Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Finland willen een internationale financiële instelling gaan opzetten van waaruit gezamenlijk defensiemateriaal en bijvoorbeeld munitie kan worden aangeschaft. Het is de bedoeling dat ook andere landen met een hoge kredietwaardigheid er geld inleggen.

Het is de bedoeling dat het Multilateraal Defensiemechanisme (MDM) in 2027 officieel begint. Vanaf vandaag wordt verkend welke andere landen zouden kunnen deelnemen. Gekeken wordt naar een kerngroep van gelijkgestemde NAVO-bondgenoten.

In een gezamenlijke verklaring zeggen de drie landen die het initiatief nemen dat in deze uitdagende tijden voor de mondiale veiligheid creatieve oplossingen nodig zijn. "Door onze krachten te bundelen, zorgen we voor meer veiligheid met dezelfde middelen en versterken we tegelijkertijd onze allianties", voegt minister Heinen van Financiën daaraan toe.

Gezamenlijke inkoop

De nieuwe financiële instelling moet onder meer helpen om de bestellingen van meerdere landen te bundelen en gezamenlijke inkoop te vergemakkelijken. Het MDM kan geld uitlenen.

Het is een aanvulling op initiatieven van bijvoorbeeld de Europese Unie om gezamenlijk defensiemateriaal in te kopen en geld uit te lenen voor defensieprojecten. Het VK valt daar als niet-EU-lid buiten.

Volgens een woordvoerder van Financiën zijn er al landen die interesse hebben om mee te doen.

Het nieuwe kabinet hoopt een einde te maken aan het tekort aan mbo-stageplekken in de zorg. Onderwijsminister Rianne Letschert (D66) wil "structurele financiering" vinden om de positie van mbo'ers op de stagemarkt te verbeteren.

Het tekort aan stageplekken maakt dat sommige mbo-opleidingen tijdelijk minder studenten toelaten. Gevolg is dat de instroom van nieuw afgestudeerd zorgpersoneel stokt. "Dat is een sector waar je dat absoluut niet wil zien", zegt Letschert, doelend op het personeelstekort in de zorg.

Studieplekken inperken

Het Haagse ROC Mondriaan heeft vanwege het stagetekort een numerus fixus voor de opleiding sociaal werker, wat betekent dat jaarlijks maximaal 150 studenten worden toegelaten. "Maar er zijn veel meer studenten die de opleiding willen volgen", zegt directeur Remco Vierling.

Mbo-instelling Curio in Roosendaal heeft ook een numerus fixus voor sociaal werker en overweegt er ook een in te stellen voor de opleiding doktersassistent. Een hele klas met eerstejaars studenten kon geen stageplek vinden, als alternatief kregen ze extra theorie- en praktijklessen in de klas.

Deze mbo'ers mailden en belden naar potentiële stageplekken, maar zonder resultaat:

Juist in sectoren waar een personeelstekort is, zijn bedrijven en instellingen huiverig om stagiairs aan te nemen. Het is namelijk behoorlijk arbeidsintensief om hen te begeleiden. Ook gaat de voorkeur vaak uit naar mbo-studenten met meer ervaring dan eerstejaars of hbo'ers omdat die minder begeleiding nodig hebben, zegt de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven.

Het is de vraag of het extra geld waar minister Letschert naar zegt te zoeken, wél kan zorgen voor mbo-stageplekken. "Geld prikkelt zorgorganisaties slechts in beperkte mate om meer stages aan te bieden", concludeerde de Rekenkamer in 2023. "Te weinig beschikbare stagebegeleiders is het grootste knelpunt." Een financiële regeling voor zorgorganisaties om stagiairs te kunnen aannemen, het Stagefonds Zorg, wordt om die reden gestopt.

Cirkeltje

Ondertussen groeien de personeelstekorten door het tekort aan stageplekken. "Dus eigenlijk gaan we een beetje in een cirkeltje rond", zegt onderwijsmanager Marita Bogers van Curio.

Bij de opleiding tot sociaal werker is het stagetekort het grootst:

In 2023 sloot toenmalig Onderwijsminister Robbert Dijkgraaf het Stagepact MBO. Daarin staan afspraken met de opleidingen en het bedrijfsleven over onder meer het aantal stageplekken, vergoedingen, het verbeteren van begeleiding en het uitbannen van stagediscriminatie.

Het stagepact loopt volgend jaar af. "Dus daar zal ik opnieuw naar moeten gaan kijken", zegt minister Letschert. Ze benadrukt dat het totale stagetekort onder mbo'ers in Nederland ongeveer 1 procent bedraagt. Een relatief laag aantal.

Tegelijkertijd vindt de minister het "zorgelijk" dat het tekort vooral speelt in sectoren "waarin je het eigenlijk niet zou willen", namelijk zorg, sport en welzijn. Ze zegt samen met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport naar oplossingen te zoeken. Ze belooft voor de zomer de Tweede Kamer te informeren.

Duitsland en Nederland zullen niet meedoen aan een missie in de Straat van Hormuz. Zowel bondskanselier Merz als premier Jetten voelt daar vooralsnog niets voor. Dat maakten ze duidelijk bij een persconferentie in Berlijn. Jetten is op bezoek in Berlijn om kennis te maken met Merz.

De bondskanselier zei verder dat de oorlog snel en met een duidelijke strategie moet eindigen. Een regimeverandering met bommen bewerkstelligen lukt waarschijnlijk niet, zei Merz.

Volgens Jetten ligt er nog geen concreet voorstel voor een missie in de Straat van Hormuz op tafel. Eerder vandaag zei Jetten al dat zoals het er nu voor staat, Nederland voorlopig geen rol speelt bij de beveiliging van de Straat van Hormuz.

"We moeten eerlijk zijn", zei hij tegen een aantal journalisten. "Met het huidige aantal aanvallen dat daar plaatsvindt, zal het heel moeilijk zijn om daar op korte termijn een missie in gang te zetten."

Antisemitisme besproken

Jetten en Merz hebben het ook gehad over de oorlog in Oekraïne en de samenwerking op Europese onderwerpen, maar een van de grotere onderwerpen was de aanvallen op Joodse instellingen de afgelopen dagen. In de nacht van vrijdag op zaterdag ging een explosief af bij een joodse school in Amsterdam, de dag ervoor bij een synagoge in Rotterdam en in de nacht van zondag op maandag in Luik.

"Ik ben boos dat we er niet meer verrast door zijn en dat we het normaal zijn gaan vinden", zei Jetten daarover. "We moeten ervoor zorgen dat iedereen zich veilig voelt in ons land."

Merz sloot zich aan bij zijn woorden. Hij zei dat hij er in Duitsland ook alles aan doet om zulke aanvallen te voorkomen. Zo is de beveiliging van Joodse instellingen op het hoogste niveau.

Goede banden

De kennismaking was ook bedoeld om te laten zien dat de banden tussen beide landen goed zijn. Merz bedankte Jetten voor het bezoek. De Nederlandse premier zei onder andere dat hij blij is met de goede samenwerking.

Jetten begon de persconferentie in het Duits, wat zorgde voor een glimlachende Merz. Na een aantal zinnen vervolgde Jetten de persconferentie in het Engels.

'Geen zaak voor de NAVO'

Beide regeringsleiders werden ook gevraagd naar de rol van de NAVO in de oorlog in het Midden-Oosten. President Trump zei gisteren in een interview met de krant Financial Times dat het militaire bondgenootschap een "zeer slechte toekomst" heeft als de andere landen niet helpen bij het heropenen van de Straat van Hormuz.

Volgens Merz "was het vanaf het begin al duidelijk dat deze oorlog geen zaak voor de NAVO is". Hij legde onder meer uit dat er geen mandaat is van de VN, de EU of de NAVO. Dat is een vereiste volgens de grondwet, zei de bondskanselier. "De VS en Israël hebben ons ook niet geraadpleegd voorafgaand aan deze oorlog", sneerde Merz.

Andere Europese landen staan ook niet te springen om te helpen met een NAVO-missie.

Minister Karremans en staatssecretaris Bertram van Infrastructuur en Waterstaat slaan alarm vanwege de financiële tekorten voor het onderhoud aan wegen, bruggen en andere infrastructuur. In een brief aan de Tweede Kamer schrijven de bewindslieden dat er "scherpe keuzes" gemaakt zullen moeten worden.

Het kabinet wil samen met de Kamer kijken welke onderhoudsprojecten aan wegen en bruggen de komende jaren voorrang moeten krijgen. Niet alles kan vanwege de tekorten, is de boodschap.

