leugenaar had genoemd. Ook zou hij zich negatief hebben uitgelaten over de mogelijkheid van een centrumrechts kabinet met JA21 en het jammer hebben genoemd dat de kiezer de VVD bij de verkiezingen niet harder had afgestraft.

Journalist Eric Smit schreef vandaag op LinkedIn dat hij "vrijwel zeker" weet dat het niet klopt dat Wijers op de verkiezingsavond Yesilgöz een leugenaar noemde. Smit zat op dat moment naast Wijers op het podium en was met hem in gesprek.

"Ik was degene die vertelde dat Yesilgöz een leugenaar is en ik maakte ook duidelijk dat ik als liberaal zeer teleurgesteld ben over het zeer geringe verlies van de VVD", zegt Smit.

Buma alleen verder

Wijers had met mede-informateur Sybrand Buma van het CDA de opdracht gekregen om de komende drie weken met D66 en het CDA om de tafel te gaan zitten.

De formatie gaat nu verder met alleen Buma als informateur. "Het is ongebruikelijk, maar ik vind het zelf niet zo relevant", zegt Jetten. "Ik wil geen tijd verliezen met zoeken naar andere formateur, omdat die per se van D66 zou moeten zijn."

Buma zegt dat Wijers zelf vrij snel heeft geconstateerd dat de discussie over het appje en zijn positie niet goed was voor het proces. "Het mag duidelijk zijn dat ik dit heel erg betreur, ook persoonlijk", zegt informateur Buma.

Contact met Kamervoorzitter

Hij heeft contact gehad met Kamervoorzitter Bosma. Dat hij nu als CDA'er de enige informateur is, wordt niet als probleem gezien. Buma: "Ik ben hier namens de Tweede Kamer. Ik zie mezelf in dit proces niet als iemand die van een bepaalde partij is."

Buma heeft zelf ook wel even nagedacht wat voor appjes hij heeft gestuurd. Maar hij voorziet geen problemen. "Ik ben daar normaal vrij bescheiden in."

De inwoners van Moerdijk kunnen in december een "voorkeursrichting" verwachten van de plannen die de landelijke politiek heeft met hun dorp. Dat zeggen de ministers Hermans van Klimaat en Groene Groei (VVD) en Keijzer van Wonen en Ruimtelijke Ordening (BBB).

De demissionaire ministers reageren daarmee op de onrust die is ontstaan nadat het college van burgemeester en wethouders dinsdagavond had aangekondigd dat het dorp wordt opgeheven. Het moet plaatsmaken voor de uitbreiding van het nabijgelegen haven- en industriegebied.

Dit uitbreidingsplan is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het rijk, de provincie en de gemeente. Het is van belang voor de energievoorziening en de economie van heel Nederland, legt Hermans uit.

'Ze willen duidelijkheid'

"We zien een plek waar heel veel industrie zit die cruciaal is, die elke dag maakt wat we nodig hebben", zegt Hermans. "Er is een haven die ongelooflijk belangrijk is en het is een belangrijke plek voor onze energievoorziening."

Maar een definitief besluit is nog niet genomen, benadrukt Keijzer. "Dat is aan een volgend kabinet. Dit kabinet is demissionair, nog een keer demissionair, we hebben ons ontslag aangeboden en er is een verkiezingsuitslag. Dan moet je je bescheiden opstellen."

Hermans zegt dat het kabinet een "voorkeursrichting" juist in het belang van de inwoners bekendmaakt. "Er wordt al jarenlang gesproken hoe je daar nou om moet gaan met de ruimte. De inwoners van Moerdijk leven al jaren met de gedachte dat dit zou kunnen gebeuren. Ze willen duidelijkheid."

Keijzer terughoudender

Toch stelt Keijzer zich terughoudender op dan Hermans. "We waren zeker nog niet zover om hier stappen te gaan zetten, deze hele discussie komt heel erg vroeg. Ik voel het ook bijna aan mijn lijf zo'n discussie. Ik voel heel erg wat daar heerst."

Voor het gemeentebestuur lijkt het opheffen van het dorp en het verplaatsen van de inwoners een uitgemaakte zaak, zo blijkt uit het voorstel.

Op de plek van Moerdijk moet een knooppunt in de energietransitie komen, met onder meer een nieuw 380 kV-hoogspanningsstation. Ook zijn er meerdere waterstoffabrieken gepland. Dwars door Moerdijk lopen straks ook de enorme buizen voor het vervoer van ammoniak en waterstof van de Rotterdamse haven naar Limburg.

Dit is haalbaar, maar dan moet het kabinet wel over de brug komen voor de inwoners, zeggen burgemeester en wethouders.

Coalitieonderhandelingen

Inwoners moeten met urgentie worden geholpen aan een nieuwe woning en een ruimhartige financiële compensatie krijgen. Ook moet er een fonds komen om de leefbaarheid van het dorp zolang het nog bestaat te waarborgen. De aanpak moet menselijk zijn met de nadruk op perspectief voor de inwoners.

Er zijn al verschillende bijeenkomsten met bewoners geweest, waar de emoties soms hoog oplopen. Zoals gisteren nog bij de commissievergadering van de Moerdijkse gemeenteraad.

Maar uiteindelijk gaat het kabinet over de grote ingreep en het eveneens grote bedrag dat daarvoor nodig is. Het demissionaire kabinet zal niet de definitieve knoop doorhakken. En daarmee is het dus een zaak van de coalitieonderhandelingen.

Nog voor hij begonnen is, ligt de net tot informateur benoemde D66'er Hans Wijers onder vuur. Reden zijn de opmerkingen die hij op de verkiezingsavond maakte op een bijeenkomst. De Telegraaf berichtte vanmiddag dat de kersverse informateur VVD-leider Yesilgöz op die bijeenkomst een leugenaar noemde.

NRC berichtte dat Wijers zich daar ook negatief heeft uitgelaten over de mogelijkheid van een centrumrechts kabinet met JA21. Hij zou het ook jammer genoemd hebben dat de kiezer de VVD niet harder heeft afgestraft.

Op een persconferentie over zijn informateurschap zei Wijers aanvankelijk geen woord over het incident, maar na vragen van de aanwezige journalisten was er niet aan te ontkomen. Hij zei dat hij zijn woorden over Yesilgöz heeft teruggenomen en ervan uit te gaan dat het formatieproces gewoon door kan gaan. Hij heeft Yesilgöz excuses aangeboden, al voegde hij eraan toe dat hij haar nog niet heeft gesproken.

