Het treinabonnement waarmee mensen deze zomer goedkoper kunnen reizen, gaat niet op 21 juni maar een week eerder in: op maandag 15 juni. Het is dan de Dag van het OV. De einddatum van 1 september blijft staan.

Met het abonnement kunnen mensen voor 49 euro per maand onbeperkt met de trein reizen in de daluren en weekenden. Het gaat om het NS-abonnement 'flex dal vrij' dat normaal gesproken bijna 128 euro per maand kost.

Staatssecretaris Bertram is blij met de vervroeging. "Reizigers kunnen nu langer profiteren." Ze vindt het goedkope abonnement "een prachtige kans om kennis te maken met de trein en dan de auto een keer te laten staan. Zeker in deze tijd van hoge brandstofprijzen. Zo werken we aan betaalbaar openbaar vervoer."

Hoge brandstofprijzen

Het 'klimaatticket' was een grote wens van GroenLinks-PvdA. De partij hoopt dat meer mensen de trein nemen in plaats van de auto. Ook moet het, gezien de hoge brandstofprijzen, betaalbaarder worden voor mensen om deze zomer een dagje weg te gaan.

Het kabinet wil maximaal 118 miljoen euro aan het abonnement uitgeven. Dat betekent ook dat er een maximaal aantal mensen is dat er gebruik van kan maken. Of dat ook gaat gebeuren, is volgens het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat moeilijk in te schatten.

Bij de laatste Kamerverkiezingen was de opkomst onder mensen met een migratieachtergrond hoger dan die onder Nederlanders zonder migratieachtergrond. Daarvoor was dat andersom. Dat blijkt uit gegevens van het Nationaal Kiezersonderzoek.

"Het lijkt erop dat de nadruk op thema's als integratie, migratie en islam tijdens verkiezingscampagnes, mensen met een migratieachtergrond heeft gemobiliseerd om politiek actiever te worden", schrijven de onderzoekers.

Meer dan 10 procent van de kiesgerechtigden die stemden voor de Tweede Kamerverkiezingen in 2025 is in het buitenland geboren. Cijfers laten zien dat kiezers met een migratieachtergrond gemiddeld minder vaak stemmen op de VVD, de PVV en christelijke partijen, en relatief vaker op GroenLinks-PvdA, Denk en links-georiënteerde partijen. Voor D66 en Volt zien de onderzoekers geen duidelijke verschillen ten opzichte van kiezers zonder migratieachtergrond.

Partij Denk heeft vooral steun onder Nederlanders met een Marokkaanse en Turkse migratieachtergrond. GroenLinks-PvdA scoort relatief hoog onder kiezers uit Azië, terwijl het CDA relatief populair is onder kiezers uit Caribisch Nederland.

Keuzes

De onderzoekers stellen dat de meeste kiezers zich qua stemkeuze bewegen binnen een politieke richting. Vaak gaat het daarbij om centrumlinks, centrumrechts of radicaal rechts. D66 vervult hierbij een rol als middenpartij die tussen deze blokken in ligt.

De meeste kiezers stappen niet over naar een totaal andere politieke richting, maar wisselen vooral tussen partijen binnen hetzelfde blok. Soms gebeurt die keuze pas laat, tijdens de verkiezingscampagne.

Onderwerpen zoals wonen en zorg waren voor veel kiezers belangrijk. Maar het was voor kiezers vaak niet duidelijk welke partij daar nou echt het beste of duidelijkste plan voor had, aldus de onderzoekers.

Het Nationaal Kiezersonderzoek wordt al al sinds 1971 gehouden. Voor deze editie zijn meer dan 6000 Nederlanders bevraagd over hun opvattingen en stemgedrag.

GroenLinks-PvdA mag verder onder de naam Pro (Progressief Nederland). Dat oordeelt de Raad van State. Lokale partijen hadden bezwaar aangetekend tegen de nieuwe naam, omdat er al veel zijn met 'Pro' in hun naam.

De Raad van State wijst het bezwaar over mogelijke naamsverwarring van de hand. Volgens de hoogste algemene bestuursrechter is het geen probleem als GroenLinks en PvdA, die volgende week gaan fuseren, onder de naam Progressief Nederland aan de volgende Tweede Kamer- en Europese verkiezingen gaan meedoen.

Lokale partijen met 'Pro' in hun naam stapten naar de Raad van State omdat ze verwarring voor de kiezers vreesden. "Sommige lokale partijen hebben helemaal niets met GroenLinks-PvdA te maken en willen dat ook niet", zei woordvoerder Dario Castiglione namens de lokale partijen.

Geen misleiding

Eerder oordeelde de Kiesraad al dat GroenLinks-PvdA als Progressief Nederland (Pro) aan de volgende Tweede Kamerverkiezingen kan meedoen. De Raad van State stelt nu dat dit besluit terecht was: lokale Pro-partijen staan alleen gemeentelijk geregistreerd en de naam komt landelijk nog niet voor. Daarom is er geen grond om die in het landelijke register te weigeren.

De Raad van State stelt dat er geen sprake is van misleiding bij de Tweede Kamerverkiezingen "alleen omdat er ook van aanduidingen van lokale Pro- en Progressief-partijen zijn", en dat er bij de beoordeling van de nieuwe naam geen rekening kan worden gehouden met "de mogelijke gevolgen van het gebruik van de aanduiding in bijvoorbeeld media- of campagne-uitingen".

De bestuursrechter vindt dat de centrale stembureaus in gemeenten en provincies te zijner tijd moeten besluiten hoe er moet worden gehandeld als er verwarring dreigt te ontstaan omdat de huidige GroenLinks- en PvdA-partijen de naam Pro gaan gebruiken.

De lokale partijen zijn erg teleurgesteld. Ze hebben nog hoop dat de centrale stembureaus de langer bestaande Pro-partijen voorrang zullen geven om onder hun naam mee te mogen doen. Maar als de landelijke naam is ingeburgerd zal dat "alleen maar tot meer verwarring leiden", aldus Castiglione.

Ook Pro in Tweede Kamer

Nu zowel de Raad van State als de Kiesraad geen problemen ziet, mag GroenLinks-PvdA zich ook in de Tweede Kamer Pro gaan noemen. Dat heeft het bestuur van de Tweede Kamer vandaag besloten. De vraag of dat mocht, lag op tafel omdat de kiezers bij de laatste verkiezingen niet op Pro stemden. De Kamerleden zullen dinsdag nog stemmen over de tussentijdse naamswijziging.

Op 13 juni moeten alle leden op het oprichtingscongres van de nieuwe fusiepartij nog stemmen, maar dat lijkt een formaliteit. Omdat de partij officieel nog niet gefuseerd is, is nu alleen namens de PvdA een verzoek ingediend om de naam Pro bij de volgende landelijke verkiezingen te gebruiken. Dat moet straks officieel nog een keer gebeuren. Een woordvoerder van de Kiesraad noemde dat een formaliteit.

Er heeft inmiddels een gesprek plaatsgevonden tussen GroenLinks-PvdA en de lokale Pro-partijen. Castiglione vond dat "weinig toevoegen". Hij heeft het idee dat de nieuwe fusiepartij zich niet realiseert wat het met hen als lokale partijen doet. "Ze snappen er niets van", aldus Castiglione van ProVeenendaal tegen de NOS.

Het kabinet wil dat burgemeesters sneller kunnen ingrijpen als een demonstratie uit de hand loopt. Dat schrijven de ministers Heerma (Binnenlandse Zaken) en Van Weel (Justitie en Veiligheid) in een brief aan de Tweede Kamer.