Begin dit jaar werd de Kamer al geïnformeerd over de "grote opgave" voor het zogeheten Mobiliteitsfonds en Deltafonds. Opgeteld gaat het om 80 miljard euro over de totale looptijd van de fondsen, wat neerkomt op "gemiddeld vele miljarden per jaar", aldus de bewindslieden.

De Rekenkamer raamde het tekort vorig jaar alleen al bij het wegvervoer op 20,5 miljard euro tot 2038.

Haringvlietbrug

Door de tekorten kunnen sommige trajecten niet van start, of kunnen ze vertraging oplopen, schrijven Bertram en Karremans aan de Kamer.

Als voorbeelden noemen ze werkzaamheden aan het Spui- en Gemaalcomplex IJmuiden en de Haringvlietbrug. De Haringvlietburg kreeg vanwege scheurtjes al een versterkingsbeurt, maar moet helemaal op de schop. Dat staat gepland voor 2030, maar het geld ervoor is er nog niet.

Karremans en Bertram komen niet met een lijst van projecten die volgens hen prioriteit hebben; ze willen vanwege de minderheidsstatus van het kabinet daarover eerst in overleg met de Kamer.

Volgens een woordvoerder zijn de afgelopen jaren niet alleen onderhoudstrajecten, maar ook veel aanlegprojecten stilgelegd, veelal vanwege stikstofproblemen. Het continu pauzeren van nieuwe trajecten wil het nieuwe kabinet volgens de woordvoerder ook doorbreken: ook daar zullen samen met de Kamer keuzes moeten worden gemaakt.

Kamer en kabinet debatteren donderdag over de problemen. Voor de zomer willen Karremans en Bertram de projecten die echt prioriteit krijgen vastleggen.

"Er zijn nu een paar dagen op rij verschrikkelijke en laffe aanslagen gepleegd op de Joodse gemeenschap." Dat zegt premier Jetten tegen de pers na gesprekken met de Joodse gemeenschap.

Met de aanslagen wordt gepoogd de Joodse gemeenschap in Nederland te intimideren en angst aan te jagen, zegt Jetten. "Iets dat in een breder patroon past van antisemitisme in Nederland."

Volgens hem zit Jodenhaat geworteld in de samenleving, en heeft die de laatste jaren weer meer voet aan de grond gekregen. Zo registreerde de politie de voorbije jaren beduidend meer antisemitische incidenten. Instanties als het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) kregen meer meldingen binnen.

Jetten noemt die ontwikkeling "volstrekt onacceptabel". "Maar wat eigenlijk nog veel erger is, is dat heel veel Joodse Nederlanders elke dag de moed moeten opbrengen om zichtbaar Joods te zijn", zegt hij. "Blijf met je poten van Joodse Nederlanders, en als je ziet dat er sprake is van antisemitisme, laat het dan niet aan Joodse Nederlanders om daar tegen op te treden."

Boosheid

Jetten en minister van Justitie Van Weel spraken vandaag met de Joodse gemeenschap na de brandstichting bij een synagoge in Rotterdam en een explosie bij een joodse school in Amsterdam dit weekend. Ook vannacht was er een explosie, op de Amsterdamse Zuidas. Onderzocht wordt of die verband houdt met aanslagen op de joodse doelen.

De premier omschreef het gesprek als "heel indringend". Er is ook veel boosheid zegt hij, wat hij begrijpelijk noemt. In het gesprek is gesproken over hoe antisemitisme in de samenleving "bij de wortel" kan worden aangepakt. Ook is er gesproken over noodzakelijke extra veiligheidsmaatregelen om joodse gebouwen en locaties nog meer te beveiligen.

Hans Weijel, vicevoorzitter van het Centraal Joods Overleg (CJO), noemt de gebeurtenissen verschrikkelijk. Het gesprek met de premier vond hij "buitengewoon prettig". "We hebben onze zorg uitgesproken over het klimaat dat in Nederland heerst. Gelukkig heeft er tot nu toe geen bloed gevloeid. Ik hoop niet dat dat soort daden zullen volgen."

"Ik denk dat belangrijk is dat een autoriteit duidelijk maakt dat er een conflict in het Midden-Oosten aan de gang is, en dat de Joden in Nederland daarvoor niet verantwoordelijk zijn", zegt Weijel.

Link met Iran

Het huidige antisemitisme in de Nederlandse samenleving wordt deels veroorzaakt door oorlogen in het Midden-Oosten, zegt Jetten. "De oorlog in Gaza en nu ook de oorlog in Iran worden geïmporteerd naar de Nederlandse samenleving. Mensen zien dat als reden om nog meer lelijk te doen tegen Joodse Nederlanders, die helemaal niks met deze conflicten te maken hebben."

De Belgische premier De Wever waarschuwde vorige week voor door Iran aangestuurde terreurcellen in Europa. Jetten zegt dat een link tussen de recente aanslagen in Nederland en Iran niet wordt uitgesloten. "Dat onderzoek loopt, en alle mogelijkheden worden onderzocht."

Groepslogo

De aanslagen in Rotterdam en Amsterdam zijn opgeëist door de groep Harakat Ashab al-Yamin al-Islamiyyah. Van de groep is niet veel bekend, maar beelden van beide aanslagen gaan rond op sociale media, met daarbij het logo van de groep. De groep heeft een recente aanslag op een synagoge in Luik op dezelfde manier opgeëist. Ook beelden van de explosie in Amsterdam gaan rond op sociale media met hetzelfde logo.

Israëlische media schrijven dat de groep, die zij een militante groepering noemen, banden heeft met pro-Iraanse netwerken waaronder Hezbollah en de Islamitische Revolutionaire Garde. "Volgens het Israëlische ministerie voor Diaspora en Antisemitismebestrijding gaan beelden van de aanslagen rond op Telegramkanalen die gelinkt zijn aan Iran." Ook recente aanvallen in België en Griekenland zouden verband houden met pro-Iraanse groepen.

Voor de brandstichting in Rotterdam zijn vier verdachten opgepakt. De tieners van 17, 18 en twee van 19 jaar uit Tilburg worden vanmiddag voorgeleid voor de rechter in Rotterdam. Voor de explosie bij een joodse school in Amsterdam is de politie nog op zoek naar twee verdachten. Ook voor de explosie vannacht is nog niemand aangehouden.

Gemeenten worstelen met de aanpak van hardrijders op 30km-wegen. Vanwege de verkeersveiligheid verlagen steeds meer gemeenten de snelheid van 50 kilometer per uur naar 30, maar het beboeten van overtreders kent nog obstakels. Dat blijkt uit een rondgang van de NOS onder wethouders en verkeersdeskundigen. Er zijn nog te weinig flitspalen en automobilisten blijven hard rijden, zeggen ze.

De problemen spelen ook in Amsterdam, zegt de Amsterdamse verkeerswethouder Van der Horst. Op sommige wegen, bijvoorbeeld de Amstelveenseweg, blijven automobilisten te hard rijden. Bewoners klagen over deze "racebaan" en willen meer flitspalen.

De gemeente moet daarvoor bij het Openbaar Ministerie zijn, maar dat blijkt ingewikkeld. "Het is best wel frustrerend", aldus Van der Horst. De gemeente moet ervoor zorgen dat de weg voldoet aan de 'inrichtingskenmerken' die gelden op een 30km-weg. Te denken valt aan drempels en versmallingen en aan klinkers in plaats van asfalt. Maar dat is lastig voor de gemeente. "Wij hebben al van alles gedaan, maar in de hele stad drempels en klinkers leggen is onrealistisch en kost miljarden."

Het OM zegt dat handhaving "niet geloofwaardig, duurzaam en effectief" is als de gemeente niet ook iets heeft gedaan aan de inrichting van de weg.

Het is een situatie waar meer gemeenten mee kampen, weet verkeersdeskundige Marc Schenk. Hij schreef mee aan de richtlijn hoe 30km-wegen eruit moeten zien en erkent dat handhaven van die nieuwe snelheid lastig is.

"Een bord ophangen en verwachten dat auto's zich dan wel aan de snelheid houden, zo werkt het niet", legt Schenk uit. "Een weg moet er geloofwaardig uitzien voor de snelheid die op het bord staat. Als de meerderheid van de automobilisten zich daar niet aan houdt, dan is de weg niet geloofwaardig ingericht."

Bezwaar maken

Deze "geloofwaardigheid" van een maximumsnelheid heeft ook gevolgen voor het wel of niet plaatsen van een flitspaal. "Je kan de flitspaal wel neerzetten en boetes uitdelen", zegt Schenk. "Maar als je als weggebruiker vindt dat je niet kon weten dat je 30 moest of dat de weg die snelheid niet uitstraalt, dan kan je de boete aanvechten. En dat doen heel veel mensen, wat leidt tot extra druk bij de handhavende organisaties."

