Een docent op de Radboud Universiteit in Nijmegen heeft aangifte gedaan tegen onderwijsminister Gouke Moes. Hij vindt dat Moes zijn ambt heeft misbruikt door op televisie ertoe op te roepen hem te vervolgen.

"Het staat iedereen vrij om aangifte te doen", zegt Moes in een reactie. "Ik blijf achter mijn woorden staan. Het enige wat ik heb uitgesproken is dat ik verwacht dat universiteiten bij vermoedens van strafbare feiten aangifte doen."

Harry Pettit, de docent om wie het gaat, is omstreden vanwege uitlatingen op X over Hamas en Israël. Zo noemde hij de terreuraanslagen van 7 oktober 2023 in Israël "in bepaald opzicht geniaal" en vindt hij dat een feestdag. Ook spreekt hij van "Zionist demons", zionistische demonen, als hij het over Israël heeft.

In zijn berichten spreekt hij van 'Israël' omdat hij vindt dat het land geen erkenning als zelfstandige staat moet hebben. Gisteren zei hij "No zionists should be allowed anywhere" (zionisten zouden nergens toegelaten moeten worden). Het ging toen over het mogelijk weigeren van Israëlische fans bij de wedstrijd Aston Villa-Maccabi Tel Aviv.

De leider van Hamas, die door Israël is gedood, noemt hij "een held":

Minister Moes zei eerder in het tv-programma Café Kockelmann dat hij vindt dat de Radboud Universiteit vanwege deze uitingen, die volgens hem strafbaar zijn, aangifte moet doen tegen Pettit. Anders dreigde hij "stappen op de escalatieladder" te nemen.

Om die reden doet Pettit nu dus zelf aangifte, tegen Moes. "De minister heeft met zijn uitingen misbruik gemaakt van zijn gezag", staat in zijn aangifte. "Het is niet aan de minister om zich uit te laten over meningen van burgers, laat staan om een docent met een mening te betichten van een strafbaar feit."

Volgens Petit is wat hij zegt niet strafbaar:

De kans is klein dat de aangifte van Pettit gevolgen heeft. Tot nu toe is nog nooit een minister voor ambtsmisbruik vervolgd, ook omdat het heel moeilijk aan te tonen is wanneer er daadwerkelijk sprake van is.

"Je kunt zo'n procedure opstarten, maar je moet het misbruik wel heel concreet maken", zegt Paul Bovend'Eert, emiritus hoogleraar staatsrecht. Hij vindt de hele kwestie dan ook meer iets om in de Tweede Kamer te bespreken, in plaats van in de rechtbank.

De Radboud Universiteit zegt geen mededelingen te doen over individuele medewerkers. Een woordvoerder laat weten dat er een gesprek komt als medewerkers gedragscodes overtreden en er dan maatregelen kunnen volgen.

Minister Moes is nog niet in gesprek gegaan met de Radboud Universiteit en het is ook onduidelijk of dit op korte termijn gebeurt. "Minister Moes heeft aangekondigd contact met ons op te nemen en een gesprek te willen, dat wachten wij eerst af", zegt de woordvoerder van de universiteit.

Voor de Tweede Kamerverkiezingen legt de NOS iedere dag kijkersvragen voor aan een lijsttrekker. Denk-voorman Stephan van Baarle trapte op 9 oktober af, Henri Bontenbal van het CDA is op 28 oktober de laatste. Veertien lijsttrekkers van partijen die nu in de Tweede Kamer zitten doen mee.

De vraag-antwoord-sessies zijn op werkdagen online te zien in een stream, om 09.15 uur. In ons verkiezingsblog en op onze socials maken we steeds bekend wie de volgende gast is. Vragen insturen kan via vraag@nos.nl.

Alle Q&A's zijn hieronder terug te zien, swipe erdoorheen:

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: de SP. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Jimmy Dijk is te gast.

Twee weken voor de verkiezingen zet de geleidelijke groei van D66 in de Peilingwijzer door. De voorbije maand is de partij van Rob Jetten in dit gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag langzaam maar zeker gestegen naar inmiddels 13 tot 17 zetels.

D66 blijft daarmee nog wel duidelijk kleiner dan de grootste drie partijen in de Peilingwijzer: de PVV met 29 tot 33 zetels en het CDA en GroenLinks-PvdA met 22 tot 26 zetels. De VVD komt met 12 tot 16 zetels uit op een vergelijkbaar niveau als D66 en JA21 staat op 10 tot 14 zetels.

Ipsos I&O verklaart de stijging van drie zetels voor D66 vooral uit de positionering van de partij als vangnet voor ontevreden kiezers uit verschillende hoeken die een gematigde middenpartij zoeken. D66 haalt kiezers bij GroenLinks-PvdA vandaan, maar recentelijk ook bij het CDA en in mindere mate bij andere partijen.

Overstappende kiezers waardeerden Jettens optredens in de eerste debatten op radio en tv, met name zijn rol in het RTL-debat van afgelopen zondag. Daar nam hij de plaats in van PVV-leider Geert Wilders, die niet kwam naar aanleiding van een bericht over een dreiging vanuit België. Volgens veel kijkers deden hij en Henri Bontenbal (CDA) dat het beste; duidelijk beter dan Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) en Dilan Yesilgöz (VVD).

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, benadrukt dat nog steeds een grote groep kiezers niet zeker is van hun stemkeuze: "Verian/EenVandaag geeft aan dat de helft van de waarschijnlijke kiezers nog geen partijvoorkeur heeft of daarover nog twijfelt. Ipsos I&O schat dat percentage zelfs nog hoger in. Dat ziet nog vooral veel kiezers twijfelen tussen GroenLinks-PvdA en D66, tussen D66 en CDA, tussen CDA en VVD en tussen PVV, JA21 en BBB."

Nieuwsuur maakte deze video over de zwevende kiezer op rechts:

Bij de kleinere partijen in de Peilingwijzer is vooral de daling van de SP de afgelopen maand opvallend. De partij van Jimmy Dijk, die onder zijn voorganger Lilian Marijnissen al een reeks verkiezingsnederlagen leed, staat op dit moment op 3 tot 5 zetels. De Partij voor de Dieren, BBB en Forum voor Democratie koersen op hetzelfde aantal af.

Volt, Denk, de ChristenUnie en de SGP staan alle vier op 2 tot 4 zetels. 50Plus (1-3) maakt in de huidige Peilingwijzer een rentree in de Tweede Kamer, terwijl NSC (0-1) daaruit lijkt te verdwijnen.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

Politieke partijen roepen Nederlanders op om meer bij te dragen aan de samenleving, maar ze geven niet goed aan hoe mensen al die taken moeten combineren. Dat concludeert het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) na een analyse van de verkiezingsprogramma's van de tien grootste politieke partijen.

In de meeste programma's wordt een beroep gedaan op mensen om extra te werken en zich daarnaast in te zetten als vrijwilliger en mantelzorger. Daarbij hebben de partijen aandacht voor ondersteuning van mantelzorgers of verlofregelingen en ze erkennen dat er grenzen zijn aan wat mensen kunnen doen.

Maar volgens het SCP ontbreekt een visie hoe mensen dat allemaal moeten organiseren. Er wordt door de partijen niet gesproken over een "haalbare weekbelasting" waarin de rollen van ouder, kind, werknemer en mantelzorger kunnen worden gecombineerd.

