D66 moet met CDA allereerst Nederland van het stikstofslot halen en een antwoord bedenken op het energievraagstuk. Dan houd je bedrijven hier en kan je de nodige huizen bouwen. Dat is wat er achter de plannen zit van verkenner Koolmees, waar de Tweede Kamer vandaag over debatteerde, blijkt uit gesprekken met betrokkenen.

In het verslag van Koolmees worden vijf thema's genoemd waar de twee partijen zich over moeten buigen. Maar achter de schermen is te horen dat het succes van de nieuwe formatiefase afhangt van stikstof en energie. Als je die slepende problemen 'lostrekt', kan je verder met Nederland, is het idee.

De komende drie weken moet er, onder leiding van informateurs Wijers en Buma, worden gezocht naar plannen op dit gebied waar andere partijen niet omheen kunnen.

Stikstofplan omarmen

Op stikstof ligt er al een prima uitgangspunt, klinkt het achter de schermen. Het gaat om een stikstofreductieplan van bestuurders en boeren van deze zomer. Het meest waarschijnlijke is dat dit wordt omarmd door D66 en CDA, ook omdat andere partijen te porren zijn om het stikstofprobleem op deze manier aan te pakken.

In het plan van onder meer de provincies, gemeenten en boerenorganisatie LTO is dwang richting boeren in het uiterste geval niet uitgesloten. Daarmee zou het juridisch voldoende moeten zijn om van het stikstofslot te komen.

Wopke-Wiebes

Wat energie betreft moet er worden gekeken naar de zogenoemde netcongestie. De drukte op het stroomnet zet op dit moment een rem op de woningbouw en groei van bedrijven. Om dat op te lossen wordt geopperd om het Nationaal Groeifonds (ook wel Wopke-Wiebes-Fonds) nieuw leven in te blazen. Met die miljarden zou de portemonnee getrokken kunnen worden voor netbeheerders als Alliander en Stedin om het elektriciteitsnet de nodige boost te geven.

In het debat ging D66-leider Jetten vandaag niet in op deze specifieke thema's, maar hij stelde wel dat hij met het CDA inzet op "grote doorbraken". En ook dat hij "antwoord wil geven op de vraagstukken die bepalend zijn voor de toekomst van Nederland". CDA-leider Bontenbal zei de lijst met vraagstukken "behapbaar" te willen houden.

Bij het schrijven moeten D66 en CDA de komende weken andere partijen, die nodig zijn voor meerderheden, in gedachten houden. "Die kunnen dan beoordelen of ze aanknopingspunten zien om mee te werken", aldus Koolmees, daarmee vooral doelend op GroenLinks-PvdA, VVD en JA21.

Met breed gedragen oplossingen als basis, zou de formatie kunnen uitdraaien op een minderheidskabinet van D66, CDA met VVD erbij. Op dit moment is dat een veelgehoorde uitkomst. JA21 en GL-PvdA zouden het kabinet dan kunnen steunen op verschillende terreinen die voor die partij belangrijk zijn.

Duidelijk is dat ogenschijnlijk voor de hand liggende meerderheidsvarianten (op dit moment) niet mogelijk zijn. D66-GL-PvdA-CDA-VVD is veel genoemd, maar VVD wil écht niet met GL-PvdA. En voor een variant met JA21 in plaats van GL-PvdA zijn de verschillen tussen D66 en JA21 te groot.

Broodnodige steun

Steun van GroenLinks-PvdA zal voor een minderheidskabinet broodnodig zijn, omdat die partij veel zetels in de Eerste Kamer heeft (waar kabinetsplannen ook goedgekeurd moeten worden). BBB is daar ook een grote machtsfactor, maar die partij wil geen stappen zetten op het gebied van stikstof.

De afhankelijkheid van GL-PvdA is de reden dat de VVD de komende weken buitenspel staat, terwijl de verwachting is dat de partij uiteindelijk wel in een kabinet belandt. Als de VVD in deze fase al volledig zou aanhaken, zou dat GL-PvdA kunnen afschrikken, is de redenering.

Bewindspersonen van andere partijen?

De verwachting is dat GL-PvdA stappen op stikstof en energie uiteindelijk zal steunen - ook als ze niet meeregeren - omdat dat te belangrijke onderwerpen zijn om te laten lopen. GL-PvdA-leider Klaver benadrukte vandaag in het debat dat hij "veel vertrouwen" heeft in het vervolg van de formatie. Terwijl VVD-leider Yesilgöz haar onvrede uitsprak. Ze betoogde dat haar partij wel mee had willen schrijven en zei te vrezen dat dit de opmaat is naar een "links kabinet" met GL-PvdA.

En dat gaat de VVD echt niet meemaken, zo zeggen ze. Te horen is wel, in aanvulling op het minderheidskabinet-idee, dat er van constructieve partijen een paar bewindspersonen kunnen worden gestrikt. Daarbij zou je kunnen denken aan een minister van migratie van JA21-huize en een minister van Energie en Klimaat uit de GL-PvdA-gelederen. Die bewindspersonen treden dan op 'persoonlijke titel' toe tot het kabinet. Maar zover is het allemaal nog niet.

Harde noten

Naast stikstof en energie zijn er nog drie andere thema's uit het advies van Koolmees waar D66 en CDA over moeten nadenken. Dat zijn wonen, migratie en veiligheid. Ook die onderwerpen zijn belangrijk, en er gaan ongetwijfeld harde noten over worden gekraakt, maar pas als die andere twee zijn getackeld.

In het debat gaf de verkenner nog een advies mee aan de Kamer over de vijf thema's. "Ik denk dat een soort pacificatie moet worden gevonden." Minder polariseren en op zoek naar de overeenkomsten dus. De komende weken zal blijken of Jetten en Bontenbal daartoe een aanzet kunnen geven.

Debat over formatie

De kersverse Tweede Kamer debatteert vandaag over de verkiezingsuitslag en de voortgang van de formatie. De 'tussenfase' die is voorgesteld door verkenner Koolmees leidt tot kritiek van PVV, VVD en JA21.

Sybrand van Haersma Buma (CDA) en Hans Wijers (D66) zijn de nieuwe informateurs. We bespreken de laatste ontwikkelingen met politiek duider Arjan Noorlander.

Oplopende spanningen in Caribisch gebied

Het Amerikaanse vliegdekschip USS Gerald R. Ford is aangekomen in de wateren rond Centraal- en Zuid-Amerika. Het gaat om het grootste vliegdekschip ter wereld dat meer dan 4000 matrozen en tientallen vliegtuigen telt. Het schip sluit zich aan bij de grote militaire troepenmacht van de VS die al in de Caribische regio is.

Amerika voert al maanden militaire acties uit in het gebied, onder meer voor de kust van Venezuela. Geregeld worden veronderstelde drugsboten aangevallen, waarbij tot nu toe bijna tachtig doden zijn gevallen.

Hoe groot is de kans dat de situatie escaleert? En wat betekent dat voor een land als Curaçao, dat pal voor de kust van Venezuela ligt?

Mentale problemen onder vrouwen

Volgens nieuwe cijfers van het UWV raken steeds meer vrouwen van onder de 40 arbeidsongeschikt door psychische klachten. Het aantal werknemers dat arbeidsongeschikt raakt door mentale problemen neemt al jaren toe, maar juist onder deze specifieke groep ziet de uitkeringsinstantie een zorgwekkende trend.

Vrouwen met zeer dicht borstweefsel kunnen naar verwachting vanaf 2030 terecht voor een extra MRI-scan. Met deze maatregel kunnen jaarlijks rond de honderd sterfgevallen door borstkanker worden voorkomen. Demissionair staatssecretaris Tielen (VVD) schrijft dat in een Kamerbrief.