De situatie leidt er in Amsterdam toe dat er nauwelijks wordt gehandhaafd, zegt wethouder Van der Horst. "We hebben op de wegen waar je 30 mag nu welgeteld één vaste flitspaal en één flexibele flitspaal. Dat is voor een stad als Amsterdam echt te weinig."

De Amsterdamse wethouder hoopt op een flexibelere opstelling van het Openbaar Ministerie. "De verkeersveiligheid moet voorop komen te staan en niet de precieze inrichting van de weg."

Te veel flitsboetes

Gemeenten kijken daarbij ook naar de landelijke politiek en met name naar minister Karremans van Infrastructuur. Hij zegt de frustraties te begrijpen. In zijn voormalige baan als verkeerswethouder in Rotterdam vond hij naar eigen zeggen ook dat de regels soepeler moesten.

In zijn nieuwe functie als minister wil Karremans niet meteen toezeggen dat flitsen makkelijker wordt, "maar waar wij kunnen helpen als Rijk, zullen we dat zeker gaan doen". Hij benadrukt wel dat een grondige aanpassing van de wegen daar ook bij hoort.

De minister die verantwoordelijk is voor het Openbaar Ministerie, David van Weel, is iets terughoudender dan zijn collega. Hij wijst op het systeem dat achter de flitsboetes zit. "We weten dat een deel daarvan leidt tot bezwaren en rechtszaken. We moeten de strafrechtketen niet volstoppen door te veel flitsboetes uit te schrijven."

Wat zegt het Openbaar Ministerie?

Volgens het OM kan de snelheid ook op 30km-wegen worden gehandhaafd, maar zijn die wegen niet allemaal geschikt voor "structurele handhaving". Het OM vindt dat soms eerst een gemeente "aan zet is om de inrichting te verbeteren".

Over het bezwaar maken, zegt het OM dat bestuurders zich aan de regels moeten houden, ongeacht de inrichting van de weg. Verder is het aantal flitspalen afgelopen jaren al toegenomen, benadrukt het OM.

De regels zullen voorlopig dus niet worden versoepeld. Gemeenten zullen de komende tijd vooral nog moeten hopen op de goede wil van automobilisten om bij het zien van een 30-kilometerbord ook echt langzamer te rijden.

Het is het weekend voor de gemeenteraadsverkiezingen en dus hebben mensen een grote kans dat ze de campagneteams van politieke partijen tegenkomen op markten en in winkelstraten.

Bij de vorige verkiezingen, in 2022, was de opkomst maar 51 procent. Er is dus werk aan de winkel voor de lokale politiek. Dit laatste weekend worden de partijkopstukken ingezet, voor extra aandacht. Maar het gaat echt om de lokale belangen, benadrukten zij.

Verschillende landelijke politici gingen met een stapel flyers het gesprek aan met het publiek. De NOS liep met zes van hen mee. Maar de dag begon met het nieuws over de explosie bij een joodse school in Amsterdam.

D66-fractievoorzitter Paternotte was in Delft. "Ik ben heel boos en ook bezorgd wakker geworden", zei hij. Meerdere partijleiders spraken vanmorgen hun afschuw uit over het recente geweld tegen Joodse instellingen. Het ging er in de gesprekken op straat ook over, zei Paternotte. Maar het hoofdonderwerp was wat er speelt in gemeenten en het belang van gaan stemmen.

"Je eigen gemeente, dorp of stad, dat is de plek waar je 's ochtends opstaat", zei hij. Paternotte vindt niet dat je uit de komende verkiezingsuitslagen al een oordeel over het nieuwe kabinet kunt afleiden. "Het kabinet is net van start."

Een stukje verderop, ook met witte jasjes en een groen partijlogo, stond het team van de Partij voor de Dieren. Zij zongen begeleid door een saxofoon: "Grijs is uit de mode, groen moet je doen!"

Mirjam Bikker van de ChristenUnie was in verschillende gemeenten te vinden. "Ik was ook in Baarn en IJsselstein", zei Bikker in Utrecht. "Er zijn nog veel mensen die zweven. Er zijn ook mensen die het vertrouwen hebben verloren in de politiek. Ik denk wel dat je die rekening hier op straat voelt."

De lokale politiek is niet alleen voor de inwoners van belang, zegt zij. "De signalen die wij hier oppikken, die krijg ik ook door voor de landelijke politiek." Woensdag wegblijven vindt Bikker geen optie. "Dan gaan anderen het voor je invullen."

Tegendemonstratie

PVV-leider Wilders was in Dordrecht, een van de veertig gemeenten waar zijn partij meedoet. Zoals altijd bij zijn straatbezoeken was het hectisch om Wilders heen. Veel publiek, veel agenten en beveiligers. Mensen die met hem op de foto wilden mochten zich daar soms tussen wurmen. Er was ook een luide tegendemonstratie met Palestijnse vlaggen.

"Om hier te zijn is voor mij al een hele operatie", zegt Wilders. "Maar ik vind het altijd leuk." Voor de PVV is de opkomst van belang, een lagere opkomst kost de partij in verhouding doorgaans veel stemmen.

Wilders: "Lokale en landelijke belangen gaan vaak samen. Hier in Dordrecht gaat het bijvoorbeeld over een groot azc. Gemeenteraadsleden hebben het recht om nee te zeggen en ik roep ze daartoe ook op."

Een stuk kalmer maar wel met meer wind was het in Rotterdam bij CDA-leider Bontenbal en zijn lokale campagneteam. "Je moet sowieso gaan stemmen", zei Bontenbal. "We zien in de hele wereld: als je een democratie niet koestert dan komt uiteindelijk de vrijheid van mensen in de knel, de vrijheid van mensen om zichzelf te ontwikkelen, om met je buren, vrienden en familie iets van het leven te maken."

In Rotterdam zijn de opkomstcijfers een stuk lager dan het landelijk gemiddelde. Bontenbal: "Dat komt ook wel door de bevolkingssamenstelling. Een deel van de mensen is niet echt gewend om te gaan stemmen. Mensen denken 'wat doet het er eigenlijk toe'. Maar wat een gemeente doet aan veiligheid en wonen is minstens zo belangrijk als de landelijke politiek."

Geef kabinet de tijd

Ook aan Bontenbal de vraag of deze verkiezingen een populariteitstest zijn. "Dit kabinet is net een paar weken aan de slag. Geef het kabinet nog even de tijd", vraagt Bontenbal de kiezer.

Voor Jimmy Dijk is het juist wel het moment de kiezer om een oordeel over het kabinet te vragen. Hij was met de bus van zijn SP in Zwolle. "Wij willen Nederland betaalbaar maken en dat begint in Zwolle", zo sprak hij zijn partijgenoten toe.

"De landelijke politiek speelt een grote rol in hoe mensen naar de politiek in het algemeen kijken. Dat is niet zo gek", zegt Dijk. "Zeker op lokaal niveau is het mogelijk iets te doen aan armoedebeleid, betaalbare huren en de bezuinigingen op de zorg. Het is de bestuurslaag die het dichtst bij mensen zit."

VVD-leider Yesilgöz was in Almere ook op pad om het lokale VVD-team te steunen. De lokale lijsttrekker Lesley van Hilten zei dat de aanwezigheid van de partijleider helpt bij het aantonen van het belang van de gemeenteraadsverkiezingen. De opkomst in de stad was bij de vorige verkiezingen 39,8 procent. "We gaan nu voor een opkomst van 40 procent", zegt Van Hilten.

In bijna alle van de 340 gemeenten waar woensdag wordt gestemd, hebben de landelijke partijen concurrentie van lokale partijen. In maar twee gemeenten is dat niet zo. En in Rozendaal (Gelderland) kunnen de kiezers sowieso niet op een landelijke partij stemmen. Naar verwachting groeien de lokale partijen ook deze verkiezingen weer door naar een groter aandeel van de stemmen.

Ook om deze reden willen de drie coalitiepartijen D66, VVD en CDA deze gemeenteraadsverkiezingen geen test voor het kabinet noemen. Maar als alle drie de partijen kiezers verliezen, dan zien ze dat wel als slecht signaal.

In veel plaatsen is parkeerbeleid een groot thema bij de gemeenteraadsverkiezingen. Maar Amersfoort spant de kroon.

Als alles volgens plan verloopt, is Amersfoort straks de eerste gemeente van Nederland waar overal betaald parkeren geldt. Maar liefst twee lokale partijen zijn opgericht uit protest tegen het nieuwe beleid.