Er moet wat hen betreft een speciale noodbevoegdheid komen waardoor lokale bestuurders meer kunnen dan nu op basis van de Wet openbare manifestaties en de Gemeentewet het geval is.

Ook moet het plaatselijk gezag het recht krijgen om demonstranten in bepaalde omstandigheden te verplaatsen, bijvoorbeeld met bussen.

Daarnaast moeten strafrechters de bevoegdheid krijgen om strafbare feiten tijdens demonstraties harder te bestraffen.

Azc-protesten

Heerma en Van Weel schrijven in hun brief dat het de afgelopen weken een aantal keer misging, onder meer toen Extinction Rebellion het spoor bij Utrecht blokkeerde ondanks een politieverbod.

Daarnaast zijn demonstraties bij asielzoekerscentra "volledig ontspoord", stellen ze. "Daar waar geweld tegen mensen, lokale politici, hulpverleners of gebouwen en goederen wordt gebruikt, is er vanzelfsprekend geen enkele sprake meer van een demonstratie die door het recht beschermd kan worden. Daar is enkel ferm en ontegenzeggelijk optreden aan de orde."

Oud plan

Overigens zijn de gebeurtenissen van de afgelopen tijd niet de aanleiding om iets aan het demonstratierecht te doen. Dat plan ligt er ruim twee jaar.

De voorgangers van Heerma en Van Weel lieten onderzoek doen door het kennisinstituut WODC. Dat onderzoek was in december klaar. De onderzoekers stelden dat het demonstratierecht zelf niet hoeft te worden veranderd, maar dat bepaalde dingen wel beter kunnen worden geregeld.

Dat namen de coalitiepartijen D66, VVD en CDA al over als voornemen in hun regeerakkoord en melden ze nu aan de Tweede Kamer.

Een ander plan dat er al lag, gaat niet door: er komt voorlopig geen verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties. Het kabinet wil alternatieven hiervoor bespreken met de Tweede Kamer. Op het voorstel voor zo'n verbod kwam veel kritiek, schrijven ministers Heerma en Van Weel in een Kamerbrief.

Na de Tweede Kamer is er ook in de Eerste Kamer een meerderheid voor een verbod op 'homogenezing'. Volgende week wordt er gestemd, maar in een debat vandaag tekent zich een meerderheid af voor de initiatiefwet van D66 en VVD die dat regelt.

Als de wet ingaat wordt het strafbaar om homoseksuelen en transgender personen onder dwang therapie of gebedsgenezing te laten ondergaan, om zo hun seksuele voorkeur of genderidentiteit te veranderen.

Partijen als GroenLinks-PvdA, VVD, D66, SP en Partij voor de Dieren strijden al lang voor een verbod op de 'genezingen', die ook wel 'conversiehandelingen' worden genoemd. Overtreders van de wet riskeren straks forse boetes of twee jaar cel. Daarmee hopen de partijen dat de ellende voor mensen die de 'genezingen' moeten ondergaan wordt voorkomen.

'Ernstig lijden'

Voor aanvang van het debat bood COC Nederland, de belangenvereniging voor de lhbti-gemeenschap, een petitie aan de senatoren aan. Hierin verzoeken 8000 ondertekenaars de Eerste Kamerleden het wetsvoorstel te steunen.

Belangenorganisatie COC schat in dat er zo'n vijftien aanbieders van de conversiehandelingen actief zijn. Het gebeurt meestal in orthodoxe gemeenschappen waar homoseksualiteit en het zijn van transgender als ziekte worden gezien. Duizenden mensen zouden deze behandelingen ondergaan, ze ondervinden vaak heftige gevolgen. De mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties concludeerde eerder dat de praktijken ernstig lijden veroorzaken.

'Af en toe gesprek niet strafbaar'

Door de wet wordt de vrijheid van godsdienst scherper begrensd: niet alleen worden de 'genezingen' verboden, ook voor geestelijken, pastoraal werkers en religieuze organisaties komen er grenzen aan hoe ze moeten omgaan met jongeren die twijfelen over hun seksuele geaardheid.

De Raad van State was eerder kritisch op de oorspronkelijke wet. Die schreef onder meer dat een verbod moeilijk handhaafbaar is. Ook hadden sommige partijen zorgen dat docenten, geestelijken en jeugdwerkers voor gesprekken met jongeren bestraft zouden kunnen worden. Daarop pasten de initiatiefnemers het wetsvoorstel aan. Alleen het op indringende wijze en stelselmatig inpraten op mensen om hun geaardheid te veranderen wordt strafbaar. Af en toe een gesprek hierover, met een geestelijke of een jeugdwerker, wordt niet strafbaar. Mede door die aanpassingen lijkt nu toch een meerderheid voor de wet te zijn.

Scholen houden ook de vrijheid om vanuit hun levensbeschouwing onderwijs te geven, ook over seksuele geaardheid, zei VVD-Tweede Kamerlid Becker. Zij is één van de indieners van de wet. Afkeuren van iets wordt niet strafbaar, indringend en stelselmatig op iemand inpraten om te veranderen wel, aldus Becker.

Sommige partijen in de Eerste Kamer zetten nog steeds vraagtekens bij wat nu wel en niet verboden wordt. Ze stelden voor de aangepaste wet opnieuw naar de Raad van State te sturen, maar daar was geen meerderheid voor. De BBB, in de Tweede Kamer nog voorstander van de wet, trekt de steun in de Eerste Kamer in. De partij is niet meer overtuigd van de werking van de wet, mede vanwege de bezwaren van de Raad van State.

Het kabinet is dat wel: minister Van Weel (VVD) van Justitie zei tegen de senatoren dat het kabinet het voorstel steunt. Over de uitvoerbaarheid maakt hij zich geen grote zorgen en de inhoud past bij wat in het coalitieakkoord is afgesproken, aldus Van Weel.

Esmah Lahlah verlaat de Tweede Kamer en wordt wethouder in Amsterdam. Dat heeft het GroenLinks-PvdA-Kamerlid bekendgemaakt op sociale media.

Lahlah was de nummer 2 op de kandidatenlijst van haar partij bij de afgelopen verkiezingen. Ze kwam in opspraak toen bleek dat ze niet lang daarvoor had gesolliciteerd naar de functie van burgemeester van Tilburg en haar partij daar niet van op de hoogte had gesteld.

Op X en Instagram zegt Lahlah dat Pro Amsterdam haar heeft voorgedragen als kandidaat-wethouder en dat ze daarom het Kamerlidmaatschap neerlegt.

De Amsterdamse krant Het Parool stelt dat ze de portefeuille Onderwijs, Jeugdzorg en Jongerenwerk krijgt en "daarbinnen kansengelijkheid moet vergroten".

'Liever dicht bij mensen'

De afgelopen jaren in Den Haag waren "bijzonder, intens en leerzaam", verklaart Lahlah op Instagram. "Ik heb mij met hart en ziel ingezet voor bestaanszekerheid, gelijke kansen en een samenleving waarin niemand wordt afgeschreven."

Tegelijkertijd kreeg ze naar eigen zeggen steeds sterker het gevoel dat ze "dicht bij mensen" meer zou kunnen betekenen. Ze noemt Amsterdam "een stad die laat zien dat vrijheid, solidariteit en diversiteit sterker zijn dan cynisme en verdeeldheid".

Burgemeestersposten

Lahlah was eerder wethouder in Tilburg. Ze is sinds eind 2023 Tweede Kamerlid. In oktober werd ze opnieuw gekozen voor een periode van vier jaar.