"Ik vind het pijnlijk dat vrouwen na jarenlange discussie nog zo lang op MRI-aanbod moeten wachten", zegt de staatssecretaris. Het is volgens haar echter niet mogelijk het plan sneller uit te voeren.

Het RIVM dringt aan op een gefaseerde invoering om onder meer de druk op de zorg beheersbaar te houden. Als er extra MRI-scans worden gemaakt, is er ook personeel nodig voor de vervolgstappen en behandeling.

Tienduizenden extra scans per jaar

Niet alle vrouwen met dicht borstweefsel zullen gelijk aan de beurt komen. De verwachting is het programma uiteindelijk zo'n 35.000 extra scans per jaar oplevert. Daarvoor wordt vanaf 2030 jaarlijks 17 miljoen euro beschikbaar gesteld. Per jaar zou dat volgens Tielen 80 tot 110 sterfgevallen voorkomen, bovenop de 1300 sterfgevallen die nu al worden voorkomen door het bevolkingsonderzoek borstkanker.

Vorige maand kwam het RIVM tot de conclusie dat de invoer van het plan haalbaar is. Tielen sprak toen de wens uit om de extra medische controles zo snel mogelijk in te voeren. "Ik zou het liefst de gekozen strategie meteen volledig aanbieden, maar ik moet realistisch zijn", zegt de staatssecretaris nu in de brief aan de Tweede Kamer. "We gaan doen wat we kunnen."

'Zeer teleurgesteld'

Borstkankervereniging Nederland is zeer teleurgesteld over de bekendmaking. De belangenvereniging zegt dat er wel voldoende capaciteit is om sneller te beginnen met MRI-scans. "Sterker nog: als onnodige MRI's (zoals veel lage-rugonderzoeken) worden afgebouwd, kan er direct ruimte vrijkomen voor vrouwen bij wie de nood echt hoog is."

Het plan zorgvuldig uitrollen is belangrijk, benadrukt de Borstkankervereniging. Toch heeft de overheid volgens de vereniging de taak om gelijk te beginnen met het informeren van vrouwen over hun borstdichtheid. "Alle apparaten binnen het bevolkingsonderzoek kunnen dit meten." De belangenorganisatie vindt dat vrouwen onterecht in het ongewisse worden gehouden, "wetende dat deze groep een verhoogd risico heeft".

Zes jaar geleden concludeerden onderzoekers van het UMC Utrecht al dat er met zo'n maatregel honderden gevallen van borstkanker eerder kunnen worden opgespoord. Radiologen en de Borstkankervereniging Nederland hebben de afgelopen jaren opgeroepen tot extra MRI-scans voor vrouwen met dicht borstweefsel.

Grotere kans op borstkanker

Vrouwen tussen de 50 en 75 jaar worden uitgenodigd voor het bevolkingsonderzoek borstkanker. Normaliter is dat om de twee jaar, maar vanwege personeelstekort is dat niet haalbaar. Van deze groep vrouwen heeft ongeveer een op de twaalf zeer dicht klierweefsel. Zij hebben anderhalf tot twee keer zoveel kans op borstkanker.

Juist bij deze groep is het veel lastiger om tumoren te ontdekken bij de normale mammografie (röntgenfoto) tijdens het bevolkingsonderzoek. Dat komt doordat zowel tumoren als borstweefsel wit oplichten op de mammografie. Als er dus veel borstweefsel is, vallen tumoren veel minder goed op. Met een aanvullende MRI-scan worden bijna alle tumoren alsnog gevonden.

Belangrijk is dat ook vrouwen met dicht borstweefsel deelnemen aan het bevolkingsonderzoek, ook nu er nog geen aanvullende MRI wordt aangeboden. Bij deze groep wordt 60 procent van de tumoren wel opgespoord via de mammografie. Een op de zeven vrouwen krijgt borstkanker, oftewel zo'n 18.000 per jaar. Jaarlijks overlijden ruim 3000 vrouwen aan de ziekte.

D66 zal Hans Wijers als informateur aanwijzen. Voor het CDA is Sybrand Buma de kandidaat-informateur. Dat zeggen ingewijden. De twee gaan de partijleiders Jetten (D66) en Bontenbal (CDA) begeleiden bij de volgende fase in de formatie.

Hans Wijers (74) was onder andere president-commissaris van ING, topman van chemieconcern Akzo Nobel en, midden jaren 90, minister van Economische Zaken in het kabinet-Kok I. Sybrand Buma (60) is burgemeester van Leeuwarden. Hij was van 2010 tot 2019 fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer.

Op advies van verkenner Koolmees gaan Jetten en Bontenbal een soort voorbereiding op een regeerakkoord schrijven over migratie, wonen, veiligheid en defensie, stikstof en de economie, waar ook het investeringsklimaat voor het bedrijfsleven onder valt.

Maximaal drie weken

Het stuk wordt vooraf een "positieve agenda" genoemd. Jetten en Bontenbal moeten daarna andere partijen zien te overtuigen om samen te werken. In het stuk wordt daarom al rekening gehouden met de politieke wensen en standpunten van andere partijen.

De twee partijen nemen maximaal drie weken de tijd voor deze fase. Op 9 december zou het proces moeten zijn afgerond. Morgen debatteert de nieuwe Tweede Kamer over dit voorstel. Als de Kamer akkoord gaat worden de informateurs benoemd.

Precies twee weken na de verkiezingen is vandaag de nieuwe Tweede Kamer geïnstalleerd. Alle 150 gekozen Kamerleden hebben de eed of belofte afgelegd en kunnen nu aan het werk.

Met een "Zo waarlijk helpe mij God almachtig" of een "Dat verklaar en beloof ik" hebben ze gezworen dat zij zich niet hebben en ook niet zullen laten omkopen, dat zij zich aan de Grondwet zullen houden en dat zij hun werk goed zullen doen.

Van de 150 Kamerleden zijn er 55 helemaal nieuw, de rest heeft al eerder met dit bijltje gehakt. Maar ook zij werden opnieuw geïnstalleerd.

Zo ging de installatie vanmiddag:

De nieuwe Kamer telt 65 vrouwen en 84 mannen. Eén lid is non-binair. Dat is Ines Kostic van de Partij voor de Dieren, die de afgelopen periode ook al Kamerlid was.

Niet eerder zaten er zo veel vrouwen in de Tweede Kamer. Zij tellen nu op tot 43 procent, wat betekent dat de mannen nog de meerderheid hebben.

Gemiddeld zijn Tweede Kamerleden steeds jonger. In de oude Tweede Kamer was de gemiddelde leeftijd 45 jaar. Dat is nu 44 jaar.

Het jongste Kamerlid is Etkin Armut (27) van het CDA. Zij was gemeenteraadslid in Groningen. Ze stond op nummer 18 van de kandidatenlijst en haar partij haalde18 zetels, dus ze had een spannende verkiezingsavond, vertelde ze onlangs in Rondje Binnenhof.

Zevende keer

De oudste is Raymond de Roon (73). Hij is al Kamerlid voor de PVV, sinds die partij in 2006 voor het eerst zetels haalde. Hij legde vandaag voor de zevende keer de belofte af.

Verreweg de meeste Kamerleden komen uit Zuid-Holland (48) of Noord-Holland (29), gevolgd door Gelderland en Utrecht (allebei 12).

Onder de Kamerleden die nu zijn geïnstalleerd, zijn oud-bewindspersonen van het demissionaire kabinet-Schoof, onder wie Marjolein Faber (PVV) en Ingrid Coenradie (nu JA21).

Maar er zitten ook zittende ministers tussen, zoals Eelco Heinen, Ruben Brekelmans en Vincent Karremans van de VVD en Mona Keijzer en Femke Wiersma van de BBB. Zij hebben voorlopig dus een dubbelfunctie.

De nieuwe Kamerleden hebben inmiddels hun zetels ingenomen. Ook voor de oudgedienden zal het misschien even zoeken zijn geweest.