60 euro per dag

Bewoners kunnen een vergunning aanvragen voor 30 euro per jaar, bezoekers betalen een uur- of dagtarief. In de binnenstad kan parkeren alleen met vergunning of in een parkeergarage. Het uurtarief buiten het centrum varieert van 30 cent tot 3 euro. In sommige gebieden betalen autobezitters na één uur 60 euro voor een dagkaart.

De parkeerkosten kunnen dus flink oplopen. Maar wat oppositiepartijen vooral steekt, is dat er in hun beleving niet naar inwoners is geluisterd. In een referendum over het nieuwe parkeerbeleid stemde 74 procent tegen.

"Dat is nu twee jaar geleden. Er was 80 procent opkomst, veel meer dan bij de gemeenteraadsverkiezingen. En het is toch doorgevoerd", zegt Tom van Lamoen van Amersfoort voor Vrijheid, de partij die het referendum organiseerde.

"Dit was voor ons de druppel", zegt Thom Kraanen. Uit protest richtte hij de partij KeiHart voor Amersfoort op. "Dat er niet geluisterd wordt, dat is eigenlijk het belangrijkste voor ons. En het parkeerbeleid, of eigenlijk het doordrukken daarvan, is een symptoom daarvan."

Al flyerend spreken de kandidaten met inwoners die bijna allemaal tegen het nieuwe parkeerbeleid zijn. Soms vanwege de hoge bedragen, soms vanwege het gedoe.

Maar volgens wethouder Tyas Bijlholt (D66) zijn de nieuwe parkeertarieven nodig om te voorkomen dat wegen in de stad vastlopen. "We hebben nu 163.000 inwoners en we gaan groeien naar 190.000 inwoners. We gaan veel in de bestaande stad bouwen, waar we de mobiliteit niet kunnen laten meegroeien. De wegen zijn al heel druk."

Een deel van de bewoners merkt al een positief effect. Sinds er betaald moet worden, al is het maar 30 cent, is er bijvoorbeeld aan de Leusderweg weer parkeerplek over voor winkelaars. "Mijn klanten zijn heel positief", zegt kaasboer Wouter Renkema. "Ik merk het aan de omzet en het aantal klanten. Bij slecht weer meden ze ons en gingen ze naar andere winkelcentra in Amersfoort.

Bakker Mehmet Akcan is een stuk minder blij. De 30 cent die bij zijn winkelcentrum per uur voor parkeren betaald moet worden en het betaalgedoe houdt sommige klanten weg. "Ik heb vergeleken met vorig jaar 30 procent minder omzet. Ik heb vier mensen in dienst en moet er misschien wel eentje ontslaan."

'Geen verdienmodel'

Volgens wethouder Bijlholt is het de gemeente niet te doen om de extra inkomsten, zoals de kritiek vaak is. "Als de gemeente echt geld had willen verdienen hieraan, had ik wel 24/7 betaald parkeren in deze stad ingevoerd. Want dan wordt het een verdienmodel."

Kraanen (KeiHart voor Amersfoort) gelooft hem niet. "In de oorspronkelijke plannen ging het wél om 24/7. Dus het gaat gewoon om geld." Volgens hem had de wethouder best iets anders kunnen verzinnen om de stad niet dicht te laten slibben. "Je kan alles tegen elkaar afzetten: wonen, parkeren, groen. Ik denk echt dat er creatieve oplossingen mogelijk zijn."

De wethouder bestrijdt dat. "Of we hadden bestaande natuur moeten opofferen aan de randen van de stad. En dat is een uitdrukkelijke wens van dit college om de groene long die we om ons heen hebben te behouden."

De stem van de bakker krijgt hij in ieder geval niet. "Mijn dochter, mijn vrouw, ik, mijn zoon en schoondochter. We gaan allemaal tegen het parkeerbeleid stemmen."

Bijlholt beseft dat hij "niet de populairste wethouder" van Amersfoort is. "Maar uiteindelijk voel ik me verantwoordelijk voor deze stad om goede besluiten te nemen en niet problemen te creëren of vooruit te schuiven."

Woensdag gaan de stembureaus open, in vrijwel iedere gemeente wordt weer een nieuwe gemeenteraad gekozen. Wat leeft er lokaal? Nieuwsuurverslaggever Jan Eikelboom onderzoekt dat al bijna tien jaar in zijn serie De Onderstroom. Hij trekt naar plekken toe die juist niet in het nieuws zijn om de gewone verhalen die onder gewone mensen leven op te tekenen.

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Voor deze verkiezingen dook hij in de versnippering van partijen door een azc in Schiedam, in betaald parkeren in Amersfoort en in de lage opkomst in Rotterdam. Eikelboom zag het sentiment richting asielzoekers verharden en de boosheid richting de politiek blijft altijd. "Hoeveel inspraak je ook regelt, als burgers hun zin niet krijgen zeggen ze dat er niet naar ze wordt geluisterd. De mensen blijven gewoon boos."

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek

Wonen en veiligheid: dat waren de belangrijkste thema's waarover zestien lijsttrekkers uit verschillende gemeenten met elkaar in debat gingen in het NOS-radiodebat. Lokale politici uit Den Haag, Tilburg, Groningen en Doetinchem debatteerden in perscentrum Nieuwspoort in Den Haag. De gemeenteraadsverkiezingen zijn woensdag.

De lijsttrekkers uit Den Haag, Tilburg, Groningen en Doetinchem waren het veelal met elkaar eens. Zo klonken er volop instemmende woorden over de noodzaak om extra woningen te bouwen. Onderling waren er wel verschillen over hoe het gebrek aan passende woningruimte moet worden opgelost.

Leegstand en bouwen

De ene partij wees vooral op de leegstaande panden die ingezet moeten worden voor woningbouw. Ivan Otten (Voor Tilburg 013) wil bijvoorbeeld leegstand beboeten. Volgens hem zijn er in zijn stad 700 leegstaande panden.

Andere debaters hamerden vooral op het bouwen van nieuwe woningen. "Het gaat om het bouwen van passende woningen", zei Kavish Partiman (CDA) uit Den Haag. "Als je 10.000 woningen tekort hebt en je bouwt er 10.000 woningen bij, dan heb je het probleem niet opgelost." Er moet volgens hem goed bekeken worden naar welke woningen er vraag is.

Jim Lo-A-Njoe (D66) Groningen viel hem bij: de doorstroming bevorderen is wat hem betreft heel belangrijk. Zo kunnen ouderen hun gezinswoning verruilen voor een kleinere woning, waardoor hun huis weer beschikbaar komt voor starters. Hij zou ook graag zien dat zijn gemeente minder regels oplegt.

Voorrang of niet?

Wat betreft Theo Schennink (BBB Doetinchem) is het belangrijk dat "eigen inwoners of mensen die via hun werk betrokken zijn" bij zijn stad voorrang moeten krijgen. Gemeenten mogen bij sociale huurwoningen voorrang geven aan statushouders, en dat gebeurt ook.

Ook Yaneth Menger (Stadpartij 100 procent) uit Groningen is tegen voorrang voor statushouders. "Wij staan voor een humaan beleid, maar willen niet groepen voorrang geven." Wel pleit ze voor maatwerk, waardoor kwetsbare groepen urgentie krijgen.

Mariëlle Vavier noemde Schenninks argumentatie "onmenselijk". "In Doetinchem streeft de BBB naar dakloosheid van statushouders", aldus de lijsttrekker van GroenLinks-PvdA in Den Haag.

Eerder zocht de NOS uit hoeveel sociale huurwoningen er nu echt naar statushouders gaan:

Veiligheid en criminaliteit waren ook een thema in het debat. Hans van de Waard van SP Groningen zei vaak van inwoners te horen dat mensen zich onveilig voelen in buurten die volgens hem "jarenlang zijn vergeten door de politiek". Die wijken kregen minder geld van de gemeente dan andere wijken. Hij pleit er daarom voor om iets te doen aan die ongelijkheid.

Er is een verschil tussen je onveilig voelen en ook echt lastiggevallen worden, zei Otten uit Tilburg. Vooral aan het eerste kan de gemeente volgens hem makkelijker iets doen. "Als je het straatbeeld aanpakt, dan heb je al een heel stuk gewonnen."

Meerdere politici benadrukken daarnaast dat er meer handhaving moet komen. Ze wijzen daarvoor nadrukkelijk naar het Rijk, dat volgens hen hiervoor een oplossing moet zorgen.

