PVV-leider Geert Wilders heeft zijn campagne in de aanloop naar de verkiezingen op 29 oktober stilgelegd, in verband met een dreiging. Volgens Belgische media was hij een van de mogelijke doelwitten van een Belgische terreurcel, die ook een aanslag wilde plegen op de Belgische premier Bart De Wever. Dit is wat we nu weten.

Wat weten we over de verdachten? Wat weten we nu over de dreiging? Politiek verslaggever Jorn Jonker:

"De worsteling bij andere partijen wordt alleen maar erger nu het er sterk op lijkt dat Wilders ook bij het RTL-debat niet mee gaat doen. Ze vinden deze dreiging allemaal verschrikkelijk voor hem, maar ze vinden de gevolgen ook verschrikkelijk voor het democratische proces. Bij verkiezingen hoort dat lijsttrekkers elkaar kritisch kunnen bevragen en dat journalisten dat ook kunnen bij partijleiders. Dat is momenteel onmogelijk bij Wilders, terwijl het vlak voor de verkiezingen is en bijvoorbeeld de online campagne richting de eigen potentiële achterban wel doorgaat. En Wilders haalde zelf eerder ook aan dat hij op tv veel wordt genoemd zonder dat hij hoeft te verschijnen. Kortom: het campagnevoeren gaat door, maar dan zonder kritische confrontatie.

Het ongemak bij andere partijen is er des te meer omdat meerdere politici zich afvragen of hij niet sneller dan anders deze dreiging een reden laat zijn om optredens af te zeggen om zo kritische vragen te ontlopen. Hij leeft immers al lang met verschrikkelijke dreiging en de locaties voor de debatten zijn zwaar beveiligd. Denkt Wilders wellicht dat als je er zo goed voorstaat in de peilingen je alleen maar kan verliezen met zulke optredens, vragen ze zich af.

Dat klinkt achter de schermen. Tegelijkertijd is er ook telkens 'de bijsluiter' te horen dat, ook al zegt de NCTV dat er geen 'restdreiging' meer is vanuit de aangehouden verdachten, ze het kunnen begrijpen dat je van het nieuws over zo'n mogelijke terreurcel van slag bent en het moeilijk kan zijn om op een campagne te focussen."

Hoe wordt er op gereageerd? Wat zijn de gevolgen voor de campagne?

Wie deze week door zijn tijdlijn op Instagram of Facebook scrolt, zal waarschijnlijk geen politieke advertenties meer tegenkomen. Die zijn sinds maandag verboden. Maar in de laatste week dat het wel nog mocht gaven politieke partijen gezamenlijk meer dan 120.000 euro uit, zag de NOS.

Het verbod werd door moederbedrijf Meta ingevoerd in lijn met nieuwe Europese regelgeving die vrijdag inging.

Vooral GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren trokken vlak voor de deadline nog hun portemonnee. Zij betaalden respectievelijk 36.000 en 25.000 euro voor politieke reclame. "Dit was de laatste week dat het nog kon, dus daar hebben we gebruik van gemaakt", zegt een woordvoerder van GroenLinks-PvdA.

In de gehele laatste maand voor het verbod steekt Forum voor Democratie er met kop en schouders bovenuit. De partij betaalde in totaal ruim 80.000 euro voor advertenties, gevolgd door D66 met meer dan 60.000 euro. GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren en de SP volgden met zo'n 35.000 euro per partij.

De ene partij besteedt veel minder aan politieke advertenties op Instagram en Facebook dan andere:

Opvallend is dat de PVV sinds de val van het kabinet in juni nauwelijks iets uitgaf aan advertenties. Lijsttrekker Geert Wilders promootte één keer, voor nog geen 200 euro, zijn komst naar een demonstratie tegen een azc in Helmond. Hij heeft bij elkaar opgeteld ruim 900.000 volgers op Facebook en Instagram en heeft daardoor sowieso een groter bereik.

Micro-targeting

Politieke partijen proberen via advertenties groepen te bereiken waarvan ze denken dat er stemmen te halen vallen. Daarbij wordt privacygevoelige informatie gebruikt. Dat heet micro-targeting en is omstreden, omdat je kiezers zo onbewust kan beïnvloeden. Mede om die reden zijn in de laatste weken voor de verkiezingen politieke advertenties op sociale media verboden.

In aanloop naar dat verbod maakte aan aantal partijen er nog wel flink gebruik van. Zo richtte de BoerBurgerBeweging (BBB) zich op fans van de Zwarte Cross, André Hazes, Boer Zoekt Vrouw, paardrijden en katten. D66 koos dan weer voor podcastluisteraars, verpleegkundigen en starters op de woningmarkt. En GroenLinks-PvdA ging voor liefhebbers van lezen, goede doelen en musea.

"Wij denken dat buitenactiviteiten, volkse sporten en het Nederlandse lied passen bij mensen die de BBB als optie hebben om op te stemmen", zegt BBB-campagneleider Henk Vermeer. "Maar we kozen vaker niet voor microtargeten, omdat je er ook potentiële kiezers mee uitsluit."

Regio

Politieke advertenties van Denk richtten zich deels tot Arabisch- en Turks-sprekenden. "Wij vinden het belangrijk dat zoveel mogelijk Nederlanders weten dat er op 29 oktober verkiezingen zijn", zegt een woordvoerder van Denk. "Daarom doen wij dit primair en hoofdzakelijk in het Nederlands, en daarnaast ook in andere talen."

Politieke partijen kunnen hun advertenties ook richten aan mensen in bepaalde regio's. Zo zag het CDA vooral kiezerspotentieel in Overijssel, Gelderland, Brabant en Drenthe, richtte BBB zich ook op Friesland en probeerde de Fryske Nasjonale Partij juist kiezers in meer provincies aan zich te binden.

Partijleider in beeld

Ook valt op dat sommige politieke partijen duidelijk de partijleider in beeld brengen, zoals het CDA, terwijl andere partijen daar niet voor kiezen. Het CDA stak de laatste maand de helft van de advertentie-uitgaven in posts op het profiel van Henri Bontenbal zelf.

De VVD betaalde tot eind juni dit jaar vooral voor video's waarin partijleider Dilan Yesilgöz centraal staat, maar wisselde daarna vaker af met partijgenoten Vincent Karremans, Ruben Brekelmans en Eelco Heinen. Ook stond vanaf toen vooral het partijprogramma centraal. Wellicht niet geheel toevallig is in die tijd de beruchte rel met Douwe Bob begonnen. Die leidde tot zowel publiekelijke als interne kritiek op Yesilgöz.

Haagse rellen

De demonstraties en rellen op het Malieveld in Den Haag van vorige maand zorgden ook voor veel politieke advertenties; zeker zes partijen gaven er geld aan uit. Voor de VVD, FVD, JA21 en Bij1 ging dat slechts om een paar honderd euro. De BBB betaalde meer dan 1000 euro en D66 gaf bijna 10.000 euro uit aan vier advertenties over het onderwerp.

Partijen kozen daarbij voor uiteenlopende invalshoeken. Waar de BBB en FVD in hun advertenties de focus legden op de zorgen die de demonstranten hadden, greep de VVD de rellen aan om plannen voor het versterken van de politie te promoten.

D66 en Bij1 grepen de rellen aan om te focussen op overeenkomsten tussen mensen en "positieve krachten", in plaats van extremen en verdeling die volgens Bij1 door "Haagse politici" worden aangewakkerd. D66 betaalde bovendien voor een post waarin ze hun partijkantoor opknapten.

Organisch

Nu adverteren op sociale media is verboden, kunnen partijen nog slechts op niet-betaalde manieren stemmers via hun socialemediaprofielen bereiken. Het aantal volgers maakt daarbij uit.

In het aantal volgers zijn de verschillen tussen partijen groot. PVV-leider Geert Wilders heeft er verreweg het meest.

Geert Wilders wordt in aantal volgers gevolgd door FVD en BBB. GroenLinks-PvdA bungelt met vierduizend volgers in de onderste regio, mede doordat GroenLinks en PvdA in 2023 besloten samen door te gaan en de pagina dus nog niet heel oud is.

PVV-leider Wilders schort zijn campagne-activiteiten op omdat hij doelwit was van een Belgische terreurcel. Die had het ook gemunt op de Belgische premier Bart De Wever en de Antwerpse burgemeester Els van Doesburg.