Want de indeling in de plenaire zaal is ook veranderd. De PVV en Forum voor Democratie zitten in het meest rechtervak. 50Plus is met de SP en GroenLinks-PvdA in het uiterst linkse vak geplaatst.

Er zijn net als na de vorige verkiezingen vijftien fracties in de Tweede Kamer. NSC is verdwenen, maar daarvoor in de plaats is 50Plus na vier jaar teruggekeerd.

Een rondleiding, een officiële foto en uitleg over hoe het allemaal werkt: de afgelopen dagen zijn tientallen Kamerleden warmgedraaid voor hun nieuwe baan. Zij zullen vanmiddag de eed of de belofte afleggen, waarna ze officieel Kamerlid zijn.

Installatie live te zien bij de NOS

De installatie is vanaf 13.00 uur live te volgen via een stream op de NOS-site en de NOS-app, en op NPO Politiek en Nieuws.

Van de 150 Tweede Kamerleden zijn er 55 nieuwe gezichten, ruim een derde van de Tweede Kamer. Wij spraken drie van hen met de vraag waarom ze in de blauwe zetel plaatsnemen.

Heera Dijk (D66)

"Zo voed je je kinderen niet op", dacht Heera Dijk (46) over het geruzie van de afgelopen jaren in de Haagse politiek. De ict-docente besloot zich daarom "na heel lang nadenken" zelf kandidaat te stellen voor de Tweede Kamer.

"Ik doe het gewoon en als het niet lukt, heb ik het in ieder geval geprobeerd", zegt ze. "Ik wil laten zien dat we wel kunnen samenwerken met elkaar."

Heera kreeg tijdens de verkiezingscampagne verdrietig nieuws te verwerken. Ze verloor haar moeder, die uit Curaçao komt. Vanwege die achtergrond wil ze met haar Kamerwerk verbinding zoeken met het Caribisch deel van het Koninkrijk. "Het zijn zes verschillende eilanden en je moet je echt verdiepen in iedere cultuur, want ze zijn alle zes anders."

Haar verkiezing kan ook aan de overkant van de oceaan op trotse reacties rekenen. "Ik ben gefeliciteerd door de minister-president van Aruba", vertelt Dijk. "Ik vind het heel leuk om te merken dat iedereen van de eilanden heel erg trots is."

Hilde Wendel (VVD)

Hilde Wendel (29) was nog maar 19 jaar toen ze politiek actief werd. "Toen wist ik net dat de Tweede Kamer 150 zetels had", vertelt ze. "En nu zit ik daar tien jaar later zelf."

Ze komt uit het Drentse Norg, waar de inwoners "met elkaar het dorp draaiende houden". Ze zag daar dat er "allemaal besluiten over ons genomen worden in Den Haag, waar we helemaal niet over meepraten." Dat was aanleiding om zich in de politiek te verdiepen.

Wendel werd actief bij de JOVD, de jongerentak van de VVD, waarvan ze in 2020 voorzitter werd. Na haar voorzitterschap adviseerde Wendel onder andere gemeenten over aanpak van ondermijning.

Nu vindt ze het "heel bijzonder" om in het Kamergebouw te mogen rondlopen. "Ook als je in een klein Drents dorpje bent opgegroeid en vroeger niks met politiek deed, kan je mensen vertegenwoordigen in de Tweede Kamer", zegt Wendel.

Luciënne Boelsma (CDA)

Voor Luciënne Boelsma (53 jaar) is het ruim twee uur reizen naar Den Haag. Ze woont op de veehouderij die haar man samen met hun zoons runt en was tot haar Kamerlidmaatschap wethouder van de gemeente De Fryske Marren.

Toen het kabinet viel, besloot ze te solliciteren. "Ik dacht: het is nu of nooit." Die ambitie legde Boelsma ook voor aan haar vier zoons. "Ze zijn redelijk nuchter en zeiden dat ze het prima vonden. Nu het zover is, vinden ze het allemaal toch stiekem heel leuk."

In de gemeentepolitiek werkte Boelsma veel samen met andere partijen en ze hoopt die manier van werken in de Kamer voort te zetten. "De ene keer heeft de ene partij een goed idee, en de andere keer de andere", zegt Boelsma. "Zo kom je verder."

De Haagse politiek is harder dan Boelsma uit de gemeente gewend is, toch heeft ze zin om aan de slag te gaan. "Natuurlijk zal dat niet van vandaag op morgen veranderen en ook niet door mij alleen. Daar moet je gezamenlijk wel voor gaan."

De 'tussenstap' van inhoudelijke gesprekken tussen D66-leider Rob Jetten en CDA-leider Henri Bontenbal kent een voorbeeld uit het verleden. Mariette Hamer was informateur in 2021 toen de kabinetsformatie ook moeizaam verliep. Ze adviseerde dat twee partijen alvast een 'proeve van een regeerakkoord' zouden schrijven. Dat waren toen VVD en D66. Haar idee had succes.

Bij die zogenaamde proeve - dat nog geen regeerakkoord is, maar meer een basisstuk voor verdere onderhandelingen - konden andere partijen zich aansluiten. Die tussenstap had toen het gewenste resultaat.

Toch duurde het uiteindelijk zeer lang voor er daadwerkelijk een coalitie was. Er waren nieuwe informateurs nodig, Johan Remkes en - net als nu - Wouter Koolmees, om naast VVD en D66 ook CDA en ChristenUnie te laten plaatsnemen in kabinet-Rutte IV.

Keuzes maken

Hamer noemt het voorstel van Koolmees in Nieuwsuur "zeer verstandig". "Het kon ook bijna niet anders en goed dat dit nu zo snel is besloten. In 2021 duurde het allemaal veel langer en moesten we daardoor veel aan relatieherstel doen. Nu al meteen over de inhoud praten, is verstandig."

De belangrijkste les uit haar ervaring in 2021 is volgens Hamer dat het heel belangrijk is dat partijen weten waar ze heen willen. "Dat D66 en CDA samen tot overeenstemming komen, maar dan ook de volgende stap zetten en keuzes maken. Als andere partijen daar mee uit de voeten kunnen, is er geen belemmering meer. Ik noem bijvoorbeeld VVD en GL-PvdA."

Secondant

"Er is een hele grote kans dat we ook met de VVD moeten samenwerken", zegt Jetten. Maar VVD-leider Dilan Yesilgöz blijft erbij dat haar partij niet wil samenwerken met GL-PvdA. Hamer: "Ze zegt: het ligt te ver uitelkaar. Maar dat kun je alleen beoordelen als dat stuk er ligt. Dan weet je dat pas echt."

De proeve werd in 2021 geschreven door VVD-leider Mark Rutte en D66-Leider Sigrid Kaag. Het vormde later de basis voor het toenmalige regeerakkoord. Jetten was in 2021 de secondant van Kaag.

Politiek duider Arjan Noorlander

"De aanpak zal goed zijn bevallen in 2021. Het is ook niet zo raar dat D66'er Koolmees een lijn kiest die ook Jetten succesvol acht. Het is ook een oude truc, een vlucht uit de politieke spelletjes, uit de beeldvorming, uit de campagne. Een poging het eindelijk eens over de inhoud te hebben. Dan blijken de verschillen misschien veel kleiner te zijn dan je dacht. Het is misschien net iets te scherp om te zeggen dat de verkenning is mislukt, maar hij is zeker niet gelukt. Koolmees heeft de partijen die elkaar uitsluiten niet in beweging gekregen."

Jetten zei ook dat er volgens hem een tussenstap nodig is om er achter te komen wat inhoudelijk de mogelijkheden zijn in de Tweede én de Eerste Kamer. "Om er daar wat doorheen te krijgen heb je meer dan vier partijen nodig. Dus er is met meer partijen een vertrouwensbasis nodig om grote hervormingen zoals bij migratie en de economie voor elkaar te krijgen. Die andere partijen moeten bereid zijn mee te doen", aldus de D66-leider.