Burn-out toegenomen

Het planbureau wijst daarbij op onderzoek waaruit blijkt dat burn-outklachten bij werkenden de afgelopen tien jaar met zo'n 50 procent zijn toegenomen. Ook doen partijen volgens het SCP weinig voorstellen om de groep "onderbelaste" mensen te betrekken die nu aan de zijlijn staan, maar die wel zouden kunnen meedoen.

De tien partijen

Voor de analyse is gekeken naar verkiezingsprogramma's van partijen die minstens vijf zetels hebben in de Tweede Kamer of op 31 augustus 2025 in de Peilingwijzer op meer dan vijf zetels uitkwamen.

Het SCP kwam op basis daarvan uit bij de volgende tien partijen: BBB, CDA, D66, GroenLinks-PvdA, JA21, NSC, Partij voor de Dieren, PVV, SP en VVD.

Het planbureau constateert verder dat de politieke partijen veel aandacht hebben voor het beperken van migratie, maar minder voor de vraag hoe we met elkaar omgaan in een diverse samenleving. Mensen maken zich daar wel veel zorgen over, ziet het SCP.

"De diverse samenleving vraagt om te investeren in goed samenleven en om polarisatie tegen te gaan", zegt SCP-directeur Karen van Oudenhoven. Ze roept partijen op om in de aankomende formatie na te denken "hoe we in een diverse samenleving met elkaar willen samenleven, waarbij er ook oog is voor de belangen van mensen uit minderheidsgroepen." Ze wijst erop dat de samenleving al divers is: "Ook al sluiten we de grenzen dan is dat nog steeds zo."

Buurthuizen en bibliotheken

De partijen zijn in de basis allemaal voor meer onderlinge samenhang tussen mensen, maar verschillen van uitgangspunt in hoe Nederland met die diversiteit moet omgaan. Voor PVV, JA21 en de VVD staat vooral de Nederlandse cultuur centraal, terwijl SP, GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren solidariteit hoog in het vaandel hebben. CDA, BBB en NSC leggen de nadruk op de lokale gemeenschap, D66 focust op individuele rechten en vrijheden.

Overeenkomsten zijn er ook: goed contact tussen buren, ontmoetingen en de Nederlandse taal wordt door alle partijen belangrijk gevonden.

In de verkiezingsprogramma's is volgens het SCP veel aandacht voor crises, zoals oorlog, een grote stroomstoring of een natuurramp, maar ook weinig voor hoe we ons daar op sociaal vlak op voorbereiden. "In de coronapandemie hebben we gezien hoe belangrijk dat is", zegt Van Oudenhoven. "Daarom is het goed om te investeren in de sociale infrastructuur zoals buurthuizen, bibliotheken en welzijnswerk. Dat is van groot belang voor verbondenheid en hulp tijdens crises."

Beloftes waarmaken

In aanloop naar de vorige Tweede Kamerverkiezingen, in 2023, zei het SCP dat partijen te veel beloven en te weinig keuzes maken. Een voorbeeld dat werd genoemd was dat alle partijen goede zorg belangrijk vonden, maar geen lastige beslissingen wilden nemen om de zorg betaalbaar te houden. Ook nu zegt het SCP dat partijen moeten opletten dat ze geen beloftes doen die ze niet kunnen waarmaken, omdat dat het vertrouwen in de politiek verder ondermijnt.

D66-lijsttrekker Rob Jetten uit kritiek op zijn VVD-collega Dilan Yesilgöz nu zij tegen De Telegraaf zegt na de verkiezingen niet te willen plaatsnemen in een mogelijk kabinet-Timmermans. Jetten noemt het "onbegrijpelijk hoe erg Yesilgöz de VVD aan het isoleren is".

In gesprek met Nieuwsuur zegt hij dat er snel na de verkiezingen een nieuw kabinet moet komen. Maar: "De lijst met breekpunten is bij deze VVD-leider inmiddels zo lang dat ze het eigenlijk onmogelijk maakt om snel te besturen in welke combinatie dan ook."

Yesilgöz zei eerder al dat ze niet opnieuw wil regeren met de PVV. Ook beloofde ze niet in een kabinet te stappen dat de hypotheekrenteaftrek afschaft. Veel andere partijen willen dat wel. Nu ze ook voor GroenLinks-PvdA de deur dichtgooit, blijven er steeds minder opties over voor meerderheidskabinetten.

'Obsessie met links en rechts'

De VVD-leider zei in eerdere interviews dat ze graag een centrumrechts kabinet wil waaraan ook D66 meedoet. Maar Jetten weigert voor de verkiezingen zijn voorkeur voor coalitiepartners te onthullen. "Ik merk dat de meeste mensen in het land denken: Yesilgöz' obsessie met links en rechts, daar heb ik niks aan."

Wel noemt Jetten een combinatie van zijn eigen D66 met CDA, GroenLinks-PvdA en VVD "één van de opties waar zeker over te praten valt". Volgens de meest recente peilingen halen die vier partijen net wel of net niet een meerderheid in de Tweede Kamer.

Verder sluit D66 twee partijen uit: de PVV en Forum voor Democratie. "Alle andere partijen zullen het de komende jaren als democratische en positieve krachten met elkaar moeten doen", zegt Jetten. "De echte wedstrijd die we nu met elkaar spelen is of de democratische krachten gaan winnen van een antidemocraat (Wilders, red.) die de afgelopen twee jaar in het centrum van de macht zat dankzij Yesilgöz en die er één grote puinhoop van heeft gemaakt."

Migratie en onderwijs

In de Nieuwsuur-uitzending viel Jetten de VVD ook aan tijdens een gesprek over migratie. Volgens de D66-leider is het huidige asielsysteem "failliet", onder meer omdat vluchtelingen soms jaren in onzekerheid zitten over de vraag of ze in Nederland kunnen blijven. "En de mensen die mogen blijven, mogen van de VVD de Nederlandse taal niet leren en niet aan het werk. Dan gaan we vervolgens klagen dat die mensen aan de zijlijn staan."

Ook op het thema onderwijs is Jetten kritisch op de VVD. Hij vindt het niet goed dat de partij van Yesilgöz daar 1,5 miljard op bezuinigt, zoals blijkt uit de doorrekeningen van het Centraal Planbureau.

Kijk hier het hele gesprek met Rob Jetten:

Het tekort aan woningen is een van de belangrijkste thema's van deze campagne. Alle politieke partijen zijn het erover eens dat er snel iets moet gebeuren. Maar de manier waarop, daarover verschillen ze (soms flink) van mening.

In het NOS Radiodebat van afgelopen vrijdag ging het even hard tegen hard, toen de tegenpolen BBB en D66 het over de aanpak van de woningnood hadden.

D66 wil onder meer tien nieuwe steden bouwen. Maar dat duurt veel te lang, zei Van der Plas van BBB. "Dat betekent dat mijn zoon van 25 op zijn 65ste, bij zijn 105-jarige moeder inmiddels, pas het huis uit kan."

Jetten van D66 zei op zijn beurt dat er gebouwd moet worden op landbouwgrond, die de BBB graag wil behouden. "Alle varkens in dit land hebben een dak boven het hoofd, maar een student of een starter kan nog niet eens een bezemkast vinden die je kan betalen."

Het debatje zette het probleem goed neer. Als het over de analyse gaat - met name jongeren kunnen moeilijk een woning vinden - is iedereen het eens. Net als over het aantal van 100.000 nieuwe woningen dat er jaarlijks bij moet komen. Maar welke oplossing kies je?