Wilders schrijft op X dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) aan hem heeft bevestigd dat hij door de gearresteerde verdachten van de verijdelde aanslag op De Wever ook is genoemd als doelwit. "De NCTV verwacht geen 'restdreiging', maar ik heb hier zelf een slecht gevoel bij en dus schort ik al mijn campagneactiviteiten voorlopig op."

Demissionair premier Schoof noemt "elke bedreiging volstrekt onacceptabel" en vindt het "buitengewoon ernstig dat Wilders zich genoodzaakt voelt zijn campagne tijdelijk stil te leggen". Demissionair minister Van Oosten van Justitie en Veiligheid, waar de NCTV onder valt, zegt te beseffen dat de berichten Wilders "erg aangrijpen en dat dit bij hem een sterk gevoel van onveiligheid veroorzaakt".

Van Oosten voegt daaraan toe dat hij de NCTV heeft verzocht "alles te doen wat nodig is om de heer Wilders in de gelegenheid te stellen om zijn werk te kunnen hervatten, zodra hij dit zelf wenst". De NCTV doet verder geen mededelingen over "individuele gevallen en beveiliging van personen".

RTL Nieuws meldt dat Wilders ook niet bij het lijsttrekkersdebat van zondag zal zijn. RTL heeft geopperd het debat via een videoverbinding te doen, maar die optie is afgevallen, zegt de zender.

Verkiezingsdebat

Een journalist van de Belgische omroep VTM Nieuws maakte eerder vandaag melding van de dreiging van de terreurcel. Het was voor Wilders reden om op het laatste moment niet mee te doen aan het NOS-verkiezingsdebat op NPO Radio 1. Hij schreef dat werd uitgezocht of het bericht van VTM klopt. "Tot ik dat weet ga ik nergens heen", gaf hij aan.

Er is nog gekeken of Wilders via de telefoon of via een zender gedeeltelijk kon meedoen aan het debat met de andere lijsttrekkers, maar daar zag hij van af. De andere lijstrekkers wensten Wilders en zijn campagneteam veel sterkte.

"Dit is niet de eerste keer dat mij dit in 21 jaar bedreiging en beveiliging overkomt, maar iedere keer opnieuw schrik ik er enorm van", schreef Wilders in zijn bericht na het debat.

'Jihadistisch geïnspireerd'

Het Belgische Openbaar Ministerie zei gisteravond op een persconferentie dat er "aanwijzingen zijn dat het de bedoeling was om een jihadistisch geïnspireerde terroristische aanslag te plegen die gericht was op politici".

Gisteren pakte de Belgische politie drie mannen uit Antwerpen op van 18, 23 en 24 jaar oud. Alle drie zijn ze Belg, de jongste en de oudste zouden van Marokkaanse afkomst zijn, de 23-jarige van Tsjetsjeense afkomst. Een van hen werd kort daarop in vrijheid gesteld.

De man van 23 en de man van 18 zijn vandaag voorgeleid aan de onderzoeksrechter. Die heeft besloten dat ze langer vast blijven zitten.

De lijsttrekkers van bijna alle partijen in de Tweede Kamer gingen vanmiddag bij de NOS op NPO Radio 1 met elkaar in debat.

Er ontbraken er twee. Een omdat hij niet in debat wilde met Forum voor Democratie over klimaat. Dat was Laurens Dassen van Volt. En een omdat hij doelwit kon zijn geweest van de Belgische terreurcel die ook verantwoordelijk wordt gehouden voor de verijdelde aanslag op de Belgische premier Bart De Wever.

Er is nog gekeken of PVV-leider Geert Wilders via de telefoon of via een zender gedeeltelijk kon meedoen, maar dat vond hij geen goed idee.

Dat de afwezigheid van Wilders onverwacht was en op het allerlaatste moment bekend werd, blijkt uit onderstaande foto. Het papiertje met zijn naam lag al op de stoel waar hij zou plaatsnemen in perscentrum Nieuwspoort in Den Haag.

De afwezigheid van Wilders kwam op verschillende momenten tijdens de uitzending aan de orde. Zijn collega-lijsttrekkers, je kunt ze ook concurrenten noemen, wensten hem en zijn team veel sterkte. Zij spraken hun zorgen uit over het effect hiervan op het democratische proces, waar een verkiezingsdebat onderdeel van uitmaakt.

"Zo zie je waar terreurdreiging toe leidt", zei Timmermans. "We hadden de verschillen willen laten zien tussen ons en de heer Wilders en die mogelijkheid hebben we nu dus niet."

Dat bleek ook uit het debat over het thema asiel tussen Frans Timmermans (GL-PvdA) en Mirjam Bikker (CU) waar ook Wilders voor was ingedeeld. "Het draagvlak kalft af als we het asielbeleid niet strenger maken", zei Bikker. "En daar hoort ook een enkeltje 'Nederland uit' bij, dat gebeurt te weinig." Timmermans: "Ik kan het alleen maar met u eens zijn. Jongeren die de meeste overlast geven en geen recht hebben op asiel moeten worden teruggestuurd. Als Spanje het kan, waarom wij niet?"

Bezemkast

Vanzelfsprekend ging het ook over het tekort aan woningen. Jimmy Dijk (SP) vond het onbestaanbaar dat "sommigen meerdere daken en anderen geen dak" hebben. Hij wil terug naar volkshuisvesting "uit de jaren zestig, zeventig en tachtig". "Dat klinkt me allemaal een beetje communistisch in de oren", reageerde Caroline van der Plas (BBB).

Rob Jetten (D66) vond het op zijn beurt ongehoord dat "varkens wel een dak boven hun hoofd hebben en studenten nog geen bezemkast kunnen krijgen".

Dat het verwijt van D66 weer richting de boeren gaat vindt Van der Plas niet leuk:

Een groot deel van de discussies tussen de lijsttrekkers ging over de overheidsfinanciën en de CPB-doorrekeningen van vandaag. De meeste partijen willen meer investeren in defensie, maar hoe zij dat willen betalen kan onderling nogal verschillen.

Stoffer (SGP) verweet GL-PvdA dat de partij na 2030 geen extra financiering voor defensie heeft geregeld. Andere partijen doen dat tot 2035.

Eddy van Hijum (NSC) zei dat JA21 "met een kettingzaag door de toeslagen heen gaat". Joost Eerdmans (JA21) ontkende dat de Nederlandse kiezer daardoor wordt getroffen. Voor allerlei verschillende toeslagen komt één huishoudtoeslag terug. Ook gaan de btw en inkomstenbelasting omlaag.

Het CDA legt de rekening te veel bij werkende gezinnen door bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek af te bouwen en de btw op boodschappen te verhogen, zei Dilan Yesilgöz (VVD).

"Vrijheid is niet gratis", reageerde Henri Bontenbal (CDA). "En u moet er ook wel bij vertellen dat we dertig jaar over de afbouw van de hypotheekrenteaftrek willen doen." Volgens Bontenbal stijgt de armoede "nergens zo snel als bij VVD". Het CDA zorgt volgens Yesilgöz voor een groter begrotingstekort. "Schuld doorschuiven, daar zou de VVD niet voor kiezen."

In dit debat was Esther Ouwehand (PvdD) een beetje een vreemde eend in de bijt, dus probeerde ze van onderwerp te veranderen:

Jimmy Dijk van de SP ging het debat over klimaat aan met Lidewij de Vos (FVD). Die wil investeren in thoriumcentrales, kerncentrales en daarnaast het Groningse gas uit de grond halen.

Dijk reageerde: "Thoriumcentrales proberen ze al vanaf de jaren zestig. En van het geld voor een kerncentrale kun je tien keer alle huizen in Nederland isoleren en oneindig veel zonnepanelen kopen."

De Vos: "Een kerncentrale verdient zichzelf terug. China en de VS doen niet mee met al het klimaatbeleid dus we zijn onze eigen economie aan het opofferen." Dijk noemt het onmenselijk dat FVD de gasputten weer wil openen ondanks alle ellende van de Groningers. Volgens De Vos kunnen met de miljarden die het gas oplevert alle Groningers ruimschoots en snel gecompenseerd worden.