"De VVD waardeert de inzet van de verkenner", schrijft VVD-leider Dilan Yesilgöz op X. "Maar waakt voor tijdrovende tussenstappen. Nederland heeft geen tijd te verliezen. Het is tijd om te bouwen aan een kabinet dat levert in het kiezersbelang. Wat de VVD betreft is dat een centrumrechts kabinet. De VVD staat klaar om daaraan mee te bouwen."

Campagnestand

Verkenner Koolmees vindt dat partijen nu echt uit de campagnestand moeten komen. Hamer ondersteunt die oproep. "De samenleving wil dat het spel van wie-met-wie? ophoudt. Dat duurt steeds langer. Een deadline is daarom belangrijk. Dat partijen niet denken: wat levert me dit in verkiezingstijd op, maar wat is er nodig voor het land?"

De deadline die Koolmees D66 en CDA heeft opgelegd is daarom drie weken. De onderwerpen die beide partijen zullen bespreken zijn: migratie, wonen, veiligheid/defensie, stikstof en de economie/het investeringsklimaat voor bedrijven. Koolmees adviseert ook dat D66 en CDA onderzoeken welke coalities in de Tweede en Eerste Kamer kunnen rekenen op een meerderheid.

D66 en CDA moeten de komende drie weken een "positieve agenda" opstellen om de formatie uit de impasse te halen. Dat is het advies van verkenner Koolmees (D66).

Tot nu toe wordt elke meerderheidscoalitie geblokkeerd. Daarom is het idee dat D66 en CDA het eerst eens worden over vijf grote onderwerpen: migratie, wonen, veiligheid/defensie, stikstof en de economie/het investeringsklimaat voor bedrijven. "Daarna kunnen andere partijen beoordelen of ze aanknopingspunten zien om mee te werken", zegt Koolmees.

D66 en het CDA krijgen de niet bepaald makkelijke opdracht om in hun onderhandelingen ook al rekening te houden met de wensen van andere partijen. Zo wees Koolmees erop dat in de Eerste Kamer nog zeker tot maart 2027 GroenLinks-PvdA en BBB belangrijk zijn om voorstellen aan een meerderheid te helpen.

Op de bagagedrager

D66-leider Jetten voorspelt dat het een zoektocht gaat worden. Hij belooft zoveel mogelijk rekening houden met andere partijen. "Het zal geen agenda worden waar alleen D66- en CDA-kiezers blij van worden."

Ook CDA-leider Bontenbal, die met 18 zetels mee mag schrijven, wil op deze manier een eerste stap zetten. "Ik hoop dat er genoeg uitkomt voor andere partijen om op de bagagedrager te springen."

Wachtkamer voor de VVD

Dat de VVD met 22 zetels niet aan tafel zit, is even slikken voor VVD-leider Yesilgöz. Zij heeft haar zinnen gezet op een coalitie met D66, CDA en JA21, maar moet nu van Koolmees in de wachtkamer plaatsnemen. Dat lijkt haar niet te bevallen: "De VVD waakt voor tijdrovende stappen", schrijft ze op X.

De verbanning naar de wachtkamer heeft de VVD over zich afgeroepen door de weigering om te onderhandelen over een coalitie met GroenLinks-PvdA. "D66 en CDA zijn winnaars van de verkiezingen, hebben geen partijen geblokkeerd en kunnen links en rechts zoeken naar draagvlak", verklaarde Koolmees. Een minderheidscoalitie noemde hij nadrukkelijk nog als optie.

Voor D66 en CDA betekent de stap een risico. Zij moeten na hun gezamenlijke onderhandeling ook nog met andere partijen onderhandelen en daardoor mogelijk ook meer inleveren. "Maar als we alle risico's blijven mijden, komt het nieuwe kabinet niet dichterbij", zegt Jetten daarover. "Dit is een noodzakelijk risico."

"Het was voor ons makkelijker geweest om achterover te leunen", zegt Bontenbal. "Maar ik wil op een andere manier politiek bedrijven. Ik ben niet dit vak ingegaan om laf te zijn."

De Tweede Kamer gaat donderdag in debat over het advies van de verkenner. Dan wordt ook duidelijk welke informateurs de onderhandelingen gaan begeleiden. Het zal er in elk geval een van D66 en een van het CDA zijn. Uiterlijk 9 december moeten ze klaar zijn.

Met bloemen, zoenen, een persoonlijk woord van Kamervoorzitter Bosma en tromgeroffel op de kamerbankjes is in Den Haag vanmiddag afscheid genomen van 70 Kamerleden. 23 Kamerleden kozen zelf voor een vertrek en stelden zich niet meer verkiesbaar, 47 anderen moeten door zetelverlies bij de verkiezingen het veld ruimen.

Het grootst was die klap voor Nieuw Sociaal Contract: de voltallige fractie vertrekt omdat de partij van twintig naar nul zetels ging.

Met een grapje hier en een woordspeling daar probeerde Kamervoorzitter Bosma daar vandaag een niet te groot drama van te maken. Zo zei hij tegen Olger van Dijk dat NSC "misschien wel uit de rails liep maar Van Dijk niet, getuige zijn nieuwe baan bij ProRail". Faith Bruyning prees hij voor haar "tomeloze inzet voor een medisch centrum op Sint Eustatius". Volgens Bosma was dat wellicht de reden dat op die plek NSC juist wel een overwinning boekte.

Bij Nicolien van Vroonhoven werd de toon serieuzer. De "politica van de buitencategorie" dwong volgens Bosma respect af omdat ze ondanks alles met een "prettig soort van plichtsbesef" bleef doorgaan. Eerst als steun en toeverlaat van Pieter Omtzigt, na zijn vertrek ook als leider. Bosma noemde haar "beleidsbepalend" bij een "grote maar ook onstuimige fractie." Van Vroonhoven, maar ook haar opvolger Eddy van Hijum, kregen langdurig applaus, waarbij ze zichtbaar ontroerd waren.

Zo ook bij Marieke Koekkoek van Volt. Ze wilde graag door, maar na het zetelverlies van Volt is Laurens Dassen nu alleen. Bosma zei het heel jammer voor hen te vinden.

Staafdiagrammen en eikelmuis

Voor elk vertrekkend Kamerlid waren er persoonlijke woorden. Zo stond Bosma stil bij PVV'er Willem Boutkan, die op de uitslagenavond bij de verkiezingen in 2023 eerst niet door had dat hij in de Kamer kwam, tot zijn vrouw zapte naar de juiste zender. Zijn "golden voice" zal worden gemist, zei Bosma.

Met het vertrek van CDA'er Eline Vedder, het enige Kamerlid dat naast haar werk ook dagelijks agrariër is, wordt de Kamer volgens Bosma "een stukje killer". PVV'er Reinbert Blaauw kreeg lof voor zijn puntige teksten, BBB'er Pierik vanwege zijn voorliefde voor staafdiagrammen en tabellen en zijn vermogen om moeilijke materie in heldere taal uit te leggen. En dankzij "ongewone jongen" Geert Gabriëls van GroenLinks-PvdA weten we nu wat een eikelmuis is, zei Bosma.

'Ophef minder belichten'

Sommige Kamerleden keren misschien nog terug als zittende Kamerleden doorschuiven naar een kabinet. Bosma denkt dat dat wellicht opgaat voor VVD'er Simone Richardson. Vier keer kwam ze de Kamer in om collega's te vervangen. Dat zou ook voor VVD'er Bart Bikkers kunnen gelden, die op plek 23 stond en het net niet redde.