Aan stoppen als informateur heeft hij "geen seconde" gedacht. Hij voelt zich gesteund door het vertrouwen van de partijleiders van D66 en CDA en van mede-informateur Buma.

Wijers werd kritisch bevraagd op de persconferentie:

Wijers noemde zijn woorden op de bewuste avond "ongepast", maar benadrukte ook dat hij nu een heel andere rol heeft. "Soms zeg je dingen in een bepaalde context die je beter niet had kunnen zeggen."

Op vragen of hij denkt dat de uitspraken invloed hebben op het ontstaan van vertrouwen, zei hij er niet aan te twijfelen dat dat vertrouwen zal ontstaan. "Als je op een integere manier en hard werkt dan komt dat vertrouwen." Wijers zegt nog in gesprek te willen met Yesilgöz, die hij nog nooit ontmoet blijkt te hebben.

Yesilgöz toonde zich eerder op de avond niet direct mild over de informateur. Ze zei van D66 en CDA te willen weten hoe de net benoemde informateurs Wijers en Buma na de kritische uitspraken nu "met open vizier" het formatieproces in kunnen.

'Particuliere mening'

D66 en CDA zelf vinden dat Wijers' woorden geen gevolgen hebben, omdat hij van zijn woorden is teruggekomen. Ook CDA-informateur Buma ziet geen problemen. "Mensen kunnen fouten maken en die kun je herstellen. Dat doet Wijers nu", aldus Buma, die denkt dat hij "deze klus met Wijers kan klaren". Hij wijst erop dat Wijers excuses heeft aangeboden en ook nog in gesprek wil met de VVD-leider.

De persconferentie zou over de inhoud en het vervolg van het formatieproces gaan, maar ging vooral over de opmerkingen van Wijers. Ook na zijn eerste reacties kreeg Wijers er tientallen vragen over en voortdurend werd hem gevraagd of hij nog wel vertrouwen kan opbouwen.

De D66-informateur bleef volharden in zijn opvatting dat het formatieproces niet is beschadigd. Hij noemde zijn uitlatingen een "particuliere mening" vergelijkbaar met "meer dan 10 miljoen meningen van mensen."

Wijers zei dat hij zich zijn woorden ook niet kon herinneren. Hij werd een podium op getrokken. "Ik was nergens op voorbereid, het was een spontane bijeenkomst."

Politiek verslaggever Marleen de Rooy over 'valse start': afhankelijk van VVD of het overwaait

"Het is zeker een valse start. Zo'n formatie is een heel precair proces gebaseerd op onderling vertrouwen. De stap en de keuze om D66 en het CDA samen te laten schrijven is juist bedoeld om niemand voor het hoofd te stoten. En om te voorkomen dat iemand boos wegloopt en er weer maanden vertraging komt. Als je op dit moment een informateur hebt die de VVD-leider zo publiekelijk heeft beledigd, dan is dat natuurlijk verre van behulpzaam.

Of het overwaait en hij geloofwaardig verder kan, hangt af van hoe de VVD zich de komende tijd opstelt.

D66 moet met CDA allereerst Nederland van het stikstofslot halen en een antwoord bedenken op het energievraagstuk. Dan houd je bedrijven hier en kan je de nodige huizen bouwen. Dat is wat er achter de plannen zit van verkenner Koolmees, waar de Tweede Kamer vandaag over debatteerde, blijkt uit gesprekken met betrokkenen.

In het verslag van Koolmees worden vijf thema's genoemd waar de twee partijen zich over moeten buigen. Maar achter de schermen is te horen dat het succes van de nieuwe formatiefase afhangt van stikstof en energie. Als je die slepende problemen 'lostrekt', kan je verder met Nederland, is het idee.

De komende drie weken moet er, onder leiding van informateurs Wijers en Buma, worden gezocht naar plannen op dit gebied waar andere partijen niet omheen kunnen.

Stikstofplan omarmen

Op stikstof ligt er al een prima uitgangspunt, klinkt het achter de schermen. Het gaat om een stikstofreductieplan van bestuurders en boeren van deze zomer. Het meest waarschijnlijke is dat dit wordt omarmd door D66 en CDA, ook omdat andere partijen te porren zijn om het stikstofprobleem op deze manier aan te pakken.

In het plan van onder meer de provincies, gemeenten en boerenorganisatie LTO is dwang richting boeren in het uiterste geval niet uitgesloten. Daarmee zou het juridisch voldoende moeten zijn om van het stikstofslot te komen.

Wopke-Wiebes

Wat energie betreft moet er worden gekeken naar de zogenoemde netcongestie. De drukte op het stroomnet zet op dit moment een rem op de woningbouw en groei van bedrijven. Om dat op te lossen wordt geopperd om het Nationaal Groeifonds (ook wel Wopke-Wiebes-Fonds) nieuw leven in te blazen. Met die miljarden zou de portemonnee getrokken kunnen worden voor netbeheerders als Alliander en Stedin om het elektriciteitsnet de nodige boost te geven.

In het debat ging D66-leider Jetten vandaag niet in op deze specifieke thema's, maar hij stelde wel dat hij met het CDA inzet op "grote doorbraken". En ook dat hij "antwoord wil geven op de vraagstukken die bepalend zijn voor de toekomst van Nederland". CDA-leider Bontenbal zei de lijst met vraagstukken "behapbaar" te willen houden.

Bij het schrijven moeten D66 en CDA de komende weken andere partijen, die nodig zijn voor meerderheden, in gedachten houden. "Die kunnen dan beoordelen of ze aanknopingspunten zien om mee te werken", aldus Koolmees, daarmee vooral doelend op GroenLinks-PvdA, VVD en JA21.

Met breed gedragen oplossingen als basis, zou de formatie kunnen uitdraaien op een minderheidskabinet van D66, CDA met VVD erbij. Op dit moment is dat een veelgehoorde uitkomst. JA21 en GL-PvdA zouden het kabinet dan kunnen steunen op verschillende terreinen die voor die partij belangrijk zijn.