Het was al langer duidelijk dat ze om zich heen aan het kijken was. Behalve in Tilburg bleek ze gesolliciteerd te hebben naar de burgemeesterspost in Delft. Dat werd later ook gelekt uit een vertrouwelijke procedure. Partijleider Klaver zei daarover wél te zijn geïnformeerd.

Lahlah zegt vandaag in Het Parool dat ze het besluit om de Kamer binnen een jaar na de verkiezingen te verlaten "niet lichtzinnig" heeft genomen. "Maar het is geen geheim dat ik een groot hart heb voor het lokaal bestuur."

Hoofddoekdiscussie

Lahlah kwam in 2024 tijdens het debat over de regeringsverklaring van het kabinet-Schoof ongewild in het middelpunt van de belangstelling te staan, toen premier Schoof zich moest verantwoorden over X-berichten van PVV-kabinetsleden over hoofddoeken.

Hij richtte het woord rechtstreeks tot Lahlah en zei dat het voor hem niet uitmaakte dat ze een hoofddoek om had. "U bent voor mij gewoon een mens." Lahlah zei daarop dat het dragen van een hoofddoek "een persoonlijke, bewuste en vrije keuze" is.

Als ouders het niet eens kunnen worden over de achternaam van hun kind, dan moet het kind niet meer automatisch alleen de naam van de vader krijgen. GroenLinks-PvdA en D66 krijgen voor dat voorstel zeer waarschijnlijk steun van de VVD, CDA en JA21. Daarmee heeft het een meerderheid in de Tweede Kamer.

Dat kinderen in zo'n situatie de achternaam van hun vader krijgen is de zogeheten 'vangnet-norm'. Die komt voort uit de oude traditie dat kinderen binnen een huwelijk de naam van de vader kregen. Maar het zou beter zijn als een kind dan een gecombineerde, dubbele achternaam krijgt, stellen GroenLinks-PvdA en D66.

Voor het (ook) gebruiken van de naam van de moeder is nu expliciete toestemming nodig. Dat is volgens de Kamerleden Mutluer (GroenLinks-PvdA) en Sneller (D66) niet meer van deze tijd.

Alfabetische volgorde

In hun motie, waar vandaag over wordt gestemd in de Tweede Kamer, staat dat het automatisme zo snel mogelijk moet worden geschrapt en vervangen moet worden door een regeling die uitgaat van de gelijkwaardigheid van de ouders. Bijvoorbeeld door een kind de achternamen van vader én moeder te geven, in alfabetische volgorde.

VVD, CDA en JA21 staan positief tegenover het voorstel. Vanochtend houden de fracties hun wekelijkse fractievergadering en de verwachting is dat ze zullen besluiten voor de motie te stemmen.

"De huidige vangnet-norm sluit niet aan bij de hedendaagse opvatting over gelijkwaardigheid tussen ouders", vinden Mutluer en Sneller. Bovendien kan de regeling misbruikt worden om druk uit te oefenen op de partner in gevallen van intieme terreur en dwang.

Moeders benadeeld

Dat is ook wat Bureau Clara Wichmann ziet. Deze organisatie, die zich inzet voor de rechten van vrouwen, vindt het positief dat het sinds 2024 mogelijk is om een kind een gecombineerde achternaam te geven. Maar nog steeds worden moeders benadeeld door de wet, stelt het bureau.

Zo'n gecombineerde achternaam is alleen mogelijk met instemming van beide ouders, maar als die inmiddels uit elkaar zijn ontstaat er vaak een impasse. Een man kan zijn toestemming om een tweede achternaam toe te voegen inzetten om iets gedaan te krijgen van zijn ex. Daarom stellen GroenLinks-PvdA en D66 voor om ook een geschillenregeling in het leven te roepen.

Vorig jaar klopten ongeveer honderd vrouwen bij Clara Wichmann aan omdat ze opliepen tegen een weigering van hun ex-partner.

De beslissingen die Brabantse bestuurders in het begin van de coronacrisis namen, hadden uiteindelijk invloed op het hele land. Dat bleek vandaag bij de parlementaire enquête over corona.

In Noord-Brabant en Limburg greep het virus eerder om zich heen dan op andere plekken in Nederland. Dat kwam vooral doordat er eind februari 2020 carnaval werd gevierd, wat een 'superspreading event' bleek te zijn.

Jan Kluytmans werkte toen als microbioloog in een ziekenhuis in Breda. Toen hij begin maart op grote schaal mensen in het ziekenhuis begon te testen, werd hem duidelijk dat corona al veel verder verspreid was dan gedacht.

"De directeur van de GGD dacht op dat moment dat we 6000 covidbesmettingen hadden", vertelt Kluytmans aan de commissie. "Wij hadden in Brabant een aantal berekeningen naast elkaar gelegd en zeiden dat het er al minstens 40.000 tot 50.000 waren."

De ernst van de situatie was ook al vrij snel duidelijk voor Jack Mikkers, burgermeester in Den Bosch. Nadat hij tot de conclusie was gekomen dat bron- en contactonderzoek de verspreiding van het virus niet meer kon tegenhouden, ging hij naar Den Haag om dat duidelijk te maken.

Volgens beide mannen lukte het hun in het begin niet om de urgentie aan iedereen over te brengen. "Er waren verschillende geluiden", zegt Kluytmans, die als enige uit Brabant in het Outbreak Management Team (OMT) zat. "In het zuiden was het volledig verspreid op grote schaal, onder de radar. Maar collega's in andere delen van het landen vonden niets."

'Ambtenaren vonden het onvoorstelbaar'

Mikkers probeerde in Den Haag op een bijeenkomst hoge ambtenaren tot maatregelen te bewegen. "Ik zei: als dit in Brabant heerst, moeten we tot strenge maatregelen komen. Bijvoorbeeld geen vervoer meer", zegt Mikkers. "Dat vonden sommige ambtenaren onvoorstelbaar."

De Bossche burgemeester pleitte ervoor om de naleving van de coronaregels meer 'chefsache' te laten worden. "Als de minister-president het niet kon doen, dan misschien de koning", zegt hij. "Want het was niet alleen een gezondheidscrisis, het was ook een boodschap van hoe Nederland met elkaar om moet gaan in een onzekere tijd."

Mikkers besloot uiteindelijk om samen met andere voorzitters van veiligheidsregio's voor Noord-Brabant extra maatregelen af te kondigen. De dag na de eerste coronapersconferentie van het kabinet maakten de Brabantse bestuurders bekend dat grote evenementen niet meer door konden gaan.

Toen niet veel later de ziekenhuizen in Brabant volliepen met coronapatiënten, wilden ze in Noord-Brabant opnieuw extra maatregelen nemen. De voorzitters van de veiligheidsregio's planden een persconferentie, waarin ze vergaande plannen wilden aankondigen. Het ging onder meer om een sluiting van de horeca.

Maar toen belde premier Rutte met de vraag of die persconferentie kon worden afgeblazen, omdat het kabinet ook met meer landelijke maatregelen wilde komen. Dat vonden Mikkers en zijn collega's goed, maar ze hadden wel één eis: het kabinet moest zo snel mogelijk, nog diezelfde dag, de maatregelen uitroepen.

De Brabantse bestuurders stuurden vervolgens hun lijst met maatregelen naar het kabinet. "Die kon als basis dienen voor het kabinet", vertelt Mikkers aan de commissie. Nog diezelfde avond kondigde het kabinet de eerste vergaande coronamaatregelen aan. "Het maatregelenpakket voor Brabant ging zo uiteindelijk voor heel Nederland gelden", zegt Mikkers tegen de commissie.