Een staande ovatie was er voor een van de langstzittende Kamerleden, SP'er Van Nispen. Meer dan 4000 Kamerdagen was hij actief. De politiek ligt vaker dan vroeger onder vuur, zei Van Nispen in een korte toespraak. Maar de media mogen wat hem betreft de ophef wat minder belichten en het werk achter de schermen wat vaker. Zelf heeft hij bijvoorbeeld 1060 moties ingediend. "En ja Henri, die waren allemaal even goed" zei hij, grappend naar CDA-leider Bontenbal, die de hoeveelheid moties in de Kamer veel te groot vindt.

'Fenomeen Timmermans'

Vrijwel zeker keert ook een van de prominentste Kamereden, Frans Timmermans, niet terug. Hij was vanmiddag ook niet bij het afscheid. De GroenLinks-PvdA-leider stopte op de verkiezingsavond nadat uit de exitpoll duidelijk was geworden dat zijn partij fors had verloren. Timmermans zei toen dat hij de kiezers niet heeft "kunnen overtuigen". Hij nam daarvoor "de volledige verantwoordelijkheid".

Bosma stond uitgebreid stil bij Timmermans' inzet, humor en zelfspot. "Weinigen kunnen bogen op zo'n carrière. Hij was een van de meest gezichtsbepalende politici van de afgelopen twintig jaar. Een fenomeen vertrekt uit de Kamer."

Nog geen twee jaar geleden werden ze geïnstalleerd, vandaag nemen ze al afscheid. Zeventig Kamerleden keren na vanmiddag niet meer terug in de blauwe bankjes.

Sommigen hebben er zelf voor gekozen, zoals SP-Kamerlid Michiel van Nispen, die het na ruim 11 jaar mooi geweest vindt. Voor anderen, waaronder het grootste deel van de twintig koppen tellende NSC-fractie en voor andere kandidaten van partijen die verlies leden, is het een hard gelag.

Zoals voor GroenLinks-PvdA-Kamerlid Geert Gabriëls, die met zijn plek 19 op de lijst dacht Kamerlid te blijven. Tot de voorkeursstemmen bekend werden en hij samen met fractiegenoot Jimme Nordkamp net buiten de boot bleek te vallen. "Ja daar baal ik enorm van."

De 68-jarige NSC'er Harm Holman had de keus om te stoppen dan al wel zelf gemaakt, het verdwijnen van zijn hele fractie noemt hij bedroevend. Ook al was hij "ergens ook blij" dat het kabinet ten val kwam omdat het "echt niet meer ging".

Afscheid live bij de NOS

Het afscheid van de Kamerleden is vanaf 13.00 uur te volgen via een livestream op NOS.nl en in de NOS-app.

De meeste NSC-kamers zijn daags voor het afscheid leeg en verlaten, maar Holman is nog druk. Samen met ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis, die als nummer 2 op de lijst van zijn partij wel werd herkozen, werkt hij tot het laatst aan een initiatiefwet voor de toekomst van de landbouw. Vandaag dienen ze het voorstel in waarin staat dat een boer alleen zoveel koeien mag houden als past bij de hoeveelheid landbouwgrond die hij heeft.

De dag voor zijn vertrek uit de Kamer is hij met zijn vrouw onderweg naar Den Haag als ze om beurten vanuit de auto telefonisch hun verhaal doen. Dat het indienen van de wet nog lukt geeft "een leuk feestelijk tintje" aan een verder "allerminst feestelijk afscheid voor zijn partij", zegt Holman. Hij hoopt dat de onderhandelaars voor een nieuw kabinet serieus naar het plan kijken, want "zonder beweging in het stikstofdossier" wordt het voor het hele land "heel zwaar".

Maar het is ook wel goed om te stoppen nu, zegt Holman. Kamerlid zijn was ook topsport, volgens hem zelfs een aanslag op z'n gezondheid. Zijn vrouw beaamt dat. Na deze tropenjaren, met honderden mails en berichten per dag is het nu tijd om bij te komen. Ze hopen binnenkort samen een reis naar Zuid-Amerika te maken. Er moet nog wel wat verder worden afgeschaald: Holman staat als gedreven landbouwwoordvoerder "altijd aan". Holman zelf: "Ik leer de uitknop af en toe al wel te vinden."

Geert Gabriëls

Die uitknop had GroenLinks-PvdA-Kamerlid Geert Gabriëls nog liever helemaal niet ingedrukt. Twee jaar geleden kwam de oud-gedeputeerde uit Limburg vol ambitie en energie naar Den Haag. Het Kamerlid dat zich met waterbeleid en PFAS bezighoudt had nog veel plannen.

De teleurstelling is dan ook groot. Niet over de voorkeurstemmen want er komen "vier toppers bij", zegt hij. Maar het niet verkozen worden was volgens Gabriëls best even slikken. Toch heeft hij nog een beetje hoop. Mocht zijn partij in een kabinet komen en er Kamerleden doorschuiven is er misschien nog kans. Daarom woont hij de fractievergaderingen voorlopig nog bij.

Gabriëls zegt sinds zijn vijftiende nooit zonder werk te hebben gezeten, dus "dat wordt na vandaag toch wel even gek".

Claudia van Zanten

Ook voor BBB'er Claudia van Zanten is het de laatste dag. "Politiek is mijn passie, dus ik was liever doorgegaan. Maar het hoort er ook een beetje bij, dat weet je als je de politiek in gaat."

Ze gaat de komende tijd vooral "koffiedrinken met potentiële werkgevers" maar weet nog niet wat ze nu gaat doen. En een terugkeer ooit in de Kamer? "Je moet nooit iets uitsluiten. Ik bedoel, kijk naar de terugkeer van Mona Keijzer."

Michiel van Nispen

SP-Kamerlid Van Nispen nam de stap zelf, toch heeft hij vandaag gemengde gevoelens. Van Nispen vond het Kamerwerk eervol, maar voelde de afgelopen jaren "toenemend ongemak over het functioneren van de politiek".

Op feestjes en in sportkantines werd hij aangesproken over "de ophef die in de politiek en media hoogtij leek te vieren". Van Nispen erkent dat de politiek er de laatste jaren niet altijd in slaagde problemen goed op te lossen, maar, zegt hij, "er is ook een ander verhaal".

Zoals het extra geld voor de sociale advocatuur, het toegankelijker maken van rechtshulp in wijken, en het werk van de parlementaire enquêtecommissie die de fouten in de toeslagenaffaire verder blootlegde. Voor deze zaken zette hij zich in, daar is hij ook trots op.

Hoe pijnlijk het ook is dat de kiezer de SP de afgelopen jaren steeds minder wist te vinden, zijn idealen worden er niet minder om. Ook buiten de Kamer wil Van Nispen zich "blijven inzetten voor het versterken van democratie en rechtstaat".

Het lijkt erop dat in de volgende fase van de kabinetsformatie twee partijen met elkaar gaan praten over de inhoud. Volgens ingewijden is het een serieuze optie om nu eerst D66 en CDA bij elkaar te zetten, om te kijken waar ze elkaar kunnen vinden. Daarna kunnen andere partijen aansluiten.

D66 en het CDA zijn de grootste winnaars van de verkiezingen en sluiten elkaar niet uit als coalitiepartner. Zowel D66-leider Jetten als CDA-voorman Bontenbal zei vandaag klaar te zijn om over de inhoud te gaan praten. De hoop is dat die gesprekken de impasse kunnen doorbreken waar de formatie in lijkt te zijn beland.

Verkenner Koolmees biedt morgenavond zijn eindverslag aan Kamervoorzitter Bosma aan. Vandaag voerde hij nog afzonderlijke gesprekken met Bontenbal, Jetten en VVD-fractievoorzitter Yesilgöz. In de middag kwam ook voorzitter Vos van de Eerste Kamer bij hem langs.