Doorrekening verkiezingsprogramma's: woningaanbod stijgt

Vorige week kwam het Centraal Planbureau (CPB) met zijn doorrekening van de verkiezingsprogramma's. Daaruit blijkt dat veel partijen kiezen voor meer subsidie op woningbouw, zodat er extra woningen bij komen: VVD, NSC, D66, CDA, ChristenUnie en Volt.

Daarnaast willen partijen woningcorporaties stimuleren om meer te bouwen, bijvoorbeeld door ze minder of geen winstbelasting meer te laten betalen: GroenLinks-PvdA, NSC, D66, ChristenUnie en Volt.

Het CPB verwacht dat op de lange termijn het aanbod aan woningen bij een aantal partijen flink hoger zal zijn dan nu nog verwacht. Het gaat om GroenLinks-PvdA, D66 en ChristenUnie. Bij GroenLinks-PvdA zijn dat dan vooral meer corporatiewoningen.

Bij VVD, NSC, CDA en Volt stijgt het woningaanbod licht vergeleken met wat nu verwacht wordt. De partijprogramma's van BBB, JA21 en SGP hebben volgens het CPB weinig of geen effect op het aanbod aan woningen

Er ligt een enorme hoeveelheid plannen om het woningtekort aan te pakken. En wat snel opvalt, is dat een aantal partijen bijzondere bouwlocaties op het oog heeft. Zo wil D66 een van zijn tien nieuwe steden, IJstad, in het IJmeer bouwen. Volt wil Tata Stad laten verrijzen op het terrein van Tata Steel in IJmuiden.

Als het aan de PVV ligt verandert het Mediapark in Hilversum in een woonwijk. En GroenLinks-PvdA ziet graag een woonwijk komen op het terrein van de luchthaven bij Rotterdam.

Veel partijen willen dat het mes in de veehouderij gaat, zodat er landbouwgrond vrijkomt die kan worden gebruikt om woningen op te bouwen. De Partij voor de Dieren wil zelfs 75 procent minder vee ten behoeve van nieuwe huizen.

Onder meer GroenLinks-PvdA wil zo nodig "dwingende maatregelen als stok achter de deur" hebben om tot een kleinere veestapel te komen. Maar daar tegenover staan partijen als de BBB en de SGP die vinden dat er niet aan boerenbedrijven mag worden getornd.

JA21 en het CDA denken dat "een straatje" of "een wijkje" bijbouwen aan de randen van dorpen en steden, een goede oplossing is. De VVD wil dat er "dertig nieuwe, grootschalige woonwijken" bij komen.

Partijen als VVD en D66 pleiten voor het beter benutten van bestaande gebouwen. Die moeten worden gesplitst, een extra laag krijgen of wat dan ook, zodat er meer mensen kunnen wonen.

Deze partijen, en bijvoorbeeld ook NSC, vinden verder dat het makkelijker moet worden om een bouwvergunning te krijgen, maar juist moeilijker om als omwonende bezwaar te maken.

PVV en Forum voor Democratie willen dat de duurzaamheidseisen rond woningbouw worden afgeschaft. Verder zien deze partijen, net als BBB, en JA21, veel heil in het aanscherpen van de asiel- en migratiemaatregelen.

Alleen al over het al dan niet afschaffen van de hypotheekrenteaftrek verschillen de meningen fundamenteel. Dat zou zelfs een breekpunt kunnen worden tijdens de vorming van een nieuw kabinet.

Maar over één ding lijken in elk geval de deelnemers aan het RTL-debat van afgelopen zondag het eens te zijn: een kabinet onder hun leiding zal zijn stinkende best doen, maar kan niet garanderen dat er jaarlijks ook echt 100.000 woningen bij komen:

Hoe staat de woningmarkt in Nederland ervoor? Hoe groot is het huizentekort, en wat zijn de vooruitzichten? Je ziet het in onze dataspecial.

In Nederland is opnieuw een landelijke ophokplicht ingesteld voor pluimvee vanwege een uitbraak van de besmettelijke vogelgriep. Het ministerie van Landbouw heeft die afgekondigd.

Vorige week is op een kippenboerderij in het Drentse Gasselternijveenschemond vogelgriep geconstateerd en de kans op verspreiding is volgens deskundigen zo groot dat pluimveehouders hun dieren niet meer naar buiten mogen laten gaan.

Naar aanleiding van de besmetting in Drenthe is de Deskundigengroep Dierziekten bijeengekomen. Het risico op besmetting van een pluimveebedrijf in Nederland wordt nu ingeschat als matig. Dit was eerder laag tot matig. Daarom is nu voor een landelijke ophokplicht gekozen.

'Zware maatregel'

De ophokplicht geldt zowel voor commerciële pluimveehouders als hobbyisten die kippen houden. Verder mogen er geen tentoonstellingen meer zijn van risicovogels, zoals hoenderachtigen, water- en loopvogels.

De landelijke ophokplicht moet de kans op besmetting met vogelgriep zoveel mogelijk verkleinen. Het ministerie noemt de maatregel "een zware maatregel" voor commerciële bedrijven en hobbyhouders. Het zegt dat de ziekte "erg onvoorspelbaar" is en houdt daarom de situatie nauwlettend in de gaten.

In Gasselternijveenschemond zijn 71.000 kippen geruimd door de NVWA na de uitbraak. Ook mogen in een zone van 10 kilometer geen dieren worden vervoerd.

Van november 2024 tot juli 2025 was er ook een landelijke ophokplicht en mochten kippen en ander gevogelte niet naar buiten.

Als kippen binnen moeten blijven, mogen hun eieren geen "vrije-uitloop"-kenmerk meer krijgen en verdwijnen ze langzaam maar zeker uit de winkel. Er zijn dan alleen nog maar scharreleieren te krijgen, omdat die van kippen komen die binnen zitten.

Nederland kan er over 25 jaar veel groener uitzien, met meer natuur, meer soorten die hier voorkomen en schoner water. Daarmee zou ons land ook voldoen aan Europese natuur-, water- en klimaatdoelen. Maar de opgave is historisch in omvang, schetst het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een verkenning van twee scenario's.

De doelen worden nu bij lange na niet gehaald, volgens het PBL omdat het de politiek niet lukt om het "complexe vraagstuk van landbouw en natuur te kunnen temmen". Daarom besloot het planbureau zelf aan de slag te gaan.

Het PBL onderzocht een scenario waarin de oplossing met name in landbouwtechnologie wordt gezocht en een waarin natuurinclusiviteit centraal staat, oftewel het verweven van landbouw met natuur. Beide opties worden vaak als voorkeur genoemd in politiek en maatschappij.

In beide scenario's zullen er veel minder koeien in Nederland gehouden worden. Met de huidige stand van de techniek vormt volgens het PBL niet zozeer stikstof de grootste beperking, maar methaan. Dat is een sterk broeikasgas, dat onder meer door koeien wordt uitgestoten. Als er voor een strikt klimaatdoel gekozen wordt voor de landbouw, dan zal ook een halvering van het aantal koeien nodig zijn.

Geen koeien in de wei

In het techniek-scenario moet er 150.000 hectare landbouwgrond natuurgebied worden. Dat is een kleine 10 procent van het huidige landbouwareaal en ongeveer de oppervlakte van de provincie Utrecht. Ook komen er stroken van 2 kilometer breed als overgangsgebieden tussen landbouw en natuur. Daar wordt veel minder vee per hectare gehouden dan nu het geval is, het zogenoemde extensiveren.

