Producenten van plastic statiegeldflesjes en blikjes presenteren nieuwe plannen om de problemen met zwerfafval te lijf te gaan. Er komen veel meer inleverpunten en consumenten die flesjes en blikjes inleveren kunnen daarmee binnenkort prijzen winnen.

Met de maatregelen denken de producenten, samenwerkend in de organisatie Verpact, dat het haalbaar is om 90 procent van alle flesjes en blikjes ingezameld te krijgen. Dat is de wettelijke norm, maar tot nu toe blijft de teller steken op 77 procent.

Demissionair staatssecretaris Aartsen (Milieu) voerde de afgelopen weken "stevige gesprekken" met de producenten. Aanleiding vormde het dreigement van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) om de sector een miljoenenboete op te leggen als er niets gebeurt om de inzameling te stimuleren.

Inleverbonus

De ILT eiste in een zogeheten last onder dwangsom dat het statiegeld per 1 januari aanstaande fors zou worden verhoogd of dat er een 'inleverbonus' van 15 cent zou worden ingevoerd. Mensen die een fles of blikje inleveren krijgen dan meer terug dan het statiegeld dat ze bij aankoop hebben betaald.

Door de gebrekkige inzameling ontstaat er veel zwerfafval, vooral in de grote steden. Mensen die het statiegeld alsnog willen innen, halen prullenbakken leeg op zoek naar flesjes en blikjes. Verpact trekt nu minimaal vijf miljoen euro uit voor een speciale aanpak tegen de opengebroken vuilnisbakken. Dat gebeurt in samenwerking met de gemeenten.

Daarnaast komen er 2900 extra inzamelpunten bij supermarkten en veel meer bulk-innamepunten voor grote hoeveelheden. Defecte inzamelapparaten worden twee keer zo snel gerepareerd en er wordt ook iets gedaan aan de ergernis dat beschadigde of ingedeukte blikjes nu nog vaak geweigerd en uitgespuugd worden door de apparaten.

Goede doel

Ook het doneren van statiegeld voor het goede doel wordt makkelijker gemaakt met 5000 extra donatiepunten op plekken als sportclubs en scholen. En er komen dus beloningsacties met prijzen om mensen te verleiden om meer blikjes en flesjes in te leveren.

Door de aangekondigde maatregelen is een gedwongen verhoging van het statiegeld of een inleverbonus voorlopig van de baan. De inspectie heeft de last onder dwangsom daarom aangepast. Staatssecretaris Aartsen is blij met de positieve reactie van de ILT. "Dit plan gaat echt verschil maken: veel meer inzameling, veel minder rommel."

Na druk van de Tweede Kamer wil demissionair minister Wiersma toch proberen om op 1 januari een verbod op het gebruik van stroomstootwapens in de veehouderij te laten ingaan. Daar is het eigenlijk te laat voor, geeft zij in een brief toe.

Wiersma had eerder aan de Kamer toegezegd dat het verbod met ingang van 2026 een feit zou zijn. Maar tot nu toe bleef het stil, tot ongenoegen van een ruime meerderheid in de Tweede Kamer. Die wees de minister er deze week in schriftelijke vragen op dat de tijd dringt.

Normaal gesproken zit er twee maanden tussen het moment dat de minister een verbod ondertekent en de inwerkingtreding, schrijft Wiersma nu. Maar zij ziet ruimte "om gebruik te maken van een uitzonderingsgrond op de vaste invoeringstermijn".

Ze stelt dat ze op 28 juli een positief advies kreeg van de Raad van State, maar dat het nog "enige tijd heeft gekost" om de op- en aanmerkingen in de wet te verwerken. Die moet ook nog door de ministerraad worden goedgekeurd.

Schokken op kop en snuit

Het gebruik van stroomstootwapens om koeien en varkens met elektrische schokken in de veehouderij in vrachtwagens te drijven, is omstreden. De wapens mogen nu nog gebruikt worden, maar alleen op de billen en dijen van een dier.

In de praktijk worden echter ook vaak schokken op de kop en de snuit van varkens uitgedeeld, blijkt uit een video die in 2022 door de organisatie Varkens in Nood werd onthuld. Dat staat gelijk aan dierenmishandeling.

Het was Wiersma's voorganger Adema die de Tweede Kamer na een motie van de Partij voor de Dieren en de VVD beloofde dat er een verbod zou komen. De huidige minister wilde daar eerst niet aan, maar ging uiteindelijk toch overstag.

'Genoeg tijd gehad'

De Kamer hamerde er deze week op dat zij nu ook echt uitvoering moet geven aan de "heldere opdracht" van de Kamer, omdat de" tijdige inwerkingtreding in gevaar komt".

In reactie op haar brief zegt de Partij voor de Dieren dat uitstel "onacceptabel" is. Wiersma moet er, wat betreft deze partij, echt voor zorgen dat het verbod op 1 januari ingaat. "Dit is al heel lang de wens van een ruime meerderheid van de Kamer. Ze heeft alle tijd gehad om dit te regelen."

De VVD vindt het "goed nieuws dat er verbod komt zoals eerder toegezegd".

Tanken wordt volgend jaar waarschijnlijk toch duurder: vanaf 1 januari gaat de accijns op een liter benzine met 5,6 cent omhoog. Die van diesel met 3,6 cent en lpg met 1,3 cent.

Een krappe meerderheid in de Tweede Kamer stemt in met een ChristenUnie-voorstel om een deel van het geld dat was bedoeld om de brandstofprijzen te dempen, toch in openbaar vervoer te steken.

Eerder was besloten om de accijnsverlagingen nog een jaar door te voeren om de prijs aan de pomp voor automobilisten wat te verzachten. Van de 1,7 miljard euro die dat zou kosten wil de Kamer nu 448 miljoen 'verschuiven' naar het openbaar vervoer.

Geen populaire maatregel

Volgens ChristenUnie-Kamerlid Grinwis is het hard nodig om de geplande bezuinigingen voor het ov van 224 miljoen per jaar in de komende twee jaar terug te draaien. Er dreigen volgens Grinwis veel buslijnen te verdwijnen. "Met name in plattelandsgebieden waar mensen soms afhankelijk zijn van één lijn."

Het verhogen van de prijzen aan de pomp is voor veel politieke partijen geen populaire maatregel en leverde binnen sommige partijen discussie op. CDA en 50Plus besloten uiteindelijk toch het ChristenUnie-plan te steunen.

Volgens Grinwis zijn de verhogingen voor automobilisten niet leuk, maar ook geen ramp. "Je gaat er niet dood van. Het openbaar vervoer wordt al jaren een beetje veronachtzaamd." Zo kunnen volgens Grinwis cruciale verbindingen behouden blijven en de prijzen van kaartjes enigszins binnen de perken blijven. "Wij moeten nu kiezen in schaarste, het kabinet doet het niet, wij maken deze keuze."

Of de prijzen van de brandstoffen aan de pomp daadwerkelijk stijgen door het aanpassen van de accijnzen hangt uiteindelijk ook af van de olieprijzen. Die kunnen nog dalen of stijgen waardoor automobilisten toch weer een ander bedrag voor hun getankte liters moeten afrekenen.

Reizigers ov blij

Reizigersorganisatie Rover is erg blij met het besluit. Directeur Freek Bos benadrukt dat het ov voor veel mensen onmisbaar is: "Het brengt ons naar werk, studie, zorg en familie. Juist nu er veel nieuwe woningen gebouwd moeten worden en de druk op de mobiliteit toeneemt, is goed ov essentieel. Dankzij dit besluit blijven buslijnen en bushaltes behouden."

Bij de NS en het regiovervoer zouden de bezuinigingen al over een paar weken gevolgen hebben, als de nieuwe dienstregelingen ingaan. Bos wijst er wel op dat het om tijdelijke financiering gaat, voor de komende twee jaar. "Wat we echt nodig hebben is toekomstbestendig openbaar vervoer, voor álle Nederlanders."