Zij maakte duidelijk dat het belangrijk is om rekening te houden met de senaat. Toch hoeft het volgens haar geen probleem te zijn dat geen van de coalitievarianten die nu op tafel liggen een meerderheid heeft in de Eerste Kamer. "Dat is nu ook zo, al sinds 2020", zei ze.

'Ingewikkelde puzzel'

Koolmees noemde zijn opdracht vandaag "een interessante puzzel, maar ingewikkeld om te leggen". Dat het zo moeilijk is komt volgens hem doordat verschillende partijen blokkades opwerpen. Daarmee doelt hij op de VVD, die een coalitie met GroenLinks-PvdA uitsluit, en ook op de partijen die samenwerking met Forum voor Democratie of de PVV uitsluiten.

Hij wilde nog niet zeggen of hij erin geslaagd is de puzzel te leggen. "Het moet nog blijken of het gelukt is." De VVD wil eigenlijk alleen in een coalitie met D66, CDA en JA21, maar dat ziet D66 weer niet zitten. Volgens Jetten zijn de verschillen tussen zijn partij en die van Joost Eerdmans daarvoor te groot. Bovendien blijft die coalitie steken op 75 zetels, net geen meerderheid.

Ondanks de blokkades ziet de verkenner ook een bepaalde eensgezindheid bij de fractievoorzitters. "Ik constateer dat heel veel partijleiders zeggen dat ze snel een stabiel kabinet willen." Ook willen ze volgens hem stappen zetten op belangrijke thema's als migratie, stikstof en de woningmarkt.

Donderdag debatteert de nieuwe Tweede Kamer over de kabinetsformatie en wordt besloten wie de volgende fase moet begeleiden als verkenner of informateur. Koolmees zal dat in ieder geval niet zijn. Hij heeft zijn werkgever, NS, beloofd om na donderdag weer daar aan het werk te gaan.

Het demissionaire kabinet heeft in totaal 2,5 miljard euro verdeeld om nieuwe woonwijken beter bereikbaar te maken. Het geld is onder meer bedoeld voor wegen, fietspaden en tramlijnen in gemeentes door het hele land.

Dat het geldbedrag hiervoor vrijkwam, stond al in het hoofdlijnenakkoord van het kabinet-Schoof. De afgelopen tijd mochten gemeentes hiervoor allerlei plannen indienen en daar hebben twee ministeries, die van Infrastructuur en Volkshuisvesting, nu een keuze in gemaakt.

VeluweWaalpad en Host-city

Zo krijgt de gemeente Arnhem ruim 64 miljoen euro voor het VeluweWaalpad, dat een 'doorfietsroute' tussen Arnhem en Nijmegen moet worden. Gemeentes in de Gelderse Vallei krijgen 43 miljoen euro om fietsen tussen Ede, Rhenen, Veenendaal en Wageningen aantrekkelijker te maken.

Onder meer Barendrecht, Gorinchem, Hoorn en Westervoort krijgen geld om hun stationsgebied te verbeteren. Apeldoorn krijgt bijna 3 miljoen euro voor geluidsschermen rond Host-city, een wijk waar honderden woningen moeten komen.

Volledige plaatje

Het andere deel van het bedrag is bedoeld voor grootschalige woningbouwgebieden. Zo komt er bijvoorbeeld een half miljard euro vrij voor de de Merwedelijn, een snelle verbinding tussen station Utrecht Centraal en Nieuwegein.

Dat de projecten de bedragen krijgen toegewezen, betekent nog niet dat het zeker is dat ze er ook zullen komen. Vaak is daarvoor nog meer geld nodig en moet eerst het volledige financiële plaatje nog rondkomen.

D66 en het CDA gaan de komende drie weken praten onder leiding van informateurs Hans Wijers (D66) en Sybrand Buma (CDA). Dat moet een positieve agenda opleveren, waarna andere partijen aan kunnen sluiten. En zo belandt de formatie, zo hoopt verkenner Wouter Koolmees, niet direct in een impasse. Rob Jetten en Henri Bontenbal gaan het hebben over de vijf thema's waar rap iets aan moet gebeuren: wonen, stikstof, asiel, defensie en de economie.

D66-watcher Lars Geerts en CDA-watcher Roel Bolsius vertellen in podcast De Dag waar de twee partijen het in die thema's al wel over eens zijn. Zo tekenen zich de contouren van een kabinet met de tandem Jetten-Bontenbal af. Hoe willen zij omgaan met het uitkopen van boeren? Komen er nationale asielmaatregelen? En wat gaat er gebeuren met de hypotheekrenteaftrek?

Eerder maakten we in deze formatie afleveringen over hoe GroenLinks-PvdA samen zou kunnen werken met de VVD en welke dilemma's een coalitie tussen D66 met JA21 zouden opleveren.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Lisa Konings & Judith van de Hulsbeek

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

De Koninklijke Marechaussee gaat nog zeker tot volgend jaar zomer door met controles aan de grens met Duitsland en België. Het demissionaire kabinet wil zo voorkomen dat mensen illegaal de grens oversteken en hoopt op het "preventieve effect" dat ervan uitgaat.

Afgelopen negen maanden zijn bijna 500 mensen tegengehouden bij de grens, iets meer dan met reguliere controles het geval zou zijn geweest. Demissionair minister Van Weel (Asiel en Migratie) vindt het "voorstelbaar" dat migranten er daardoor uiteindelijk voor kiezen om naar andere landen te gaan, schrijft hij in een Kamerbrief.

Hoe veel mensen werden er in die periode gecontroleerd en hoe veel mankracht kostte dat?

Toenmalig minister Faber stelde eind vorig jaar de grenscontroles in via een tijdelijke maatregel. Ze kreeg daar toen veel kritiek op. Zo noemde een burgemeester het "symboolpolitiek", omdat er geen extra mensen voor werden vrijgespeeld.

Meerdere landen binnen de Europese Unie controleren op dit moment hun binnengrenzen, waaronder buurlanden België en Duitsland. Omdat dat tegen de afspraken binnen de Europese Unie is, moeten landen wel aantonen dat er sprake is van "een ernstige dreiging ten aanzien van de openbare orde of binnenlandse veiligheid".

Volgens Van Weel is die dreiging in Nederland er nog steeds: meer druk op de asielketens zou volgens hem "kunnen leiden tot een verhoogde dreiging voor de openbare orde". Hij wijst daarbij op het tekort aan plekken in de asielopvang.

Niet minder druk op asielopvang

Toch zullen de grenscontroles nauwelijks zorgen voor minder druk op de asielopvang, concludeerde de Algemene Rekenkamer eerder. Dat komt doordat de marechaussee geen asielzoekers mag weigeren bij de grens. De maatregel helpt volgens de rekenkamer wel om het aantal mensen dat illegaal de grens wil oversteken omlaag te brengen.

Het aantal asielzoekers dat afgelopen acht maanden ons land binnenkwam, is flink gedaald ten opzichte van vorig jaar. Ook staken er minder mensen zonder geldige papieren de Europese buitengrens over. Omdat het binnen de EU toch nog om ruim 100.000 mensen gaat, noemt Van Weel wel "de absolute druk nog steeds hoog".

Hij wil in ieder geval tot de invoering van het Europees Migratiepact aan de grenzen met België en Duitsland blijven controleren. "Uiteindelijk hopen we met invoeren daarvan dat we daadwerkelijk effectievere procedures aan de buitengrens krijgen, waarmee de grenscontroles tot het verleden zouden moeten behoren", zegt Van Weel.

De VVD komt geld tekort en denkt aan een voor liberalen opmerkelijke manier om de partijkas te spekken. In een mail wordt de leden gevraagd na te denken over een verplichte afdracht voor iedereen die namens de partij een politieke functie vervult.