Landbouwbedrijven zullen waarschijnlijk nog groter worden dan nu, omdat dit efficiënter is. Het landschap wordt een stuk leger aangezien dieren het hele jaar hoofdzakelijk binnen moeten staan. Zo kan de staltechniek optimaal benut worden. "Koeien in de wei zijn een beeld uit het verleden geworden."

Als er een minder strikt klimaatdoel voor de landbouw gekozen wordt, of innovaties voor het zuiveren van methaan uit stallucht breed worden toegepast, dan hoeft de melkveestapel veel minder te krimpen en kan de landbouwproductie wel grofweg op peil blijven, zegt PBL-onderzoeker Martijn Vink. "Dat is het positieve nieuws voor de agrosector. Aan de andere kant moet er wel ontzettend veel worden geïnvesteerd in die techniek. De overheid zal moeten controleren of de techniek goed werkt en er zal gehandhaafd moeten worden. Dus ook dat is een enorme opgave."

Oostenrijk of Engeland

Als Nederland kiest voor natuurinclusieve landbouw, komt er 100.000 hectare natuur bij en maar liefst 650.000 hectare wordt geëxtensiveerd. Vink vergelijkt het landschap in dit scenario met hoe het er nu uitziet in Oostenrijk of delen van Engeland. "Waarbij er veel meer kleinschalige landbouw zal plaatsvinden en waarbij boeren ook naar andere inkomstenbronnen moeten zoeken. Ze moeten wellicht ook subsidie krijgen om hun bedrijf te laten draaien."

Niet alleen de rundveestapel halveert, dat geldt voor de hele landbouw. Koeien lopen permanent buiten en varkens en kippen krijgen ook een uitloop.

Om de doelen linksom of rechtsom te halen, moet de overheid het tempo waarin landbouwgrond wordt aangekocht volgens onderzoeker Vink flink versnellen. "Dat moet echt twee tot vier keer zo snel."

Het PBL adviseert om een staatscommissie in te stellen, waarin naast politici ook wetenschappers en mensen uit de praktijk kunnen meedenken over oplossingen.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: D66. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Rob Jetten is te gast.

Binnen het kabinet worden "stevige gesprekken" gevoerd over de stikstofplannen van BBB-minister Femke Wiersma. Dat zegt BBB-leider Caroline van der Plas in Nieuwsuur. Volgens bronnen binnen het kabinet heeft de BBB een kleine bom onder het al dubbel-demissionaire kabinet gelegd met een tweet van vorige week, maar Van der Plas benadrukt dat ze niet uit het kabinet zal stappen.

De BBB zette vorige week de verhoudingen in het kabinet op scherp met een tweet over het versoepelen van de stikstofregels. Van der Plas geeft toe dat de tweet anders kan zijn overgekomen dan bedoeld, maar zegt dat de verhoudingen in het kabinet "op zich prima" zijn.

Nieuwsuur hoorde gisteren van bronnen rondom coalitiepartner VVD juist dat de BBB "op ramkoers" is. De BBB zou de stikstofversoepeling koste wat kost willen doordrukken voor de verkiezingen, ook al is er geen overeenstemming met de VVD.

Waar gaat het over?

De versoepeling die de BBB voor ogen heeft gaat over de zogenoemde rekenkundige ondergrens van stikstofneerslag. Die zou wat de BBB betreft naar 1 mol (14 gram) stikstof per hectare moeten. Dat is 200 keer hoger dan de huidige ondergrens van 0,005 mol.

Door die ondergrens te verhogen zouden bedrijven die maar een kleine hoeveelheid extra stikstof op de natuur laten neerkomen geen vergunning nodig hebben voor nieuwe activiteiten, zoals bedrijfsuitbreiding. "Daarmee komt de woningbouw los, kunnen er wegen worden aangelegd én zijn de PAS-melders geholpen", schreef de partij vorige week donderdag op Twitter.

Maar volgens de BBB trappen VVD-ministers op de rem. De tweet wordt afgesloten met de zin: "Wij dulden geen tegenwerking meer."

"Wij stappen niet uit het kabinet", zegt Van der Plas desgevraagd in Nieuwsuur. Of de BBB vrijdag tijdens de ministerraad een ultimatum zal stellen aan de VVD over deze kwestie, wil de partijleider niet zeggen. Wel zegt ze dat er binnen het kabinet "stevig wordt gesproken" over dit onderwerp. "Maar we gaan ervan uit dat die ondergrens op heel korte termijn kan worden ingevoerd."

Ze voegt toe dat de rekenkundige ondergrens "juridisch houdbaar" moet zijn, maar juist vanuit juridische hoek is veel kritiek op het plan. Juristen, de landsadvocaat, maar ook de Raad van State, provincies en gemeenten waarschuwen dat bedrijven die een vergunning krijgen op basis van dit plan alsnog in de problemen kunnen komen als niet tegelijkertijd iets wordt gedaan aan de stikstofuitstoot.

Politieke tegenstanders verwijten de BBB de maatregel nog snel voor de verkiezingen te willen doorvoeren. Van der Plas zegt hierop dat ze de versoepeling het liefst gisteren of vorig jaar al had ingevoerd. "Wat wij willen is dat Nederland van het slot gaat."

Rechtsere koers

Van der Plas ging bij Nieuwsuur ook in op de vermeende rechtsere koers die de partij is gaan varen sinds de vorige Tweede Kamerverkiezingen in 2023. De partij profileert zich veel meer dan toen op het onderwerp migratie. In tegenstelling tot 2023 staan in het huidige verkiezingsprogramma termen als "oplossingen voor massa-immigratie", "stop op nieuwe islamitische scholen" en een "verbod op versterkte gebedsoproepen".

Deze verschuiving is ook terug te zien in het stemgedrag van de BBB bij moties. Waar de partij in 2021 nog bij 60 procent van de moties hetzelfde stemde als GroenLinks-PvdA en 40 procent hetzelfde als de PVV, was dat dit jaar respectievelijk 25 en 80 procent.

'Asiel groot thema'

In eerdere media-optredens ontkende Van der Plas deze verschuiving nog. "Ik zie dat helemaal niet zo", zei ze vorige week tegen het AD. Nu kijkt ze daar anders tegenaan. Over de stemmingen zegt ze: "In die eerste periode zat ik in de oppositie, dan is het makkelijker om mee te stemmen met sommige moties. Het afgelopen jaar zat ik in de coalitie waar ook de PVV in zat en waarin asiel een groot thema was."

De rechtsere koers in het nieuwe verkiezingsprogramma wijt ze aan het hoofdlijnenakkoord waarin asiel en migratie een groot thema was. "En het vorige kabinet is erop gevallen, dus toen was het ook al een groot issue."

Ook op het thema landbouw lijkt het partijprogramma van de BBB veel op dat van de PVV. Waarom kiezers toch op de BBB moeten stemmen en niet op de PVV, volgens Van der Plas? "Mensen zeggen vaak: Wilders zegt wat wij denken. Dan is ons antwoord: wil je iemand die zegt wat-ie denkt, of iemand die wat uitvoert?"

Kijk hier het hele gesprek met Caroline van der Plas:

Geert Wilders (PVV) gaat weer campagne voeren. Dat laat hij na een kleine week afwezigheid in een lang bericht op X weten. Hij deed sinds vrijdag niet meer mee, omdat hij zich niet veilig voelde.

De PVV-leider legde zijn campagne stil, nadat hij gehoord had dat hij mogelijk doelwit was geweest van een Belgische terreurcel, die een dag eerder was opgerold.