Regeringspartij VVD is hoogst verbaasd over het besluit van minister Berendsen van Buitenlandse Zaken (CDA) om 47 Palestijnen uit Gaza die een werk- of studievisum voor Nederland hebben, actief te helpen Gaza te verlaten. Kamerlid Ellian vindt dat het kabinet daarmee toestaat dat de gewone asielprocedure "op een slimme manier wordt omzeild". Hij wil daar opheldering over.

Vandaag bleek dat inmiddels twee studenten uit Gaza met Nederlandse hulp onderweg zijn naar ons land en dat Nederland ook bereid is de andere Palestijnen uit de groep op dezelfde manier diplomatiek te helpen zodat ze de Gazastrook kunnen verlaten. Zo zijn er Nederlandse diplomaten aanwezig als ze de grens met Israël passeren.

Buitenlandse Zaken benadrukt dat er geen sprake is van een evacuatie. Nederland betaalt bijvoorbeeld niet de vliegtickets voor de studenten.

'Worden bijna opgehaald'

Dat ze een visum hebben voor Nederland wil volgens Kamerlid Ellian nog niet zeggen dat de Palestijnen ook geholpen moeten worden om hiernaartoe te komen. "Deze mensen worden nu feitelijk bijna opgehaald. En wat de VVD betreft is dat op dit moment niet nodig en niet aan de orde."

Nederlandse universiteiten hebben plek voor de Gazaanse studenten, maar de VVD'er is ervan overtuigd dat het een trucje is. "Je kunt er vrij zeker van zijn dat ze asiel gaan aanvragen hier en dat ze daarna een beroep gaan doen op nareis om familie hiernaartoe te halen." Ook steekt het Ellian dat de minister tegen de Kamer alleen heeft gezegd dat hij "diplomatieke inspanningen" zou leveren. "Dit is veel meer dan dat."

Vragen deze Palestijnen asiel aan in ons land?

Minister Berendsen zei in antwoord op vragen daarover: "Het kan niet worden uitgesloten". De universiteiten die de Palestijnen hebben uitgenodigd naar Nederland te komen, zeggen dat het niet waarschijnlijk is.

De regels om in Nederland te komen studeren voorzien in een periode na de studie om verder te studeren of om een baan te zoeken. De gehele periode voorzien de studenten zelf in hun huisvesting. Een carrière, eigen inkomen en huisvesting zouden ze dan moeten opgeven voor een langdurige asielprocedure.

Onder de 47 zijn ook 20 meereizende gezinsleden die in de aanvraag zijn opgenomen. Wordt er nog verder beroep gedaan op gezinshereniging, dan gelden daar volgens de minister "strikte voorwaarden voor, waaronder het aantonen van een daadwerkelijk gezinsverband, het voldoen aan het middelenvereiste en een toets aan openbare-ordeaspecten".

De andere regeringspartijen zijn juist positief over de ontwikkelingen. "Ik vind het goed dat de minister nu deze extra stap zet", zegt CDA-Kamerlid Van Lanschot. "Deze mensen hebben heel lang moeten wachten en kunnen nu lekker gaan studeren." Van Lanschot ziet weinig verschil met andere internationale studenten die de Nederlandse universiteiten weten te vinden.

D66-Kamerlid Van der Werf spreekt van "goed nieuws". "Ik ben blij dat het nu toch lijkt te gaan lukken", zegt ze. Ze wijst erop dat ook andere landen studenten uit de Gazastrook hebben geholpen om het gebied te verlaten.

Nederland stopt per direct met terugsturen van Libanese asielzoekers. Dat heeft minister Van den Brink van Asiel besloten vanwege de "fragiele veiligheidssituatie" in Libanon. Buurland Israël dringt steeds verder door in het land en voert strijd met de pro-Iraanse militie Hezbollah.

De komende zes maanden worden er geen besluiten genomen over asielaanvragen van Libanezen en ook wordt er niemand teruggestuurd. Het besluit- en vertrekmoratorium kan eventueel nog met zes maanden verlengd worden, schrijft Van den Brink aan de Tweede Kamer. De situatie in het land wordt nauwlettend gevolgd.

Oorlogsmisdaden

Uitzondering vormen asielzoekers die verdacht worden van oorlogsmisdaden. "Om de veiligheid in Nederland te waarborgen" kunnen die wel teruggestuurd worden. Ook de procedures van Libanezen die eerder een aanvraag hebben gedaan in een ander EU-land gaan gewoon door. Zij hebben volgens de regels geen recht op asiel in ons land.

Sinds begin 2025 hebben ongeveer honderd mensen uit Libanon asiel aangevraagd in Nederland, laat het ministerie van Van den Brink weten. Tot mei vorig jaar gold er ook al een besluit- en vertrekstop. Sinds die is opgeheven is het de Dienst Terugkeer en Vertrek in geen enkel geval gelukt een Libanees gedwongen uit te zetten.

Als straks het landelijk vuurwerkverbod ingaat, kunnen mensen te makkelijk aan een vergunning komen om alsnog vuurwerk af te steken, vindt de Raad van State. Die adviseert het kabinet daarom om de regels voor die ontheffing strenger te maken.

Het kabinet wil vanaf komende jaarwisseling het afsteken van vuurwerk door particulieren verbieden. Clubs, buurtverenigingen en andere groepen mogen het nog wel, als ze van hun gemeente daarvoor een ontheffing krijgen.

Voor die ontheffing gelden er een aantal landelijke voorwaarden. Zo mag er maximaal 200 kilo vuurwerk afgestoken worden, op een terrein dat goed bereikbaar is voor de hulpdiensten. Ook mag het vuurwerk pas op 31 december worden aangeleverd.

'Te laagdrempelig'

De Raad van State vindt deze regels te "laagdrempelig", waardoor de ontheffingen op "gespannen voet staan" met het doel van het landelijke vuurwerkverbod: een veiligere jaarwisseling. De adviseur van het kabinet somt daarbij meerdere zwakke punten in de wet op.

Zo komt er geen landelijke richtlijn voor de afstand tussen de plaats waar het vuurwerk wordt afgestoken en het publiek, waardoor dit per gemeente kan verschillen. Ook hoeft iemand die de ontheffing aanvraagt, geen binding te hebben met de gemeente. "Op die manier kunnen landelijke verenigingen overal ontheffingen aanvragen en op grotere schaal vuurwerk aankopen", is in het advies te lezen.

'Te gevaarlijk voor boa's'

Daarnaast schrijft de Raad van State dat het onduidelijk is hoe de regels te handhaven zijn. Dat is in beginsel een taak van boa's. "Maar deze boa's zijn volgens de gemeenten rond de jaarwisseling niet of nauwelijks op straat vanwege de gevaarlijke situatie", zegt het adviesorgaan.

Meerdere burgemeesters maken zich daar ook zorgen over. Zij waarschuwen dat als er door heel veel kleine groepen ontheffingen worden aangevraagd, handhaving erg lastig wordt. Ook kunnen er grote verschillen ontstaan tussen gemeentes, waardoor je in de ene gemeente veel makkelijker een ontheffing krijgt dan in de andere.

De vorige jaarwisseling was de laatste keer dat iedereen legaal vuurwerk mocht afsteken. In deze special blikken we terug op jaren vol vuurwerk:

De Tweede en Eerste Kamer hebben eerder met een ruime meerderheid voor een landelijk vuurwerkverbod gestemd, dat al aankomende jaarwisseling moet ingaan. De partijen hadden nog wel een aantal voorwaarden voordat het verbod ingaat. Eén van die voorwaarden is de ontheffingsregeling.