Spaarders en beleggers

De Kamer zette verder een streep door de verhoging van de belasting voor spaarders en beleggers in box 3. Het demissionaire kabinet wilde het rendement op vermogen per 1 januari zwaarder belasten, om het gat te dichten dat was ontstaan door eerdere problemen bij het heffen van belasting op vermogen. Veel beleggers moeten voor miljarden worden gecompenseerd.

Een meerderheid stemde in met een plan van de ChristenUnie om de belasting voor spaarders en beleggers gelijk te houden. De Kamer vindt dat beleggers te veel huurwoningen verkopen, waardoor huurders met een kleine beurs nog minder kans hebben op de woningmarkt. Juist vandaag werd bekend dat particuliere beleggers steeds meer woningen verkopen.

Het besluit gaat ten koste van huiseigenaren die hun hypotheek (bijna) hebben afgelost. Volgens het ministerie van Financiën waren dat in 2022 960.000 huishoudens. Hun belastingkorting op het eigenwoningforfait, de zogenoemde wet-Hillen, zou langzaam worden afgebouwd. Dat afbouwen wordt nu versneld, in plaats van in 2048 raken deze woningbezitters de korting al in 2042 kwijt.

Privéjets zwaarder belast

De Tweede Kamer stemde ook in met het voorstel van GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren om vliegen in een privéjet extra te belasten. Wie in een toestel stapt met minder dan twintig stoelen gaat vanaf 2030 een toeslag betalen die kan oplopen tot 2100 euro per ticket. Voor vluchten binnen Europa moet 420 euro extra worden betaald.

Achterliggende gedachte is dat privéjets verhoudingsgewijs een hoge uitstoot hebben, ook doordat het vaak om korte vluchten gaat. Kamerlid Stultiens van GroenLinks-PvdA denkt dat de maatregel de schatkist jaarlijks 58 miljoen euro kan opleveren. "Of deze mensen gaan meer betalen, of ze gaan er minder gebruik van maken", zegt hij.

Vier op de tien Nederlanders hebben een te hoge verwachting van zichzelf bij het herkennen van online oplichting. Ze denken nep en echt beter te kunnen onderscheiden dan in werkelijkheid zo is. Dat blijkt uit onderzoek in opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid.

Verder blijkt uit het onderzoek dat mensen onder de 34 jaar gevoeliger zijn voor online oplichting dan mensen die ouder zijn. Terwijl mensen jonger dan 34 jaar wel het vaakst denken online misleiding goed te kunnen herkennen.

De achttienhonderd deelnemers kregen voor het onderzoek een e-mail, sms, WhatsApp-bericht, website en een videobericht voorgelegd. De ene helft kreeg de echte variant te zien, bij de andere helft waren er signalen van misleiding toegevoegd. Een van de voorbeelden was een korte video van illusionist Victor Mids, met daarbij een deepfake-variant waaraan met behulp van AI een namaak-boodschap was toegevoegd.

De illusionist vond het verbijsterend dat de mensen daarin trapten, hoewel hij beroepshalve weet dat mensen gemakkelijk te misleiden zijn. "Je brein maakt ergens in je besluitvorming een verkeerde aanname, en voor je het weet heb je bijvoorbeeld geklikt op een foutieve link."

Zelfoverschatting

Het ministerie en de onderzoekers willen de voorbeelden die ze in het onderzoek gebruikten niet naar buiten brengen, om online oplichters niet op ideeën te brengen. Die worden steeds slimmer en geraffineerder, stellen ze.

Bij de beoordeling tussen nep en echt letten de onderzochte personen vooral op taalgebruik, de afzender en onlogische verzoeken. Een groot gedeelte van de Nederlanders verwacht dat online oplichting alleen maar vaker zal voorkomen en dat die steeds moeilijker te herkennen zal zijn.

Met het onderzoek 'Laat je niet Interneppen' wil de overheid burgers waarschuwen. "Doordat het verschil tussen echt en nét echt zo klein is, en veel mensen zichzelf overschatten, lopen we meer risico dan we vaak denken. En juist daarom kan het iedereen overkomen", zegt demissionair minister van Justitie en Veiligheid Van Oosten.

Tips

Yoanne Spoormans, cybercrime-specialist bij de politie, heeft wel wat tips om de steeds geraffineerdere aanpak van online oplichters door te prikken.

"Ze proberen je te overtuigen snel te handelen, bijvoorbeeld om een noodsituatie af te wenden, of omdat een product bijna uitverkocht is. Door deze tijdsdruk kun je niet meer kritisch nadenken", legt zij uit. "Dus moet er per se snel gehandeld worden? Wees dan alert en doe een stap terug. Bouw tijd in om de feiten en de afzender te controleren."

Ook kan het helpen of iemand die je vertrouwt er even naar te laten kijken of om advies te vragen. Spoormans: "Klopt het niet of twijfel je? Klik dan weg."

Als de Tweede Kamer niet instemt met zijn aanpassing van de asielwetten "hebben we een groot probleem". Dat zegt demissionair minister van Asiel en Migratie David van Weel (VVD) tegen Nieuwsuur. "Dan ben ik niet erg hoopvol dat een volgend kabinet wel wat aan migratie gaat doen."

De VVD en de BBB hebben haast met het doorvoeren van de asielwetten van voormalig asielminister Marjolein Faber van de PVV. De twee overgebleven partijen van het kabinet-Schoof willen de belofte van een streng asielbeleid inlossen. Van Weel vertrouwt erop dat dit nog voor de kerst gaat lukken. "Wij hebben geluisterd en daarmee denk ik dat het wetsvoorstel voldoende steun zou moeten krijgen."

Maar uit gesprekken die Nieuwsuur voerde met verschillende partijen, blijkt dat die meerderheid allerminst zeker is. D66 heeft bezwaar omdat de wet onuitvoerbaar zou zijn en ook het CDA heeft nog veel vragen, zeggen woordvoerders van die partijen.

En ook de PVV, de grootste aanjager van een streng asielbeleid, twijfelt. Die partij is juist bang dat met de aanpassing van Van Weel hun wet "om zeep wordt geholpen", aldus PVV-Kamerlid Marina Vondeling onlangs tijdens een debat.

Illegaliteit strafbaar

De discussie draait om twee asielwetten waar de Tweede Kamer afgelopen zomer al over heeft gestemd. Vlak voor die stemming kwam de PVV met een aanscherping waardoor illegaliteit strafbaar zou worden. Dit zorgde voor veel onrust in de Kamer, want deze aanpassing betekende ook dat het bieden van hulp aan personen zonder verblijfspapieren strafbaar zou worden.

Voor het CDA, NSC en SGP - partijen die aanvankelijk vóór de wet wilden stemmen - was dit onacceptabel. Het CDA trok de steun in, NSC en SGP wilden dat de Raad van State (RvS) zich zou uitspreken over de vraag of het metaforische "kopje soep" aan een ongedocumenteerde verboden zou worden.

De RvS antwoordde dat dit inderdaad kon worden gezien als een vorm van medeplichtigheid, waarop Van Weel besloot de wet aan te passen en die strafbaarstelling van hulp er weer uit te halen. Het wetsvoorstel is al in behandeling bij de Eerste Kamer, maar over deze aanpassing van Van Weel, een zogenoemde novelle, moet de Tweede Kamer wel nog stemmen.

Meerderheid onzeker

D66 is nog altijd niet te spreken over het amendement dat de PVV er afgelopen zomer "op het laatste moment in fietste", aldus D66-Kamerlid Jan Paternotte. CDA'er Bart van den Brink zegt dat de wet "zeker is verbeterd" door de aanpassing van Van Weel omtrent hulp aan ongedocumenteerden, "maar dat betekent niet dat alle vragen zijn beantwoord. En dus wachten we op de antwoorden".

Zonder de steun van CDA en PVV kan Van Weel niet op een meerderheid rekenen. De VVD'er toont weinig begrip voor de twijfel in de Kamer. "Partijen zeggen dat ze wat willen doen aan migratie, maar als er dan een wet voorligt, zouden ze toch weer tegenstemmen. En dan ook nog met een novelle waardoor de maatregelen in de wet worden verzacht."