Door de afwezigheid van Wilders werd Bontenbal in zijn eentje geïnterviewd over stikstof. Van der Plas maakte daar buiten de microfoon bezwaar tegen. Achteraf wist de woordvoerder van Bontenbal een aanvaring te voorkomen door tussen hen in te gaan staan:

Stephan van Baarle (Denk) was het met BBB eens dat Nederland arbeidsmigranten nodig heeft. "Ze vervullen arbeidsplaatsen waar wij geen mensen voor hebben", zegt hij. Maar dan moeten wel de malafide uitzendbureaus harder worden aangepakt.

Van Hijum (NSC) wist hier als oud-minister van Sociale Zaken alles van. Vooral dat dat een erg taai dossier is. De miljoen arbeidsmigranten in Nederland zorgen volgens hem voor grote leefbaarheidsproblemen en verloedering.

Van Hijum: "Nederland is net als een plofkip, verslaafd aan laagbetaalde arbeid." Hij vindt dat er een einde moet komen aan de vleesindustrie, die draait op goedkope arbeid.

Het eerstvolgende grote televisiedebat is zondagavond bij RTL met Wilders, Timmermans, Bontenbal en Yesilgöz. In de loop van de avond heeft RTL Nieuws bekend gemaakt dat Wilders ook daarbij niet aanwezig zal zijn. RTL heeft geopperd het debat via een videoverbinding te doen, maar die optie is afgevallen, zegt de zender.

Vooral linkse en progressieve partijen willen meer doen om de Nederlandse klimaatdoelen te halen. Middenpartij CDA doet dit in mindere mate. BBB en JA21 kiezen er juist voor om minder in te zetten op klimaat dan het huidige kabinet.

Dat blijkt uit de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB), samen met het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Diverse partijen, zoals SP, Forum voor Democratie, 50Plus en PVV, lieten hun plannen niet doorrekenen.

Verdeeldheid CO2-heffing industrie

Zeker bij het klimaatbeleid voor de industrie is een duidelijke tegenstelling zichtbaar. Partijen in het midden en op rechts willen af van de CO2-heffing voor de industrie. Terwijl vooral linkse en progressieve partijen eraan vast willen houden.

Het huidige kabinet schortte op Prinsjesdag de heffing op, nadat een motie van het CDA hierover werd aangenomen. Bedrijven zouden vaak niet kunnen verduurzamen door vertraging in de bouw van pijpleidingen en kabels die hiervoor nodig zijn.

Op dit moment streeft de overheid ernaar de uitstoot van gassen die de planeet opwarmen te verminderen. In 2030 zou de uitstoot 55 procent lager moeten zijn dan in 1990. Maar de kans dat dit wordt gehaald is zeer onwaarschijnlijk, stelde het PBL op Prinsjesdag. Het kabinet kwam wel met aanvullend beleid, maar dat leidt lang niet altijd tot minder uitstoot.

Geen complete doorrekening

De planbureaus maakten geen complete doorrekening van de klimaatplannen. Ze bekijken wel of de plannen van partijen het halen van klimaatdoelen dichterbij brengen of juist verder uit beeld, maar niet hoe groot de kans zou worden dat het doel wordt gehaald.

Volgens de doorrekening leiden de plannen van GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie en Volt tot een veel lagere uitstoot dan in de huidige kabinetsplannen. De maatregelen die het CDA wil nemen, doen dit in mindere mate.

De manier waarop partijen dit doen verschilt wel. Vooral Volt kiest nadrukkelijk voor het afdwingen van klimaatbeleid door heffingen, bijvoorbeeld door een hogere energiebelasting. De partij geeft juist minder uit aan klimaat dan in het huidige beleid. Andere partijen proberen ook op andere manieren te verduurzamen. Zo willen GroenLinks-PvdA, VVD, CDA en ChristenUnie meer subsidies uitdelen.

Verplaatsing naar buitenland

Het nadrukkelijk inzetten op normen en heffingen leidt er wel toe dat Nederland minder aantrekkelijk wordt om te produceren. Daardoor kan uitstoot zich verplaatsen naar het buitenland, wat de daling in Nederland deels tenietdoet. De planbureaus constateren dat dit vooral gebeurt in de plannen van PvdA-GroenLinks, Volt en D66.

De plannen van BBB en JA21 leiden ertoe dat de uitstoot minder daalt dan in het huidige beleid. Die partijen willen samen met NSC een belangrijke pot voor duurzaamheidssubsidies afschaffen. NSC, JA21 en BBB geven dan ook minder geld uit aan klimaat dan het huidige kabinet zich heeft voorgenomen. VVD en JA21 kiezen voor een lagere energiebelasting en accijnzen, maatregelen die ook kunnen leiden tot een hogere uitstoot.

Nog voor het einde van het jaar gaat de overheid samen met reizigers kijken hoe de treinstations van Almelo, Purmerend en Bergen op Zoom veiliger gemaakt kunnen worden. Over deze treinstations komen de meeste signalen binnen over onveiligheid.

Op Prinsjesdag maakte het demissionaire kabinet al bekend 20 miljoen euro uit te trekken om de veiligheid in het openbaar vervoer te verbeteren. Demissionair staatssecretaris Aartsen zei voor aanvang van het wekelijkse kabinetsberaad vanmorgen zich veel zorgen te maken over de signalen uit het Openbaar Vervoer. "Iedere dag worden er gemiddeld gezien drie NS-medewerkers zwaar mishandeld of bedreigd. En heel veel mensen, vooral jonge vrouwen, voelen zich 's avonds onveilig in het openbaar vervoer."

De komende maanden wordt op de drie stations samen met reizigers gekeken waar de grootste problemen zijn. "Waar moeten meer camera's komen, waar meer poortjes, moet er meer verlichting komen, wat zijn de smoezelige plekken? Daar gaan we snel mee aan de slag."

Op het station van Purmerend werden vorig jaar twee tieners opgepakt voor het mishandelen van een conducteur. Het aantal meldingen van NS-personeel over agressie steeg in in 2023 met 30 procent, meldde de NS.

Na de drie stations is het de bedoeling ook op andere plekken aan de slag te gaan.

Veel vrouwen voelen zich onveilig

Vrouwen voelen zich vaker onveilig dan mannen. Bijna de helft van de vrouwen zegt af en toe om te lopen of om te rijden om plekken te vermijden die ze als onveilig inschatten. In Nederland krijgen relatief veel vrouwen te maken met geweld vergeleken met de rest van Europa.

Na de moord in augustus op de 17-jarige Lisa uit Abcoude voelen veel jonge vrouwen zich nog onveiliger op straat. Zo'n 4000 jonge vrouwen zeggen tegen NOS Stories zich altijd al onveilig te voelen op straat. Voor 1600 van hen is dat gevoel sinds de dood van Lisa nog sterker geworden.

Na haar dood zijn meer mensen in gesprek gegaan over femicide, geweld tegen vrouwen en het gevoel van onveiligheid op straat. Dat laten jongeren weten in de vragenlijst van NOS Stories. Ook met mannen wordt hierover gepraat, om zo meer bewustzijn te creëren. "We moeten vaker het gesprek voeren dat het niet normaal is dat vrouwen bang zijn op straat", zegt iemand.

De lijsttrekkers van bijna alle politieke partijen in de Tweede Kamer gaan vanmiddag bij de NOS op NPO Radio 1 met elkaar in debat.

In het eerste grote lijsttrekkersdebat discussiëren ze over tien onderwerpen die hoog op de politieke agenda staan.

Het NOS-lijsttrekkersdebat duurt van 14.00 uur tot 16.30 uur en wordt gepresenteerd door Nynke de Zoeten en Winfried Baijens.

Het debat vanmiddag is te volgen op NOS.nl en NPO Nieuws en Politiek.

De tien thema's van het debat, en de deelnemers:

De NOS nodigt altijd alle partijen in de Tweede Kamer uit voor het radiodebat, en dat zijn er deze keer vijftien. Volt heeft woensdag afgezegd omdat de partij niet in debat wil met Forum voor Democratie over klimaat.

SP-leider Dijk neemt dit debat over en gaat met partijleider De Vos discussiëren over dit thema.

Twee dagen na het Radio 1-debat volgt zondag het eerste tv-debat bij RTL met de vier grootste partijen. Een week later is er opnieuw een debat bij RTL, met de grootste zes partijen. SBS6 maakt een tv-programma op donderdag 23 oktober met PVV, GroenLinks-PvdA, het CDA en de VVD.