De Nationale Politie kampt voor dit jaar al met een tekort van 46 miljoen euro:

Over de meeste onderwerpen waren de lijsttrekkers het roerend met elkaar eens. Wel stonden Vavier van GroenLinks-PvdA in Den Haag en Richard de Mos van Hart voor Den Haag lijnrecht tegenover elkaar toen het ging over de opvang van asielzoekers. Vavier vertelde dat er "behoorlijk draagvlak" is in haar stad voor de opvang van asielzoekers.

"Er is helemaal geen draagvlak", reageerde De Mos fel. Volgens hem heeft de stad het "absorptievermogen" bereikt. "Er is tekort aan alles, huizen, leraren en zorgpersoneel." Hij zei daarom om een uitzondering te willen vragen op de Spreidingswet, omdat volgens hem zijn stad die niet kan opvangen.

Haatreacties

Ook de veiligheid van de raadsleden zelf werd kort aangestipt. "De beste hondenbaan die er is", aldus CDA-lijsttrekker Partiman uit Den Haag. Zelf zei hij vooral nare reacties te krijgen vanwege zijn Surinaamse achtergrond en accent.

Hij zei zelf de haatberichten niet meer te lezen en wees erop dat er ook positieve reacties zijn. Lo-A-Njoe zei zelf dat de omgang in Groningen juist heel prettig is, zowel binnen als buiten de gemeenteraad.

Niels van Stappershof van de VVD in Tilburg benadrukte dat het belangrijk is dat politici zich tegen de "toetsenbordridders" uitspreken. "Ik vind dat we dit niet maar moeten laten passeren, maar ons moeten uitspreken."

Marleen is weer terug in de studio om samen met Joost de Haagse week door te nemen. Die werd gedomineerd door de oorlog in het Midden-Oosten, waar op verschillende dagen over gedebatteerd werd. Het kabinet heeft gekozen voor de inzet van een fregat, maar wat betekent dat? En wat kan dat fregat allemaal wel - en naar later bleek - niet?

Ook ging het in de Kamer over de prijzen aan de pomp. Marleen zag partijen grote woorden gebruiken om elkaar te overtoepen, maar echte actie lijkt er nog niet te komen vanuit het kabinet.

Marleen en Joost constateren verder dat het kabinet-Jetten er nog geen maand zit, maar dat de prullenbak al aardig vol begint te raken. Veel plannen moeten onder druk van de oppositie van tafel of worden aangepast. Hoe het kabinet zich ten opzichte van de oppositie moet opstellen, is opnieuw punt van discussie in de podcast.

En natuurlijk gaat het over de gemeenteraadsverkiezingen, die woensdag al worden gehouden. Zet de groei van lokale partijen zich voort? Een mooie vraag voor de voorspelling.

Dat en meer in podcast De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren via NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

De wetgeving voor de verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zzp'ers en andere zelfstandigen is naar de Tweede Kamer gestuurd. Het kabinet gaat nog steeds uit van een maandpremie van maximaal 171 euro.

Een zelfstandige die arbeidsongeschikt raakt, krijgt via deze verzekering na twee jaar een uitkering ter hoogte van het minimumloon. Het gaat dus echt om een basisvoorziening, zegt minister van Werk en Participatie Aartsen. De eerste twee jaar ziekte moet een zzp'er het eigen spaargeld aanspreken.

Het is een verzekering voor zelfstandigen die zich niet kunnen verzekeren omdat ze in het verleden ziek zijn geweest, of omdat andere verzekeringen voor hen te duur zijn. De arbeidsongeschiktheid hoeft niet te zijn ontstaan op of door het werk.

"De dekking is beperkt omdat anders meteen de premie omhooggaat", zegt Aartsen. Het blijft aan ondernemers zelf om meer voorzieningen te treffen als zij dat nodig vinden, zegt hij.

Ondernemers die zelf een goede arbeidsongeschiktheidsverzekering hebben, zzp'ers die ook als werknemer ergens in dienst zijn en directeur-grootaandeelhouders hoeven zich niet verplicht te verzekeren.

Al jaren over gesproken

Er wordt door de politiek al jaren gesproken over de verplichte zelfstandigenverzekering. In Nederland zijn in vergelijking met andere landen veel mensen als zzp'er aan het werk. Veel van hen zijn niet verzekerd en zijn afhankelijk van de bijstand als zij arbeidsongeschikt raken.

Dat vinden de meeste politiek partijen ongewenst, zonder dat zij het ondernemerschap willen ontmoedigen. Aartsen: "Je wilt af van de eeuwige discussie over zzp'ers, dus probeer je ook aan te pakken wat er negatief aan is."

Kritiek

De Raad van State was in een advies van eind vorig jaar nogal negatief, omdat de uitvoering voor een groot deel bij het overbelaste UWV en de Belastingdienst terechtkomt. Het CPB zegt dat de basisdekking te weinig bescherming biedt. Ook belangenorganisatie ZZP Nederland is kritisch en denkt dat invoeringsjaar 2030 niet eens gehaald gaat worden.

Of de wet wordt ingevoerd is nu aan de Tweede en vervolgens Eerste Kamer.

Hoe lang gaat de oorlog door?

De Amerikaans-Israëlische inval in Iran is nu bijna twee weken aan de gang. De vraag rijst hoe lang deze oorlog nog gaat duren.

Amerika wil geen langdurig conflict hebben, maar vooralsnog lijkt Israël niet voornemens snel te stoppen. En hoe lang zal Iran doorgaan met de tegenaanvallen op buurlanden?

We bespreken deze vragen en het laatste nieuws met Amerika-onderzoeker Liam Klein van Instituut Clingendael en hoogleraar Joodse studies Bart Wallet.

Afscheid van PvdA en GroenLinks

Eind deze maand is het dan echt zover: PvdA en GroenLinks gaan officieel fuseren tot GroenLinks-PvdA, wat betekent dat er een einde komt aan het bestaan van de twee afzonderlijke partijen. Welke gevoelens en gedachtes maakt dat los bij PvdA-partijprominenten als Ad Melkert, Herman Tjeenk Willink en Diederik Samsom? En hoe ziet de toekomst van de linkse fusiepartij eruit?

Waarom stemmen Rotterdammers zo weinig?

Aanstaande woensdag zijn de gemeenteraadsverkiezingen. De vorige keer kwam bijna de helft van de kiesgerechtigden niet opdagen. Nergens was de opkomst zo laag als in Rotterdam. In sommige wijken kwam nog niet eens 20 procent naar het stembureau.

De gemeente is geschrokken van de lage opkomst en start een campagne om meer Rotterdammers te laten stemmen.

De politie heeft vier verdachten opgepakt voor de brandstichting en de explosie bij een synagoge in Rotterdam. Een verdachte is minderjarig (17), een is 18 en twee zijn 19 jaar. Ze komen uit Tilburg. Ze zaten met zijn vieren in een auto en zijn vannacht al opgepakt.

Later op de dag liet de politie weten dat er in Tilburg verschillende huiszoekingen zijn gedaan.

Vannacht rond 03.45 uur was er kort brand voor de ingang van het gebouw aan het A.B.N. Davidsplein in Rotterdam-Blijdorp. Op beelden op sociale media is te zien dat er daarna een explosie is. De brand ging vanzelf uit, niemand raakte gewond.

De verdachten werden aangehouden in de buurt van een andere synagoge. Volgens de politie viel een auto daar op door het rijgedrag. Om welke andere synagoge het gaat, is niet bekendgemaakt. De bestuurder van de auto voldeed aan het signalement van de verdachte van de explosie.

Volgens de politie is het nog niet duidelijk of ze plannen hadden om bij nog een synagoge brand te stichten of een explosief te laten ontploffen.

Van Weel: intimidatie tegen Joodse gemeenschap

Minister van Justitie en Veiligheid David van Weel noemt de brandstichting "vreselijk nieuws". Ook spreekt hij van "intimidatie en geweld tegen de Joodse gemeenschap". Volgens Van Weel ligt het "zeer voor de hand dat het een antisemitisch gedreven incident is".

"Het leidt weer tot heel veel angstgevoelens bij de Joodse gemeenschap en in heel Nederland", zei premier Jetten op zijn wekelijkse persconferentie. Er is in Nederland "geen plaats voor intimidatie, haat of geweld tegen welke religieuze minderheid dan ook", vindt hij.

Burgemeester Schouten zegt dat het "veel angstgevoelens bij onze Joodse stadsgenoten" naar boven brengt. "We blijven de veiligheid rondom de synagoges nauwlettend bewaken."

Luik

De beelden van de brand zijn door de NOS geverifieerd. Het account dat de beelden deelt, postte eerder ook een video van een explosie bij een synagoge in Luik.