260 vragen

Als de Tweede Kamer wel voor stemt, kan ook de Eerste Kamer nog roet in het eten gooien. Ook daar zijn partijen die Van Weel nodig heeft terughoudend. "Er zitten best wat aspecten aan deze wet waar we goed naar moeten kijken", zegt CDA-senator Madeleine van Toorenburg. "Ik denk dat het belangrijker is dat er heel secuur naar gekeken wordt, dan dat het snel gaat", voegt D66-senator Paul van Meenen toe.

De Tweede Kamer heeft deze week nog 260 vragen ingediend aan Van Weel. Als die zijn beantwoord, hoopt de Kamer volgende week met de minister in debat te kunnen.

Politiek duider Arjan Noorlander:

"D66 gaat dit sowieso niet steunen. Voor de PVV is het lastig om vóór te stemmen, want daarmee zouden ze de VVD en BBB, de twee partijen waarbij ze boos zijn weggelopen, aan een politiek succes helpen. Dat vindt Wilders niet aantrekkelijk. Het CDA vindt dit op zich een aantrekkelijk plan, maar die partij zit aan de onderhandelingstafel met D66. het kan dus nog alle kanten op.

Tegelijkertijd weten de formerende partijen: als dit strenge asielbeleid wordt aangenomen, hoeven we daar niet meer over te onderhandelen in de formatie. Dat kan gesprekken met potentiële coalitiepartners makkelijker maken."

Gevangenen die een straf moeten uitzitten van minder dan een jaar worden nu twee weken voor het einde van hun straf vrijgelaten en dat blijft voorlopig zo. Het kabinet zei eerder zo snel mogelijk van deze noodmaatregel af te willen, maar ambtenaren gaan ervan uit dat het eerder vrijlaten in elk geval ook volgend jaar zomer nog zal doorgaan.

Dat blijkt uit een intern document van het ministerie van Justitie en Veiligheid dat in handen is van de NOS. Er zijn te weinig plekken in de gevangenissen en wat het meest knelt: er zijn te weinig cipiers om gevangenen in de gaten te houden. Niet alle gestraften kunnen daardoor hun volledige straf uitzitten.

Daarom heeft het kabinet noodmaatregelen genomen om de druk op de gevangenissen wat te verlichten. Gevangenen worden, als ze aan voorwaarden voldoen, twee weken eerder vrijgelaten. Daardoor ontstaan meer vrije plekken. Zwaargestraften en zedendelinquenten zijn uitgesloten van de regeling.

Zelfmelders op wachtlijst

Ook worden sommige veroordeelden, die niet als heel gevaarlijk worden ingeschat, niet opgeroepen om hun straf uit te zitten. Deze zogeheten 'zelfmelders' moeten zich alsnog bij een gevangenis melden als de wachtlijst is weggewerkt en zij hun straf kunnen uitzitten. Op die wachtlijst staan inmiddels 3.281 personen.

Verantwoordelijk staatssecretaris Arno Rutte (VVD) zei eerder dat hij ervan baalt dat gedetineerden eerder vrijgelaten worden. "Ik doe er alles aan om dat in te trekken", zei hij twee maanden geleden. Maar uit interne stukken blijkt dat zijn ambtenaren niet geloven dat dat snel kan.

De ambtenaren rekenen voor dat als de noodmaatregelen zo doorgaan de bezetting van de gevangenissen in de zomer van 2026 toch nog licht is gestegen. Als het vervroegd vrijlaten wordt ingetrokken, worden de problemen alleen maar nog groter.

'Holt rechtsstaat uit'

"Onder dit kabinet wordt het cellentekort alleen maar erger", reageert D66-Kamerlid Sneller op de stukken. Hij wil dat de staatssecretaris daar een eerlijk beeld over schetst. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Abdi wijst erop dat dit probleem al langer bekend is, maar er nog steeds niet genoeg wordt geïnvesteerd in meer cellen en cipiers om het op te lossen. "Als straffen niet meer worden uitgevoerd, holt dat de rechtsstaat uit."

"De maatregelen die we al langere tijd moeten nemen, zijn en blijven zuur", zegt staatssecretaris Rutte er zelf over als hem het verhaal uit het document wordt voorgelegd. Gezien de situatie kunnen we "voorlopig nog niet af van dit lelijke paardenmiddel", zegt de VVD'er.

Rutte was vandaag ook in debat met de Kamer over het gevangeniswezen. De VVD'er beloofde daar nog eens dat hij snel met een 'menukaart' komt waarin beschreven staat waar we "op afstevenen" als er geen geld bijkomt.

In die menukaart komen verschillende oplossingen te staan en wat ze kosten, zoals het heropenen van de gevangenis in Almere. Daar heeft de bewindspersoon nu niet genoeg geld voor, erkende hij. Ook gaf hij toe dat de problemen alleen maar erger worden als er geen geld bij komt, omdat de komende jaren gevangenissen onderhouden moeten worden en daarom niet gebruikt kunnen worden.

Illegaliteit strafbaar?

De politieke discussie over het al dan niet strafbaar stellen van illegaliteit laaide de afgelopen maanden weer op. Grote vraag is vooral: wordt hulp bieden aan illegalen ook strafbaar?

Volgende week debatteert de Tweede Kamer over het onderwerp. Ondertussen onderhandelen D66 en CDA over de vorming van een nieuw kabinet. In hoeverre speelt het thema daar een rol? We vragen het politiek verslaggever Arjan Noorlander.

Eerwraakverdachte naar Syrië gevlucht

Morgen begint de inhoudelijke behandeling van de eerwraakzaak-Ryan. Het lichaam van de 18-jarige vrouw uit het Friese Joure werd in mei 2024 gevonden in een moeraspoel in Lelystad, bij de Oostvaardersplassen. Haar vader en twee broers gelden als verdachten.

De broers ontkennen betrokkenheid, en vader Khaled N. vluchtte naar Syrië. Wat betekent dat voor het proces en wat kan Nederland doen om hem terug te halen?

Vogelgriep laait op

Op drie bedrijven in Overijssel en Limburg is vogelgriep vastgesteld. In het Limburgse Tienray en Helden gaat het om bedrijven met 185.000 vleeskuikens en 85.000 leghennen. In het Overijsselse Bornerbroek om 18.000 vleeskuikens. Eerder deze week was het ook al raak in de Alblasserwaard en de Gelderse Vallei.

Het was lange tijd relatief stil als het gaat om vogelgriep. Zijn we nu weer terug bij af? En hoe staat het anno 2025 met het beloofde vaccin?

De Tweede Kamer wil af van de bevoegdheid van de minister van Justitie om tegen het Openbaar Ministerie te kunnen zeggen of iemand wel of juist niet vervolgd moet worden. Een meerderheid heeft voor een initiatiefvoorstel van D66-Kamerlid Sneller gestemd om deze bepaling uit de wet te halen.

Kamerlid Sneller wil de aanwijzingsbevoegdheid schrappen omdat hij vreest voor "onze democratische rechtsstaat". Er is al tientallen jaren geen gebruik meer van gemaakt, maar dat is volgens hem geen garantie.

"We moeten zorgen dat onze wetgeving bestand is tegen iemand die aan de macht komt en kwaad wil." Hij vreest dat zo iemand het OM opdraagt om bijvoorbeeld een tegenstander te vervolgen.

'Niet meer vanzelfsprekend'

In het Kamerdebat over zijn initiatiefwet verwees Sneller vorige week naar een aantal Europese landen en de Verenigde Staten: "We zijn er bijna blind van overtuigd dat onze democratische rechtsstaat welhaast altijd zal blijven voortbestaan. Dat vertrouwen moeten we koesteren. Maar als we om ons heen kijken, dan weten wij dat dat allang niet meer zo vanzelfsprekend is."