Duidelijk is dat ogenschijnlijk voor de hand liggende meerderheidsvarianten (op dit moment) niet mogelijk zijn. D66-GL-PvdA-CDA-VVD is veel genoemd, maar VVD wil écht niet met GL-PvdA. En voor een variant met JA21 in plaats van GL-PvdA zijn de verschillen tussen D66 en JA21 te groot.

Broodnodige steun

Steun van GroenLinks-PvdA zal voor een minderheidskabinet broodnodig zijn, omdat die partij veel zetels in de Eerste Kamer heeft (waar kabinetsplannen ook goedgekeurd moeten worden). BBB is daar ook een grote machtsfactor, maar die partij wil geen stappen zetten op het gebied van stikstof.

De afhankelijkheid van GL-PvdA is de reden dat de VVD de komende weken buitenspel staat, terwijl de verwachting is dat de partij uiteindelijk wel in een kabinet belandt. Als de VVD in deze fase al volledig zou aanhaken, zou dat GL-PvdA kunnen afschrikken, is de redenering.

Bewindspersonen van andere partijen?

De verwachting is dat GL-PvdA stappen op stikstof en energie uiteindelijk zal steunen - ook als ze niet meeregeren - omdat dat te belangrijke onderwerpen zijn om te laten lopen. GL-PvdA-leider Klaver benadrukte vandaag in het debat dat hij "veel vertrouwen" heeft in het vervolg van de formatie. Terwijl VVD-leider Yesilgöz haar onvrede uitsprak. Ze betoogde dat haar partij wel mee had willen schrijven en zei te vrezen dat dit de opmaat is naar een "links kabinet" met GL-PvdA.

En dat gaat de VVD echt niet meemaken, zo zeggen ze. Te horen is wel, in aanvulling op het minderheidskabinet-idee, dat er van constructieve partijen een paar bewindspersonen kunnen worden gestrikt. Daarbij zou je kunnen denken aan een minister van migratie van JA21-huize en een minister van Energie en Klimaat uit de GL-PvdA-gelederen. Die bewindspersonen treden dan op 'persoonlijke titel' toe tot het kabinet. Maar zover is het allemaal nog niet.

Harde noten

Naast stikstof en energie zijn er nog drie andere thema's uit het advies van Koolmees waar D66 en CDA over moeten nadenken. Dat zijn wonen, migratie en veiligheid. Ook die onderwerpen zijn belangrijk, en er gaan ongetwijfeld harde noten over worden gekraakt, maar pas als die andere twee zijn getackeld.

In het debat gaf de verkenner nog een advies mee aan de Kamer over de vijf thema's. "Ik denk dat een soort pacificatie moet worden gevonden." Minder polariseren en op zoek naar de overeenkomsten dus. De komende weken zal blijken of Jetten en Bontenbal daartoe een aanzet kunnen geven.

Debat over formatie

De kersverse Tweede Kamer debatteert vandaag over de verkiezingsuitslag en de voortgang van de formatie. De 'tussenfase' die is voorgesteld door verkenner Koolmees leidt tot kritiek van PVV, VVD en JA21.

Sybrand van Haersma Buma (CDA) en Hans Wijers (D66) zijn de nieuwe informateurs. We bespreken de laatste ontwikkelingen met politiek duider Arjan Noorlander.

Oplopende spanningen in Caribisch gebied

Het Amerikaanse vliegdekschip USS Gerald R. Ford is aangekomen in de wateren rond Centraal- en Zuid-Amerika. Het gaat om het grootste vliegdekschip ter wereld dat meer dan 4000 matrozen en tientallen vliegtuigen telt. Het schip sluit zich aan bij de grote militaire troepenmacht van de VS die al in de Caribische regio is.

Amerika voert al maanden militaire acties uit in het gebied, onder meer voor de kust van Venezuela. Geregeld worden veronderstelde drugsboten aangevallen, waarbij tot nu toe bijna tachtig doden zijn gevallen.

Hoe groot is de kans dat de situatie escaleert? En wat betekent dat voor een land als Curaçao, dat pal voor de kust van Venezuela ligt?

Mentale problemen onder vrouwen

Volgens nieuwe cijfers van het UWV raken steeds meer vrouwen van onder de 40 arbeidsongeschikt door psychische klachten. Het aantal werknemers dat arbeidsongeschikt raakt door mentale problemen neemt al jaren toe, maar juist onder deze specifieke groep ziet de uitkeringsinstantie een zorgwekkende trend.

Vrouwen met zeer dicht borstweefsel kunnen naar verwachting vanaf 2030 terecht voor een extra MRI-scan. Met deze maatregel kunnen jaarlijks rond de honderd sterfgevallen door borstkanker worden voorkomen. Demissionair staatssecretaris Tielen (VVD) schrijft dat in een Kamerbrief.

"Ik vind het pijnlijk dat vrouwen na jarenlange discussie nog zo lang op MRI-aanbod moeten wachten", zegt de staatssecretaris. Het is volgens haar echter niet mogelijk het plan sneller uit te voeren.

Het RIVM dringt aan op een gefaseerde invoering om onder meer de druk op de zorg beheersbaar te houden. Als er extra MRI-scans worden gemaakt, is er ook personeel nodig voor de vervolgstappen en behandeling.

Tienduizenden extra scans per jaar

Niet alle vrouwen met dicht borstweefsel zullen gelijk aan de beurt komen. De verwachting is het programma uiteindelijk zo'n 35.000 extra scans per jaar oplevert. Daarvoor wordt vanaf 2030 jaarlijks 17 miljoen euro beschikbaar gesteld. Per jaar zou dat volgens Tielen 80 tot 110 sterfgevallen voorkomen, bovenop de 1300 sterfgevallen die nu al worden voorkomen door het bevolkingsonderzoek borstkanker.

Vorige maand kwam het RIVM tot de conclusie dat de invoer van het plan haalbaar is. Tielen sprak toen de wens uit om de extra medische controles zo snel mogelijk in te voeren. "Ik zou het liefst de gekozen strategie meteen volledig aanbieden, maar ik moet realistisch zijn", zegt de staatssecretaris nu in de brief aan de Tweede Kamer. "We gaan doen wat we kunnen."

'Zeer teleurgesteld'

Borstkankervereniging Nederland is zeer teleurgesteld over de bekendmaking. De belangenvereniging zegt dat er wel voldoende capaciteit is om sneller te beginnen met MRI-scans. "Sterker nog: als onnodige MRI's (zoals veel lage-rugonderzoeken) worden afgebouwd, kan er direct ruimte vrijkomen voor vrouwen bij wie de nood echt hoog is."