Het is wel de vraag wat de politiek doet nu de Raad van State dringend adviseert de regels rond de ontheffingen niet zo in te voeren. Staatssecretaris Bertram (Infrastructuur en Waterstaat) laat weten op 1 juli met een reactie te komen, en dan het definitieve besluit over de ontheffingen te publiceren.

Het kabinet-Jetten bereikt deze week de grens van honderd dagen. Honderd dagen waarin D66, VVD en CDA op zoek moesten naar meerderheden in de Tweede én Eerste Kamer, voor zo ongeveer elk plan. Ondanks al het optimisme in het begin vindt Claes de Vreese, die de coalitiepartijen adviseerde over de minderheidsconstructie, dat het kabinet nog wel wat te leren heeft.

De Vreese is hoogleraar politieke communicatie en expert op het gebied van minderheidskabinetten. Hij gaf op 19 januari de informateurs advies over een minderheidskabinet. "Een gewaagd experiment", waarschuwde hij toen. Hij wees er destijds op dat Nederland veel voorwaarden mist die in andere landen een minderheidskabinet tot een succes maken. "Zoals een eenkamerstelsel zonder Eerste Kamer, politiek vertrouwen en onderling vertrouwen", zegt De Vreese in Nieuwsuur.

Hij benadrukte vooraf dat een minderheidskabinet alleen kan functioneren als er actief wordt samengewerkt met de oppositie. "En daar valt nog wel wat te verbeteren", concludeert hij nu na bijna honderd dagen.

Kritiek en acties

De plannen van het kabinet kunnen rekenen op weinig enthousiasme. De werkgeversorganisaties hebben kritiek, de vakbonden dreigen met acties en oppositiepartijen verwijten het kabinet met te weinig goede plannen te komen. "Je ziet nu vanuit het kabinet: dit is ons voorstel. In sommige gevallen presenteren ze het alsof ze een meerderheidskabinet hebben", zegt De Vreese.

In Zweden en Denemarken zijn de meeste kabinetten minderheidskabinetten. In Noorwegen de afgelopen vijftig jaar zelfs allemaal. Die kabinetten zitten doorgaans de hele rit uit en leveren stabiel beleid op. Nederland heeft amper ervaring met een minderheidskabinet. Het laatste échte minderheidskabinet dateert uit 1939: kabinet-Colijn V hield het toen slechts enkele dagen vol.

Op de markt in Den Haag hebben veel mensen geen goed woord over voor het kabinet-Jetten:

"Als je het besef dat je in een minderheidskabinet zit laat indalen, ga je je misschien ook anders opstellen. Als oppositiepartij ben je dan ook een soort medewetgever", zegt De Vreese. "Over twee jaar zijn de rollen misschien omgedraaid. Dat besef, dat je af en toe aan het stuur zit en af en toe in de oppositie, maar allemaal gezamenlijk wetgeving maakt, ontbreekt nu."

Samen met hoogleraar politicologie Tom van der Meer hamerde De Vreese aan de start van het minderheidskabinet op een goede samenwerking en eenduidige communicatie. Maar hij ziet daar nu nog te weinig van terechtkomen. "Je moet heel open zijn als je samen iets voor elkaar wil krijgen. Dus niet alles tot in details vastleggen. Hoofdlijnen en dan de oppositie erin meekrijgen. Er is geen oude stijl meer."

Een aantal bewindslieden ziet de toekomst nog steeds niet somber in. Ondanks alle kritiek:

Dat het kabinet vooral inzet op kleine onderwerpen, baart De Vreese ook zorgen. Beter zou volgens hem zijn dat het kabinet met grote thema's aan de slag gaat. "En daar dan een breed draagvlak bij zoeken om ook echt jaren vooruit te kunnen. Iedereen betrekken. Dan verander je ook echt de cultuur vanuit een minderheidskabinet."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Het is de droom versus de praktijk. Er is een politiek trauma na het kabinet-Schoof, na de politiek van dat kabinet. Met alleen maar uitvergrote conflicten, waarbij juist het tegengeluid electoraal wordt gewaardeerd en oplossingen minder belangrijk zijn. Het vertrouwen is nog niet terug. Men zit naar elkaar te kijken. Wie gaat er bewegen? En bewegen is wel nodig, maar dat is nog niet begonnen.

Onderling zijn de coalitiepartijen het ook niet eens. Op tal van terreinen. Als je het met z'n drieën niet eens bent, ga je ook de oppositie niet meekrijgen. Met oppositiepartij GroenLinks-PvdA is in maart voor het laatst op het allerhoogste niveau gesproken. Onderhandelen op hoog niveau gebeurt niet. Terwijl ook de oppositie vertrouwen moet krijgen.

Er is tijd nodig. Snelheid en politieke stabiliteit gaan niet samen. Ze hebben nog bijna vier jaar de tijd. Dus iets meer rust inbouwen als ze er een succes van willen maken en iets willen bereiken."

Het kabinet-Jetten kampt met nog een probleem: Nederland heeft ook een Eerste Kamer. Die moet ook akkoord gaan met regeringsbeleid. Coalities moeten daar een meerderheid krijgen. Scandinavische landen hebben een éénkamerstelsel, zonder Eerste Kamer. "De Eerste Kamer is eigenlijk een derde politieke ronde geworden. Die politieke rol maakt het extra complex", zegt De Vreese.

In Denemarken geldt ook het principe van 'negatief parlementarisme': een regering kan aanblijven zolang er geen meerderheid tégen is. Dat is wezenlijk anders dan het idee dat een kabinet een vaste meerderheid vóór zich moet hebben.

De Vreese: "Je moet bereid zijn te onderhandelen en akkoord te gaan met dingen die je niet per se leuk vindt. Kabinet én oppositie."

Omdat het maar niet lukt de veroordeelde drugscrimineel Jos Leijdekkers uitgeleverd te krijgen door Sierra Leone, gaat het kabinet proberen het ontwikkelingsgeld van de Europese Unie aan het land stop te zetten. Nederland hoopt met hulp van andere Europese landen zo de druk op Sierra Leone op te voeren.

"Het is natuurlijk bizar dat wij een land faciliteren of ondersteunen dat tegelijkertijd een veilige haven biedt aan een van de grootste drugscriminelen die we wereldwijd kennen", zei minister Van Weel van Justitie in het tv-programma Buitenhof.

De EU heeft voor de periode van 2021 tot 2027 352 miljoen euro aan subsidies aan Sierra Leone toegekend, vermeldt de website van de Europese Commissie. Het West-Afrikaanse land profiteert daarnaast van regionale en internationale EU-programma's.

Tachtig jaar aan gevangenisstraf

Van Weel noemt de arrestatie van Jos Leijdekkers, ook wel Bolle Jos genoemd, een van zijn grootste prioriteiten. "Deze man heeft naar onze schatting een inkomen van honderden miljoenen euro's per maand in een land met een bruto nationaal product dat lager is dan zijn inkomsten. Dat gaat zo'n land natuurlijk helemaal corrumperen."

Daarom wil het kabinet hem daar weghalen, zegt de minister. Ook benadrukt hij dat het tijd is dat Leijdekkers de tachtig jaar gevangenisstraf komt uitzitten die hij opgeteld in Nederland en België heeft gekregen.

Begin mei probeerde Van Weel nog op een diplomatieke manier druk te leggen op het uitleveringsproces, door te praten met zijn ambtgenoot van Sierra Leone. Hij kreeg het antwoord dat hij al een half jaar hoort, zegt Van Weel: "Druk mee bezig, procedures lopen, rapport van de politie bijna afgerond".

De minister heeft "niet de illusie" dat er via de politiek iets in beweging komt. "Dus zoeken we het ook breder." Via de Europese ontwikkelingsgelden dus.