Alle ministers, staatssecretarissen, Kamerleden, provinciebestuurders, burgemeesters, wethouders en raadsleden zouden 3,5 procent van hun inkomen uit zo'n functie moeten afdragen aan de partij, staat in het plan. Het partijbestuur erkent dat het een dilemma is. "Dat wat we voorstellen past eigenlijk niet binnen het liberale uitgangspunt van vrijheid en eigen verantwoordelijkheid", staat er.

Maar nood breekt wet, verklaart het hoofdbestuur de draai. De VVD heeft sinds 2021 bij Tweede Kamerverkiezingen veel zetels verloren en krijgt daardoor minder subsidie van de overheid. Tegelijkertijd wordt het voeren van campagne en het onderhouden van het partijapparaat steeds duurder.

Nieuw tekort dreigt

Er is al veel bezuinigd, zo'n 800.000 euro dit jaar, maar desondanks dreigt ook voor 2025 een tekort van bijna 1 miljoen euro. Bovendien hebben veel andere partijen al zo'n afdrachtregeling voor de eigen politici.

De bekendste is die van de SP. Het salaris van ambtsdragers van die partij wordt direct in de partijkas gestort. Kamerleden en andere volksvertegenwoordigers krijgen vervolgens een modaal inkomen overgemaakt door de partij. Dat scheelt de SP een incassoregeling en levert heel veel geld op.

Maar ook GroenLinks-PvdA, CDA en D66 verplichten hun politici om geld af te dragen aan de partij. Bij het CDA gaat het om 3 procent, bij D66 om 6 procent en bij GroenLinks-PvdA kennen ze een progressieve regeling, die kan oplopen tot 10 procent van het politieke inkomen.

Wel aftrekbaar

Als de verplichte afdracht bij de VVD doorgaat, dan gaan Tweede Kamerleden maandelijks 411,25 euro bruto betalen. Ministers zijn het duurste uit, met 511, 86 euro bruto. Omdat het om een gift aan de partij gaat, is die aftrekbaar van de belasting en komt het netto bedrag lager uit, en het is inclusief de reguliere partijcontributie.

Het voorstel komt aan de orde op een ledenvergadering op 13 december. Het bestuur hoopt op "een stevige discussie" over het 'dilemma-stuk'. Die discussie is binnen de VVD inmiddels wel losgebarsten, vooral onder lokale wethouders en raadsleden.

Op sociale media verwijzen ze naar de verkiezingsslogan van de partij: 'Rust in de portemonnee'. Dat geldt kennelijk niet voor wie actief is in de provincie of gemeente, wordt er geschamperd.

Het is ruim een week na de verkiezingen en het is doodstil op de gang bij NSC in het Kamergebouw. "Donderdagochtend gaat er een bus naar partijbureau & Pieter", is een van de tien mededelingen die op een groot wit vel gekalkt staan. Met daarbij de oproep om te helpen met het volladen van de bus. De gang moet leeg, want de hele fractie neemt komende week afscheid.

"Als het Vitesse lukt om terug te komen, dan moet het ons ook kunnen lukken", zegt NSC-leider Eddy van Hijum in september nog hoopvol. Maar terwijl de Arnhemse voetbalclub, tegen de verwachtingen in, punten sprokkelt, haalt NSC nul zetels bij de verkiezingen. Die keiharde waarheid bevestigde de Kiesraad gisteren.

Na twee tumultueuze jaren is NSC tóch een politieke steekvlam gebleken - precies wat oprichter Pieter Omtzigt wilde voorkomen. "Het streven is zoals wij dat noemen: een verantwoorde groei", schreef hij bij aanvang. Zo liep het dus niet.

Dubbeltje op z'n kant

Dat NSC überhaupt wordt opgericht is een dubbeltje op zijn kant. In aanloop naar de Kamerverkiezingen van 2023 spreekt Omtzigt - na jaren bij het CDA en een tijdje als eenpitter in de Kamer - maandenlang over zijn politieke toekomst met vertrouwelingen, onder wie zijn latere opvolgers Van Hijum en Nicolien van Vroonhoven.

Er zijn serieuze twijfels over de mogelijkheden en tijdens een lunch bij Van Vroonhoven thuis in Hilversum, is de inzet om op een fijne manier uit elkaar te gaan, vertellen betrokkenen in het boek De ruk naar rechts. Maar het loopt anders. Er zijn zoveel goede ideeën en er is momentum, het is nu of nooit. De lunch mondt uit in de oprichtingsvergadering van Nieuw Sociaal Contract.

Qua inhoud ontloopt NSC de oude partij van de oprichters, het CDA, niet veel. Wel zijn er andere accenten: goed bestuur en bestaanszekerheid. Maar tijdens de campagne blijft er onduidelijkheid over de ambitie. De partij peilt niet zelden als grootste, maar Omtzigt wil niet zeggen of hij het premierschap ambieert en wil eigenlijk niet regeren met zijn nagelnieuwe partij.

Maar dan komt de uitslag en die dwingt NSC toch die kant op. De partij komt op twintig zetels en in zijn overwinningsspeech zegt Omtzigt beschikbaar te zijn voor gesprekken. "Het zal niet eenvoudig zijn", zegt hij daarbij wel.

Dat blijkt. Er volgt een moeizame formatie. Vooral omdat Omtzigt en zijn halve fractie de grote verkiezingswinnaar niet zien zitten vanwege de extreme standpunten. De PVV blijkt echter bereid om veel in te leveren. Wilders trekt omstreden wetsvoorstellen in en er wordt een "basislijn" afgesproken over de rechtsstaat. En dus wordt er door geformeerd.

Maar niet zonder hobbels. Kort voor het einde van gesprekken onder leiding van informateur Ronald Plasterk, trekt de NSC-leider voortijdig de stekker eruit. Formeel omdat hij stukken te laat heeft gekregen, maar te horen is dat scherpe tweets, beroerde omgangsvormen en onderling wantrouwen Omtzigt te veel zijn geworden.

Desondanks volgt daarna nog een aantal onderhandelingsrondes met nieuwe informateurs en mét NSC, met als resultaat het kabinet-Schoof.

Uitbarstingen

Hoewel NSC best wat plannen het regeerprogramma in heeft gekregen, doet kabinetsdeelname de partij(leider) geen goed. Kort na het aantreden krijgt Omtzigt - weer - een burn-out. Er zijn verhalen over huilbuien en emotionele uitbarstingen van Omtzigt, ook tijdens de formatie. Van Vroonhoven neemt het over, eerst alleen, daarna als duo met Omtzigt, waarna hij toch definitief afzwaait.

Vanaf de start botst NSC met coalitiegenoot PVV. Op papier zijn er afspraken, in de praktijk lopen de meningsverschillen hoog op. Zo stapt NSC-staatssecretaris Idsinga op na een "onverteerbaar" X-bericht van Wilders over Idsinga's zakelijke belangen. Even later vertrekt staatssecretaris Achahbar vanwege polariserende omgangsvormen in het kabinet. In de slipstream stoppen ook twee Kamerleden.

De coalitie houdt het daarna nog even vol, totdat de PVV eruit stapt vanwege asiel. Wilders, die zich tegengewerkt voelt, noemt NSC de "Nederlandse Sabotage Club". Van Vroonhoven spreekt van "een persoonlijke aanval". "Dat is precies de reden waarom samenwerken met u zo moeilijk was."

Een paar maanden later stapt ook NSC uit de coalitie. Minister Caspar Veldkamp van Buitenlandse Zaken kan het niet verdragen dat zijn kabinet geen extra sancties wil tegen Israël. De andere NSC-bewindslieden volgen hem. En ook de fractie van NSC begint leeg te lopen: eentje vertrekt naar BBB, een ander naar JA21 en een wordt lijsttrekker van de Fryske Nasjonale Partij.