Het plan zorgvuldig uitrollen is belangrijk, benadrukt de Borstkankervereniging. Toch heeft de overheid volgens de vereniging de taak om gelijk te beginnen met het informeren van vrouwen over hun borstdichtheid. "Alle apparaten binnen het bevolkingsonderzoek kunnen dit meten." De belangenorganisatie vindt dat vrouwen onterecht in het ongewisse worden gehouden, "wetende dat deze groep een verhoogd risico heeft".

Zes jaar geleden concludeerden onderzoekers van het UMC Utrecht al dat er met zo'n maatregel honderden gevallen van borstkanker eerder kunnen worden opgespoord. Radiologen en de Borstkankervereniging Nederland hebben de afgelopen jaren opgeroepen tot extra MRI-scans voor vrouwen met dicht borstweefsel.

Grotere kans op borstkanker

Vrouwen tussen de 50 en 75 jaar worden uitgenodigd voor het bevolkingsonderzoek borstkanker. Normaliter is dat om de twee jaar, maar vanwege personeelstekort is dat niet haalbaar. Van deze groep vrouwen heeft ongeveer een op de twaalf zeer dicht klierweefsel. Zij hebben anderhalf tot twee keer zoveel kans op borstkanker.

Juist bij deze groep is het veel lastiger om tumoren te ontdekken bij de normale mammografie (röntgenfoto) tijdens het bevolkingsonderzoek. Dat komt doordat zowel tumoren als borstweefsel wit oplichten op de mammografie. Als er dus veel borstweefsel is, vallen tumoren veel minder goed op. Met een aanvullende MRI-scan worden bijna alle tumoren alsnog gevonden.

Belangrijk is dat ook vrouwen met dicht borstweefsel deelnemen aan het bevolkingsonderzoek, ook nu er nog geen aanvullende MRI wordt aangeboden. Bij deze groep wordt 60 procent van de tumoren wel opgespoord via de mammografie. Een op de zeven vrouwen krijgt borstkanker, oftewel zo'n 18.000 per jaar. Jaarlijks overlijden ruim 3000 vrouwen aan de ziekte.

D66 zal Hans Wijers als informateur aanwijzen. Voor het CDA is Sybrand Buma de kandidaat-informateur. Dat zeggen ingewijden. De twee gaan de partijleiders Jetten (D66) en Bontenbal (CDA) begeleiden bij de volgende fase in de formatie.

Hans Wijers (74) was onder andere president-commissaris van ING, topman van chemieconcern Akzo Nobel en, midden jaren 90, minister van Economische Zaken in het kabinet-Kok I. Sybrand Buma (60) is burgemeester van Leeuwarden. Hij was van 2010 tot 2019 fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer.

Op advies van verkenner Koolmees gaan Jetten en Bontenbal een soort voorbereiding op een regeerakkoord schrijven over migratie, wonen, veiligheid en defensie, stikstof en de economie, waar ook het investeringsklimaat voor het bedrijfsleven onder valt.

Maximaal drie weken

Het stuk wordt vooraf een "positieve agenda" genoemd. Jetten en Bontenbal moeten daarna andere partijen zien te overtuigen om samen te werken. In het stuk wordt daarom al rekening gehouden met de politieke wensen en standpunten van andere partijen.

De twee partijen nemen maximaal drie weken de tijd voor deze fase. Op 9 december zou het proces moeten zijn afgerond. Morgen debatteert de nieuwe Tweede Kamer over dit voorstel. Als de Kamer akkoord gaat worden de informateurs benoemd.

Precies twee weken na de verkiezingen is vandaag de nieuwe Tweede Kamer geïnstalleerd. Alle 150 gekozen Kamerleden hebben de eed of belofte afgelegd en kunnen nu aan het werk.

Met een "Zo waarlijk helpe mij God almachtig" of een "Dat verklaar en beloof ik" hebben ze gezworen dat zij zich niet hebben en ook niet zullen laten omkopen, dat zij zich aan de Grondwet zullen houden en dat zij hun werk goed zullen doen.

Van de 150 Kamerleden zijn er 55 helemaal nieuw, de rest heeft al eerder met dit bijltje gehakt. Maar ook zij werden opnieuw geïnstalleerd.

Zo ging de installatie vanmiddag:

De nieuwe Kamer telt 65 vrouwen en 84 mannen. Eén lid is non-binair. Dat is Ines Kostic van de Partij voor de Dieren, die de afgelopen periode ook al Kamerlid was.

Niet eerder zaten er zo veel vrouwen in de Tweede Kamer. Zij tellen nu op tot 43 procent, wat betekent dat de mannen nog de meerderheid hebben.

Gemiddeld zijn Tweede Kamerleden steeds jonger. In de oude Tweede Kamer was de gemiddelde leeftijd 45 jaar. Dat is nu 44 jaar.

Het jongste Kamerlid is Etkin Armut (27) van het CDA. Zij was gemeenteraadslid in Groningen. Ze stond op nummer 18 van de kandidatenlijst en haar partij haalde18 zetels, dus ze had een spannende verkiezingsavond, vertelde ze onlangs in Rondje Binnenhof.

Zevende keer

De oudste is Raymond de Roon (73). Hij is al Kamerlid voor de PVV, sinds die partij in 2006 voor het eerst zetels haalde. Hij legde vandaag voor de zevende keer de belofte af.

Verreweg de meeste Kamerleden komen uit Zuid-Holland (48) of Noord-Holland (29), gevolgd door Gelderland en Utrecht (allebei 12).

Onder de Kamerleden die nu zijn geïnstalleerd, zijn oud-bewindspersonen van het demissionaire kabinet-Schoof, onder wie Marjolein Faber (PVV) en Ingrid Coenradie (nu JA21).

Maar er zitten ook zittende ministers tussen, zoals Eelco Heinen, Ruben Brekelmans en Vincent Karremans van de VVD en Mona Keijzer en Femke Wiersma van de BBB. Zij hebben voorlopig dus een dubbelfunctie.

De nieuwe Kamerleden hebben inmiddels hun zetels ingenomen. Ook voor de oudgedienden zal het misschien even zoeken zijn geweest.