Drugs uit Freetown

In Buitenhof haalde Van Weel de grote drugsvangst op de Canarische Eilanden aan van begin mei, een recordvangst van tussen de 30.000 en 45.000 kilo drugs.

Een ongekend groot transport, zei de minister daarover, waarvan iedereen weet dat het in Freetown [de hoofdstad van Sierra Leone] geladen is. "Als je kijkt naar de hoeveelheid drugs die van dat schip kwam, kan het niet waar zijn dat daar niet door alle lagen heen medewerking is verleend aan deze operatie."

Volgens verschillende bronnen heeft Leijdekkers een relatie met de dochter van president Maada Bio. Dat bemoeilijkt mogelijk de uitlevering.

De Telegraaf meldde deze maand dat Nederland een operatie op touw had gezet met speciale eenheden van de politie en de marine om te proberen Leijdekkers op zee in West-Afrika te arresteren. Die actie zou op het laatste moment zijn afgeblazen. Van Weel wilde daar in Buitenhof geen uitspraken over doen.

Minister Vijlbrief wil de komende dagen bij alle partijen in de Tweede Kamer langs om te praten over een soort sociaal akkoord voor de arbeidsmarkt en de economie. Hij wil het daarbij nog niet over geld hebben. Dat zei hij in het tv-programma Buitenhof. Donderdag is er een debat over de eis van de vakbonden. Die willen pas weer aan tafel als de plannen voor een versobering van de WW- en WIA-uitkeringen helemaal van tafel zijn.

De werknemers lieten donderdag na een overleg op het Catshuis weten dat zij niet meer in overleg zijn met het kabinet. Ze zitten nog wel met de werkgevers om de tafel en hopen daarmee tot een gezamenlijke voorzet te komen. Vijlbrief zei in Buitenhof dat hij het "alleen maar goed" vindt dat de twee partijen "alvast een beginnetje" maken. Hij hoopt dat ze daar nog voor de zomer mee komen en dat zij dan weer bij het kabinet willen aanschuiven.

Hij richt zich nu eerst op de Tweede Kamer, waar het kabinet maar 66 van de 150 zetels heeft en afhankelijk is van de steun van partijen als JA21, GroenLinks-PvdA (Pro), ChristenUnie en 50Plus. Hij wil horen wat zij belangrijk vinden in de te maken afspraken. "Ik weet bijvoorbeeld dat de fractie van JA21 de periode van loondoorbetaling bij ziekte een belangrijk punt vindt voor kleine werkgevers die daar nogal onder lijden. En ik weet dat de fractie van Pro vindt dat er nog eens naar de sociale zekerheid moet worden gekeken."

Stakingen in het ov

Vorige week zette het kabinet een streep door het plan om de AOW-leeftijd sneller te verhogen. Over de voorgenomen versoberingen van de werkloosheids- en de arbeidsongeschiktheidsuitkering werd gezegd dat die voorlopig niet doorgaan. De hoop was dat het 'polderoverleg' met werkgevers en vakbonden over "hervormingen van de sociale zekerheid" daardoor weer op gang zou komen. Maar dat was niet het geval.

FNV-voorzitter Spekman zei dat het kabinet zich verschuilt achter "verhullend taalgebruik". Volgens hem is er geen sprake van "hervormingen" maar van "bezuinigingen van 6,5 miljard euro" op de WW en de WIA. En die zijn niet helemaal van tafel. "Dus moeten we staken. Niet omdat we dat leuk vinden, maar omdat dit niet als een zwaard van Damocles boven ons hoofd mag hangen."

De FNV liet eerder weten op woensdagochtend 24 juni te gaan staken in het ov. Trein-, bus-, tram- en metropersoneel zal pas om 08.00 uur beginnen, waardoor er in de vroege ochtend geen openbaar vervoer rijdt.

In het programma WNL op Zondag zei VVD-fractievoorzitter Brekelmans vanmorgen al dat hij niet zal tekenen als de bonden en werkgevers met een gezamenlijke voorstel komen dat minder oplevert dan 6,5 miljard euro. "Die financiële opgave blijft gewoon staan", zei hij. Er kan wat hem betreft wel gesproken worden over "alternatieve oplossingen binnen de sociale zekerheid."

Gat op de begroting

Minister Vijlbrief is daar minder stellig over. "Mijn grote taak is het om die meerderheid te zoeken. En ik wil de werknemers en werkgevers weer aan tafel hebben." Dat betekent wat hem betreft: "eerst praten over het probleem en de oplossingen en die tabel leggen we even opzij". Die tabel houdt in dat er op de begroting van Vijlbrief een gat kan ontstaan van 6,5 miljard als de verhoging van de AOW-leeftijd en de versobering van de uitkeringsregelingen niet doorgaan.

Normaal gesproken moet hij dat probleem op zijn eigen ministerie oplossen en dat zou minister Heinen van Financiën volgens Vijlbrief "in eerste instantie" ook willen. Hij voegt daaraan toe dat "we hier echt met een heel bijzondere situatie te maken hebben", omdat er een minderheidskabinet zit. Of het geld alleen bij Sociale Zaken vandaan komt, hangt wat hem betreft af van de resultaten van alle besprekingen, met Kamer en met de sociale partners.

Minister Vijlbrief was begin deze week nog hoopvol dat hij zaken zou kunnen doen met de vakbonden over de bezuinigingen in de Sociale Zekerheid. Maar gisteren waren de bonden snel klaar met het overleg en stond Vijlbrief met lege handen. Inmiddels overleggen de vakbonden en de werkgeversorganisaties verder zonder Vijlbrief.

Dan was er nog een debat over de normalisering van geweld. Dat verliep - op zijn zachts gezegd - onrustig.

En intussen lijkt het erop dat onze DigiD-gegevens uit Amerikaanse handen zullen blijven.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Wat had er in het begin van de coronacrisis anders gekund met de kennis van nu? En wat met de kennis van toen? Het waren centrale vragen op de eerste dag van de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona.

Viroloog Marion Koopmans en oud-zorgminister Bruno Bruins werden gehoord over de maanden na het uitbreken van de pandemie, zes en een half jaar geleden. Het was een onzekere tijd waarin weinig bekend was, benadrukten beide getuigen. "Ik denk dat er bij elke uitbraak een fase is van weken of maanden waarbij je niet genoeg weet", zei Koopmans, die het spits afbeet.

In december 2019 kwam het virus op in de Chinese stad Wuhan, op 27 februari 2020 werd het eerst geval vastgesteld in Nederland. Twee weken later werden landelijke maatregelen afgekondigd, nadat een steekproef in Brabant had aangetoond dat er meer besmettingen waren dan gedacht.

Niet realistisch

Koopmans noemde het "niet realistisch" om al veel eerder maatregelen te nemen. Er was toen nog maar weinig bekend over het virus. Met de kennis van nu had het "in theorie" wel tot minder doden geleid, aldus Koopmans." Als je eerder bent, heb je minder verspreiding en minder doden."

Daarbij benadrukte ze wel dat ze sprak over die eerste fase van de pandemie. Of het uiteindelijk in het totale aantal coronaslachtoffers had uitgemaakt, is daarmee volgens haar niet gezegd.

Broeinest

Carnaval, kort voor de eerste lockdown half maart, bleek achteraf een broeinest van besmettingen. Maar destijds kwam het niet in het kabinet op om beperkingen te stellen aan de viering van carnaval, zei oud-minister Bruins in zijn verhoor. Toen het feest begon was er nog geen besmetting in Nederland vastgesteld, wel in andere Europese landen.