Vijf dagen later laat hij op X weten dat hij "deze maand precies 21 jaar" beveiliging heeft en niet meer thuis woont, maar in een safehouse. "Ik ken na al die jaren het gevoel van persoonlijke vrijheid niet meer. De impact van dat alles op jezelf en je gezin is vaak moeilijk uit te leggen aan mensen die het niet zelf hebben meegemaakt."

Maar hij voelt in campagnetijd "een grote verantwoordelijkheid voor Nederland en alle PVV-kiezers", schrijft hij en zal dus weer aan verkiezingsactiviteiten meedoen.

Wilders zegde het NOS Radiodebat op het laatste moment af en was ook afwezig bij het RTL-debat van afgelopen zondag, hoewel er was voorgesteld om een extra beveiligde locatie te zoeken.

Andere partijen spraken hun medeleven uit met Wilders, maar lieten ook weten dat ze het jammer vonden dat ze niet met de grootste partij in debat konden.

VVD-leider Dilan Yeşilgöz zei zondag bij RTL: "Ik wil u en uw redactie danken voor alle moeite die u heeft gedaan samen met politie en de NCTV om toch tot iets te kunnen komen waar het wel had gekund." De NCTV is de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.

Vrijdag is Wilders te gast bij Vandaag Inside. En hij doet onder meer ook mee aan de traditionele lijsttrekkers-uitzending van het NOS Jeugdjournaal op zondag 26 oktober en het NOS slotdebat op dinsdag 28 oktober.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: de BBB. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Caroline van der Plas is te gast.

Plannen in het verkiezingsprogramma van JA21 komen niet overeen met plannen die de partij inleverde bij het Centraal Planbureau (CPB) om te laten doorrekenen. In Nieuwsuur weerlegt lijsttrekker Joost Eerdmans de verschillen niet.

"De doorrekening is een project apart", zegt Eerdmans. "Je wordt echt geacht om cijfers aan te leveren. Ik ben het er ook niet altijd mee eens. En ik ben niet eens de financieel woordvoerder. Dat is onze Michiel Hoogeveen." Hoogeveen is nummer vier op de kandidatenlijst van JA21.

De partij schrijft bijvoorbeeld in het verkiezingsprogramma dat de vliegbelasting moet worden afgeschaft. Die belasting bedraagt nu zo'n 30 euro per vliegticket. Maar tegen het CPB zegt JA21 de belasting te behouden en alleen een geplande verhoging terug te draaien.

Een ander voorbeeld: voor ondernemers belooft JA21 in het partijprogramma één tarief voor de winstbelasting van 20 procent. Bij het CPB leverde de partij echter een tarief van 22 procent in. Dat kost het bedrijfsleven al snel vele miljarden aan extra lasten.

'Mensen kunnen prima vergelijken'

Maatregelen die de overheid veel geld kosten, heeft JA21 dus niet (volledig) laten doorrekenen. Voor wonen en infrastructuur reserveert de partij in het partijprogramma ruim 12 miljard euro. Daar blijft in de doorrekening 500 miljoen euro van over voor infrastructuur. In de doorrekening schaft de partij de publieke omroep volledig af, volgens het partijprogramma blijven twee netten bestaan.

Doordat bepaalde plannen niet in het partijprogramma, niet op de JA21-website en niet in de Stemwijzer staan, is voor kiezers niet te bepalen wat de partij wil en hoeveel het begrotingstekort af- of toeneemt bij JA21. Eerdmans weerspreekt dat. "Mensen weten wat de keuzes zijn en mensen kunnen het ook prima vergelijken met ons verkiezingsprogramma."

Hoe kunnen deze verschillen ontstaan?

De verschillen zijn mogelijk doordat partijen zelf maatregelen aanleveren bij het CPB. Doorgaans wordt gesteld dat het CPB "de verkiezingsprogramma's doorrekent", maar dat klopt dus niet. De rekenmeesters van het CPB kijken niet of de aangeleverde plannen overeenkomen met de verkiezingsprogramma's.

Partijen krijgen twee keer de kans om hun aangeleverde maatregelen aan te passen, naar aanleiding van eerste berekeningen door het CPB. Als bijvoorbeeld blijkt dat het overheidstekort veel te hoog uitkomt, kunnen partijen besluiten de belastingen te verhogen of te snijden in de uitgaven, om zo aan de begrotingsregels te blijven voldoen. Wat JA21 precies heeft aangepast, is geheim.

De partij heeft een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd laten doorrekenen bij het CPB. In 2060 zou de pensioenleeftijd 1,5 jaar hoger liggen. Dit staat echter niet in het partijprogramma.

Omgekeerd komt ook voor: maatregelen die in de CPB-doorrekening juist duurder zijn. Zo valt bij de doorrekening te lezen dat JA21 de dividendbelasting afschaft. Dat kost de schatkist jaarlijks 3,6 miljard euro, maar is niet terug te vinden in het verkiezingsprogramma.

Duidelijker is de partij over haar plannen voor energie. JA21 wil weer naar gas boren in Groningen "zodra de herstel- en versterkingsoperatie is afgerond". Dat is op z'n vroegst in 2034. En als er weer geboord wordt, zal op den duur nieuwe schade ontstaan. Eerdmans pleit ervoor te onderzoeken of de Groningse bodem stabiel kan worden gemaakt. "Er zijn gebieden op de wereld waar heel veel mensen wonen met grote aardbevingen onder de grond."

Kernenergie

JA21 wil flink investeren in kernenergie. Over 25 jaar wil de partij 20 gigawatt aan kerncentrales hebben, wat neerkomt op veertien tot twintig reactoren. "Wij geloven niet zo in wind en zon. Het waait niet altijd. Kerncentrales staan altijd aan."

Twintig reactoren zouden tegen de 200 miljard euro kosten. In de praktijk duurt de bouw vaak een stuk langer dan gepland, waardoor de kosten verder oplopen. In het partijprogramma reserveert JA21 voor volgend jaar 800 miljoen euro voor kernenergie.

Kijk hier het hele gesprek met Joost Eerdmans, waarin hij onder meer uitlegt waarom z'n gedroomde coalitie met PVV, VVD en CDA is:

Vertegenwoordigers van Facebook, TikTok, X en Google willen niet naar de Tweede Kamer komen om daar uitleg te geven over hun activiteiten in verkiezingstijd. Een uitnodiging daarvoor is door de bedrijven afgeslagen of niet beantwoord.

De fracties van onder andere GL-PvdA, PVV, NSC, D66, BBB en Volt wilden nog deze week met de bedrijven in gesprek over "algoritmen en inmenging" tijdens de verkiezingscampagne. De partijen willen weten in hoeverre de Nederlandse kiezers op een ongeoorloofde manier worden beïnvloed, en wat deze platforms daar aan doen.

"Overal zie je in Europa dat verkiezingen onder druk staan", zegt GL-PvdA-Kamerlid Kathmann. Zij haalt het voorbeeld aan van de presidentsverkiezingen in Roemenië, waar volgens de Roemeense autoriteiten sprake was van beïnvloeding. "Wij willen weten wat de techbedrijven kunnen doen zodat het hier niet misgaat."

Ook BBB wilde het gesprek, met nog een paar weken te gaan tot de verkiezingen op 29 oktober. "Alle informatie die op mensen afkomt heeft natuurlijk invloed, de traditionele kanalen ook. Maar die algoritmes proberen mensen in een fuik te brengen."