Want de indeling in de plenaire zaal is ook veranderd. De PVV en Forum voor Democratie zitten in het meest rechtervak. 50Plus is met de SP en GroenLinks-PvdA in het uiterst linkse vak geplaatst.

Er zijn net als na de vorige verkiezingen vijftien fracties in de Tweede Kamer. NSC is verdwenen, maar daarvoor in de plaats is 50Plus na vier jaar teruggekeerd.

Een rondleiding, een officiële foto en uitleg over hoe het allemaal werkt: de afgelopen dagen zijn tientallen Kamerleden warmgedraaid voor hun nieuwe baan. Zij zullen vanmiddag de eed of de belofte afleggen, waarna ze officieel Kamerlid zijn.

Installatie live te zien bij de NOS

De installatie is vanaf 13.00 uur live te volgen via een stream op de NOS-site en de NOS-app, en op NPO Politiek en Nieuws.

Van de 150 Tweede Kamerleden zijn er 55 nieuwe gezichten, ruim een derde van de Tweede Kamer. Wij spraken drie van hen met de vraag waarom ze in de blauwe zetel plaatsnemen.

Heera Dijk (D66)

"Zo voed je je kinderen niet op", dacht Heera Dijk (46) over het geruzie van de afgelopen jaren in de Haagse politiek. De ict-docente besloot zich daarom "na heel lang nadenken" zelf kandidaat te stellen voor de Tweede Kamer.

"Ik doe het gewoon en als het niet lukt, heb ik het in ieder geval geprobeerd", zegt ze. "Ik wil laten zien dat we wel kunnen samenwerken met elkaar."

Heera kreeg tijdens de verkiezingscampagne verdrietig nieuws te verwerken. Ze verloor haar moeder, die uit Curaçao komt. Vanwege die achtergrond wil ze met haar Kamerwerk verbinding zoeken met het Caribisch deel van het Koninkrijk. "Het zijn zes verschillende eilanden en je moet je echt verdiepen in iedere cultuur, want ze zijn alle zes anders."

Haar verkiezing kan ook aan de overkant van de oceaan op trotse reacties rekenen. "Ik ben gefeliciteerd door de minister-president van Aruba", vertelt Dijk. "Ik vind het heel leuk om te merken dat iedereen van de eilanden heel erg trots is."

Hilde Wendel (VVD)

Hilde Wendel (29) was nog maar 19 jaar toen ze politiek actief werd. "Toen wist ik net dat de Tweede Kamer 150 zetels had", vertelt ze. "En nu zit ik daar tien jaar later zelf."

Ze komt uit het Drentse Norg, waar de inwoners "met elkaar het dorp draaiende houden". Ze zag daar dat er "allemaal besluiten over ons genomen worden in Den Haag, waar we helemaal niet over meepraten." Dat was aanleiding om zich in de politiek te verdiepen.

Wendel werd actief bij de JOVD, de jongerentak van de VVD, waarvan ze in 2020 voorzitter werd. Na haar voorzitterschap adviseerde Wendel onder andere gemeenten over aanpak van ondermijning.

Nu vindt ze het "heel bijzonder" om in het Kamergebouw te mogen rondlopen. "Ook als je in een klein Drents dorpje bent opgegroeid en vroeger niks met politiek deed, kan je mensen vertegenwoordigen in de Tweede Kamer", zegt Wendel.

Luciënne Boelsma (CDA)

Voor Luciënne Boelsma (53 jaar) is het ruim twee uur reizen naar Den Haag. Ze woont op de veehouderij die haar man samen met hun zoons runt en was tot haar Kamerlidmaatschap wethouder van de gemeente De Fryske Marren.

Toen het kabinet viel, besloot ze te solliciteren. "Ik dacht: het is nu of nooit." Die ambitie legde Boelsma ook voor aan haar vier zoons. "Ze zijn redelijk nuchter en zeiden dat ze het prima vonden. Nu het zover is, vinden ze het allemaal toch stiekem heel leuk."

In de gemeentepolitiek werkte Boelsma veel samen met andere partijen en ze hoopt die manier van werken in de Kamer voort te zetten. "De ene keer heeft de ene partij een goed idee, en de andere keer de andere", zegt Boelsma. "Zo kom je verder."

De Haagse politiek is harder dan Boelsma uit de gemeente gewend is, toch heeft ze zin om aan de slag te gaan. "Natuurlijk zal dat niet van vandaag op morgen veranderen en ook niet door mij alleen. Daar moet je gezamenlijk wel voor gaan."

De 'tussenstap' van inhoudelijke gesprekken tussen D66-leider Rob Jetten en CDA-leider Henri Bontenbal kent een voorbeeld uit het verleden. Mariette Hamer was informateur in 2021 toen de kabinetsformatie ook moeizaam verliep. Ze adviseerde dat twee partijen alvast een 'proeve van een regeerakkoord' zouden schrijven. Dat waren toen VVD en D66. Haar idee had succes.

Bij die zogenaamde proeve - dat nog geen regeerakkoord is, maar meer een basisstuk voor verdere onderhandelingen - konden andere partijen zich aansluiten. Die tussenstap had toen het gewenste resultaat.

Toch duurde het uiteindelijk zeer lang voor er daadwerkelijk een coalitie was. Er waren nieuwe informateurs nodig, Johan Remkes en - net als nu - Wouter Koolmees, om naast VVD en D66 ook CDA en ChristenUnie te laten plaatsnemen in kabinet-Rutte IV.

Keuzes maken

Hamer noemt het voorstel van Koolmees in Nieuwsuur "zeer verstandig". "Het kon ook bijna niet anders en goed dat dit nu zo snel is besloten. In 2021 duurde het allemaal veel langer en moesten we daardoor veel aan relatieherstel doen. Nu al meteen over de inhoud praten, is verstandig."

De belangrijkste les uit haar ervaring in 2021 is volgens Hamer dat het heel belangrijk is dat partijen weten waar ze heen willen. "Dat D66 en CDA samen tot overeenstemming komen, maar dan ook de volgende stap zetten en keuzes maken. Als andere partijen daar mee uit de voeten kunnen, is er geen belemmering meer. Ik noem bijvoorbeeld VVD en GL-PvdA."