Op dinsdag 28 oktober, de avond voor de Tweede Kamerverkiezingen, gaan alle lijsttrekkers in de Tweede Kamer weer met elkaar in discussie bij het NOS-verkiezingsdebat.

Lees hier het liveblog over de verkiezingscampagne:

De meeste politieke partijen willen de hogere defensiekosten komende jaren betalen door te bezuinigen op de zorg. Dat blijkt uit de doorrekeningen van het Centraal Planbureau van de plannen van VVD, NSC, D66, BBB, CDA, SGP, CU, Volt en JA21.

Op GroenLinks-PvdA en BBB na willen al deze partijen de halvering van het eigen risico terugdraaien naar 385 euro per jaar. VVD, CDA, JA21 en Volt willen het risico zelfs nog wat meer ophogen, naar 440 euro.

Ook willen deze partijen de bijdrage in de langdurige zorg verhogen en weinig of zelfs geen nieuwe behandelingen meer opnemen in het basispakket van de zorgverzekering. Dat laatste levert op den duur tot 7,7 miljard euro op.

GroenLinks-PvdA is de enige partij die de komende jaren meer wil uitgeven aan zorg. De partij heeft wel, net als BBB, de hogere defensie-uitgaven slechts tot 2030 meegenomen. Daardoor zijn bij hen meer bezuinigingen nog onbekend.

Deze verkiezingen hebben tien partijen hun plannen laten doorrekenen, om de economische effecten ervan te bekijken. Partijen als de PVV, Denk, SP, Partij voor de Dieren, Forum voor Democratie doen er niet aan mee. Daardoor is het vaak onduidelijk hoe zij hun plannen precies willen betalen.

NAVO-bijdrage

Afgelopen maanden was tijdens de debatten de grote vraag: hoe gaan politieke partijen de hogere NAVO-bijdrage betalen? Om die te halen moeten partijen tot 2030 ruim 6 miljard vinden.

Daarvoor kijken meerdere partijen naar een verhoging van de btw-tarieven. Zo wil het CDA beide btw-tarieven iets verhogen. De SGP schaft het verlaagde btw-tarief op horeca af, wat betekent dat uit eten duurder wordt. Volt wil naar één btw-tarief van 18 procent.

JA21 wil als enige het hoge btw-tarief iets verlagen, van 21 naar 20,5 procent. Dat moet gezinnen 1,4 miljard opleveren en bedrijven 0,5 miljard.

In onderstaande grafieken is te zien aan welke zaken partijen meer of minder uitgeven. Dat is vanaf het 'basispad', dus hoe het zou zijn zonder de maatregelen.

Daarnaast willen meerdere partijen (VVD, SGP en Volt) ouderen langer laten doorwerken, om zo minder kwijt te zijn aan AOW-uitkeringen. Hoeveel later verschilt: bij de VVD, SGP en JA21 gaat het om een aantal maanden, bij Volt om een jaar.

Heel wat partijen willen ook meer geld ophalen door vermogen en winst meer te belasten. Met name GroenLinks-PvdA, D66, de ChristenUnie en Volt verschuiven lasten van arbeid naar vermogen. Onder meer JA21, VVD en BBB willen dat juist niet extra belasten.

De VVD, BBB en JA21 bezuinigen het budget voor ontwikkelingssamenwerking (bijna helemaal) weg. Bij de VVD worden de lasten voor gezinnen verlaagd, maar neemt wel als enige de armoede toe, omdat de partij de uitkeringen minder hard wil laten stijgen.

Ook wordt duidelijk hoelang partijen over de afbouw van de hypotheekrenteaftrek willen doen. GroenLinks-PvdA en D66 kiezen voor een afbouwperiode van twaalf jaar, ChristenUnie van vijftien jaar en CDA dertig jaar. Volt wil als enige in de komende kabinetsperiode de hypotheekrente afgebouwd hebben, dus binnen vier jaar.

Krimp van veestapel geen taboe meer

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), dat onder meer naar de klimaatdoelen kijkt, merkt op dat alleen GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie en Volt maatregelen nemen waarmee die nog in zicht blijven. Het CDA doet dat ook, maar in mindere mate.

De VVD, NSC en SGP nemen geen extra maatregelen en zullen volgens het PBL daarmee de klimaatdoelen dus niet gaan halen. BBB en JA21 willen zelfs meer gaan uitstoten.

De krimp van de veestapel, dat voor veel partijen lange tijd een gevoelig punt is geweest, lijkt definitief geen taboe meer te zijn. VVD en CDA willen dat doen door vrijwillige uitkoop, ChristenUnie, Volt en GroenLinks-PvdA nemen meer dwingende maatregelen.

Hoe werken de doorrekeningen?

De voorspellingen van het CPB zijn per definitie onzeker, omdat niemand de toekomst precies kan voorspellen. Wel maken ze in grote lijnen duidelijk wat de effecten zijn van de plannen van politieke partijen.

Je leest hier meer over hoe het CPB die berekeningen maakt. Doordat het planbureau voor alle partijen dezelfde methode gebruikt, zijn de plannen van de verschillende partijen goed met elkaar te vergelijken.

Doordat NSC en BBB deze verkiezingen voor het eerst meedoen aan de doorrekening, komt het totale aantal partijen uit op tien. De andere partijen zien af van deelname, sommige omdat ze het niet eens zijn met de methode van het CPB. Daardoor is ook niet precies duidelijk hoe zij zaken willen betalen, zoals het halen van de NAVO-norm.

Werkgeversorganisatie VNO-NCW maakt zich grote zorgen over de oplossing die demissionair BBB-minister Wiersma wil kiezen om Nederland van het stikstofslot te halen. Vanochtend werd via de NOS duidelijk dat daarover in het kabinet onenigheid is.

De BBB wil de ondergrens voor de stikstofuitstoot verhogen, zodat bouwprojecten en uitbreidingsplannen kunnen doorgaan, maar de ministers van de VVD willen eerst zekerheid dat die aanpassing juridisch standhoudt. Ze zijn bang dat ondernemers anders later in problemen komen.

VNO-NCW deelt die vrees, staat in een brandbrief aan premier Schoof die in handen is van de NOS. De werkgeversorganisatie wil dat het verhogen van de ondergrens eerst juridisch wordt getoetst in een proefproces.

'Grote problemen'

Volgens VNO-NCW kunnen bedrijven in grote problemen komen als de plannen van Wiersma doorgaan. In adviezen van de landsadvocaat staat dat verleende vergunningen later alsnog illegaal kunnen blijken.

De werkgeversorganisatie schrijft dat meer dan 90 procent van de vergunningsaanvragen die nu niet kunnen doorgaan onder de grens valt die Wiersma wil trekken.

Als die in één keer vergunningsvrij door kunnen gaan vergroot dit de stikstofuitstoot en bestaat het risico dat de projecten bij de rechter later alsnog sneuvelen. Dit kan schade opleveren aan projecten die al gestart zijn en bijvoorbeeld niet afgemaakt mogen worden.

"Het gaat niet alleen om woningen, maar ook om fabrieken, uitbreiding van bedrijven en stroomkabels die in aanbouw zijn; hier moeten dan de werkzaamheden stilgelegd worden, met grote schade als gevolg", schrijft de organisatie in de brief.

De BBB stelt dat met de ondergrens er gebouwd kan worden "aan een veiliger Nederland", maar dat de VVD dat tegenhoudt. Op X zegt de BBB daarom geen tegenwerking meer te dulden.

Voorafgaand aan het wekelijkse kabinetsberaad wilde Wiersma niet ingaan op het X-bericht van de BBB. "Ik sta hier als minister van dit kabinet en voer de gesprekken in het kabinet, ik zit niet in de Tweede Kamer."

Verder zei Wiersma alle kritiek op de rekenkundige ondergrens te kennen. Ze wees erop dat ook een Kamermeerderheid die grens wil. "Deze plannen staan in het hoofdlijnenakkoord. Ik werk hier al twee jaar aan. De kritiek wordt besproken en het kabinet weegt alle voors en tegens tegen elkaar af".

Het kabinet spreekt dinsdag weer over de plannen.