Verdienen heel veel geld

De techbedrijven hebben er kennelijk niet veel belang bij om in de Kamer langs te komen, want ze verdienen heel veel geld met dit soort boodschappen, concludeert Kamerlid Van der Werf (D66). "Maar wij willen onze democratie schoon houden."

Volt-Kamerlid Koekkoek vindt het moeilijk te begrijpen dat de bedrijven niet willen komen of zeggen dat ze geen tijd hebben. "Het zijn grote multinationals waar heel veel mensen werken, en het gaat over onze democratie. Wij vragen dit niet zomaar."

Uit de uitnodiging aan de techbedrijven blijkt dat de Kamerleden zich zorgen maken na "mogelijke manipulatie van de Roemeense verkiezingen" en rapporten van de NCTV en AIVD dat "radicalisering in alle vormen" online wordt aangewakkerd, mogelijk door de werking van "aanbevelingsalgoritmen".

Die algoritmen spelen een grote rol. Die bepalen - mede gebaseerd op de interesse van de kiezer, maar ook op wat op dat moment populair is - wat iemand ziet. Je bepaalt het dus niet helemaal zelf, al lijkt dat soms zo.

Kort dag

Tiktok en X reageerden tot nog toe niet, ook niet op verzoeken van de NOS. Google laat de Kamer weten dat de uitnodiging "pas deze week" binnenkwam en dat het "te kort dag" is om dit in de agenda op te nemen.

Het was inderdaad kort dag, erkent initiatiefnemer Kathmann: "Maar je wordt uitgenodigd voor een gesprek over de veiligheid van onze verkiezingen. Het zijn allemaal bedrijven met meer dan 10.000 medewerkers; ik lees het zo dat je dan te belazerd bent om te komen."

Ook Vermeer kan niet plaatsen dat de bedrijven geen afgevaardigde willen sturen. "Een gemiste kans, want ze klagen soms ook dat ze moeite hebben om in contact te komen met Kamerleden. Ik kan niet in hun agenda kijken, maar is er iets belangrijkers dan met Nederlandse volksvertegenwoordigers in gesprek gaan?"

Telefoon opnemen

Koekkoek zegt dat het ook geen verrassing kan zijn voor de bedrijven dat de Kamer zich hier zorgen over maakt. "We zijn hier al jaren mee bezig", zegt zij. "Maar het feit dat we dit gesprek hebben geprobeerd, leidt misschien toch ook wel weer tot bewustwording over hoe het werkt."

Voor jonge kiezers die hun informatie vooral van sociale media halen heeft zij een eenvoudig advies. "Vraag je altijd af 'waarom zie ik dit en wie zit hierachter? 'En als je denkt 'hé dit is raar': check je feiten."

Kathmann: "En ik hoop wel dat ze de telefoon opnemen als premier Schoof belt dat er iets niet in de haak is."

Regels voor 'bigtech'

In Nederland bewaakt, voor zover dat gaat, de Autoriteit Consument en Markt (ACM) de aanbieders van sociale media. In juli heeft de ACM nog twaalf grote online platforms, zoals Facebook, TikTok en X geïnformeerd over de aankomende Tweede Kamerverkiezingen en ze gewezen op hun verantwoordelijkheden.

Ze moeten "een betrouwbaar online publiek debat in verkiezingstijd in Nederland" garanderen en mogen niet zomaar accounts blokkeren of inhoud verwijderen zonder duidelijke onderbouwing. Illegale haatzaaiende content, "malafide buitenlandse inmenging" en desinformatie rond de verkiezingen moeten ze verwijderen.

In de EU moet de Digital Services Act consumenten beschermen en de macht van internetgiganten als Google en Meta inperken. Bijvoorbeeld door transparanter te zijn over hun algoritmes en een verbod op gerichte advertenties op basis van religie of politieke opvattingen.

Ongeveer twee derde van de VVD- en GroenLinks-PvdA-stemmers is niet van plan om bij de aankomende verkiezingen op de lijsttrekker van die partij te stemmen. Dat blijkt uit onderzoek van Ipsos I&O in opdracht van Nieuwsuur.

Slechts 36 procent van de kiezers die de VVD als voorkeurspartij hebben, zegt op partijleider Dilan Yesilgöz te zullen stemmen. Tijdens de vorige Tweede Kamerverkiezingen stemde nog 85 procent op de toen kersverse partijleider.

De populariteit van GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans was bij de vorige verkiezingen al niet heel groot. Minder dan de helft (46 procent) stemde toen op hem. Bij die partij stemt altijd een kleiner deel op de lijsttrekker, maar uit het Ipsos-onderzoek blijkt dat het nu is gedaald tot 32 procent.

De populariteit van lijsttrekkers bij kiezers van hun eigen partij:

Binnen de VVD-achterban klinkt al langer kritiek op het leiderschap van Yesilgöz. Leden hekelen onder andere haar - in hun ogen - populistische stijl. Politiek duider Arjan Noorlander: "Dat Yesilgöz niet populair is, weten ze bij de VVD maar al te goed. De laatste tijd treden steeds vaker andere VVD-politici naar voren, bijvoorbeeld door aan te schuiven in talkshows."

De relatief lage populariteit van Timmermans is volgens Noorlander onder andere te wijten aan de fusie tussen GroenLinks en PvdA: "Veel kiezers zien Timmermans als een soort overblijfsel van die partijfusie, maar hebben behoefte aan een fris nieuw gezicht. Dat komt misschien bij de volgende verkiezingen, maar voor nu moeten ze het doen met Timmermans."

PVV en CDA

De partijleiders van de andere twee grote partijen in de peilingen, de PVV en het CDA, zijn juist zeer populair. Van de PVV-stemmers zegt 86 procent op Geert Wilders te stemmen en 79 procent van de CDA'ers kiest voor Henri Bontenbal. Bij beide partijen komt dat overeen met het aantal kiezers dat vorige keer op de partijleider stemde.

Noorlander: "De populariteit van de partijleiders is ook terug te zien op de verkiezingsposters. Wilders en Bontenbal staan prominent op de posters van hun partijen, terwijl Yesilgöz en Timmermans er niet op staan. Bij zowel de VVD als GroenLinks-PvdA redeneren ze: de partij is aantrekkelijker dan de leider. Vooral bij de VVD valt dat op, want tijdens de vorige verkiezingscampagne prijkte haar afbeelding nog prominent op VVD-billboards."

De verkiezingsposters van de grootste partijen dit jaar, en een VVD-billboard in 2023:

Hoe erg is het als andere kandidaten dan de lijsttrekker veel stemmen krijgen? Een stem op de partij is toch het belangrijkste? Toch kan het ook gedoe opleveren. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 haalde Rita Verdonk, de nummer 2 op de VVD-lijst, meer stemmen dan toenmalig partijleider Mark Rutte. Op haar verzoek werd daarna een commissie aangesteld om uit te zoeken wat voor consequenties dit zou moeten hebben. Uiteindelijk leidde het tot haar vertrek bij de VVD.

Noorlander noemt het onwaarschijnlijk dat dit Yesilgöz zal gebeuren. "Er is niet één kandidaat op de VVD-lijst dusdanig populair dat die Yesilgöz zou kunnen voorbijstreven. De vraag is wel of haar positie houdbaar is als de partij veel zetels verliest."