Secondant

"Er is een hele grote kans dat we ook met de VVD moeten samenwerken", zegt Jetten. Maar VVD-leider Dilan Yesilgöz blijft erbij dat haar partij niet wil samenwerken met GL-PvdA. Hamer: "Ze zegt: het ligt te ver uitelkaar. Maar dat kun je alleen beoordelen als dat stuk er ligt. Dan weet je dat pas echt."

De proeve werd in 2021 geschreven door VVD-leider Mark Rutte en D66-Leider Sigrid Kaag. Het vormde later de basis voor het toenmalige regeerakkoord. Jetten was in 2021 de secondant van Kaag.

Politiek duider Arjan Noorlander

"De aanpak zal goed zijn bevallen in 2021. Het is ook niet zo raar dat D66'er Koolmees een lijn kiest die ook Jetten succesvol acht. Het is ook een oude truc, een vlucht uit de politieke spelletjes, uit de beeldvorming, uit de campagne. Een poging het eindelijk eens over de inhoud te hebben. Dan blijken de verschillen misschien veel kleiner te zijn dan je dacht. Het is misschien net iets te scherp om te zeggen dat de verkenning is mislukt, maar hij is zeker niet gelukt. Koolmees heeft de partijen die elkaar uitsluiten niet in beweging gekregen."

Jetten zei ook dat er volgens hem een tussenstap nodig is om er achter te komen wat inhoudelijk de mogelijkheden zijn in de Tweede én de Eerste Kamer. "Om er daar wat doorheen te krijgen heb je meer dan vier partijen nodig. Dus er is met meer partijen een vertrouwensbasis nodig om grote hervormingen zoals bij migratie en de economie voor elkaar te krijgen. Die andere partijen moeten bereid zijn mee te doen", aldus de D66-leider.

"De VVD waardeert de inzet van de verkenner", schrijft VVD-leider Dilan Yesilgöz op X. "Maar waakt voor tijdrovende tussenstappen. Nederland heeft geen tijd te verliezen. Het is tijd om te bouwen aan een kabinet dat levert in het kiezersbelang. Wat de VVD betreft is dat een centrumrechts kabinet. De VVD staat klaar om daaraan mee te bouwen."

Campagnestand

Verkenner Koolmees vindt dat partijen nu echt uit de campagnestand moeten komen. Hamer ondersteunt die oproep. "De samenleving wil dat het spel van wie-met-wie? ophoudt. Dat duurt steeds langer. Een deadline is daarom belangrijk. Dat partijen niet denken: wat levert me dit in verkiezingstijd op, maar wat is er nodig voor het land?"

De deadline die Koolmees D66 en CDA heeft opgelegd is daarom drie weken. De onderwerpen die beide partijen zullen bespreken zijn: migratie, wonen, veiligheid/defensie, stikstof en de economie/het investeringsklimaat voor bedrijven. Koolmees adviseert ook dat D66 en CDA onderzoeken welke coalities in de Tweede en Eerste Kamer kunnen rekenen op een meerderheid.

D66 en CDA moeten de komende drie weken een "positieve agenda" opstellen om de formatie uit de impasse te halen. Dat is het advies van verkenner Koolmees (D66).

Tot nu toe wordt elke meerderheidscoalitie geblokkeerd. Daarom is het idee dat D66 en CDA het eerst eens worden over vijf grote onderwerpen: migratie, wonen, veiligheid/defensie, stikstof en de economie/het investeringsklimaat voor bedrijven. "Daarna kunnen andere partijen beoordelen of ze aanknopingspunten zien om mee te werken", zegt Koolmees.

D66 en het CDA krijgen de niet bepaald makkelijke opdracht om in hun onderhandelingen ook al rekening te houden met de wensen van andere partijen. Zo wees Koolmees erop dat in de Eerste Kamer nog zeker tot maart 2027 GroenLinks-PvdA en BBB belangrijk zijn om voorstellen aan een meerderheid te helpen.

Op de bagagedrager

D66-leider Jetten voorspelt dat het een zoektocht gaat worden. Hij belooft zoveel mogelijk rekening houden met andere partijen. "Het zal geen agenda worden waar alleen D66- en CDA-kiezers blij van worden."

Ook CDA-leider Bontenbal, die met 18 zetels mee mag schrijven, wil op deze manier een eerste stap zetten. "Ik hoop dat er genoeg uitkomt voor andere partijen om op de bagagedrager te springen."

Wachtkamer voor de VVD

Dat de VVD met 22 zetels niet aan tafel zit, is even slikken voor VVD-leider Yesilgöz. Zij heeft haar zinnen gezet op een coalitie met D66, CDA en JA21, maar moet nu van Koolmees in de wachtkamer plaatsnemen. Dat lijkt haar niet te bevallen: "De VVD waakt voor tijdrovende stappen", schrijft ze op X.

De verbanning naar de wachtkamer heeft de VVD over zich afgeroepen door de weigering om te onderhandelen over een coalitie met GroenLinks-PvdA. "D66 en CDA zijn winnaars van de verkiezingen, hebben geen partijen geblokkeerd en kunnen links en rechts zoeken naar draagvlak", verklaarde Koolmees. Een minderheidscoalitie noemde hij nadrukkelijk nog als optie.

Voor D66 en CDA betekent de stap een risico. Zij moeten na hun gezamenlijke onderhandeling ook nog met andere partijen onderhandelen en daardoor mogelijk ook meer inleveren. "Maar als we alle risico's blijven mijden, komt het nieuwe kabinet niet dichterbij", zegt Jetten daarover. "Dit is een noodzakelijk risico."

"Het was voor ons makkelijker geweest om achterover te leunen", zegt Bontenbal. "Maar ik wil op een andere manier politiek bedrijven. Ik ben niet dit vak ingegaan om laf te zijn."

De Tweede Kamer gaat donderdag in debat over het advies van de verkenner. Dan wordt ook duidelijk welke informateurs de onderhandelingen gaan begeleiden. Het zal er in elk geval een van D66 en een van het CDA zijn. Uiterlijk 9 december moeten ze klaar zijn.

Met bloemen, zoenen, een persoonlijk woord van Kamervoorzitter Bosma en tromgeroffel op de kamerbankjes is in Den Haag vanmiddag afscheid genomen van 70 Kamerleden. 23 Kamerleden kozen zelf voor een vertrek en stelden zich niet meer verkiesbaar, 47 anderen moeten door zetelverlies bij de verkiezingen het veld ruimen.