Raad van State-vicepresident Thom de Graaf is bezorgd over de kritiek van politici op zijn adviesorgaan. Hij noemt het "tamelijk onthutsend" en "niet goed voor de democratische rechtstaat" dat Caroline van der Plas (BBB) en Geert Wilders (PVV) zijn instituut openlijk aanvallen.

"Ik heb me wel een klein beetje zitten verbijten", zegt De Graaf in gesprek met Nieuwsuur. "We moeten elkaar een beetje heel laten en het vooral over de inhoud van adviezen hebben, in plaats van zeggen: dat hele instituut moet weg."

'Veel D66-mensen'

BBB-leider Caroline van der Plas zei twee weken geleden in het programma WNL Op Zondag dat de Raad van State "te politiek gekleurd" is en dat er "veel D66-mensen" in zitten. Toen de Raad van State in februari kritisch was op de asielplannen van oud-asielminister Faber, twitterde Geert Wilders: "Niks aantrekken van die ongekozen bureaucraten".

De Graaf bestrijdt dat de Raad van State politiek gekleurd is. Hij benadrukt dat zijn instituut een belangrijke pijler is van de democratie, net als de Rekenkamer en de ombudsman. Kritiek leveren op zulke instanties ondermijnt in zijn ogen de democratische rechtsstaat.

De Raad van State bestaat al honderden jaren en heeft twee afdelingen. De een gaat over bestuursrechtspraak, de andere afdeling geeft adviezen over wetsvoorstellen en kabinetsbeleid. Die adviezen zijn vooral gericht op de uitvoerbaarheid en de regering is niet verplicht ze over te nemen.

Soms zijn de adviezen negatief. Zo was er dit jaar kritiek op de aanpak van het stikstofprobleem, het bevriezen van huren en het voornemen om 'probleemwolven' af te schieten. Als het kabinet de adviezen in de wind slaat, is het verplicht daar extra uitleg over te geven.

"We hebben niet meer negatieve adviezen gegeven dan bij kabinetten van Rutte, Balkenende en Kok", zegt De Graaf. "Dus het heeft niets met partijpolitiek te maken."

Drie van de achttien D66'er

De adviesafdeling van de Raad van State bestaat uit achttien leden. Zij zijn aangedragen door de Raad van State zelf, waarna ook de ministerraad akkoord is gegaan met hun benoeming.

Negen leden hebben een verleden bij een politieke partij, waarvan drie bij D66. Eén van hen is Thom de Graaf zelf. Hij was tussen 1998 en 2003 politiek leider van de partij. Later werd hij minister en vicepremier. Han Polman was namens D66 gemeenteraadslid in Den Haag en Paul Comenencia stond in 2015 op de kandidatenlijst voor de Eerste Kamer.

De achttien Raad van State-adviseurs:

De Graaf vindt het niet terecht dat Van der Plas zijn organisatie bestempelt als D66-club. "De Raad van State is nooit anders gekleurd geweest dan nu. Er is altijd ruimte geweest voor mensen met politiek-bestuurlijke ervaring. Dat hebben we ook nodig."

Wel vindt hij het belangrijk dat het orgaan "politiek divers" is samengesteld. Een BBB'er is dus welkom, zegt hij. "Als het iemand is die voor de waarden van de democratische rechtsstaat staat en ervaring en expertise heeft, waarom niet? Die kunnen solliciteren."

De Raad van State is essentieel voor zorgvuldige wetgevingsprocessen, zegt De Graaf. "Democratie is meer dan alleen maar: de meerderheid telt. Democratie betekent ook argumenteren en draagvlak zoeken. Je moet niet weglopen voor tegenargumenten."

Welke partij investeert het meest in woningen? Wie bezuinigt op de zorg en welke partij op de sociale zekerheid? Bij wie loopt de staatsschuld op? Morgen presenteert het Centraal Planbureau de doorrekeningen van de verkiezingsprogramma's. Per partij wordt dan duidelijk wat de gevolgen (kunnen) zijn van hun plannen.

In verkiezingsprogramma's kunnen politieke partijen nog in vage algemene bewoordingen zeggen wat ze willen. "De belasting moet omlaag", "we moeten flink investeren in onderwijs" of "het moet duurzamer", staat er dan. Maar daarmee neemt het CPB geen genoegen.

Pingpongen

Het planbureau dwingt partijen om concreet te worden: ze moeten een Excel-bestand aanleveren waarin staat hoeveel geld ze waaraan willen besteden en waar dat vandaan komt. Daarna volgt een heen-en-weer-pingpong-proces waarin partijen hun plannen ook nog kunnen aanpassen, bijvoorbeeld als ze financieel niet uitkomen of niet het gewilde resultaat blijken te hebben.

Met de doorrekeningen in de hand kunnen kiezers (en politici zelf) de partijprogramma's beter vergelijken, is het idee. Alle plannen en voornemens worden immers langs dezelfde meetlat gelegd. Ook wordt duidelijk waar de rekening komt te liggen. Schuiven partijen de kosten door naar de toekomst, hoe beïnvloeden de keuzes de koopkracht, werkloosheid en ongelijkheid?

Het bovenstaande geldt overigens alleen voor de partijen die meedoen, en deelname is vrijwillig. De partijen die meedoen zijn dit keer GroenLinks-PvdA, VVD, D66, CDA, SGP, ChristenUnie, Volt, JA21, NSC en BBB (naar alle waarschijnlijkheid, want het CPB doet geen mededelingen over wie er meedoen).

Asiel en ambtenaren

De grootste partij in de Tweede Kamer en in de peilingen, PVV, doet in ieder geval niet mee. Die partij vindt dat het CPB hun plannen geen recht doet. In het verleden was partijleider Wilders kritisch op het planbureau omdat het de effecten van anti-migratiemaatregelen en het toenmalige nexit-standpunt van de PVV heel anders inschatte dan hijzelf.

Overigens zijn de PVV-plannen wel doorgerekend, namelijk door de gepensioneerde CPB-econoom Wim Suyker. Hij concludeerde dat de plannen resulteren in een flink overheidstekort. Daarmee geconfronteerd in een Kamerdebat zei de financieel specialist van de PVV, Tony van Dijck, vorige week dat ook deze doorrekening niet deugt. "Suyker kijkt naar een heleboel dingen niet." De PVV'er noemde daarbij onder meer miljardenbesparingen door een asielstop en het snijden in het ambtenarenapparaat.

Alternatieve doorrekening

Ook de SP doet niet mee aan de CPB-doorrekeningen. Die partij vindt dat hun fundamentele maatregelen niet goed uit de verf komen in de economische modellen van het planbureau, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs en zorg. De SP kwam eerder deze week met een alternatieve doorrekening door drie zelfgekozen experts. Die is onvergelijkbaar met die van het CPB omdat de methode anders is en er niet wordt gekeken naar de macro-economische effecten op de lange termijn.

Overigens erkent het Centraal Planbureau dat hun berekeningen niet perfect zijn. Na kritiek van partijen op eerdere doorrekeningen kijkt het planbureau dit keer daarom naar extra indicatoren. Zo nemen ze het effect mee van de partijplannen op "menselijk kapitaal" (oftewel opleidingsniveau), het investeringsklimaat en klimaat- en stikstofdoelen.

Maar het gaat nog steeds om modellen en berekeningen met een onzekerheidsmarge. Dat maakt dat de exacte uitkomsten in euro's niet het belangrijkste zijn, maar dat het vooral gaat om het vergroten van de vergelijkbaarheid en het concretiseren van plannen. Daarnaast geven de CPB-cijfers ook altijd munitie aan partijen in de campagne. "Bij jullie gaat die bevolkingsgroep erop achteruit" of "jullie bezuinigen dat en dat kapot", zal het de komende weken klinken in de verkiezingsdebatten.

En de doorrekeningen werken nog door na de verkiezingen, want ook in de formatie en het regeerakkoord spelen ze een grote rol. Met doorgerekende plannen in de hand is het nu eenmaal makkelijker onderhandelen. Dat is bijvoorbeeld voor BBB een belangrijke reden wel mee te doen, in tegenstelling tot twee jaar geleden. De partij laat weten dat het feit dat drie van de vier uiteindelijke coalitiepartijen hun plannen destijds niet hadden laten doorrekenen het formatietempo niet ten goede kwam.

Hoe het allemaal uitpakt en waar verschillen duidelijk worden, weten we morgen. Vanaf 10.00 uur presenteert het CPB de doorrekeningen.