Voor de nieuwe partijleider Van Hijum volgt een campagne die nooit van de grond komt. NSC peilt een enkele keer een zetel, maar meestal nul. Met al het geharrewar en de samenwerking met tegenpool PVV vers in het geheugen, gelooft de kiezer het wel. Bovendien stemde de overgrote meerderheid eerder op NSC vanwege Omtzigt, maar die is uit beeld en zijn schoenen zijn ongevuld gebleven.

1,3 miljoen stemmen minder

NSC haalt uiteindelijk net geen 40.000 stemmen, zo'n 1,3 miljoen minder dan twee jaar terug. En dus moet de NSC-gang helemaal leeg. "Elke kamer langs, check vensterbank", staat op het grote witte vel.

NSC is hiermee overigens niet helemaal weg. "Ons fundament staat", reageert Van Hijum na de verpletterende nederlaag. "Vanaf hier gaan we herbouwen." De partij heeft nog een Europarlementariër, een burgemeester en beraadt zich nog over de gemeenteraadsverkiezingen in maart.

De Utrechtse burgemeester Dijksma, voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, zegt dat ze "zeer bezorgd" is over opmerkingen van demissionair minister Rijkaart (BBB) van Binnenlandse Zaken over PVV-leider Wilders.

Wilders deelde vorige week tweets waarin hij de suggestie wekte dat bij de Tweede Kamerverkiezingen in drie gemeenten was gesjoemeld met stembiljetten. Bewijs daarvoor is er niet. Het kwam hem op harde kritiek te staan, omdat hij daarmee volgens experts het vertrouwen in de democratie ondermijnde.

Rijkaart zei vanmiddag tegen persbureau ANP dat hij "niet zo'n moeite" had met het doorsturen van de tweets door Wilders. "Er worden wel vaker in het vuur van de strijd dat soort berichten de ether in geslingerd", zei hij. "Ik kan me dat ook wel indenken. Soms zit er ook wel een beetje emotie in, een primaire reactie."

Rijkaart zei ook dat hij zelf geen enkele aanwijzing had om te denken dat er bij de verkiezingen iets is misgegaan.

Ronduit pijnlijk

"Ik moest het bericht oprecht twee keer lezen", schrijft Dijksma op LinkedIn. "Zulke uitlatingen, die zonder enig bewijs twijfel zaaien over de integriteit van onze democratische processen, vormen een directe bedreiging voor het vertrouwen van mensen in onze instituties."

Ze vervolgt: "Dat nota bene de minister van BZK, die zich zou moeten laten gelden als hoeder van dit democratische proces, kennelijk niet inziet wat hij met deze reactie vergoelijkt, is ronduit pijnlijk."

Dijksma noemt het van het grootste belang dat het kabinet zich krachtig uitspreekt tegen "ongefundeerde aantijgingen die het fundament van onze samenleving aantasten". Ze wil het bij het eerstvolgende overleg met premier Schoof aan de orde stellen.

Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) zegt "zeer verbaasd" te zijn over uitlatingen van demissionair asielminister Keijzer (BBB). De minister zei vanmiddag na afloop van de ministerraad dat ze ervan baalt dat het maar niet lukt om het aantal asielzoekers in het aanmeldcentrum in Ter Apel tot 2000 te beperken.

Volgens Keijzer blijven elders in Nederland honderden COA-bedden leeg. Dat is volgens haar schadelijk voor het vertrouwen in de overheid. "Ze zijn een zelfstandig bestuursorgaan, maar ik word erop aangekeken", aldus de minister.

Volgens het COA is het ministerie van Asiel en Migratie tot in detail op de hoogte van de mogelijkheden en beperkingen van het COA. De organisatie heeft in heel Nederland 76.000 bedden tot haar beschikking. "Als er bedden leegstaan, is dat in principe voor één nacht en komt de nieuwe bewoner de volgende dag", zegt een woordvoerder. "Het gaat dan om minder dan 1 procent van het geheel."

Daar komt bij dat het COA ook afspraken met gemeenten heeft. "In sommige gevallen zijn de beschikbare plaatsen niet bedoeld voor nieuwe asielzoekers uit Ter Apel, maar voor andere doelgroepen, zoals statushouders en jongeren. Daar houden we ons aan."

Ook het COA vindt het belangrijk dat het aantal asielzoekers in Ter Apel tot 2000 beperkt blijft. Dat lukt lang niet elke nacht. Elke nacht dat dit niet lukt, moet het COA 50.000 euro boete aan de gemeente Westerwolde betalen. Het boetebedrag is inmiddels opgelopen tot een bedrag van meer dan 1 miljoen euro.

Het COA wil zo snel mogelijk met de minister in gesprek. De asielketen is verstopt; handhaving van de spreidingswet en de doorstroming van statushouders naar gemeenten kunnen helpen om dat probleem op te lossen, aldus het opvangorgaan. "Daarvoor hebben wij de minister nodig."

De Mobiele Eenheid mag voor een tweejarige proef een waterkanon met traangas inzetten als demonstraties uit de hand lopen. Ook krijgen ME'ers op korte termijn busjes met pepperspray met een bereik van zes en zeven meter.

Minister Van Oosten van Justitie en Veiligheid geeft toestemming voor deze proef met zwaardere wapens na gesprekken met de politie na de rellen op het Malieveld in Den Haag. Een anti-immigratiedemonstratie liep uit de hand en de Mobiele Eenheid had moeite om de relschoppers in de hand te houden.

De politie heeft ook gevraagd om de inzet van luchtdrukwapens en verf in waterkanonnen. Die komen er voorlopig nog niet, omdat er nog technische proeven mee gedaan moeten worden.

Vanaf december kan de proef met de waterkanon en de pepperspraybusjes gestart worden.

Bij de Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer is een stevige ruzie uitgebroken over wie de leiding houdt van de driekoppige fractie. Vandaag is de fractie uiteengevallen in twee kampen: Niko Koffeman en senator Peter Nicolaï enerzijds en fractievoorzitter Ingrid Visseren-Hamakers anderzijds.

Koffeman is na een conflict over de koers van de partij al geen lid meer van de Partij voor de Dieren, maar hij zegt wel dat hij en Nicolaï de fractie in de Eerste Kamer blijven aansturen. Berichten dat ze zich afsplitsen, worden door NicolaI tegengesproken. Hij heeft ook een brief aan de voorzitter van de Eerste Kamer Vos geschreven dat Visseren-Hamakers weg is en een eigen fractie moet beginnen.

Overgebleven

Maar het bestuur van de partij kijkt er heel anders tegenaan. In een mail aan de leden schrijft het bestuur dat Koffeman zijn lidmaatschap heeft opgezegd, dat Nicolaï zich bij hem heeft aangesloten en dat ze als niet-lid van de partij niet in de fractie kunnen blijven. In hun ogen is Visseren-Hamakers het enige overgebleven fractielid in de Eerste Kamer. Nicolaï is ook geroyeerd door de partij.

Het conflict draait om de koers van de partij onder leiding van Esther Ouwehand. De partij steunt sinds kort extra investeringen in Defensie en profileert zich in het Gaza-debat. Koffeman en Nicolaï vinden dat die koers te ver afdrijft van het bestrijden van dierenleed, waar de partij voor is opgericht.

Kandidatenlijst

Uit onvrede met de bredere koers van Ouwehand werd Vrede voor Dieren opgericht. Op de kandidatenlijst van deze partij staan ook Ewald Engelen en oud-PvdD-voorzitter Ruud van der Velden. Partijleider Ouwehand zegt trots te zijn op Visseren. "Zij zal in de Eerste Kamer onze unieke en krachtige stem zijn voor de dieren, natuur en klimaat."

Senator Nicolaï zegt in een reactie zich niet bij zijn royement neer te leggen en dit aan te vechten. Een woordvoerder van de Eerste Kamer noemt het een "uitzonderlijke kwestie" en zegt dat er maandag verder over wordt gepraat.