Het grootst was die klap voor Nieuw Sociaal Contract: de voltallige fractie vertrekt omdat de partij van twintig naar nul zetels ging.

Met een grapje hier en een woordspeling daar probeerde Kamervoorzitter Bosma daar vandaag een niet te groot drama van te maken. Zo zei hij tegen Olger van Dijk dat NSC "misschien wel uit de rails liep maar Van Dijk niet, getuige zijn nieuwe baan bij ProRail". Faith Bruyning prees hij voor haar "tomeloze inzet voor een medisch centrum op Sint Eustatius". Volgens Bosma was dat wellicht de reden dat op die plek NSC juist wel een overwinning boekte.

Bij Nicolien van Vroonhoven werd de toon serieuzer. De "politica van de buitencategorie" dwong volgens Bosma respect af omdat ze ondanks alles met een "prettig soort van plichtsbesef" bleef doorgaan. Eerst als steun en toeverlaat van Pieter Omtzigt, na zijn vertrek ook als leider. Bosma noemde haar "beleidsbepalend" bij een "grote maar ook onstuimige fractie." Van Vroonhoven, maar ook haar opvolger Eddy van Hijum, kregen langdurig applaus, waarbij ze zichtbaar ontroerd waren.

Zo ook bij Marieke Koekkoek van Volt. Ze wilde graag door, maar na het zetelverlies van Volt is Laurens Dassen nu alleen. Bosma zei het heel jammer voor hen te vinden.

Staafdiagrammen en eikelmuis

Voor elk vertrekkend Kamerlid waren er persoonlijke woorden. Zo stond Bosma stil bij PVV'er Willem Boutkan, die op de uitslagenavond bij de verkiezingen in 2023 eerst niet door had dat hij in de Kamer kwam, tot zijn vrouw zapte naar de juiste zender. Zijn "golden voice" zal worden gemist, zei Bosma.

Met het vertrek van CDA'er Eline Vedder, het enige Kamerlid dat naast haar werk ook dagelijks agrariër is, wordt de Kamer volgens Bosma "een stukje killer". PVV'er Reinbert Blaauw kreeg lof voor zijn puntige teksten, BBB'er Pierik vanwege zijn voorliefde voor staafdiagrammen en tabellen en zijn vermogen om moeilijke materie in heldere taal uit te leggen. En dankzij "ongewone jongen" Geert Gabriëls van GroenLinks-PvdA weten we nu wat een eikelmuis is, zei Bosma.

'Ophef minder belichten'

Sommige Kamerleden keren misschien nog terug als zittende Kamerleden doorschuiven naar een kabinet. Bosma denkt dat dat wellicht opgaat voor VVD'er Simone Richardson. Vier keer kwam ze de Kamer in om collega's te vervangen. Dat zou ook voor VVD'er Bart Bikkers kunnen gelden, die op plek 23 stond en het net niet redde.

Een staande ovatie was er voor een van de langstzittende Kamerleden, SP'er Van Nispen. Meer dan 4000 Kamerdagen was hij actief. De politiek ligt vaker dan vroeger onder vuur, zei Van Nispen in een korte toespraak. Maar de media mogen wat hem betreft de ophef wat minder belichten en het werk achter de schermen wat vaker. Zelf heeft hij bijvoorbeeld 1060 moties ingediend. "En ja Henri, die waren allemaal even goed" zei hij, grappend naar CDA-leider Bontenbal, die de hoeveelheid moties in de Kamer veel te groot vindt.

'Fenomeen Timmermans'

Vrijwel zeker keert ook een van de prominentste Kamereden, Frans Timmermans, niet terug. Hij was vanmiddag ook niet bij het afscheid. De GroenLinks-PvdA-leider stopte op de verkiezingsavond nadat uit de exitpoll duidelijk was geworden dat zijn partij fors had verloren. Timmermans zei toen dat hij de kiezers niet heeft "kunnen overtuigen". Hij nam daarvoor "de volledige verantwoordelijkheid".

Bosma stond uitgebreid stil bij Timmermans' inzet, humor en zelfspot. "Weinigen kunnen bogen op zo'n carrière. Hij was een van de meest gezichtsbepalende politici van de afgelopen twintig jaar. Een fenomeen vertrekt uit de Kamer."

Nog geen twee jaar geleden werden ze geïnstalleerd, vandaag nemen ze al afscheid. Zeventig Kamerleden keren na vanmiddag niet meer terug in de blauwe bankjes.

Sommigen hebben er zelf voor gekozen, zoals SP-Kamerlid Michiel van Nispen, die het na ruim 11 jaar mooi geweest vindt. Voor anderen, waaronder het grootste deel van de twintig koppen tellende NSC-fractie en voor andere kandidaten van partijen die verlies leden, is het een hard gelag.

Zoals voor GroenLinks-PvdA-Kamerlid Geert Gabriëls, die met zijn plek 19 op de lijst dacht Kamerlid te blijven. Tot de voorkeursstemmen bekend werden en hij samen met fractiegenoot Jimme Nordkamp net buiten de boot bleek te vallen. "Ja daar baal ik enorm van."

De 68-jarige NSC'er Harm Holman had de keus om te stoppen dan al wel zelf gemaakt, het verdwijnen van zijn hele fractie noemt hij bedroevend. Ook al was hij "ergens ook blij" dat het kabinet ten val kwam omdat het "echt niet meer ging".

Afscheid live bij de NOS

Het afscheid van de Kamerleden is vanaf 13.00 uur te volgen via een livestream op NOS.nl en in de NOS-app.

De meeste NSC-kamers zijn daags voor het afscheid leeg en verlaten, maar Holman is nog druk. Samen met ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis, die als nummer 2 op de lijst van zijn partij wel werd herkozen, werkt hij tot het laatst aan een initiatiefwet voor de toekomst van de landbouw. Vandaag dienen ze het voorstel in waarin staat dat een boer alleen zoveel koeien mag houden als past bij de hoeveelheid landbouwgrond die hij heeft.

De dag voor zijn vertrek uit de Kamer is hij met zijn vrouw onderweg naar Den Haag als ze om beurten vanuit de auto telefonisch hun verhaal doen. Dat het indienen van de wet nog lukt geeft "een leuk feestelijk tintje" aan een verder "allerminst feestelijk afscheid voor zijn partij", zegt Holman. Hij hoopt dat de onderhandelaars voor een nieuw kabinet serieus naar het plan kijken, want "zonder beweging in het stikstofdossier" wordt het voor het hele land "heel zwaar".