Demissionair minister Van Oosten zei in datzelfde debat dat hij het niet eens is met het voorstel. Hij vindt dat "waar macht is", zoals bij het OM, "er ook tegenmacht" moet zijn. Volgens hem verdwijnt met de aanwijzingsbevoegdheid ook "het systeem van checks and balances" dat Nederland heeft opgebouwd. Hij zou dan ook niet meer de mogelijkheid hebben "om in het uiterste geval bij te sturen waar het OM een verkeerde afslag neemt".

Nu de wet door de Tweede Kamer is aangenomen, wordt hij doorgestuurd naar de Eerste Kamer.

Defensie gaat investeringen voor de bestrijding van drones twee jaar naar voren halen. Het gaat om bedragen tussen de 1 en 2,5 miljard euro. Dat schrijft demissionair staatssecretaris Tuinman aan de Tweede Kamer.

Defensie wil met de versnelde investeringen inspelen op incidenten zoals dit weekend bij Eindhoven en Volkel en op incidenten in andere NAVO-landen. Ook de steeds grotere rol van drones op het slagveld speelt een rol bij het besluit.

Het naar voren halen van de investeringen is nodig om "op korte termijn het eigen grondgebied en kritieke locaties versterkt te beveiligen tegen deze actuele dreiging", staat in de brief.

Dit weekend zette defensie voor het eerst elektronische wapens en vuurwapens in bij de luchtbasis Volkel en rond Eindhoven airport. Onduidelijk is wat voor drone(s) het waren en wie er mogelijk achter zit. Er zijn overigens geen drones teruggevonden.

Staatssecretaris Tuinman zei zondag in het televisieprogramma WNL Op Zondag dat het onder meer kleine drones waren "die gewoon in de MediaMarkt te koop zijn". Later zei minister Brekelmans tegen de NOS dat het waarschijnlijk "verschillende typen drones" waren, maar dat nader onderzoek nodig is.

'Zeer zorgelijk'

Tuinman noemt in zijn brief de recente incidenten met Russische drones in Polen en Roemenië, en de detectie van kleine en goedkope drones boven essentiële infrastructuur van NAVO-bondgenoten. Daardoor lag onder meer het vliegverkeer rond Brussel stil. Tuinman spreekt van "zeer zorgelijke ontwikkelingen".

Een van de anti-dronemaatregelen betreft de inzet van Skyranger30 antidronekanonsystemen, waartoe begin dit jaar al besloten was. Met deze mobiele systemen kunnen onder meer vanaf rupsvoertuigen drones uit de lucht worden geschoten en kan de communicatie tussen de drone en zijn bestuurder worden verstoord. Maar deze systemen zijn er waarschijnlijk pas in 2028.

Vooruitlopend op de aanschaf van Skyranger 30 wil defensie nu investeren in aanvullende mobiele combat C-UAS systemen, om drones te detecteren, identificeren en neutraliseren.

Ook wil defensie extra geld steken in het beter beschermen van marineschepen, want ook daar neemt de dreiging van drones toe, schrijft Tuinman.

In een gezamenlijke brief schrijven Tuinman en Brekelmans dat Nederland niet alleen staat in het versterken van de capaciteiten. Er wordt actief gezocht naar internationale samenwerking met omringende landen en binnen de NAVO en de EU. Dat moet onder meer leiden tot de uitwisseling van kennis en ervaring en een nauwere samenwerking in de bestrijding van drones.

De Raad van State is kritisch op het voorstel van demissionair minister van Landbouw Wiersma (BBB) om een streep te halen door de afroming van kippen- en varkensrechten. De maatregel om een deel van de dierrechten in te nemen als een bedrijf stopt, had geleid tot felle kritiek uit de sector. Nu wil Wiersma de maatregel terugdraaien.

Maar als Wiersma dat doet, kan de sector verder in de problemen komen, zegt de Raad van State in een advies. Nederland mag dit jaar van de EU nog extra mest uitrijden, in ruil voor een mest- en productieplafond. Het kabinet heeft beloofd zich daar aan te houden, maar dat plafond dreigt nu overschreden te worden.

Zelf niet enthousiast

Wiersma nam de maatregel vorig jaar om de problemen met het mestoverschot aan te pakken. Hoewel ze er zelf niet enthousiast over was, verdedigde ze de maatregel destijds als een manier om een algemene korting op de dierrechten bij alle boeren te voorkomen. Dierrechten gaan over de aantallen dieren die een boer mag houden.

Door alleen de rechten af te romen bij boeren die stopten, zou er voor boeren die doorgaan met hun bedrijf ruimte vrij komen. Maar belangenbehartigers van boeren met pluimvee en varkensboeren waren fel tegen de maatregel. Zij wezen erop dat hun sectoren al veel meer waren gekrompen dan de melkveesector en ook al meer mest verwerkten.

Stoppersregeling

Aan het eind van de zomer kondigde Wiersma aan de afroming voor deze sectoren per 1 december te beëindigen. Ze denkt dat dat kan, omdat ze verwacht dat veel varkens- en pluimveehouderijen gebruik gaan maken van een regeling om te stoppen.

De Raad van State adviseert nu om te wachten met het beëindigen van de maatregel tot vaststaat of het mestplafond, dat geldt voor alle sectoren samen, is overschreden of niet. Ook zegt de Raad van State dat door de maatregel al na elf maanden af te schaffen, nog niet duidelijk is of die effect heeft gehad. Daarbij stelt de Raad dat zo'n koersverandering schadelijk kan zijn voor het ondernemingsklimaat.

Het ministerie gaat het advies bestuderen en komt dan met een reactie.

Bijna gratis kinderopvang, zonder angst voor terugvorderingen zoals in de Toeslagenaffaire. Het is een voorstel van demissionair staatssecretaris Jurgen Nobel (Participatie, VVD) dat geldt voor iedere ouder die werkt of studeert. "Nederland is kampioen in deeltijdwerken, we moeten ervoor zorgen dat mensen fulltime gaan werken."

Maar er bestaan veel zorgen over de effecten van het voorstel. Zo zouden de rijkste ouders het meest profiteren. Ook is de vraag naar kinderopvang nu al groter dan het aanbod en kampt de sector met personeelstekorten. Bovendien zeggen critici dat het nog helemaal niet is gezegd dat ouders ook meer zullen gaan werken als de kinderopvang gratis is.

Eenvoudiger systeem

Nobel zegt in Nieuwsuur dat hij denkt dat goedkopere opvang wel degelijk iets aan de arbeidsparticipatie zal veranderen. Juist vanwege een eenvoudiger stelsel, zodat ouders geen risico's meer lopen op verkeerde toeslagen en enorme naheffingen. "Mensen durven de de stap naar werk niet te zetten, vanwege die angst voor terugvorderingen."

Het effect van het plan is volgens de demissionaire staatssecretaris nu nog moeilijk te meten. Maar hij gelooft in de cultuuromslag die zijn voorstellen teweeg zullen brengen. "Een eenvoudiger systeem zonder zorgen. En als mensen meer gaan werken, ze er ook iets aan overhouden."

In vier reportages brachten we de belangrijkste kritiekpunten in beeld. Bekijk hier daarvan een kort overzicht:

Het vorige kabinet wilde de kinderopvang voor alle werkenden ook nagenoeg gratis maken, maar stelde die plannen uit. Toen was de reden dat de sector niet genoeg personeel kon vinden, en dat geldt nog steeds. "Juist vanwege die personeelstekorten gaat de bijna gratis kinderopvang nu eerst gelden voor werkende ouders", zegt Nobel. "Dat is al een hele uitdaging. Daarna kan een nieuw kabinet verdere stappen zetten."

Het plan gaat de overheid ruim 3 miljard euro extra kosten, de jaarlijkse kosten stijgen dan naar 9 miljard euro. Terwijl de laagste inkomens nu al 96 procent van de kosten voor kinderopvang vergoed krijgen, ontvangen de hoge inkomens straks dezelfde vergoeding. Zij gaan er daarom veel meer op vooruit. Voor de laagste inkomens verandert er niks.