Eind februari 2020 maakte Bruins in een live-uitzending bekend dat er iemand in Nederland besmet was met het virus:

"Je moet je verplaatsen in de situatie van toen", aldus Bruins. "Dan zoek je naar maatregelen die goed zijn om de pandemie in te tomen. En je zoekt ook naar maatregelen om de samenleving niet onnodig te hinderen." Met de kennis van toen is het dus zo goed gegaan als kon, was eigenlijk zijn boodschap.

Bruins was de eerste maanden verantwoordelijk voor de bestrijding van de pandemie. Zijn aandacht lag vooral op het verzamelen en verspreiden van informatie over het virus waar nog zo weinig over bekend was. De Tweede Kamer moest wat hem betreft goed worden geïnformeerd "en via de Kamer de inwoners van Nederland".

'Smalle taakopvatting'

Op de vraag van de commissie of informatie vergaren niet een wat "smalle taakopvatting" was, antwoordde Bruins ontkennend. "Informatie verzamelen is altijd nodig als er moet worden gehandeld." Commissielid Dion Huidekooper vroeg meermaals wat voor beleid Bruins verder voerde, maar de oud-minister bleef herhalen dat hij vooral informatie verzamelde. "Ik wilde geen dingen bedenken."

Bruins trad 19 maart af omdat hij overwerkt was geraakt en was dus niet meer betrokken bij latere maatregelen en besluitvorming. Koopmans nog wel, als lid van het Outbreak Management Team.

De enquêtecommissie vroeg de viroloog naar de besluitvorming van toentertijd. "De discussie rondom de toegangsbewijzen was lastig", herinnerde Koopmans zich. Met het zogenoemde coronatoegangsbewijs kon je bijvoorbeeld een restaurant bezoeken. "Daar hebben we veel discussie over gehad."

Het kabinet nam doorgaans maatregelen op basis van het advies van het OMT. Die adviezen bevatten vaak pakketten aan maatregelen om verspreiding van het coronavirus te voorkomen. "In de beeldvorming was het vaak: het OMT beslist", zei Koopmans. "Maar het kabinet besliste, ook als veel adviezen werden overgenomen."

Viroloog Marion Koopmans vertelde de enquêtecommissie ook over de beschuldigingen en bedreigingen die ze via sociale media kreeg:

De enquêtecommissie wil nadrukkelijk lessen trekken voor de toekomst en dus keek Koopmans ook vooruit. Ze vindt dat Nederland niet genoeg doet om klaar te zijn voor een volgende pandemie. Als voorbeeld noemde ze ebola, "waar wij helemaal niks aan doen". Volgens haar neemt Nederland de uitbraak van het dodelijke virus in Congo niet serieus genoeg.

Het vorige kabinet bezuinigde 300 miljoen euro per jaar op de zogenoemde 'pandemische paraatheid', die was opgetuigd als reactie op de coronacrisis. Dit kabinet draaide die bezuiniging deels terug, waardoor er nu jaarlijks 177 miljoen euro beschikbaar is. "Vrij zuinig", oordeelde Koopmans.

Volgende week spreekt de commissie nog zes getuigen over het begin van de pandemie. Onder anderen toenmalig Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib, RIVM-directeur Jaap van Dissel en Pieter-Jaap Aalbersberg, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid komen langs.

Uiteindelijk moeten ruim vijftig verhoren in negen weken leiden tot een eindverslag met lessen voor de toekomst.

Tientallen gesprekken met betrokkenen en het bestuderen van meer dan een miljoen documenten gingen eraan vooraf. En nu is het zover: de eerste dag van de verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona. Ook al vormen die sessies de laatste stap in de onderzoeksfase en is er lang naar uitgekeken: op de tribune zitten maar zo'n twintig mensen.

Toegegeven: er is ook beperkt plek op de verhoging achter de getuigen. De betrokken burgers, van middelbare leeftijd of ouder, moeten hun best doen om de aandacht erbij te houden. Soms lijkt iemand licht in slaap te vallen. De antwoorden waar je op hoopt moeten ook maar net voorbij komen. In totaal duren de verhoren negen weken.

Niet iedereen wil vertellen waarom hij of zij er is. Tijdens de eerste schorsing staat een groepje mannen bij elkaar bij de waterkoeler op de gang. "Ken je die sticker met NOS fake news (nepnieuws)?", vraagt één van hen. "Wij praten niet met de NOS." Het laat duidelijk zien dat het wantrouwen tegenover traditionele media, wetenschap en overheid, dat in coronatijd vaak boven kwam drijven, nog steeds aanwezig is.

Parlementaire enquêtecommissie

In de commissie zitten vijf Kamerleden. Zij onderzoeken hoe besluiten rond het coronabeleid tot stand zijn gekomen, zoals de lockdowns, schoolsluitingen, de avondklok, de mondkapjesplicht en het coronatoegangsbewijs.

Daarbij roepen ze getuigen op die ze onder ede verhoren. Vandaag waren dat Marion Koopmans (viroloog) en Bruno Bruins (oud-minister voor Medische Zorg). Later volgen onder meer Mark Rutte (oud-premier) en Jaap van Dissel (oud-voorzitter van het Outbreak Management Team).

Het doel is om lessen te trekken, zodat bij een volgende (gezondheids)crisis mogelijk betere keuzes gemaakt kunnen worden.

André Schipper uit Zaanstad wil wel uitleggen wat hij komt doen. Hij is gepensioneerd en deels uit persoonlijke interesse aanwezig, deels vanwege zijn eigen achtergrond in de gemeentepolitiek. Hij wil meer te weten komen over het goedkeuringsproces van vaccins.

Volgens hem was er heel veel over bekend, maar heeft dat niet genoeg aandacht gekregen. "Er waren adviezen van deskundigen, die bijna niet in de media terechtkwamen. Bijvoorbeeld dat het misschien wel twijfelachtig was om jonge mensen te vaccineren."

Hij wijst daarbij naar viroloog Marion Koopmans, die vandaag als eerste getuige was opgeroepen. "Ik geloof dat mevrouw Koopmans in een groep mensen zat die adviezen moest 'ontzenuwen'. Terwijl die adviezen ook van heel goede mensen kwamen die in ziekenhuizen werkten. En dat eindigde toch vaak in een soort blame and shame (beschuldigen en beschamen)."

Nadat Koopmans is gehoord, lopen twee vrienden de enquêtezaal uit naar de uitgang van het gebouw. Ze passeren een desinfectiepomp. "Ik heb nog steeds de gewoonte om hem te gebruiken", zegt één van hen. De ander, Joeri, wil alleen spreken als zijn achternaam niet in het artikel komt. Hij werkt als ambtenaar op het ministerie van Binnenlandse Zaken.

"We hebben allemaal corona meegemaakt", zegt Joeri. "We waren er allemaal bij toen de avondklok werd ingesteld en dat soort dingen. Dus dit is wel een historische gebeurtenis waar je eigenlijk ook weer bij wil zijn."

Nieuwe pandemie onvermijdelijk

Hij was benieuwd of de verhoren niet bevooroordeeld zouden zijn. "Maar wat mij opvalt, is dat ze ook juist vragen meenemen die door een heel kritische kant van de bevolking worden gesteld." Hij doelt bijvoorbeeld op de vraag aan Koopmans of eerder ingrijpen tot minder doden had geleid.

Koopmans liet in haar antwoorden blijken dat het onvermijdelijk is dat er weer een pandemie komt. Joeri hoopt, vanuit zijn achtergrond als ambtenaar, dat de overheid leert van de coronacrisis en informatie over die periode goed opslaat.