Maar het is ook wel goed om te stoppen nu, zegt Holman. Kamerlid zijn was ook topsport, volgens hem zelfs een aanslag op z'n gezondheid. Zijn vrouw beaamt dat. Na deze tropenjaren, met honderden mails en berichten per dag is het nu tijd om bij te komen. Ze hopen binnenkort samen een reis naar Zuid-Amerika te maken. Er moet nog wel wat verder worden afgeschaald: Holman staat als gedreven landbouwwoordvoerder "altijd aan". Holman zelf: "Ik leer de uitknop af en toe al wel te vinden."

Geert Gabriëls

Die uitknop had GroenLinks-PvdA-Kamerlid Geert Gabriëls nog liever helemaal niet ingedrukt. Twee jaar geleden kwam de oud-gedeputeerde uit Limburg vol ambitie en energie naar Den Haag. Het Kamerlid dat zich met waterbeleid en PFAS bezighoudt had nog veel plannen.

De teleurstelling is dan ook groot. Niet over de voorkeurstemmen want er komen "vier toppers bij", zegt hij. Maar het niet verkozen worden was volgens Gabriëls best even slikken. Toch heeft hij nog een beetje hoop. Mocht zijn partij in een kabinet komen en er Kamerleden doorschuiven is er misschien nog kans. Daarom woont hij de fractievergaderingen voorlopig nog bij.

Gabriëls zegt sinds zijn vijftiende nooit zonder werk te hebben gezeten, dus "dat wordt na vandaag toch wel even gek".

Claudia van Zanten

Ook voor BBB'er Claudia van Zanten is het de laatste dag. "Politiek is mijn passie, dus ik was liever doorgegaan. Maar het hoort er ook een beetje bij, dat weet je als je de politiek in gaat."

Ze gaat de komende tijd vooral "koffiedrinken met potentiële werkgevers" maar weet nog niet wat ze nu gaat doen. En een terugkeer ooit in de Kamer? "Je moet nooit iets uitsluiten. Ik bedoel, kijk naar de terugkeer van Mona Keijzer."

Michiel van Nispen

SP-Kamerlid Van Nispen nam de stap zelf, toch heeft hij vandaag gemengde gevoelens. Van Nispen vond het Kamerwerk eervol, maar voelde de afgelopen jaren "toenemend ongemak over het functioneren van de politiek".

Op feestjes en in sportkantines werd hij aangesproken over "de ophef die in de politiek en media hoogtij leek te vieren". Van Nispen erkent dat de politiek er de laatste jaren niet altijd in slaagde problemen goed op te lossen, maar, zegt hij, "er is ook een ander verhaal".

Zoals het extra geld voor de sociale advocatuur, het toegankelijker maken van rechtshulp in wijken, en het werk van de parlementaire enquêtecommissie die de fouten in de toeslagenaffaire verder blootlegde. Voor deze zaken zette hij zich in, daar is hij ook trots op.

Hoe pijnlijk het ook is dat de kiezer de SP de afgelopen jaren steeds minder wist te vinden, zijn idealen worden er niet minder om. Ook buiten de Kamer wil Van Nispen zich "blijven inzetten voor het versterken van democratie en rechtstaat".

Het lijkt erop dat in de volgende fase van de kabinetsformatie twee partijen met elkaar gaan praten over de inhoud. Volgens ingewijden is het een serieuze optie om nu eerst D66 en CDA bij elkaar te zetten, om te kijken waar ze elkaar kunnen vinden. Daarna kunnen andere partijen aansluiten.

D66 en het CDA zijn de grootste winnaars van de verkiezingen en sluiten elkaar niet uit als coalitiepartner. Zowel D66-leider Jetten als CDA-voorman Bontenbal zei vandaag klaar te zijn om over de inhoud te gaan praten. De hoop is dat die gesprekken de impasse kunnen doorbreken waar de formatie in lijkt te zijn beland.

Verkenner Koolmees biedt morgenavond zijn eindverslag aan Kamervoorzitter Bosma aan. Vandaag voerde hij nog afzonderlijke gesprekken met Bontenbal, Jetten en VVD-fractievoorzitter Yesilgöz. In de middag kwam ook voorzitter Vos van de Eerste Kamer bij hem langs.

Zij maakte duidelijk dat het belangrijk is om rekening te houden met de senaat. Toch hoeft het volgens haar geen probleem te zijn dat geen van de coalitievarianten die nu op tafel liggen een meerderheid heeft in de Eerste Kamer. "Dat is nu ook zo, al sinds 2020", zei ze.

'Ingewikkelde puzzel'

Koolmees noemde zijn opdracht vandaag "een interessante puzzel, maar ingewikkeld om te leggen". Dat het zo moeilijk is komt volgens hem doordat verschillende partijen blokkades opwerpen. Daarmee doelt hij op de VVD, die een coalitie met GroenLinks-PvdA uitsluit, en ook op de partijen die samenwerking met Forum voor Democratie of de PVV uitsluiten.

Hij wilde nog niet zeggen of hij erin geslaagd is de puzzel te leggen. "Het moet nog blijken of het gelukt is." De VVD wil eigenlijk alleen in een coalitie met D66, CDA en JA21, maar dat ziet D66 weer niet zitten. Volgens Jetten zijn de verschillen tussen zijn partij en die van Joost Eerdmans daarvoor te groot. Bovendien blijft die coalitie steken op 75 zetels, net geen meerderheid.

Ondanks de blokkades ziet de verkenner ook een bepaalde eensgezindheid bij de fractievoorzitters. "Ik constateer dat heel veel partijleiders zeggen dat ze snel een stabiel kabinet willen." Ook willen ze volgens hem stappen zetten op belangrijke thema's als migratie, stikstof en de woningmarkt.

Donderdag debatteert de nieuwe Tweede Kamer over de kabinetsformatie en wordt besloten wie de volgende fase moet begeleiden als verkenner of informateur. Koolmees zal dat in ieder geval niet zijn. Hij heeft zijn werkgever, NS, beloofd om na donderdag weer daar aan het werk te gaan.