Stemmen op een vrouw

Er zijn ook andere redenen waarom kiezers niet op de lijsttrekker van hun partij stemmen. Zo stemmen sommige kiezers bewust op een kandidaat die strijdt voor een bepaald thema, of op een vrouw die lager op de lijst staat, met als doel meer vrouwen in de Kamer te krijgen. Toch is dit volgens Noorlander niet een volledige verklaring voor het lage populariteitscijfer van bijvoorbeeld Timmermans. "Bij andere lijsttrekkers zie je dit effect niet. Veel kiezers stemmen pas op een lagere kandidaat als ze geen fan zijn van de lijsttrekker."

Ipsos I&O vroeg de achterban ook naar het waarderingscijfer voor de lijsttrekkers. Timmermans kreeg van zijn achterban een 7,8 en Yesilgöz een 6,5. Wilders en Bontenbal eindigen respectievelijk met een 8,7 en 8,4.

Verkiezingsuitzendingen Nieuwsuur

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen ontvangt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de grootste politieke partijen. Vanavond trappen we af met JA21-leider Joost Eerdmans. Om 21.30 uur te zien op NPO2 of via de livestream: https://nos.nl/livestream/2585417-joost-eerdmans-ja21-bij-nieuwsuur

De laatste jaren neemt het vertrouwen in de politiek af en het aantal dagen dat er in Den Haag wordt geformeerd alleen maar toe. Is ons politieke systeem stuk? We bespreken het met deskundigen, lijsttrekkers en onze politiek duider Arjan Noorlander:

Defensie is nalatig geweest rond het dodelijke mortierongeluk in Mali in 2016. Dat concludeert een onafhankelijke commissie die onderzoek deed naar het ongeluk. Tijdens een oefening in Mali kwamen twee Nederlandse militairen om het leven toen een granaat voortijdig explodeerde. Een derde militair raakte zwaargewond.

Volgens de commissie hield Defensie zich jarenlang niet aan de geldende normen. Defensie wist dat de munitie niet deugde en dat regels rond de veiligheid niet werden gevolgd. In drie gevallen was sprake van verwijtbaar handelen.

Ook was er volgens de commissie te weinig aandacht voor de nabestaanden.

Leren

Demissionair minister Brekelmans spreekt van "pijnlijke conclusies". Volgens hem voelde Defensie de druk om ondanks bezuinigingen en reorganisaties toch goed inzetbaar te blijven. "Defensie wil daarvan leren. Er zijn inmiddels extra mensen aangenomen, de veiligheid is verbeterd en er is een onafhankelijk toezichthouder aangesteld. Maar het werk is nog zeker niet klaar."

De nabestaanden zijn blij dat "eindelijk de waarheid boven tafel is gekomen", zei Jennifer Schouten tijdens de presentatie van het rapport. Zij is de weduwe van een van de twee omgekomen militairen. Ze heeft net als de commissie kritiek op het ministerie. "Nabestaanden voelden zich vaak niet serieus genomen."

Eerdere onderzoeken

Naar het ongeluk zijn al eerder onderzoeken ingesteld, niet alleen door Defensie zelf, maar ook door de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV). Uit dat onderzoek, dat verscheen in 2017, kwam al naar voren dat er ernstige tekortkomingen waren in de zorg voor de veiligheid van de militairen in Mali.

Na het verschijnen van het rapport van de OVV stapte minister Hennis van Defensie op, samen met de Commandant der Strijdkrachten, Tom Middendorp.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond trappen we af met JA21: wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Joost Eerdmans is te gast.

Televisiedebatten, gesprekken op de radio en interviews in kranten en tijdschriften maken al jaren onderdeel uit van de verkiezingscampagne van politici. Aan dat rijtje media waar kandidaten te zien en te horen zijn is inmiddels een nieuw medium toegevoegd: de podcast.

Net als in de Verenigde Staten - waar de laatste presidentsverkiezingen werden geduid als 'de podcastverkiezingen' - is de podcast ook in Nederland een belangrijk platform geworden voor politici om zich te profileren, zegt Sanne Kruikemeier. De Wageningse hoogleraar onderzoekt wat de gevolgen zijn van digitalisering voor de samenleving en democratie.

Politieke partijen willen zoveel mogelijk mensen bereiken en kijken naar waar kiezers zitten, en proberen daarop in te spelen, legt ze uit. Dat is volgens haar helemaal zo nu partijen minder mogelijkheden hebben om op sociale media te adverteren. Ze kijken daarbij ook naar specifieke doelgroepen, en gaan in gesprek in een podcast waar hun (potentiële) stemmers naar luisteren.

Uur over de inhoud

Dat de podcast een populair platform voor politici is, is niet verrassend, zeggen Klaas Dijkhoff, voorheen VVD-fractievoorzitter, staatssecretaris en minister, en Gert-Jan Segers, oud-voorman van de ChristenUnie. De twee hebben sinds 2023 de wekelijkse podcast Dijkhoff & Segers, waar ze de politieke actualiteit bespreken.

"Het is voor een lijsttrekker best aantrekkelijk om een uur lang zijn verhaal te mogen doen", zegt Segers. "Je krijgt in een podcast meer gelegenheid voor de inhoud, en je zit bij een heel geïnteresseerde doelgroep, die doorgaans iedere week weer inschakelt." Dat is anders dan bijvoorbeeld bij een talkshow, waar kandidaten vaak maar kort de tijd hebben, en alles geregisseerd is.

Dat beeld herkent journalist en ondernemer Sander Schimmelpenninck. "Talkshows zijn een soort mijnenveld, waar je bijna nooit zonder schade uitkomt. Bij podcasts is dat anders, omdat je dingen kan nuanceren, en meer de inhoud kan bespreken." Hij maakt sinds 2019 samen met zanger Jaap Reesema de Zelfspodcast, waar tijdens deze campagneperiode ook politici te gast zijn.

'Transparanter'

Volgens Dijkhoff is een podcast "veel transparanter" dan een geschreven interview. "Toen ik zelf als politicus werd geïnterviewd wist ik niet wat daar in het uiteindelijke artikel van overbleef. Journalisten kozen er dan bijvoorbeeld voor om uit te lichten dat ik ergens kribbig op reageerde of dat ik enthousiast was over iets."

"Bij een podcast is dat anders: daar is het hele interview, soms zelfs met beeld, voor iedereen toegankelijk, en kan een luisteraar zelf een oordeel vellen over het gesprek." Bij een podcast kan je niet zeggen dat iets anders is opgeschreven of gemonteerd, zegt Dijkhoff. "Als de podcast niet goed gaat, dan heb je het in ieder geval zelf gedaan."

Volgens politiek eindredacteur Maike van Leeuwen, ook betrokken bij de podcast van Dijkhoff en Segers, is er in Nederland wel een ander podcastlandschap dan in de Verenigde Staten. Daar is het zo dat er twee kampen zijn, zegt ze, waarin de luisteraar vooral wordt bevestigd in wat die al vindt. "Maar hier is het pluriformer. Politici zijn dan ook meermaals in verschillende podcasts te horen, en iedere keer met een andere insteek."

Volgens de oud-politici is de podcast geen vervanging van een ander medium, maar vooral een extra plek waar partijen hun verhaal kunnen doen. "Het is een ander publiek, een andere benadering. Maar je ziet dat mensen ontzettend veel interesse in politiek hebben, en bereid zijn daar vele uren naar te luisteren", stelt Segers.

"Het is echt wel tijdrovend", vult Van Leeuwen aan. "Maar politici zitten liever bij een podcast dan dat ze een TikTokfilmpje opnemen."