Vanaf vandaag houdt de NOS een liveblog bij over de verkiezingscampagne. Lees het hier:

In het demissionaire kabinet loopt een flinke discussie over het versoepelen van de stikstofregels. Bronnen laten aan de NOS weten dat ministers van BBB en VVD het oneens zijn over het plan van demissionair landbouwminister Wiersma (BBB) om zo snel mogelijk een ondergrens in te voeren in de stikstofregels.

Ze wil hiermee bouwwerken en bedrijfsuitbreidingen toestaan zonder vergunning, als die maar een kleine hoeveelheid extra stikstof op de natuur laten neerkomen. Het is een grote wens van BBB om die grens, van 1 mol, nog voor de verkiezingen te presenteren.

Bij een campagnebijeenkomst afgelopen weekend zei BBB-vicepremier Mona Keijzer: "Femke (Wiersma, red.) is ermee bezig en ze gaat dat nog deze maand voor elkaar krijgen. Want het kan gewoon en het moet gewoon."

Maar daar denken sommigen anders over. Zo liggen er adviezen van juristen van de landsadvocaat. Die stellen dat er een risico bestaat dat verleende vergunningen later alsnog illegaal zullen blijken als die ondergrens meteen wordt ingevoerd. De Raad van State, provincies en gemeenten waarschuwden dat het plan kwetsbaar zou zijn als er niet tegelijkertijd meer gedaan wordt aan de uitstoot van stikstof.

PAS-systeem

Veel Kamerleden spraken eerder uit te vrezen voor een scenario als destijds met het PAS-systeem. Toen mochten boeren uitbreiden als ze konden aantonen dat er maar heel weinig extra stikstof zou neerkomen. In 2019 haalde de rechter een streep door dit systeem, omdat de door de overheid beloofde stikstofreductie uitbleef.

De boeren zitten sindsdien buiten hun schuld zonder vergunning en zijn dus eigenlijk illegaal. Ze worden nu nog veelal met rust gelaten, maar handhaving dreigt. Ondertussen kunnen ze geen leningen meer krijgen en is hun bedrijf onverkoopbaar.

Dat zou ook de reden zijn dat de VVD-ministers in het kabinet op de rem trappen, zeggen de bronnen. Nederland is verplicht kwetsbare natuurgebieden te beschermen. Door de versoepeling zou er juist meer stikstof in de natuur kunnen terechtkomen in plaats van minder. En dat brengt onzekerheid mee voor de vergunningen.

Vrees voor dooie mus

Experts zijn het erover eens dat de huidige rekenmodellen eigenlijk ongeschikt zijn om hele kleine hoeveelheden stikstof te berekenen. Een ondergrens zoals het kabinet wil is dus volgens hen in principe geen gekke gedachte. Er is breed draagvlak in de Tweede Kamer om dit "zo snel mogelijk" te regelen, om het land van het 'stikstofslot' te krijgen.

Maar wat "zo snel mogelijk" is, daarover verschillen de meningen, ook van experts. Kamerleden zijn bezorgd dat zonder de stikstofreductie, de verleende vergunningen een 'dooie mus' kunnen blijken.

Demissionair minister Wiersma en haar BBB-collega's in het kabinet stellen echter dat er een groot verschil is met het PAS-systeem. De ondergrens wordt nu namelijk voorgesteld om een andere reden: omdat de uitstoot onder de grens niet goed aan een bedrijf kan worden toegerekend. Wiersma weet zich gesteund door een wetenschapper die op haar verzoek naar het plan keek. Andere wetenschappers hebben weer kritiek op die onderbouwing.

'Achteraf illegaal'

De Raad van State waarschuwde dat rechters hier ook anders naar zouden kunnen kijken. De landsadvocaat waarschuwde afgelopen maand voor de gevolgen als dat gebeurt: "Wanneer de rekenkundige ondergrens direct generiek wordt ingevoerd en deze onverhoopt geen stand houdt, dan zijn de projecten die hierop gebaseerd waren achteraf allemaal illegaal gerealiseerd."

De oplossing zou kunnen zijn om meer maatregelen te nemen om de totale stikstofuitstoot omlaag te krijgen. Wiersma is daarmee bezig, maar heeft veel maatregelen nog niet uitgewerkt. Het voorstel voor een nieuwe ondergrens komt volgende week opnieuw op tafel in het kabinet.

Drie weken voor de verkiezingen is er in de Peilingwijzer weinig beweging onder de grootste partijen. De PVV weet zich in dit gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag te handhaven op 31 tot 35 zetels.

Dat zijn er weliswaar ongeveer vier minder dan nu in de Tweede Kamer, maar het is nog altijd ruim voldoende om het CDA (22-26 zetels) en GroenLinks-PvdA (21-25) ruim voor te blijven. Voor het CDA zou deze uitkomst een winst van zo'n 19 zetels betekenen ten opzichte van de verkiezingen van twee jaar geleden.

Ver daar weer achter bevindt zich de VVD, die de afgelopen maand weliswaar niet veel verder is weggezakt, maar niet verder komt dan 12 tot 16 zetels.

Daarmee is de partij van lijsttrekker Dilan Yesilgöz op hetzelfde niveau gekomen als D66, een van de weinige partijen die de voorbije maanden een vooruitgang lieten zien, tot inmiddels 12 tot 15.

50Plus maakt kans op terugkeer

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, wijst erop dat er maar één partij is die het ook is gelukt om ook winst te boeken: JA21 van lijsttrekker Joost Eerdmans (9 tot 13 zetels). "VVD, D66 en JA21 staan nu dicht bij elkaar. Alleen het verschil tussen VVD en JA21 is nog statistisch significant."

Opvallend is verder dat in de Peilingwijzer 50Plus voor de eerste keer de afgelopen jaren kans maakt op een rentree in de Tweede Kamer. De ouderenpartij komt uit op 0 tot 2 zetels. NSC dreigt juist uit de Kamer te verdwijnen.

Het feit dat Wilders in juni het kabinet liet vallen, lijkt voor veel van zijn aanhangers geen reden om de PVV te laten vallen. Ipsos I&O vond in zijn nieuwste onderzoek uit dat slechts 11 procent van de huidige PVV'ers een bijdrage aan stabiel bestuur belangrijk vindt. Zij hechten aanzienlijk meer belang aan een partij die 'opkomt voor mensen zoals ik'.

Ter vergelijking: bij kiezers van CDA, GroenLinks-PvdA, VVD en D66 wil tussen de 40 en 50 procent dat hun partij bijdraagt aan stabiliteit.

PVV'ers stemmen in de eerste plaats op Wilders vanwege de standpunten. Nog meer dan bij de vorige twee verkiezingen gaat het dan vooral om immigratie en asiel. Voor negen op de tien is dat thema inmiddels een reden om voor de PVV te kiezen.

Weinig kiezers met sterke voorkeur

De resterende partijen in de Peilingwijzer zijn aanzienlijk kleiner. Dat geldt niet alleen voor de SP (4-6), De Partij voor de Dieren, BBB, Volt, Forum voor Democratie en Denk (alle 3-5). Maar ook voor de SGP en ChristenUnie (beide 2-4), 50Plus (0-2), en NSC (0-1).

Bij dit alles moet worden aangetekend dat veel kiezers aanhoudend twijfelen. Ipsos I&O meldt dat 15 procent van de kiezers nog helemaal geen partijvoorkeur heeft en slechts 18 procent een sterke voorkeur. De grootste groep zit daar tussenin.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

"Een opeenstapeling van besluiten en standpunten" van zijn partij heeft VVD-senator Cees van de Sanden ertoe aangezet op te stappen. Toen de VVD vorige maand een Antifa-motie steunde, was voor hem de maat vol. In Nieuwsuur geeft het Eerste Kamerlid meer details over zijn besluit en licht hij toe waarom hij zijn zetel meeneemt.

Van de Sandens onvrede met de partij begon bij de asielnoodmaatregelenwet, zegt hij. In februari bracht de Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van de regering, een negatief advies uit over de omstreden wet. "Alleen bij serieuze aanpassingen zou deze wet kunnen worden doorgevoerd, maar dat is vervolgens niet gebeurd. Dat was voor mij een teken: dit gaat niet goed."