"Ouders die iets meer verdienen gaan er verhoudingsgewijs inderdaad op vooruit. Maar ook andere ouders gaan erop vooruit. Ze krijgen niet meer te maken met terugvorderingen", zegt Nobel.

Rompslomp

Voor kinderopvangorganisaties gaan in het nieuwe systeem nieuwe regels gelden. Zo wil het kabinet de branche aanmerken als Dienst van Algemeen Economisch belang (DEAB). Dat betekent winstplafonds en strenge eisen aan commerciële partijen in ruil voor subsidie.

De Brancheorganisatie Kinderopvang ziet daar vooral allerlei nadelige effecten van. Zoals veel te veel regels en rompslomp voor de markt. "Dat draagt niet bij aan een goede kind-ontwikkeling", zegt voorzitter van de Raad van Bestuur Martin van Ruit. "Dat leidt af van waar we elke dag met alle medewerkers voor bezig zijn."

Hij vreest zelfs dat er gebieden zullen zijn waar geen kinderopvang meer beschikbaar is. "Doordat er veel meer vraag komt van ouders met hogere inkomens die ook veel meer kinderopvang afnemen. Dan hebben kinderen met wat minder bedeelde ouders geen toegang meer tot opvang."

Maar Nobel zegt dat hij ervoor wil zorgen dat het geld terechtkomt waar het voor is bedoeld. "Belastinggeld moet echt terechtkomen in de sector, want 96 procent is straks overheidsgeld."

De sector mag zich overigens nog uitspreken over de nieuwe wet in een zogenaamde internetconsultatie. Nobel: "We gaan serieus kijken naar alle voorstellen."

"Er is zeker vooruitgang geboekt", verzekerde D66-leider Jetten vrijdagmiddag na afloop van een dag gesprekken in de werkkamer van formateur Buma in de Tweede Kamer. "De urgentie staat goed bij ons op het netvlies", zegt CDA-leider Bontenbal. En informateur Buma zegt ook die "urgentie" te voelen.

De eerste echte week van de kabinetsformatie zit erop en de boodschap van het informatieteam is duidelijk: er is hard "aan de inhoud" gewerkt om een "gezamenlijke positieve agenda" te maken, zoals verkenner Koolmees aan D66 en het CDA geadviseerd heeft. "We gaan richting geven, een stip op de horizon", zegt Jetten. "Anders blijf je maar hangen in wie met wie wil regeren."

Thema's

Deze week spraken Jetten, Bontenbal en Buma tientallen uren met zo'n dertig experts van ministeries, planbureaus en maatschappelijke organisaties; mensen die weten wat er speelt. Elke dag stond een groot thema centraal: migratie, wonen, landbouw en stikstof, defensie en economie/klimaat.

Het zijn de grote thema's waar de Haagse politiek snel oplossingen voor moet vinden, maar ook onderwerpen waar - ook door uitgenodigde experts - de afgelopen jaren al heel veel rapporten en adviezen over geschreven zijn.

Arrogant

Toch vinden informateur Buma en de twee partijleiders het zinvol om hun adviezen opnieuw te horen. "Het zou arrogant zijn om als politicus te zeggen dat je alles al weet", verklaarde CDA-leider Bontenbal deze opzet.

Na afloop van de gesprekken lichtten sommige experts hun boodschap toe: zo pleitte de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 voor het behoud van de Spreidingswet, vroeg Bouwend Nederland om kortere procedures en pleitten stikstofdeskundigen voor meer geld, tempo en helderheid om het probleem aan te pakken. De NAVO-stafchef wees op het belang van extra defensie-investeringen richting 3,5 procent van het bbp, een lijn waar D66 en CDA al voor openstaan.

Bontenbal en Jetten hebben niet alleen geluisterd, maar werken intussen aan een basisdocument dat over twee weken af moet zijn. Jetten wil een stuk maken waarin "knopen worden doorgehakt" over oplossingen voor grote problemen.

Jetten en Bontenbal gaan volgende week al met andere partijen praten, hoewel het stuk nog niet af is. Het zijn ook geen onderhandelingen, maar alleen gesprekken, met wie is nog niet bekendgemaakt. Buma, die er zelf niet bij zal zijn, spreekt van een goed plan. "Om echt af te tasten: hoe sta je erin en hoe denk je samen te kunnen werken."

De kans bestaat dat het basisdocument, die gezamenlijke positieve agenda, gezien wordt als een 'herenakkoord' van Jetten en Bontenbal. Voor andere partijen, bijvoorbeeld VVD, GroenLinks-PvdA of JA21, zou het dan lastig zijn om nog aan te haken. Tekenen bij een kruisje willen ze niet.

Jetten erkent dat er na 9 december weer opnieuw onderhandeld zal worden. Maar hij hoopt ook dat ze zo'n "verrassende agenda" neerleggen met duidelijke keuzes "dat de rest hier enthousiast van wordt".

Zover is het voorlopig nog niet. Maandag praten ze over de begroting en hoe de mogelijke voorstellen betaald zullen worden. Dinsdag staan weer experts op de agenda en daarna wordt er verder geschreven. Maar wanneer er een nieuw kabinet zit, daar durft nog niemand een voorspelling over te geven.

De energietransitie verloopt met horten en stoten en dat merken zowel burgers als bedrijven. Fluctuerende energieprijzen zorgen voor onzekerheid bij bedrijven, als ze überhaupt al een aansluiting kunnen krijgen. Hogere energierekeningen maken met name huishoudens met lagere inkomens kwetsbaar.

De Nederlandse economie, die decennia gestoeld was op de toevoer van even goedkoop als betrouwbaar gas, moet nu in sneltreinvaart over op elektriciteit. En het gaat hard. Inmiddels komt de helft van de Nederlandse elektriciteitsproductie uit duurzame bronnen, met name dankzij wind- en zonne-energie.

Maar nu de verduurzaming van de zware industrie langzamer verloopt dan verwacht, blijft de vraag naar duurzame energie achter. Waar windparken een aantal jaar zonder subsidie konden worden gebouwd, zorgen naast de tegenvallende vraag ook inflatie en stijgende productieprijzen ervoor dat dit jaar geen enkel bedrijf geïnteresseerd was in de bouw van nog een windpark op de Noordzee.

Omdat zon en wind het ritme van de energieprijzen bepalen, zorgt dat voor grotere pieken en dalen - en daarmee onzekerheid bij bedrijven en burgers. Huishoudens willen wel verduurzamen, maar weten niet waar ze verstandig aan doen en vrezen hoge prijzen.

Stabiel overheidsbeleid

Deze onzekerheid het hoofd bieden, vraagt om stabiel overheidsbeleid. En daar schortte het aan onder het nu demissionaire kabinet, zegt Kees Vendrik van het Nationaal Klimaat Plaform. Vendrik schoof vandaag aan bij de formatiegesprekken tussen D66 en CDA. "De energietransitie betekent ook het verduurzamen van huizen, het opknappen van buurten. Geef mensen perspectief en doe dat ook snel. Laat zien dat zij het verdienen om profijt hebben van die hele grote verbouwing."

Oud-ASML topman Peter Wennink, die door demissionair minister Vincent Karremans (Economische Zaken) werd aangesteld als onafhankelijk adviseur voor de versterking van het investeringsklimaat, deelt vandaag aan de formatietafel de zorgen van het bedrijfsleven. "Gevestigde bedrijven in Nederland missen de ondersteuning om te kunnen ondernemen. En als ze dat in een ander land wel kunnen, niet eens zo ver weg, dan is het logisch dat ze zeggen dat het dan daar maar moet."

Voorzichtig optimisme

Uit een analyse van de verkiezingsprogramma's blijkt dat zowel D66 en CDA het belang van verduurzaming onderschrijven. Beide partijen steunen de klimaatdoelen en vinden het belangrijk om Nederland in de toekomst energie-onafhankelijk te maken. Dat geldt ook voor beoogd coalitiepartner VVD, die vanuit economisch perspectief ook bereid is om "fors te investeren" in wind op zee.

Reden voor voorzichtig optimisme, vindt Vendrik. "Ik hoop op een gretig kabinet", zegt hij. "Een goed teken is dat veel lijsttrekkers hebben aangegeven hier werk van te willen maken. Daar zitten Rob Jetten en Henri Bontenbal bij. De partijen die om tafel zitten, zien de urgentie."

Toch zal een komend kabinet snel met oplossingen moeten komen. Helemaal gezien de forse uitgaven die we doen aan zorg, sociale zekerheid, onderwijs en defensie. Wennink: "Het gaat om wat moeten we doen vanuit onze economische kracht. Er zijn een heleboel creatieve en goede ideeën om die economie verder te helpen en ook over tien, twintig jaar de economische welvaart te hebben waarmee we de samenleving in stand kunnen houden. Dat betekent wel dat we nu keuzes moeten maken."

Wind op zee, of toch kernenergie?

Het demissionaire kabinet wil vier nieuwe kerncentrales bouwen. Wat D66 betreft trekt de overheid geen extra middelen uit voor nog meer kerncentrales. De partij vindt daarin GroenLinks-PvdA aan haar zijde. Het CDA ziet naast de vier geplande centrales ruimte voor kleinere kerncentrales. Datzelfde geldt voor de VVD.

Om een kabinet 'over rechts' te vormen lijkt JA21 onmisbaar. De partij van lijsttrekker Joost Eerdmans houdt er een heel andere filosofie op na: geen subsidies voor windparken of zonnepanelen, maar in plaats daarvan in de komende vijfentwintig jaar tenminste 20 gigawatt aan kerncentrales bouwen. Ook wil de partij de gaswinning in Groningen hervatten.

Daarmee lijkt het erop dat D66-leider Rob Jetten en CDA-voorman Henri Bontenbal elkaar bij het opstellen van de 'positieve agenda' op het gebied van klimaat en energie zullen kunnen vinden, maar dat ze er een behoorlijke kluif aan zullen hebben om meerderheden te vinden voor hun beleid.

Broers en zussen van slachtoffers die zijn overleden of ernstig gewond zijn geraakt door toedoen van een ander, moeten recht krijgen op een financiële compensatie. Dat staat in een wetsvoorstel van het kabinet.

Deze vergoeding voor affectieschade dient als compensatie voor het emotionele leed dat de dierbaren van een slachtoffer ondergaan. De dader moet betalen (12.500 tot 20.000 euro).

Eerder konden partners, ouders en kinderen van slachtoffers al aanspraak maken op deze vergoeding, maar volgens het wetsvoorstel van het kabinet komen daar nu ook broers en zussen van het slachtoffer bij.

"Pijnlijk en onrechtvaardig"

De vraag naar uitbreiding van de vergoeding speelde al langer, zegt Arno Rutte, staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. "We hebben eerder kunnen zien dat de onmogelijkheid van deze vergoeding voor broers en zussen als zeer pijnlijk kan worden ervaren", zegt Rutte. "Met dit wetsvoorstel wordt de positie van broers en zussen als nabestaanden versterkt. Dat is een grote wens van zowel de Tweede Kamer als het kabinet."

In het wetsvoorstel staat verder dat mensen in het Caribisch deel van Nederland ook recht krijgen op vergoeding voor affectieschade. Daarnaast worden de bedragen van de schadevergoeding verhoogd.

Goedkeuring

Voordat de nieuwe wet in werking kan treden, gaat die eerst nog voor advies langs de Raad van State. Ook komt er een consultatieronde. Vanaf maandag kan iedereen reageren op het voorstel. En vervolgens moeten de Tweede Kamer en de Eerste Kamer er nog mee instemmen.

Identiteit verdachte moord op Lisa

Ruim drie maanden na de moord op de 17-jarige Lisa uit Abcoude is de identiteit van de verdachte nog steeds niet bekend. Het Parool schrijft dat het gaat om een Nigeriaanse man die zichzelf 'Chris Jude' noemt. Ondanks vele politieverhoren zijn er nog veel onduidelijkheden. Zoals: hoe oud is hij, welke trauma's heeft hij en waarom doodde hij Lisa? Parool-journalist Paul Vugts schuift aan om over de zaak te praten.

D66 en CDA praten over klimaat

In de formatie gaat het vandaag over klimaatbeleid. Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) praten bijvoorbeeld over de energietransitie, zoals de verduurzaming van huizen, en zonne- en windenergie versus kernenergie. Net als op andere onderhandelingsdagen schuiven ook experts aan. Vandaag komt onder andere voormalig ASML-topman Peter Wennink, die werkt aan een advies aan het kabinet over het investeringsklimaat.

Staatssecretaris over kinderopvang

In de vijfde en laatste aflevering van onze serie over kinderopvang ontvangen we Jurgen Nobel, demissionair staatssecretaris van Participatie en Integratie. We vragen hem naar het voornemen om kinderopvang vanaf 2029 grotendeels gratis te maken. Afgelopen week behandelden we dit onderwerp uitgebreid. We keken naar andere landen die soortgelijk beleid hebben en waren te gast in Groningen, waar een proef wordt gedaan met gratis kinderopvang voor ouders die niet werken.

De NPO mag van het demissionaire kabinet meer reclame gaan uitzenden op radio en tv om zo de bezuiniging op de publieke omroep een beetje te compenseren. Commerciële reclame online blijft aan strenge regels gebonden.

De maximaal toegestane reclamezendtijd gaat van 8 naar 10 procent van de totale uitzendtijd. Volgens minister Moes van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (BBB) kan de publieke omroep hier 12 miljoen euro per jaar mee verdienen.

De "verzachtende" maatregel is het gevolg van een besluit van de Tweede Kamer om 50 miljoen euro extra op de NPO te bezuinigen. De Kamer gaf daarbij de mogelijkheid om de reclametijd wat op te rekken.

Weinig last van

Moes: "Dat heb ik onderzocht en ik doe nu dit voorstel. Maar de Tweede Kamer moet er nog over oordelen." Volgens Moes hebben de commerciële omroepen er weinig last van en ga je er als kijker ook niet veel van merken.

"Ik heb naar de balans gezocht", zegt hij. "Als kijker zal je wellicht wat andere soorten reclames gaan zien." In de reclameblokken komen namelijk minder maatschappelijke reclames voor bijvoorbeeld goede doelen en musea, daarvoor in de plaats komen commerciële reclames die meer geld opbrengen.

Zijn onze privé-gegevens nog wel veilig? Daarover is onrust ontstaan in de Tweede Kamer nu een Amerikaans IT-bedrijf op het punt staat eigenaar te worden van het cloud- en infrastructuurbedrijf waar DigiD gebruik van maakt. Het bedrijf levert de infrastructuur waar de gegevens van DigiD overheen gaan. Die digitale identiteit hebben we allemaal nodig om gegevens uit te wisselen met bijvoorbeeld de belastingdienst, maar ook met zorgverzekeraars, pensioenfondsen en studiefinanciering.

Het gaat over het van oorsprong Nederlandse cloud-bedrijf Solvinity, dat een cruciale rol speelt bij het gebruik van DigiD. Het bedrijf is ook betrokken bij Mijn Overheid, de digitale postbus van de Staat, en levert diensten aan het Centraal Justitieel Incassobureau, de overheidsorganisatie die verantwoordelijk is voor het innen van boetes.

Het grote Amerikaanse techbedrijf Kyndryl, een afsplitsing van IBM, heeft een bod uitgebracht op Solvinity en daarmee is de kans groot dat Solvinity in Amerikaanse handen komt.

Geopolitieke speelbal

De Tweede Kamer dringt er al langer op aan dat de overheid zich minder afhankelijk moet maken van Amerikaanse techreuzen als Google en Microsoft, omdat dit de overheid en overheidsinstanties kwetsbaar maakt. Het is de vraag of Nederland nog wel de baas is over de data die vastligt op Amerikaanse servers.

De vrees dat het misgaat is sinds het aantreden van de Amerikaanse president Trump aangewakkerd, zegt Kamerlid Barbara Kathmann van GroenLinks-PvdA, die hier als eerste Kamervragen over stelde. "Het is erg dat zo'n bedrijf in Amerikaanse handen valt, omdat we nou juist vinden dat we onafhankelijker moeten worden van Amerikaanse techbedrijven."

Volgens haar wordt de digitale dienstverlening steeds meer een geopolitieke speelbal. "Als de Nederlandse overheid iets doet wat Trump niet leuk vindt, kan hij met een druk op de knop even onze overheid uit zetten. Dat is dus echt wel een groot gevaar", waarschuwt ze.

Zij betwijfelt of de overname nog tegen te houden is, maar vindt wel dat alles in het werk moet worden gesteld om dat te proberen. "Als het kan moet het zeker gestopt worden."

Niet alleen linkse oppositie ongerust

Het is niet alleen de linkse oppositie die ongerust is over de gevolgen van de overname. Ook SGP-fractievoorzitter Chris Stoffer is niet gerust op de goede afloop. Net als Kathmann vindt hij dat het kabinet moet onderzoeken of de verkoop nog kan worden tegengehouden.

"Wat gebeurt er met die gegevens, waar gaat dat naartoe?", zegt Stoffer. "Kunnen we straks nog wel op een veilige manier je belastingformulier invullen? Hier zitten hele kwetsbare dingen in. Dat dit zo maar gebeurt vind ik zorgelijk."

Opmerkelijk is overigens dat Solvinity in mei van dit jaar met een aantal andere Nederlandse bedrijven uit de sector een zogenoemd 'position paper' publiceerde over de kwetsbaarheid van digitale zelfstandigheid en het cloudbeleid van de overheid. In dat advies staat letterlijk: "Het is niet langer ondenkbaar dat toegang tot clouddiensten bij de overheid en in kritieke sectoren ingezet wordt als geopolitiek drukmiddel." En een stukje verderop in het document: "We benadrukken de urgentie én de mogelijkheden om nu actie te ondernemen."

Solvinity is overigens van oorsprong een Nederlands bedrijf, maar intussen is het grotendeels in handen van een Brits bedrijf. De oorspronkelijke Nederlandse eigenaren hebben nog een minderheidsaandeel.

Amerikaanse overname is 'een verrassing'

Het is op dit moment onduidelijk of de overname nog gestopt kan worden. BBB-staatssecretaris Van Marum (Digitalisering) liet gisteren weten dat "in de markt bekend was" dat Solvinity zocht naar een overnamepartij. Dat een Amerikaans bedrijf de beoogde overnemende partij is, was "een verrassing".

Volgens Van Marum doen de ministeries van Binnenlandse en Economische Zaken en de landsadvocaat onderzoek naar "de operationele, juridische en contractuele consequenties" van de voorgenomen overname en bekijken ze of die volgens de regels verloopt. Maar de vraag of de overname nog kan worden tegengehouden, konden de ministeries gisteren niet beantwoorden.

In het Financieel Dagblad liet het bedrijf zelf weten zich bewust te zijn van "het sentiment in de markt", maar wilde het niet ingaan op mogelijke risico's. De Kamervragen die GroenLinks-PvdA en de SGP hebben gesteld, moeten nog door de staatssecretaris worden beantwoord.

De Eerste en Tweede Kamer komen vandaag bijeen in een Bijzondere Verenigde Vergadering. De Staten-Generaal staan stil bij 20 november 1945, de dag dat koningin Wilhelmina haar eerste troonrede na de Tweede Wereldoorlog uitsprak. Een troonrede die wordt gezien als een symbolische herstart van de democratie in Nederland na vijf jaar Duitse bezetting.

Ook koning Willem-Alexander en prinses Amalia zijn aanwezig. Tachtig jaar nadat zijn overgrootmoeder en haar betovergrootmoeder de woorden had uitgesproken: "Gevoelens van diepe bewogenheid mengen zich met die van vreugde en erkentelijkheid, nu ik na zes jaren van bittere scheiding weer in uw midden verschijn."

Wilhelmina was na de inval van de Duitsers in mei 1940 naar Engeland gevlucht en teruggekeerd naar Nederland tijdens de bevrijding van Brabant.

Te zien bij de NOS

Het programma NOS 80 jaar bevrijding: De eerste troonrede is te zien op NPO 1 van 10.15 tot 11.20 uur. De speciale zitting is ook via de stream op NOS.nl en in de app te volgen.

De troonrede stond in het teken van het herstel van het door oorlog zwaar getroffen Nederland. De koningin blikte terug op de oorlog, herdacht "de tienduizenden Joodse landgenoten die werden gemarteld en vermoord", én keek vooruit naar de wederopbouw en toekomst van het koninkrijk. Nederland moest zichzelf weer opbouwen vanuit de ruïnes van de oorlog, zo was de boodschap van de vorstin.

Kamervoorzitters

En die troonrede was heel belangrijk zegt Mei Li Vos, de huidige voorzitter van de Eerste Kamer. "Vijf jaar lang had Nederland geen democratie gehad. Vijf jaar lang konden we niet zelf besluiten hoe we wilden leven. We zijn een democratisch land. Dat is een deel van onze identiteit. Het was dus heel belangrijk dat in november 1945 de Eerste en Tweede Kamer weer bij elkaar konden komen."

Tachtig jaar na dat moment spreekt Mei Li Vos samen met de net verkozen Tweede Kamervoorzitter Thom van Campen de Staten-Generaal toe.

Kijk hier naar een fragment uit het Polygoonjournaal van 1945 van de eerste naoorlogse troonrede:

Wilhelmina hield haar eerste troonrede na de oorlog in november en niet zoals toen ook al gebruikelijk was op Prinsjesdag, de derde dinsdag van september. De reden is eenvoudig. Het lukte niet om zo kort na het einde van de oorlog alles weer op orde te krijgen.

Geen koets geen feestelijke kleding

De Eerste en Tweede Kamer waren niet compleet. Veertig Kamerzetels waren vacant. Enkele Kamerleden waren vermoord, andere gestopt met de politiek en de vertegenwoordigers van de NSB mochten niet terugkomen. Er werd een noodparlement ingesteld. De opengevallen zetels werden veelal opgevuld door mensen uit het verzet. Pas in het voorjaar van 1946 waren er weer verkiezingen en kreeg Nederland een nieuw parlement.

Niet alleen de maand was anders in 1945, ook de pracht en de praal van Prinsjesdag ontbrak. Geen Gouden Koets, geen feestelijk kleding. Koningin Wilhelmina vond dat niet gepast.

Met een hofauto kwam zij met haar dochter prinses Juliana en haar schoonzoon prins Bernhard aan bij de Ridderzaal. Ook de aanwezigen daar waren sober gekleed. Een krant schreef over "een stille vreugde in de residentie".

Vernieuwing

Wilhelmina spoorde het parlement aan "oude zekerheden en tradities in volle kracht te bewaren en anderzijds ruimte te laten voor een vernieuwing". Wederopbouw was niet slechts een terugkeer naar het vooroorlogse Nederland, er moest ook worden gekeken naar politieke hervormingen, vernieuwing in onderwijs en industrie en een nieuwe relatie met de koloniën.

"Te midden der verwoesting liggen hier de krachten voor herstel en vernieuwing en wij gorden ons tezamen aan om de verworvenheden te bewaren en de zwakheden te overwinnen", hield ze Nederland voor. "Te duur hebben wij onze vrijheid gekocht dan dat wij haar nu zouden misbruiken of verspillen."

Geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog?

Abonneer je dan hier op onze nieuwsbrief.

De Tweede Kamer heeft VVD'er Thom van Campen gekozen tot nieuwe Kamervoorzitter. Hij neemt de plek in van PVV'er Martin Bosma. Met zijn 35 jaar is hij het jongste Kamerlid ooit dat de voorzittershamer in handen krijgt.

Voor het voorzitterschap waren drie kandidaten: Martin Bosma (PVV), Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA) en Thom van Campen (VVD). In de eerste en tweede ronde behaalde Bosma nog de meeste stemmen, maar hij kreeg geen meerderheid achter zich waardoor er opnieuw gestemd moest worden.

Van Campen kreeg in de eerste ronde juist de minste stemmen, maar kon na de tweede ronde opgelucht ademhalen: niet hij, maar Van der Lee viel af met de minste stemmen. De stemmen voor Van der Lee verschoven in de derde ronde vermoedelijk naar Van Campen, waardoor de VVD'er met 79 stemmen een meerderheid behaalde. Bosma kreeg uiteindelijk 69 stemmen.

Bekijk hier hoe Van Campen de voorzittershamer in handen krijgt:

De stemming voor de nieuwe Kamervoorzitter verloopt via briefjes in een bus. Die stemmen blijven geheim. Alle Kamerleden maken hun eigen keuze en hoeven zich niet aan een partijlijn te houden.

'Partijpolitieke jas' aan de kapstok

Voorafgaand aan de stemmingen moesten de drie kandidaten vragen beantwoorden vanuit de Tweede Kamer. Van Campen liet weten dat hij een voorzitter wil zijn "die erop toeziet dat alle geluiden in de Kamer" gehoord kunnen worden. Ook beloofde hij zijn "partijpolitieke jas" aan de kapstok te hangen en een onafhankelijke rol in te nemen.

Daarnaast is Van Campen van plan het land in te gaan om het belang van de Kamer en de democratie buiten de plenaire zaal te benadrukken. De Kamer verdient volgens hem een voorzitter die de positiviteit van de Kamer als democratisch instituut meer laat zien.

Van Campen werd op zijn 21ste het jongste gemeenteraadslid, en een paar jaar later ook fractievoorzitter van de VVD in Zwolle. Daarna stapte hij over naar de Haagse politiek en hij is nu 4,5 jaar Tweede Kamerlid. Hij is sinds mei dit jaar ook ondervoorzitter en heeft al meerdere debatten geleid.

Bosma: moet contact opnemen met de PVV

Bosma liet na de stemmingen weten teleurgesteld te zijn over de uitslag. "Het is ontzettend jammer, ik ga vooral het contact met het personeel missen. Maar over een jaar hebben we weer verkiezingen, dus dan sta ik er weer", grapte hij.

De PVV'er wordt nu weer 'gewoon' Kamerlid. Dat is weer even wennen, want als Kamervoorzitter heeft hij twee jaar lang geen fractievergaderingen van zijn partij bijgewoond. "Ik moet weer contact opnemen met de fractie en ben een beetje ontheemd", zegt hij. "Ik weet ook nog niet wat ik precies ga doen."

Wel liet hij weten ook geen ondervoorzitter te worden, om zijn opvolger niet in de weg te zitten.

Wat de formatie ook oplevert, voor de grote vraagstukken moet elk kabinet niet alleen in de Tweede, maar ook in de Eerste Kamer brede steun zoeken.

Getalsmatig is het al heel lastig om een kabinet met een meerderheid in de Tweede Kamer te formeren. Niet alleen zijn daarvoor minstens vier partijen nodig, ook werpen verschillende partijen blokkades op, zoals de VVD tegen zowel GroenLinks-PvdA als de PVV.

Voor de grote vraagstukken moet het kabinet bovendien ook in de Eerste Kamer brede steun zoeken. En die bestaat vanaf vandaag uit een recordaantal van negentien fracties.

Opvolger Annabel Nanninga in senaat vormt negentiende fractie

Het aantal fracties in de Eerste Kamer stijgt vandaag tot negentien door de overstap van JA21-senator Annabel Nanninga naar de Tweede Kamer. Haar opvolger in de Eerste Kamer is Toine Beukering, maar die is geen JA21-lid meer.

Deze maand viel ook de senaatsfractie van de Partij voor de Dieren uit elkaar. Sinds vorige week vormt Ingrid Visseren-Hamakers een zelfstandige fractie.

Eerder splitsten drie leden van de aanvankelijk zestienkoppige BBB-fractie zich af: één senator vertrok naar D66, één naar de FvD en één (Pim Walenkamp) ging op eigen titel verder. Bij de VVD splitste vorige maand Cees van de Sanden zich af.

Nieuwe verkiezingen voor provinciale staten en de Eerste Kamer staan pas in het voorjaar van 2027 op stapel, dus de komende anderhalf jaar telt de Eerste Kamer negentien fracties.

Voor verkenner Koolmees was dat een extra argument om D66 en CDA te adviseren vanuit het midden te beginnen en dan "breder te bouwen".

Het grote aantal fracties in de Eerste Kamer hoeft niet ineens een probleem te zijn, zeggen politicologen en historici.

"Het lijkt wel of mensen nu pas ontdekken dat de macht van de Eerste Kamer groot is", zegt hoogleraar parlementaire geschiedenis Bert van den Braak, maar dat is volgens hem zeker al een jaar of vijftien zichtbaar.

"Het grootste probleem zit hem niet per se in de afsplitsers van de laatste tijd", zegt hoogleraar politicologie Tom van der Meer. "Die stemmen op grote thema's toch nog wel vaak als voorheen."

"De ironie wil misschien ook dat hoe meer fracties er zijn, hoe meer opties de onderhandelaars hebben", zegt universitair hoofddocent politiek Simon Otjes.

Soepelheid van de premier

De grootste uitdaging is volgens Otjes, Van den Braak en Van der Meer het grote verschil tussen de verhoudingen in de beide Kamers. In de jaren 80, toen drie of vier partijen het overgrote deel van de zetels hadden, liep dat veel meer gelijk op. Sinds 2010 zien ze dat het politieke landschap sneller verandert, en door grote winsten van FVD, BBB, en PVV lopen de samenstellingen van beide Kamers meer uiteen.

De Eerste Kamer lijkt met negentien fracties meer versplinterd, maar het was al langer een kunst om daar tot overeenstemming te komen, zien de politicologen. De kabinetten-Rutte hadden ook geen meerderheid in de senaat. Toch werden de meeste wetten en begrotingen er zonder al te grote problemen aangenomen. De "souplesse" van de premier kwam daarbij van pas, en het voortdurend met partijen in contact staan.

Zo zou het met het komende kabinet opnieuw kunnen gaan. Voorwaarde is wel dat partijen er in de formatie in slagen met een goede agenda en duidelijke plannen te komen.

'Minderheidskabinet nu ook op tafel'

Een minderheidskabinet vanuit het midden wordt door de wetenschappers als goede optie genoemd. Partijen kunnen op onderwerpen wisselend steunen. Zo zou het voor stikstof en klimaat over links kunnen gaan en voor asiel over rechts.

Van der Meer hoopt dat de formerende partijen niet tot het laatst met zo'n optie wachten, als verhoudingen al enigszins verzuurd zouden kunnen zijn. Hij is positief over zo'n variant omdat "links en rechts" naar zijn zeggen op die manier "worden meegenomen in de bestuurlijke verantwoordelijkheid".

Voor wie denkt dat de rol van de Eerste Kamer de afgelopen jaren op de achtergrond was geraakt: dat is volgens de wetenschappers een vertekend beeld. Doordat de laatste twee kabinetten snel vielen, bereikten in die periode maar een gering aantal wetsvoorstellen de senaat.

Waar partijen benadrukken dat er een stabiel en krachtdadig kabinet moet komen, is een goede samenwerking met de fracties in de Eerste Kamer volgens de wetenschappers juist van groot belang.

Met die Ruttiaanse lenigheid en soepelheid zit het bij premier in spe Jetten waarschijnlijk wel goed, denkt Otjes. Maar Jetten moet niet denken dat het na deze formatiemaanden klaar is met onderhandelen en koffiedrinken. "Jetten zal permanent in gesprek moeten blijven."