Dat geldt ook voor de politici die deze campagneperiode te gast zijn in de Zelfspodcast. Aanvankelijk twijfelden de podcastmakers of ze dit wel moesten doen. "Maar aan de andere kant zou ik niet weten wanneer ik anders een gesprek zou hebben met een lijsttrekker", zegt Schimmelpenninck.

Zwevende kiezers

Het uitnodigen van politici voor een gesprek was een idee van hun redacteur Jette van Wijngaarden. "Ondanks dat het geen politieke podcast is, bespreken we wel iedere week het nieuws. Daarom was het een klein bruggetje naar deze gesprekken." Overigens zaten niet alle partijen op de uitnodiging te wachten; onder meer PVV en BBB schuiven niet aan.

Schimmelpenninck denkt dat veel van hun luisteraars nog zwevende kiezers zijn, en dat de gesprekken daarom interessant zijn voor zowel het publiek als de politieke partijen. "Omdat veel van onze luisteraars twijfelen tussen de partijen die wij te gast hebben, valt er echt wat te halen voor ze", besluit hij.

De Stemming van Vullings en De Rooy

In de podcast 'De Stemming van Vullings en De Rooy' nemen politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Beluister die hier.

Net als twee jaar geleden is asielmigratie een van de meest besproken thema's in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Maar daarnaast groeit in Den Haag het besef dat er meer grip moet komen op die andere, veel grotere groep: arbeidsmigranten. Uitbuiting, overlast, dakloosheid: de problemen met arbeidsmigranten nemen toe. Wat zijn volgens experts de opties voor een nieuw kabinet?

Eerst de cijfers. Al jaren komt de overgrote meerderheid van de immigranten naar ons land om hier te werken, arbeidsmigranten dus. In 2023 - het meest recente jaar met complete cijfers - kwamen bijna 100.000 arbeidsmigranten naar Nederland, inclusief gezinshereniging. In hetzelfde jaar kwamen ruim 36.000 asielmigranten, inclusief hun gezinsleden, naar Nederland.

EU-uitbreiding

Een belangrijk omslagpunt in de toename van arbeidsmigratie in Nederland was de uitbreiding van de Europese Unie in 2004, toen veel Midden- en Oost-Europese landen erbij kwamen. Inwoners van die landen kregen daardoor het recht om te wonen en werken in andere EU-lidstaten. In de eerste jaren waren dat vooral Polen. Toen in 2007 ook Bulgarije en Roemenië EU-lid werden, kwamen ook veel mensen uit die landen naar West-Europa.

Asielmigratie speelt al jaren een grote rol in het politieke debat. Het huidige kabinet streefde naar "het strengste asielbeleid ooit". Arbeidsmigratie kreeg veel minder aandacht. Vorige week zei de Sociaal Economische Raad (SER) dat de overheid zich actiever moet bezighouden met arbeidsmigratie.

Veel politieke partijen zien dit inmiddels ook. Waar in de verkiezingsprogramma's van de grootste partijen in 2017 het woord arbeidsmigratie nauwelijks viel, wijden nu bijna alle partijen er een apart hoofdstuk aan. Van de grootste partijen noemt alleen de PVV arbeidsmigratie niet in het verkiezingsprogramma.

Politiek duider Arjan Noorlander:

"De migratie-aanpak is al tientallen jaren hét hete hangijzer in de Haagse politiek. Asielmigratie roept de meeste emotie op terwijl arbeidsmigratie een veel grotere omvang heeft.

Je ziet wel steeds meer partijen ook arbeidsmigratie als specifiek probleem benoemen, simpelweg omdat de overlast is toegenomen. Maar zeker rechtse partijen doen dit, in vergelijking met asielmigratie, veel voorzichtiger, omdat bedrijven en de economie die mensen ook nodig hebben."

Volgens hoogleraar migratierecht Tesseltje de Lange is er in de afgelopen twintig jaar, sinds het aantal EU-arbeidsmigranten sterk toenam, nauwelijks beleid gevoerd om hier grip op te krijgen. "Zo ontstond er een wildgroei aan uitzendbureaus die een verdienmodel zagen in migranten uit Midden- en Oost-Europa. Maar controle was er niet."

In de afgelopen jaren zijn er meerdere rapporten verschenen over hoe sturing te geven aan arbeidsmigratie. Een terugkerend advies: Nederland moet minder inzetten op arbeidsmigranten in laagbetaalde sectoren - denk aan de vleesverwerkingsindustrie, distributiecentra en de glastuinbouw - en meer op de gezondheidssector, tech en de energietransitie. Deze rapporten wijzen ook op de misstanden rondom arbeidsmigranten in laagbetaalde banen, zoals uitbuiting en schrijnende woonsituaties.

Arbeidsmigranten zorgen op veel plekken in Nederland ook voor overlast, zoals in Roosendaal. Bewoners vinden dat niet de schuld van de migranten zelf:

Het merendeel van de laagbetaalde arbeiders komt uit EU-landen. Vanwege het vrij verkeer van personen kun je daar met direct beleid eigenlijk niets tegen doen, zegt hoogleraar economie Olaf Van Vliet. "Met indirect beleid kan dat wel." Als voorbeeld noemt hij een hogere CO2-heffing in de glastuinbouw. "Dat verhoogt de kosten voor bedrijven, waardoor er minder geld is om nieuwe mensen aan te nemen."

Een andere mogelijkheid is innovatie, zegt hoogleraar De Lange. "Je kunt bedrijven bijvoorbeeld subsidie geven voor robotisering, waardoor minder arbeidskrachten nodig zijn. Want juist omdat er goedkope arbeiders zijn, worden bedrijven nu niet gestimuleerd om te innoveren."

Zo zijn er nog veel andere knoppen waar een nieuw kabinet aan kan draaien. Welke knoppen dat moeten worden, is volgens Van Vliet vooral een politieke keuze, niet zozeer een economische. "Ga je inzetten op de chipindustrie, de tuinbouwsector, de vleesindustrie? Een partij als de BBB zal een andere keuze maken dan bijvoorbeeld GroenLinks-PvdA."

Daarbij moeten partijen zich afvragen wat ze belangrijker vinden, zegt de econoom. "Enerzijds dragen die sectoren bij aan de economie, anderzijds leidt het tot druk op de woningmarkt en stikstofruimte. De politiek moet de afweging maken wat zwaarder weegt."

Onderwijsbezuinigingen

Van Vliet wijst ook op een ander punt: bezuinigingen in het onderwijs. Want hoewel alle rapporten adviseren een kenniseconomie na te streven, staan die bezuinigingen daar haaks op. "De politieke conclusie is vaak: we willen meer mensen voor hoogwaardige banen. Als je dat wilt, moet je niet zorgen dat je kampioen bent in die laagbetaalde sectoren, maar investeren in opleidingen die nodig zijn voor hoogproductieve banen."

Hoogleraar De Lange noemt daarnaast het onbenut potentieel van asielzoekers. "Zij mochten lang nauwelijks werken. Nu mag dat wel, maar het is administratief belastend voor werkgevers. En voor vluchtelingen blijft het moeilijk om op hun kennisniveau aan een baan te komen."

Tot slot benadrukt econoom Van Vliet dat het te kort door de bocht is om immigratie de schuld te geven van problemen als de vastgelopen woningmarkt. "Ja, meer immigranten zorgen voor meer vraag, maar ook zonder immigratie zouden we een flink vraagstuk hebben op de woningmarkt."