"Je hoopt dat bij vraagstukken van historisch belang, ambtenaren zich blijven afvragen: van welke overleggen moeten we welke informatie sowieso veiligstellen?"

Het ministerie van Economische Zaken (EZ) heeft de afgelopen jaren bij minstens zeventien subsidietrajecten nagelaten het parlement vooraf volledig of überhaupt te informeren. Terwijl dat wel had gemoeten, schrijft het ministerie in een brief. Het gaat om ruim 200 miljoen aan belastinggeld.

De Kamer, die vooraf moet kunnen beoordelen of een subsidie terecht is, vroeg om opheldering nadat Nieuwsuur begin dit jaar onthulde dat digitaliseringsplatform ECP jarenlang miljoenen aan subsidie ontving zonder dat de Eerste en Tweede Kamer daarover vooraf waren geïnformeerd. Daarbij bleek een groot deel van het subsidiegeld te zijn terechtgekomen bij een bedrijf dat in handen is van de stichtingsdirecteuren. Deskundigen spraken van belangenverstrengeling.

Maatwerk

Naar aanleiding van die publicatie informeerde EZ het parlement dat jarenlang was nagelaten juiste informatie te verstrekken over de subsidiëring aan ECP. Het departement stelde een onderzoek in of dit bij meer subsidieprojecten het geval was.

Bij zeventien nog lopende "incidentele" subsidies zijn beide Kamers of alleen de Eerste Kamer niet geïnformeerd. Het gaat om zogeheten 'maatwerkfinanciering', waarbij het ministerie het geld niet via een gewone open regeling verdeelt, maar gericht geld geeft aan één partij.

Hoogleraar bestuursrecht aan de universiteit van Amsterdam, Jacobine van den Brink, noemt het een bijzondere terminologie. "Maatwerksubsidie met een incidenteel karakter. Wat is er incidenteel als je jaar op jaar hetzelfde subsidieert?", zegt ze. "De hoofdregel is dat subsidies democratisch gelegitimeerd moeten zijn. En dat de Tweede Kamer er dus vooraf iets over te zeggen heeft. Als je het onder de tafel regelt, is er geen zicht meer op en weten andere partijen niet dat ze ook subsidie hadden kunnen krijgen."

Zeven ton overheidsgeld is verstrekt aan onder meer "maatschappelijke dialoog workshops" en "tentoonstelling verduurzaming industrie", zonder het parlement vooraf te informeren. Ruim twee ton ging naar een "conferentie die zich erop richt om positieve ontwikkelingen in Nederland te belichten".

Daarnaast toont het overzicht niet correct vermelde geldstromen van een miljoen euro voor een "platform" voor "onderzoek en kennisverspreiding" rond het afvangen van CO2. Ruim zes ton ging naar een festival op Terschelling.

'Netwerksubsidies'

Veruit de grootste subsidie ging naar SCAN, een nationaal onderzoeksprogramma dat in kaart brengt waar de ondergrond geschikt is voor het winnen van aardwarmte. Dat programma ontving sinds 2018 zo'n 170 miljoen euro van het ministerie. Daarover werd wel de Tweede Kamer geïnformeerd, maar de Eerste Kamer niet.

Kamerleden reageren met verbazing. "Er lijkt sprake van een breder patroon", zegt Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA). "Kleine subsidies tellen op tot grote bedragen. Het is zeer onzorgvuldig en slecht voor het maatschappelijk draagvlak als beide Kamers niet goed worden geïnformeerd."

BBB-Kamerlid Henk Vermeer wil opheldering van de minister en informatie over subsidies in 2025. "Het systeem is op z'n minst niet goed ingericht." JA21-Kamerlid Annabel Nanninga vreest een old boys network. "Maatwerksubsidies? Ik zie het meer als netwerksubsidies."

Het ministerie zegt de werkwijze te hebben verbeterd. "De aanscherping van deze processen heeft de hoogste prioriteit", aldus EZ. Maar de fracties nemen daar geen genoegen mee. Nanninga: "Er bestaat al de wettelijke informatieplicht en er is al een taakomschrijving voor ambtenaren, dus hoe zien die maatregelen er concreet uit?"

De Amerikaanse rapper Ye mag naar Nederland komen voor zijn geplande optredens begin volgende maand in Arnhem. Volgens minister Van den Brink van Asiel en Migratie is er geen gegronde reden om hem de toegang te weigeren, zoals bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk heeft gedaan.

Ye, eerder bekend als Kanye West, deed in het verleden antisemitische uitspraken en bracht onder meer T-shirts met hakenkruizen op de markt. Hij bood later excuses aan voor die uitlatingen en zei dat zijn gedrag werd veroorzaakt door een psychiatrische stoornis.

Van den Brink zegt dat hij de uitlatingen van Ye "natuurlijk ten zeerste" veroordeelt. "Maar op dit moment is er geen aanwijzing dat dat een reden kan zijn om hem te weren."

Openbare orde

Gisteren werd bekend dat de gemeente Arnhem een vergunning heeft verleend aan het Gelredome voor de concerten van de 48-jarige rapper, op 6 en 8 juni.

Burgemeester Marcouch zei de uitspraken van Ye persoonlijk verwerpelijk te vinden, maar als burgemeester moet hij kijken naar zaken als openbare orde, beveiliging en andere veiligheidskwesties. Volgens de Arnhemse burgemeester zijn die zaken rond het concert allemaal goed geregeld.

Ook Van den Brink ziet op het gebied van de openbare orde en nationale veiligheid geen aanleiding de artiest te weren. Bovendien wijst hij erop dat hij zich aan de Europese Schengen-afspraken moet houden. "Als er niet tussen nu en het moment van optreden een andere reden is of de situatie verandert, lijkt het erop dat het doorgaat", zegt hij.

Motie tegen komst in Tweede Kamer

Een ruime meerderheid in de Tweede Kamer steunde eerder een motie van de ChristenUnie en de VVD om de komst van Ye naar Arnhem te verbieden.

Volgens Van den Brink heeft de Tweede Kamer gevraagd om te onderzoeken of de regels moeten worden aangepast. "Dat ga ik ook in beeld brengen. En daarna moeten we die afweging met het parlement maken", aldus de minister.

De boetes op verkeersovertredingen gaan volgend jaar opnieuw omhoog. Het kabinet wil ze mee laten stijgen met de inflatie, waardoor de boetes zo'n 2,7 procent hoger worden. Ingewijden bevestigen een bericht daarover van De Telegraaf.

Wie door rood rijdt, gaat volgend jaar ruim acht euro meer betalen. De boete gaat door de inflatiecorrectie van 320 naar 328 euro.

Veel mensen ergeren zich aan de hoogte van de boetes in Nederland. Ook het Openbaar Ministerie (OM) en de Raad voor de Rechtspraak hebben kritiek. Volgens het OM zijn de bedragen niet meer proportioneel ten opzichte van boetes voor veel ernstigere vergrijpen, zoals mishandeling of diefstal.

Schulden

De Raad voor de Rechtspraak waarschuwde eerder dat burgers in ernstige financiële problemen kunnen komen, omdat de boetes bij niet betalen fors omhoog gaan. Na twee aanmaningen wordt het bedrag zelfs verdubbeld.

Ook de Tweede Kamer zet grote vraagtekens bij de steeds hoger wordende boetes. Maar tot nu is het kabinet van mening dat de inkomsten uit die boetes niet gemist kunnen worden voor het sluitend krijgen van de begroting.

Vorig jaar leverden boetes de staatskas zo'n 1 miljard euro op. Door de inflatiecorrectie gaat de opbrengst met nog enkele tientallen miljoenen omhoog.