De druppel kwam vorige maand, toen de VVD een motie steunde om de antifascistische beweging Antifa als terroristische organisatie te bestempelen. Van de Sanden, die ook advocaat is, vond dit "heel ver gaan". Net als deskundigen ziet Van de Sanden Antifa niet als een georganiseerde groepering, maar eerder als een verzamelterm van losse groepjes links-extremistische activisten.

"Op het moment dat een overheid niet daden maar denkbeelden strafbaar gaat stellen, staat dat niet alleen haaks op de rechtsstaat, maar ook op de liberale kernwaarde van vrijheid van meningsuiting. Voor mij was nu de maat vol."

Verkiezingen

Het opstappen van Van de Sanden komt op een voor de VVD zeer ongunstig moment. Met nog drie weken te gaan tot de verkiezingen en historisch slechte peilingen, kan de partij interne kritiek slecht gebruiken. In de meest recente Peilingwijzer komt de partij uit op 13 tot 17 zetels.

Van de Sanden is zich terdege bewust van de ongelukkige timing, maar zegt dat er voor hem niets anders op zat. "Dag in dag uit heb ik intern uitgesproken dat ik me in deze besluiten niet kon vinden. Als je merkt dat daar niets mee gebeurt, sta je voor de keuze: blijf je stil en word je debet aan hetgeen waar je het mee oneens bent? Of ga je je sterk maken voor de liberale waarden en de rechtstaat? Dat tweede weegt voor mij zwaarder dan de verkiezingskalender."

De samenwerking met de PVV in de Tweede Kamer was vorig jaar voor Van de Sanden nog niet gelijk genoeg reden om te vertrekken. "Dat was zeker een rode vlag, maar ik heb dit gedaan vanuit de gedachte om daar een zekere bijsturing aan te geven."

Zetel

Tanja Klip, fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer, zei vanochtend dat ze "compleet was overvallen" door het besluit van haar collega. Ze betreurt het dat hij zijn VVD-zetel meeneemt.

Daarover zegt Van de Sanden: "Ik heb mezelf afgevraagd: wat zou Thorbecke hiervan vinden?" Johan Thorbecke speelde een cruciale rol bij de totstandkoming van de Nederlandse grondwet in 1848 en geldt als de grondlegger van onze parlementaire democratie. "Hij zou hebben gezegd: in de grondwet staat niets over partijtrouw en wordt niet gesproken over een partijzetel."

"Maar wat wel zo is: ik ben de Kamer ingegaan om de kernwaarden van de VVD zo veel mogelijk handen en voeten te geven als het gaat om het controleren van de wetgeving. Dat kan ik het beste doen door niet weg te lopen op het moment dat het moeilijk wordt."

Van de Sanden zegt nog niet te weten op wie hij gaat stemmen op 29 oktober. Maar dat het de VVD wordt, noemt hij "niet erg waarschijnlijk."

Senator stapt op bij VVD

Senator Cees van de Sanden vertrekt bij de VVD en gaat in de Eerste Kamer verder als eenmansfractie. Hij is het er niet mee eens dat de VVD steun uitsprak voor onder meer het Uganda-plan, de antifa-motie en de asielplannen van de PVV.

Van de Sanden zit vanavond bij ons in de studio om zijn vertrek toe te lichten.

Politieke crisis in Frankrijk

De politieke crisis in Frankrijk blijft voortduren. Het land zit in een economische crisis en heeft het grootste begrotingstekort van de EU. Premier Lecornu zei nog geen maand na zijn aantreden op te stappen, maar president Macron accepteerde zijn ontslag niet.

Vandaag probeert Lecornu de neuzen binnen zijn regering dezelfde kant op te krijgen. Wat als dat niet lukt?

Het stroomnet zit vol

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen zoomen we in op de belangrijkste verkiezingsthema's. Vandaag: netcongestie.

Het gaat niet goed met de energietransitie. Energie- en klimaatdoelen worden vrijwel zeker niet gehaald. Belangrijke oorzaak: het stroomnet zit vol. Dat betekent dat huizen en bedrijven niet kunnen niet worden aangesloten op het net.

Afgelopen week werd bekend dat maar liefst 14.000 bedrijven op de wachtlijst staan voor een stroomaansluiting. Een aantal dat alleen maar groeit. Het Rijk lijkt niet bij machte de netcongestie op te lossen. In Arnhem gaan burgers en gemeente daarom zelf op zoek naar oplossingen.

Jongeren die op straat leven

Hoeveel dak- en thuislozen zijn er eigenlijk in Nederland? Die vraag proberen onderzoekers te beantwoorden in de derde zogenoemde Ethos-telling. Elk jaar worden nieuwe regio's bekeken om uiteindelijk een scherp landelijk beeld te krijgen.

Dit keer valt vooral op dat het veel jongeren zijn die op straat leven. We zijn in Zwolle en Ede, waar opvallend genoeg relatief veel dak- en thuislozen zijn.

Senator Cees van de Sanden vertrekt bij de VVD en gaat in de Eerste Kamer verder als eenmansfractie. Hij zegt tegen de Volkskrant dat zijn partij is "weggedreven van de eigen kernwaarden: vrijheid, verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, sociale rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid".

Van de Sanden is het er niet mee eens dat de VVD steun uitsprak voor onder meer het Uganda-plan, de antifa-motie en de asielplannen van de PVV. "De partij is besluiten gaan ondersteunen en uitspraken gaan doen die ik niet in lijn kan brengen met die kernwaarden, of die daar zelfs haaks op staan", zegt hij tegen de krant. "Ook waren er besluiten die op gespannen voet staan met de rechtsstaat."

Tanja Klip, fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer, laat weten dat ze pas vanochtend hoorde dat Van de Sanden opstapt. "Hij heeft me daarmee compleet overvallen. Ik betreur zijn besluit en het feit dat hij voornemens is zijn VVD-zetel mee te nemen."

Regeringspartijen VVD en BBB hebben nu vier zetels minder in de Eerste Kamer dan bij aanvang van het kabinet-Schoof. Eerder verlieten drie BBB'ers hun partij: Robert Croll stapte over naar D66, Eric Kemperman naar Forum voor Democratie en Pim Walenkamp gaat verder als eenmansfractie.

GroenLinks-PvdA nu grootste partij

De verhoudingen in de Eerste Kamer zijn hiermee flink opgeschud: niet meer de BBB, maar GroenLinks-PvdA is nu de grootste fractie. Ook zijn er vier eenmansfracties: 50Plus, OPNL, Walenkamp en Van de Sanden. Dat zorgt voor een nog onzekerder toekomst voor de twee asielwetten, die het demissionaire kabinet nog dit jaar door de Eerste en Tweede Kamer wil loodsen.

Gisteren was er een expertbijeenkomst in de Eerste Kamer, waar onder meer de politie, het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) en de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) vertelden welke gevolgen zij verwachten als de asielwetten worden ingevoerd. De organisaties waren zeer kritisch. Zo hebben zij sterke twijfels of de instroom erdoor omlaag gaat.

Het COA is daarnaast bang dat asielzoekers door de nieuwe wetten langer in de opvang verblijven, waardoor er juist meer plekken nodig zijn. De politie denkt niet dat het zin heeft om het illegaal verblijf in Nederland strafbaar te maken. Volgens de politie kan het juist averechts werken, omdat mensen dan uit zicht verdwijnen.

'Grote maatschappelijke onrust'

Uit vragen van senatoren bleek dat zij met de forse kritiek van de uitvoeringsorganisaties in de maag zitten. "Ik heb weinig draagvlak gehoord en gevoeld", zei een VVD-senator. "Stelt u nu voor dat deze wetten toch niet meer behandeld worden en we opnieuw beginnen, om betere wetgeving te maken. Bent u dan niet heel ongerust met ons dat er grote maatschappelijk onrust gaat ontstaan?"

Beide asielwetten moeten met een novelle (een wijzing van een wetsvoorstel dat al in behandeling is, red.) nog opnieuw langs de Tweede Kamer. De bedoeling is dat de Eerste Kamer er daarna nog dit jaar over stemt.

Volt wil niet in debat met Forum voor Democratie over klimaat en heeft daarom het NOS-lijsttrekkersdebat op NPO Radio 1 van aanstaande vrijdag afgezegd. Volt hekelt het klimaatstandpunt van het FVD "dat de klimaatcrisis structureel ontkent en die klimaatwetenschappers in het verleden 'hekserij' verweet", zo laat de partij in een persbericht weten.