De afzender claimt dat een door Iran gesteunde Iraakse groep achter de explosie in Rotterdam zit. Maar daar is nu nog geen bewijs voor. De politie zegt de beelden mee te nemen in het onderzoek.

Schouten zegt dat het nog onduidelijk is of de explosies in Luik en Rotterdam met elkaar te maken hebben. "De politie heeft heel groot opgeschaald om te zien wat hier achter zit."

'Gerichte aanslag'

De voorzitter van de synagoge, Chris den Hoedt, noemt het een "gerichte aanslag op een Nederlandse geloofsgemeenschap". "Dit is ongepast en verschrikkelijk."

Volgens Den Hoedt valt de materiële schade aan het gebouw mee. "Maar het is vooral de emotionele impact. Het is de opmaat van wat we al twee jaar zien: toenemend antisemitisme. En dat daar weinig tegen gedaan wordt."

Volgens minister Van Weel is er al vijftien jaar bewaking bij de Rotterdamse synagoge. Hij zegt dat het aan de burgemeester is om te bepalen of die voldoende is.

De bewaking bestaat er onder meer uit dat er camera's hangen bij de synagoge en dat er bij bijeenkomsten marechaussees voor de deur staan.

Ook zegt Van Weel vanochtend al contact te hebben gehad met de Joodse gemeenschap: "Deze mensen zijn natuurlijk heel bezorgd."

Den Hoedt hoopt dat het vanuit de politiek "niet bij woorden blijft, maar dat er ook daden aan worden gekoppeld om antisemitisme uit te sluiten".

Buitengewoon opsporingsambtenaren (boa's) moeten meer duidelijkheid krijgen over wat zij wel en niet mogen. De Tweede Kamer is het in grote lijnen eens met de kabinetsplannen hierover. Wel zitten Kamerleden nog met vragen. Dat bleek bij een debat in de Tweede Kamer met verantwoordelijk minister van Justitie en Veiligheid Van Weel.

Boa's komen nu regelmatig in lastige situaties met burgers terecht over boetes of gedrag en krijgen bijvoorbeeld in de trein met geweld te maken. De regels voor hun optreden zijn minder eensluidend dan die voor politieagenten. Het kabinet wil die regels duidelijker maken in een nieuw 'boa-bestel'.

De nieuwe regels moeten boa's duidelijkheid geven over welke bestanden zij mogen inzien om iemands identiteit vast te stellen, in welke gevallen zij echt moeten wachten op politie-inzet en wanneer zij in aanmerking komen voor een wapenstok, pepperspray of een vuurwapen ter verdediging.

De huidige onduidelijkheid leidt bij de handhavers soms tot wat handelingsverlegenheid wordt genoemd. Oftewel niet durven ingrijpen omdat de instructies niet duidelijk zijn. Op de tribune van de Kamer volgde een aantal boa's het debat daarom met belangstelling.

Steeds meer taken

Er werken in het hele land zo'n 20.000 boa's voor zo'n 600 verschillende werkgevers. In de afgelopen vijftien jaar hebben zij steeds meer taken en bevoegdheden gekregen in een veranderende samenleving.

Boa's worden gezien als een verlengstuk van de politie, maar zijn dat in veel opzichten niet. Zij gaan niet over de handhaving van de openbare orde, maar wel over het tegengaan van onveiligheid, verloedering en overlast. Ook helpen zij de politie bij arrestaties en het afvoeren van gearresteerden of verwarde mensen.

De Kamerleden en minister spraken hun waardering uit voor het werk van de boa's. Maar het blijft ingewikkeld om het voor alle boa's eenduidig te regelen, zo bleek tijdens het debat.

Steeds ingewikkelder

Anders dan voor politieagenten is niet de rijksoverheid de werkgever, maar zijn dat gemeenten, ov-bedrijven en andere semioverheden. Die verschillende werkgevers hebben allemaal hun eigen instructies en voorwaarden. De landelijke overheid biedt alleen de basiswetgeving.

Verschillende fracties, zoals VVD, GroenLinks-PvdA, PVV, CDA en JA21, willen dat er landelijk meer voor boa's wordt vastgelegd dan nu het geval is. Minister Van Weel moest flink wat toezeggingen doen om de Kamerleden voorlopig tevreden te stellen over het nieuwe stelsel. Bijvoorbeeld over het landelijk regelen van de nazorg voor boa's die een heftige situatie hebben meegemaakt. Dat moet niet per werkgever verschillend zijn, vinden de partijen.

Experimenten

Een plan om boa's in het ov eerder toegang tot registers te geven zodat zij reizigers bij geweldsincidenten makkelijker kunnen identificeren heeft in elk geval de steun van een meerderheid in de Kamer. Bij de NS, die onlangs melding maakte van duizend geweldsincidenten, is onlangs een proef met wapenstok en pepperspray gestart. Dat experiment loopt een jaar.

In Rotterdam loopt een proef om boa's te laten ingrijpen bij straatintimidatie. Het gaat dan om situaties waarin iemand een ander seksueel benadert "op een wijze die vreesaanjagend, vernederend, kwetsend of onterend is". Maar dat experiment moet niet te lang duren voordat duidelijk is of het werkt, zegt de Kamer. De minister beloofde snel met resultaten en een oordeel te komen.

De Kamer is het eens met het plan om alle boa's voortaan een standaarduitrusting te geven met een portofoon en handboeien. Zo kunnen zij communiceren met collega's en agenten als die de taak moeten overnemen. Een eventuele aanvullende uitrusting kan bestaan uit een bodycam en een steek- of kogelwerend vest. Onder voorwaarden kan een boa worden uitgerust met een korte wapenstok en pepperspray.

Wapenvergunning

Ook het goedkeuren van wapenvergunningen voor de zogenoemde groene boa's moet beter geregeld worden, vindt de Kamer. Groene boa's hebben als taak om in bepaalde provincies illegale gewapende stroperij tegen te gaan. Zij kunnen in gevaarlijke situaties belanden en komen daarom in aanmerking voor een dienstwapen.

Het aanvragen van een wapenvergunning gaat niet via de gemeente waar zij voor werken, maar loopt vanwege wetgeving weer via de provincie. Een 'knik' in de procedure die soms lang duurt, vindt de Kamer. Minister Van Weel zegt dat hij dit onder de aandacht zal brengen van de betrokken provincies, maar dat hij er formeel niet over gaat.

Een Kamermeerderheid wil in elk geval snel regelen dat boa's, net als agenten, landelijk een neutraal uniform voorgeschreven krijgen waarbij geen ruimte is voor religieuze uitingen.

"Als je ziet hoe Bolkestein altijd de verdieping heeft gezocht en met originele ideeën kwam, is hij een voorbeeld voor bijna iedere VVD' er", zegt VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans. Net als Frits Bolkestein was ook Brekelmans eerst minister van Defensie en aansluitend leider van de VVD-fractie.

Vandaag verscheen de vuistdikke biografie van oud-politicus Bolkestein, waar historicus en NOS-eindredacteur Dik Verkuil op is gepromoveerd. Hij noemt Bolkestein ongenaakbaar. "Een moeilijk toegankelijke man. Het bleef altijd 'U' en 'meneer'. En als hij eenmaal wat vond, was hij daar met geen tien paarden vanaf te brengen."

Bolkestein was behoorlijk eigenzinnig. Eind jaren '80 schreef hij als minister van Defensie ook toneelrecensies voor opinieweekblad 'De Haagse Post'. "Ik kan me niet indenken hoe ik daar de tijd voor zou moeten vinden", zegt VVD-fractievoorzitter Brekelmans. "Je bent nu als politicus continu bezig met de waan van de dag." Brekelmans vindt dat wel een les van Bolkestein: "Tijd nemen om te reflecteren en je inhoudelijk te verdiepen."

Ondanks zijn elitiaire uitstraling werd Bolkestein populair. Verkuil: "De politiek was in de jaren negentig erg naar binnen gekeerd, maar Bolkestein sprak via debatten direct tot de kiezer." Brekelmans: "Ik zag dat ook bij mijn ouders, die op geen enkele manier op Bolkestein leken, maar wel op hem stemden."

Storm van kritiek

Bolkestein maakte als fractievoorzitter geen goede start. "Hij was een matige debater. Maar ineens trekt hij de discussie naar zich toe", vertelt Verkuil. Bolkestein schrijft in 1991 in de Volkskrant dat integratie met lef moet worden aangepakt. De Europese beschaving is superieur en minderheden uit andere culturen moeten zich houden aan de wetten die uit die cultuur voortkomen.

Het leidde tot een storm van kritiek. Bolkestein zou moslims discrimineren. "Maar het verwijt dat hij in 'troebel water viste' slaat nergens op", zegt Verkuil. "Hij maakte zich al ruim tien jaar - sinds de Iraanse revolutie van 1979 - zorgen over de fanatieke anti-westerse houdingen in delen van de Islamitische samenleving. En ook over de verloedering van wijken in grote steden."

Verkuil schrijft dat Bolkestein had geprobeerd het onderwerp met andere fractievoorzitters te agenderen. Maar toen hij merkte dat het thema scoorde, zette hij ermee door. Volgens Brekelmans was Bolkestein zijn tijd ver vooruit. "De wegbereider voor de discussie van tientallen jaren later. Een discussie die we nog steeds hebben."

Maar Verkuil relativeert. "Bolkestein zei dat als we dat niet goed oplosten het nageslacht ons erom zou vervloeken. Maar je kan niet echt zeggen dat het veel heeft opgeleverd." Verkuil vindt niet dat Bolkestein de weg voor rechts-populisme heeft geëffend. "Geert Wilders was VVD-fractiemedewerker en zag Bolkestein als zijn grote voorbeeld. Wilders heeft goed naar hem gekeken en is onmiskenbaar verder gegaan op de weg die Bolkestein was ingeslagen. Maar Wilders heeft afslagen genomen die Bolkestein veroordeelde."

Toen de VVD in de Paarse coalitie stapte, bleef Bolkestein in de Kamer. Daar hoort een partijleider, vond hij. Hij keerde zich ook regelmatig tegen het kabinetsbeleid. Hoewel Brekelmans Bolkestein bewondert, moet hij als nieuwe VVD-fractievoorzitter juist meer balanceren. "Ik wil als fractievoorzitter heel duidelijk maken waar de VVD voor staat, maar we zitten ook in een minderheidscoalitie. Dat betekent dat ik ook open moet staan voor ideeën van anderen."

In de praktijk legde Bolkestein zich ook vaak neer bij het kabinetsstandpunt. 'Hij blaft, maar bijt niet door', was dan het commentaar. Volgens Verkuil kenmerkend voor Bolkestein. En waarschijnlijk ook een van de redenen van zijn vertrek in 1998. "Want aan de effectiviteit van zijn inbreng werd in toenemende mate getwijfeld."

Bekakte spraak

Sociaal-economisch werd Bolkestein steeds rechtser en pleitte hij voor een klein sociaal vangnet, anders werden mensen maar lui. Volgens hem leed Nederland zelfs aan een zieligheidscomplex. "Het was de kracht van Frits om de discussie op scherp te zetten. Zo doorbrak hij taboes", zegt Brekelmans. "Ik kies mijn eigen woorden, maar zie nu ook dat het aantal mensen met een uitkering gigantisch stijgt. Dan vraag ik me af: iedereen die daarin zit, is dat nou echt nodig?"

Bolkestein wilde aanvankelijk overigens actief worden voor de PvdA, schrijft Verkuil. Hij vond dat in zijn jonge jaren de "enige serieus te nemen partij". Na een carrière in het buitenland voor Shell, gaat hij eind jaren zeventig onder meer praten met zijn oude studievriend Ed van Thijn, toenmalig PvdA-fractievoorzitter. "Die maakte hem duidelijk dat het heel moeilijk zou worden bij de Pvda. Alleen al vanwege zijn bekakte spraak", aldus Verkuil.

Bovendien was Bolkestein rechtser en de PvdA linkser geworden. Verkuil: "Hij meldde zich daarop bij de VVD, waar hij op een schijnbaar onverkiesbare plaats op de lijst komt. Maar tegen de verwachting in komt hij net de Tweede Kamer in. Het had dus maar weinig gescheeld of we hadden nooit van hem gehoord."

Het kabinet overweegt om meer risico's te nemen op het stroomnet om een aansluitstop in het midden van het land te voorkomen, door een deel van de reserveruimte in te zetten. Dat schrijft staatssecretaris De Bat (Energie) aan de Tweede Kamer.

Dat betekent bijvoorbeeld dat bestaande kabels zwaarder worden belast of dat netbeheerders overcapaciteit die is bedoeld voor bijzondere omstandigheden gaan inzetten. Hierdoor is er wel meer risico op storingen, aldus de staatssecretaris.

Opties en effecten

De CDA-staatssecretaris suggereert dat netbeheerder Tennet uitbreidingscapaciteit vanuit elders kan "verschuiven" naar het midden van het land. Of deze ingrepen genoeg zijn om nieuwe aansluitingen op het stroomnet mogelijk te maken, moet Tennet beoordelen.

De Bat schrijft dat "tot en met april" opties en effecten in kaart worden gebracht. Tegen die tijd moet worden besloten of een volledige aansluitstop noodzakelijk is, of toch kan worden voorkomen.

De netbeheerder waarschuwde vorige maand dat een stop dreigt in Flevoland, Utrecht en Gelderland. Dat zou betekenen dat er vanaf de zomer in deze provincies ook geen nieuwe contracten voor woningen meer afgegeven kunnen worden. De situatie in de regio's is volgens De Bat "uitzonderlijk" en niet in lijn met het landelijke beeld van het stroomnet.

'Geen taboes'

Het stroomnet is op veel plekken in Nederland overvol, waardoor nieuwe huizen of bedrijven niet altijd een stroomaansluiting kunnen krijgen of daar lang op moeten wachten. De elektriciteitskabels moeten namelijk niet overbelast raken op het moment dat veel mensen tegelijk veel stroom gebruiken.

Het kabinet wil een aansluitstop "koste wat kost" voorkomen. Wat De Bat betreft zijn er "geen taboes" om de knelpunten in het midden van het land op te lossen, "ook als die pijnlijk en duur zijn". Die taak ligt bij een crisisorganisatie waar onder meer de provincies, meerdere ministeries en netbeheerders bij betrokken zijn.

De aanval van de VS en Israël op Iran verdeelt de Nederlandse politiek en ook de coalitiepartijen. Dat bleek tijdens het debat in de Tweede Kamer over de oorlog in het Midden-Oosten. Het kabinetsstandpunt is dat ons land "begrip" heeft voor de militaire actie van de VS en Israël, maar die niet steunt.

In het debat bleek dat D66, VVD en CDA dat standpunt allemaal op hun eigen manier uitleggen. D66-fractievoorzitter Paternotte zei dat hij er begrip voor heeft "dat je het moorddadige regime in Iran weg wilt hebben", maar dat hij er geen enkel begrip voor heeft hoe het nu gaat. Hij vindt dat een aanval zonder plan en een onduidelijk doel, en bovendien in strijd met het internationaal recht.

Oppositiepartijen, zowel links als rechts, concludeerden daaruit dat D66 afwijkt van het kabinet en de coalitiepartners, die hoorbaar meer begrip hebben voor de militaire ingreep. Maar Paternotte ziet hooguit "toonverschillen". De reactie van het kabinet kan hij naar eigen zeggen verdedigen.

Niet betrokken bij oorlog

Zijn VVD-collega Brekelmans wilde duidelijk maken dat er geen twijfel over kan bestaan dat zijn partij "aan de kant van de VS en Israël" staat, maar steun uitspreken voor de aanvallen wil hij niet. Rechtse partijen als de PVV en de SGP wilden daarover opheldering van hem.

"Het woord 'steun' zou impliceren dat wij hierbij betrokken willen zijn", zei Brekelmans. "Dan is de vervolgvraag natuurlijk of we ook militair gaan steunen." Het woord 'begrip' vindt hij daarom meer gepast. SGP-leider Stoffer riep de VVD nog op om de acties dan tenminste 'moreel te steunen', Brekelmans zei daarop dat hij door te zeggen dat hij aan de kant van de VS en Israël staat zijn morele steun heeft laten zien.

Ook het CDA heeft begrip voor de aanvallen, maar fractievoorzitter Bontenbal plaatst wel kritische kanttekeningen bij de strategie van de VS en Israël. "De burgers van Iran hebben niet gevraagd om een misdadig regime, maar ook niet om een onzekere oorlog", zei hij. De acties van de VS en Israël "schuren" volgens hem met het internationaal recht.

Bontenbal wil dat het kabinet er in de EU op aandringt om in overleg te treden met de Amerikanen over wat nou precies het doel is van de aanvallen en wat de exitstrategie is. "De wereld zou beter af zijn zonder dit regime. Maar dat betekent nog niet dat elke militaire stap tegen dit regime automatisch verstandig, houdbaar of rechtmatig is."

'Heldendaad'

PVV, JA21, BBB, Groep Markuszower, SGP en Mona Keijzer steunen de aanval op Iran juist volmondig. "Wat een heldendaad", zei PVV-leider Wilders over het liquideren van geestelijk leider Khamenei en het uitschakelen van een groot deel van de Iraanse oorlogsmachine.

Toch is ook hem niet helemaal duidelijk wat de VS en Israël uiteindelijk van plan zijn in Iran. "Laten we hopen dat er beter over is nagedacht dan wij nu denken."

Rug recht houden

Linkse partijen vinden juist dat Nederland veel meer afstand moet nemen van de actie van de Amerikanen en de Israëliërs. "Wie maar één seconde denkt dat Trump en Netanyahu begaan zijn met de Iraniërs heeft het mis", zei GroenLinks-PvdA-voorman Klaver.

Hij vreest dat Nederland in een oorlog wordt gezogen, zoals bij de inval in Irak in 2003. Ook toen wilden westerse landen af van het regime in dat land, maar uiteindelijk brak er een burgeroorlog uit en kwam er een vluchtelingenstroom op gang.

De huidige oorlog is volgens Klaver ook niet in het belang van Nederland. De exploderende olieprijs levert Rusland veel geld op, en vanwege het conflict in Iran zijn er minder Patriot-raketten beschikbaar voor de verdediging van Oekraïne. "Houd uw rug recht, loop niet achter Donald Trump en Bibi Netanyahu aan", riep hij het kabinet op.

Twee waarheden

Premier Jetten herhaalde dat het kabinet begrip heeft voor de aanval, maar dat die wel "buiten de kaders" van het internationaal recht valt. "Die twee waarheden kunnen naast elkaar staan", betoogde hij.

Jetten wil vooral vooruitkijken en hoopt op een eensgezind Europa. Het conflict moet wat hem betreft gede-escaleerd worden, maar tegelijkertijd moet het nucleaire programma van Iran gestopt worden en moet er "perspectief" komen voor het Iraanse volk.

Binnen de coalitie wordt totaal verschillend gedacht over het oplossen van de grote capaciteitstekorten in gevangenissen. D66 en CDA willen dat het mogelijk wordt veroordeelden een enkelband op te leggen waardoor zij minder gevangenisbedden bezetten.

Maar coalitiepartner VVD is, net als oppositiepartij JA21, van mening dat een rechter geen taakstraf meer moet kunnen opleggen bij relatief lichte vergrijpen. Ze hebben het dan over fysiek geweld tegen agenten en hulpverleners. Hierdoor neemt het aantal mensen dat een gevangenisstraf moet uitzitten juist toe.

De situatie in gevangenissen is al een aantal jaar problematisch. De cellen zitten voor 99 procent vol en in de komende jaren dreigen nog drieduizend cellen te verdwijnen omdat er geen geld is voor noodzakelijk onderhoud. Sinds een jaar kunnen gevangenen zelfs twee weken eerder vrij worden gelaten omdat er veel te weinig cellen zijn.

In een brandbrief aan toenmalig informateur Rianne Letschert schreef de directeur-generaal van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) eind vorig jaar dat duizenden daders wachten op de uitvoering van hun straf "en dat aantal blijft oplopen". Als een van de oplossingen stelt hij voor dat het mogelijk wordt de elektronische enkelband als 'hoofdstraf' op te leggen.

D66-Kamerlid Joost Sneller vindt dat een goed plan, zeker als ook een rechter zo'n enkelband "gepast" vindt. Ook CDA-Kamerlid Jeltje Straatman hoopt dat deze maatregel het cellentekort kan beteugelen. Tegelijkertijd noemt ze nog een tweede positief effect: een enkelband zou effectiever zijn dan korte celstraffen.

Maar de VVD werkt aan een eigen plan samen met oppositiepartij JA21. Zij willen juist de mogelijkheden voor rechters om een taakstraf op te leggen aan banden leggen. Het gevolg van zo'n uitbreiding van het taakstrafverbod zou zijn dat juist meer daders in een gevangenis moeten worden opgesloten.

Volgens VVD-Kamerlid Ulysse Ellian mogen overvolle gevangenissen nooit een reden zijn om "lichtere straffen" op te leggen. "De enkelband als hoofdstraf is geen straf. De VVD was tegen, is tegen en blijft tegen."

Geen onderwerp in coalitieakkoord

In het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA is niets over dit onderwerp afgesproken. Het staat de coalitiepartijen dus vrij om zelf meerderheden te vinden voor hun eigen plannen. Verantwoordelijk staatssecretaris Claudia van Bruggen laat zich dan ook niet uit over deze discussie. "Dat is aan de Kamer", zei ze vandaag in een debat over de gevangenisproblemen.

D66 en CDA willen hun plan om "slimmer" te straffen "binnenkort" indienen bij de Tweede Kamer. VVD en JA21 kregen op hun initiatiefwetsvoorstel de nodige kritiek van de Raad van State. Desondanks willen ze hun plan "gewoon doorzetten".

Voor steun moeten de coalitiepartijen dus op zoek bij de oppositie. CDA en D66 gaan ervan uit dat zij aan het langste eind trekken. Maar de VVD geeft niet op. Ellian: "Ik denk dat het erom spant. Ik snap dat D66 en CDA met hun plan door willen, maar ik ga me er tegen verzetten."

Straatman (CDA): "We blijven met alle partijen in gesprek voor een meerderheid, dat kan met of zonder de VVD."

De antiwitwascontroles van banken kosten veel geld en hebben grote gevolgen voor mensen, maar het is onduidelijk of ze ook echt wat opleveren. Dat concludeert de Algemene Rekenkamer in een rapport.

Jaarlijks wordt er naar schatting 15 tot 20 miljard euro witgewassen in Nederland. Om dat te voorkomen, zijn banken wettelijk verplicht ongebruikelijke transacties door te geven aan de opsporingsinstantie Financial Intelligence Unit (FIU).

De banken hebben daarbij te maken met het strenge toezicht van De Nederlandsche Bank (DNB). Die deelde de afgelopen jaren verschillende keren hoge boetes uit, omdat de controles bij meerdere banken niet op orde waren. Het Openbaar Ministerie deed zelfs onderzoek naar verschillende bankbestuurders die verantwoordelijk waren voor het anti-witwasbeleid.

Meldingen niet goed opgepakt

Banken hebben onder die grote druk steeds meer mensen aangenomen om transacties en klanten te controleren op witwaspraktijken. Een op de vijf bankmedewerkers houdt zich daar nu mee bezig.

Niet altijd met succes, concludeert de Rekenkamer. Niet alle banken geven de informatie goed door aan de FIU en vervolgens pakt die de meldingen volgens de Rekenkamer niet altijd goed op. De opsporingsinstantie heeft dan ook geen goed beeld van alle meldingen over witwassen die binnenkomen.

Intussen hebben de antiwitwascontroles wel grote gevolgen voor het dagelijks leven van burgers en instanties. Zij moeten bijvoorbeeld vragen beantwoorden over bedragen die ze overmaken of mogen vanwege de strenge regels geen rekening openen bij een bank.

Aanwijzingen voor discriminatie

De afgelopen jaren wezen verschillende onderzoekers erop dat bepaalde groepen mensen, zoals moslims, hier vaker mee te maken te hebben dan anderen. ING bood klanten daarom vorig jaar excuses aan vanwege discriminatie.

De Algemene Rekenkamer ziet in het eigen onderzoek ook aanwijzingen voor discriminatie. Zo doen banken relatief vaak een melding bij de FIU over mensen met een buitenlands klinkende achternaam, vooral uit het Midden-Oosten en Oost-Europa. Hier is geen goede verklaring voor gevonden.

Ook prominente personen als oud-politici en rechters hebben volgens de Rekenkamer meer last van de anti-witwasregels. Banken moeten hen extra controleren op witwassen, maar daardoor komen ook hun familieleden in de problemen. Zij hebben bijvoorbeeld meer moeite om een lening af te sluiten.

Liever monitoringsysteem

De Rekenkamer raadt de ministeries van Financiën en van Justitie en Veiligheid aan om met een plan te komen om zich bij de controles nog meer op mensen en transacties met een hoog risico te richten en daarmee ook discriminatie te voorkomen.

De ministeries laten weten bezig te zijn de anti-witwasaanpak aan te passen en eind dit jaar met een plan te komen. Volgend jaar gaan er ook nieuwe Europese regels in.

Minister Heinen (Financiën) zei begin dit jaar al dat hij vindt dat de witwascontroles doorgeslagen zijn. Hij wil opnieuw bekijken of banken samen een monitoringsysteem kunnen opzetten om het makkelijker te maken. Zo'n systeem werd in 2024 stopgezet, omdat het in strijd bleek met Europese wetgeving.