Volt zegt geworsteld te hebben met de vraag of het aan het debat met Forum moet deelnemen. "Na lang wikken en wegen - en tegen de achtergrond van de snelle radicalisering in onze samenleving - komen we tot de conclusie dat wij geen zuurstof meer willen geven aan een partij die liegt."

Thema's

De NOS heeft de lijsttrekkers van alle partijen in de Tweede Kamer uitgenodigd om aanstaande vrijdag in een 2,5 uur durende radio-uitzending te debatteren over een aantal actuele thema's. Ze gaan met elkaar in discussie over onder meer wonen, asiel, de financiële situatie van Nederlanders, arbeidsmigratie, internationale veiligheid, klimaat en energie en vertrouwen in de politiek.

De twee oppositiepartijen Volt en Forum voor Democratie is gevraagd om over klimaat te praten en over de vraag wat er zou moeten gebeuren om het onderwerp weer op de politieke agenda te krijgen.

Volt wijst erop dat experts waarschuwen voor de gevaren van verdere normalisering van extreemrechts en wil naar "die wetenschap luisteren". "Wij zijn van mening dat dit debat bijdraagt aan normalisering van het ontoelaatbare."

Accepteren

De NOS laat weten het jammer te vinden dat Volt zich terugtrekt uit het radiodebat. "Wij nodigen voor onze radio- en televisiedebatten altijd alle partijen uit die in de Tweede Kamer zitten en die meedoen aan de verkiezingen", zegt hoofdredacteur Giselle van Cann van NOS Nieuws. "De keuze van Volt om niet mee te doen hebben we te accepteren."

Forum voor Democratie laat via X weten "hogelijk verbaasd" te zijn over de beslissing van Volt. "In een democratische rechtsstaat hoort het vrije debat centraal te staan", aldus de partij. "Juist in verkiezingstijd is het van groot belang dat kiezers kennis kunnen nemen van de verschillende visies die politieke partijen vertegenwoordigen. De kiezer heeft recht op een open en inhoudelijke confrontatie van ideeën."

De SP zal nu met Forum voor Democratie in debat gaat over klimaat en energie. SP-leider Dijk heeft ook een debat met D66 en BBB over het thema wonen.

Het kabinet wil boven de Noordzee een permanent testgebied voor drones openstellen. Het gaat om een luchtruimzone die van Katwijk tot aan de Rotterdamse haven loopt. De bedoeling is dat die "na de zomer van 2026" in gebruik wordt genomen. De indeling van het luchtruim moet nog wel worden aangepast.

Het is "hard nodig" om te gaan testen met drones die ver buiten het zicht van de piloten "autonoom vliegen", vertelt demissionair staatssecretaris Tuinman van Defensie in het NOS Radio 1 Journaal. Hij vindt dat Nederland voorbereid moet zijn op dronedreigingen.

Tuinman verwijst naar Oekraïne "waar natuurlijk een drone-oorlog aan de gang is" en vliegvelden in Europa "die op zwart gaan" vanwege dreigingen met drones. Maar er moet ook getest worden met civiele toepassingen, vindt de staatssecretaris, zoals het vliegen met spullen van ziekenhuis naar ziekenhuis.

Strandgangers

Het idee is om een soort luchttunnel in te stellen, die van het oude defensievliegveld Valkenburg in Katwijk naar het testgebied boven de Noordzee loopt. De vlucht gaat over de stranden, maar dagjesmensen hoeven zich volgens Tuinman geen zorgen te maken. Het testgebied begint pas boven zee.

Het is de bedoeling dat er in deze zone geen ander vliegverkeer meer plaatsvindt. De ministeries van Defensie en Infrastructuur en Waterstaat en de provincie Zuid-Holland ondertekenen vandaag een samenwerkingsovereenkomst in het onderzoekscentrum voor sensorgerelateerde technologie, dat inmiddels op het voormalige defensieterrein is gevestigd.

De Eerste Kamer heeft een nieuwe voorzitter. Mei Li Vos (GroenLinks-PvdA) is door een meerderheid van de senaat gekozen. Ze is de opvolger van Jan Anthonie Bruijn (VVD), die onlangs minister van Volksgezondheid werd in het demissionaire kabinet.

Sinds zijn vertrek fungeerde Vos al als tijdelijk voorzitter van de Eerste Kamer.

Er waren drie kandidaten: naast Vos kon de Kamer kiezen voor Ilona Lagas, de fractievoorzitter van BBB, en Tanja Klip-Martin van de VVD. Na de eerste stemronde trok Lagas zich terug. Zij kreeg 14 van de 75 stemmen.

De tweede ronde ging daardoor tussen Vos en Klip-Martin. Daarbij haalde Vos 39 stemmen en Klip-Martin 33. Drie senatoren stemden blanco.

Tweede poging

De 55-jarige Vos zit sinds 2019 in de Eerste Kamer en was tot vandaag vicevoorzitter van haar fractie. Twee jaar geleden deed ze ook al een gooi naar het voorzitterschap van de senaat. Toen verloor ze van Bruijn, die toen al voorzitter was.

Eerder was Vos Tweede Kamerlid voor de PvdA. Voor haar politieke carrière was ze ambtenaar op het ministerie van Algemene Zaken. Ook was ze een van de oprichters van Alternatief voor Vakbond, uit onvrede over het beleid van de FNV.

'Zoveel tijd als nodig'

Nadat de uitslag bekend was, zei Vos dat ze "heel aangenaam verbaasd" was door de steun. Ze beloofde als voorzitter neutraal te zijn en "nooit onderwerp te worden van politiek debat". In haar motivatie om voorzitter te worden, stelde ze dat ze niet zal nalaten "om de regering en de Tweede Kamer eraan te herinneren dat wij zoveel tijd nemen als wij nodig achten".

De Eerste Kamer heeft als taak om wetten die door de Tweede Kamer zijn aangenomen nog eens tegen het licht te houden. Het demissionaire kabinet wil het liefst de aangescherpte asielwetten voor de verkiezingen door de Eerste en Tweede Kamer loodsen, maar het is de vraag of dat lukt.

Wat doet de voorzitter van de Eerste Kamer?

Als voorzitter leidt Vos de plenaire vergaderingen van de senaat. Die zijn normaal gesproken elke dinsdag. Ze leidt ook het College van fractievoorzitters en het College van Voorzitter en Ondervoorzitters dat toezicht houdt op de bedrijfsvoering van de Kamer. Op Prinsjesdag is de voorzitter van de Eerste Kamer voorzitter van de Verenigde Vergadering met de Tweede Kamer.

Vos zal de Eerste Kamer ook vertegenwoordigen in contacten met buitenlandse parlementen en staatshoofden.

Eerste Kamerlid is een betaalde bijbaan met een vergoeding van bruto 37.000 euro per jaar. De voorzitter krijgt een hoger salaris, dat is gebaseerd op een halve werkweek. Mei Li Vos geeft naast haar werk in Den Haag ook nog les op een basisschool. Ze is van plan dat te blijven doen.

In de oude Nedcar-fabriek van VDL in Born gaat de productie van start van defensiematerieel, bevestigen VDL en het ministerie van Defensie. Het gaat om drones van DeltaQuad, onbemande tanks van het bedrijf Milrem en batterijen voor drone-techniek (Tulip Tech).

Voor de zomer werd al bekend dat de productielocatie van VDL gebruikt zou gaan worden voor defensiematerieel. Het gaat om een samenwerking tussen Defensie en VDL voor minimaal tien jaar. Defensie huurt 120.000 vierkante meter van de voertuigenfabriek.

Vlaggenschip

Volgens demissionair minister van Defensie Brekelmans is dit een belangrijke stap voor de ontwikkeling van de krijgsmacht en geeft het ook een impuls aan de economie. "Dit nieuwe vlaggenschip van onze defensie-industrie is in volle vaart", schrijft de VVD-minister op LinkedIn.

Brekelmans verwacht dat de komende maanden meer contracten getekend zullen worden: "Om Oekraïne te blijven steunen en Rusland af te kunnen schrikken, is opschalen van defensie-productie nodig. Daarbij gaat het om innovatie én industrialisatie, om snelheid én schaal."

NOS op 3 over de oorlog van de toekomst: