De Nederlandse Spoorwegen mag een deel van het personeel een wapenstok geven. Dat heeft het ministerie van Justitie en Veiligheid besloten. Geregeld komt NS-personeel terecht in onveilige situaties met fysiek geweld. De vervoerder hoopt dat een wapenstok de veiligheid verbetert.

Het gaat om een proef onder de medewerkers van de afdeling Veiligheid & Service, op het station te herkennen aan hun felgekleurde gele tenue. Behalve dat ze mensen helpen die vragen hebben over hun reis, zijn ze ook boa's (buitengewoon opsporingsambtenaren).

Voor dat deel van hun werk komen ze in actie bij agressieve reizigers in en rond de treinen. Daarom dragen ze veiligheidskleding, een bodycam en handboeien. Een wapenstok was tot nu toe verboden, maar vanaf komend voorjaar mogen 75 NS-boa's dus ermee gaan testen. Afgelopen zomer diende de NS hier een verzoek voor in bij het ministerie.

Met tegenzin

"Letsel en geweld komen steeds vaker voor bij mijn collega's", zegt NS-directeur sociale veiligheid Itai Birger. "Hoewel NS tot nu toe terughoudend is geweest met het inzetten van een wapenstok, willen we onderzoeken of dit middel kan bijdragen aan een betere veiligheid."

Lang vond de vervoerder de wapenstok een brug te ver, omdat het personeel niet bij de NS is gaan werken om geweld te gebruiken. Ook leeft de angst dat de wapenstok juist tot meer agressie leidt.

Volgens directeur Birger kwam de aanvraag dan ook uit tegenzin: "Het is immers confronterend dat wij als treinbedrijf genoodzaakt zijn om nu ook de wapenstok te onderzoeken". Toch is hij blij dat de toestemming er nu komt.

Het aantal meldingen van fysiek geweld tegen NS-personeel stijgt al jaren:

Sinds de coronaperiode neemt het aantal incidenten in en rond de trein verder toe. Vorig jaar stond het hele openbaar vervoer drie minuten stil om een signaal te geven na de mishandeling van een NS-medewerker.

De vervoerder hoopt dat de wapenstok kan helpen agressieve reizigers op afstand te houden of een aanhouding beter uit te voeren. Volgens directeur Birger hebben zijn collega's nu enkel hun handen als wapen. "Een wapenstok is soms juist een beter middel om minder geweld te veroorzaken."

'Goede, noodzakelijke stap'

Demissionair staatssecretaris van Openbaar Vervoer Aartsen ziet de proef met de wapenstok als een goede en noodzakelijke stap. "Iedere dag worden gemiddeld drie NS-medewerkers bedreigd, geïntimideerd of agressief benaderd. Daarom moeten zij zich kunnen beschermen. "

Het is nog niet duidelijk op welke trajecten en stations het NS-personeel een wapenstok krijgt.

De NOS liep al eens een avond mee met hoofdconducteur Marjan Bakker om te kijken met wat voor agressie ze te maken krijgt:

GroenLinks-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans kan toch geen cijfers overleggen die zijn claim onderbouwen dat Spaanse deals met andere landen om uitgeprocedeerde asielzoekers terug te nemen succesvol zijn. Dinsdag zei hij bij Nieuwsuur de cijfers daarover te zullen delen.

Nieuwsuur vroeg Timmermans naar de zogenoemde terugkeerdeals, waar de lijsttrekker in de verkiezingscampagne meermaals naar verwees. Timmermans vertelde dat Spanje met "een hele reeks", voornamelijk Afrikaanse, landen afspraken heeft over het uitzetten van uitgeprocedeerde asielzoekers. Dat zijn mensen die geen recht hebben op asiel. Zij willen vaak niet terug en landen van herkomst willen ze vaak ook niet terugnemen.

Zulke afspraken zouden ook voor Nederland soelaas bieden, denkt Timmermans. Gevraagd naar het succes daarvan, vertelde hij dat Spanje "een aantal keren meer" uitgeprocedeerde asielzoekers uitzet dan Nederland. Welk percentage precies wordt teruggestuurd, zei hij niet te weten, maar volgens de lijsttrekker is het "twee, drie keer meer".

Op de vraag of dat hogere aantal specifiek door de bilaterale deals komt, zei hij: "Hou me ten goede, ik heb dat niet helemaal paraat. Maar het is flink hoger in verhouding tot wat ons in Nederland lukt."

Ook vertelde Timmermans dat hij deze week met de Spaanse premier over dit onderwerp had gesproken:

Maar het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken maakt complete cijfers over deze terugkeerdeals niet openbaar, om "diplomatieke problemen" met de landen waar het om gaat te voorkomen. Dat blijkt uit vragen van het ministerie op meerdere informatieverzoeken. Ook Vluchtelingenwerk Spanje (CEAR) heeft geen cijfers over deze deals. "Een van de grote problemen van deze deals is het gebrek aan transparantie erover", zegt een woordvoerder tegen Nieuwsuur.

Dat bevestigt ook José Ángel Brandariz, migratiedeskundige van de Universiteit van Coruña. "Cijfers over de effectiviteit van deze deals zijn een groot vraagteken", zegt Brandariz. "Ook wij onderzoekers krijgen ze niet."

Timmermans gaf in de uitzending aan de cijfers waarop hij zijn claim baseert "zeker" te willen delen. Die cijfers had hij namelijk "schriftelijk" gekregen, nadat hij er zelf om had gevraagd. Maar ondanks herhaalde verzoeken deelt Timmermans die cijfers niet.

Wel stuurt een woordvoerder van de partij cijfers van het Europese statistiekbureau Eurostat. Die cijfers gaan over alle uitzettingen, naar alle landen, onder de verschillende 'uitzetmethodes' die Spanje hanteert. De cijfers maken geen onderscheid tussen die verschillende methodes, en het aandeel van de bilaterale uitzetdeals met Afrikaanse landen is daaruit dan ook niet af te leiden.

'Insinuaties'

De cijfers waarop de partij zich nu beroept, zeggen dus niks over het succes van de bilaterale uitzetdeals met Afrikaanse landen waar Timmermans meermaals naar heeft verwezen. In een schriftelijke reactie stelt de woordvoerder van de lijsttrekker dat Nieuwsuur "insinuaties" doet die "niet kloppen". "Timmermans heeft niet gezegd dat hij cijfers zou hebben over de effecten van de deals."

Verder stelt hij: "De cijfers zijn duidelijk: Spanje stuurt nu al meer dan dubbel zoveel (percentueel) personen terug." Daarmee doelt de woordvoerder op de Eurostat-cijfers over 2024. Daaruit blijkt dat Spanje 17 procent van de mensen met een uitzetbevel uitzette, en Nederland 8 procent. Maar over de bilaterale deals zeggen die cijfers dus niets: er zitten ook mensen tussen die buiten deals om zijn uitgezet, zoals naar landen in Latijns-Amerika.

Betrouwbare vergelijking onmogelijk

Een betrouwbare vergelijking tussen landen die mensen uitzetten is op basis van de Eurostat-cijfers bovendien niet te maken, stellen migratiedeskundigen. Afghanistan, bijvoorbeeld, neemt nauwelijks mensen terug, terwijl landen in Latijns-Amerika dat wel doen. In Spanje vragen veel mensen uit Latijns-Amerika asiel aan, in Nederland niet.

Bovendien gebruiken landen verschillende definities, en is onduidelijk in de cijfers of de mensen die daadwerkelijk vertrekken datzelfde jaar hun uitzetbevel kregen, of al jaren eerder. Ook stapelen terugkeerbevelen soms op als het uitzetten mislukt: zo kan één persoon in de database goed zijn voor meerdere terugkeerbevelen.

Bewindspersonen van NSC, de partij die goed bestuur hoog in het vaandel heeft staan, waren de afgelopen tijd lang niet altijd volledig transparant over hun gesprekken met lobbyisten. Dat blijkt uit een inventarisatie van de Open State Foundation, een organisatie die zich inspant voor een transparante overheid.

De organisatie controleerde drie keer gedurende twee maanden alle afspraken van ministers en staatssecretarissen. Een van de conclusies is dat NSC-lijsttrekker Eddy van Hijum als minister van Asiel en Migratie 39 afspraken invoerde in zijn openbare agenda, waarvan 5 procent volledig was ingevuld.

"Dat valt tegen", zegt Van Hijum in Nieuwsuur. "Ik heb naar eer en geweten geprobeerd dat volledig in te vullen, dus ik ben eigenlijk wel benieuwd waarom dat kennelijk niet in die cijfers terugkomt."

Kritiek van antiecorruptiewaakhond

Een verplicht lobbyregister is juist een van de speerpunten van NSC. Het idee is dat ministers en staatssecretarissen transparant zijn over wie ze spreken door hun afspraken openbaar te registreren. Zo moet duidelijk worden welke bedrijven en organisaties beleid proberen te beïnvloeden.

Nu vullen bewindslieden alleen vrijwillig hun openbare agenda's in. De Europese antiecorruptiewaakhond GRECO tikte Nederland daarvoor meermaals op de vingers.

Het kabinet-Schoof had daarom in het regeerakkoord opgenomen om het register verplicht te stellen. Maar dat voorstel werd door NSC-minister Judith Uitermark van Binnenlandse Zaken op de lange baan geschoven. Onder het vorige kabinet sneuvelde het plan voor zo'n register ook al vanwege "moeilijke uitvoerbaarheid".

"Uiteindelijk is daar te weinig draagvlak voor gebleken", zegt Van Hijum. "Ik ga er wel van uit dat het er uiteindelijk gaat komen." NSC heeft het verplichte lobbyregister weer opgenomen in z'n verkiezingsprogramma.

In Nieuwsuur ging het ook over opmerkelijke Kamervragen van Van Hijum. Recent vroeg hij het ministerie van Asiel en Migratie om helderheid over het uitstel van een gevoelig Europees migratiebesluit. In dat besluit staat welke Europese landen onder migratiedruk staan en welke niet. Dat gaat mede bepalen hoe asielzoekers straks over lidstaten worden verdeeld.

Demissionair premier Dick Schoof gaf vorige week aan dat landen waarschijnlijk in verschillende schalen van migratiedruk worden ingedeeld. "Ik durf niet te zeggen wat op dit moment de stand van Nederland is, maar het moge duidelijk zijn dat wij niet in de laagste schaal kunnen zitten."

Opvallend: uit het antwoord van het ministerie op Van Hijums vragen blijkt dat hij in juli zélf z'n zorgen had geuit bij Eurocommissaris Magnus Brunner over de timing van het besluit. De publicatie zou namelijk samenvallen met de Nederlandse verkiezingsperiode. Van Hijum was in juli nog een van de drie demissionaire ministers van Asiel en Migratie.

'Gekaapt door populisten'

Het ministerie laat de NOS weten dat Van Hijum met Brunner had besproken dat het migratiebesluit "ook in Nederland een gevoelig onderwerp is". Op de vraag of het kabinet om uitstel van de publicatie heeft gevraagd, antwoordt het ministerie: "De minister heeft benadrukt dat de publicatie van het solidariteitsbesluit rondom de verkiezingsdatum van Nederland ongelukkig is vanwege de gevoeligheid van het besluit."

Van Hijum zegt niet om uitstel van het besluit te hebben gevraagd. "Dat is echt niet zo. Er was heel duidelijk dat er een wettelijke deadline was voor mij en ik ben heel netjes."

In Nieuwsuur bevestigt hij wel "heel kort" met Brunner te hebben gesproken "over die spreiding". "Ik heb ook toen mijn zorgen geuit over het feit dat van Nederland en van heel veel landen solidariteit zou worden gevraagd, terwijl aan de buitengrenzen op dit moment de zaak helemaal niet op orde is en dat dat een hele gevoelige discussie is."

En hij zegt: "Ik heb de heer Brunner gesproken over het feit dat deze hele discussie over migratie gekaapt wordt door populisten en dat we daar met elkaar zorgen over hebben dat die discussie in goede banen wordt geleid."

Het migratiebesluit moest uiterlijk 15 oktober worden gepubliceerd, maar EU-landen kunnen het nog niet eens worden over onderdelen van het besluit. Het is nog onduidelijk wanneer het besluit er wel komt. Het ministerie zegt dat er geen verband is tussen de Nederlandse verkiezingen en uitstel.

Kijk hier het hele gesprek met Van Hijum terug:

"Drie partijen die tegen de PVV zitten te schoppen." Het waren de samenvattende woorden van Geert Wilders aan het eind van het SBS-debat van vanavond. Het debat was de eerste kans voor andere partijleiders om met de PVV-leider de degens te kruisen. En dat deden Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA), Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yesilgöz (VVD) dan ook gretig.

De drie brachten nogmaals naar voren dat ze de PVV, de grootste in de peilingen, al van tevoren hebben uitgesloten voor een coalitie. Timmermans gaf aan "principiële redenen" te hebben, zoals de PVV-standpunten over de islam.

Volgens Bontenbal "hunkert" Nederland naar een stabiel kabinet en gaat dat er niet komen met de PVV. "Wilders is misschien wel de beste megafoon van de onvrede, maar als politicus moet je meer doen." Wilders vatte het op als "een grove belediging", maar Bontenbal leek vooral te willen uitstralen dat hij wél stabiliteit en oplossingen kan leveren.

Switch maken

Yeşilgöz herhaalde haar punt dat Wilders is "weggelopen" uit de coalitie met onder meer de VVD. "De PVV bestaat uit één man met een Twitteraccount. Verder is het helemaal niks. Hij krijgt niks voor elkaar." De VVD-leider wilde zichzelf graag neerzetten als een alternatief dat wel kan leveren op rechtse thema's, in de hoop PVV-aanhangers nog te laten overstappen.

Wilders reageerde op bekende wijze: hij is naar eigen zeggen uit de coalitie gestapt omdat hij geen steun kreeg voor zijn plannen. Hij wilde strengere asielmaatregelen en dat wilden de drie andere coalitiepartijen niet. "Had u er maar wat aan kunnen doen. Had u maar 37 zetels gehad", sneerde Yesilgöz.

Het debat ging inhoudelijk over de thema's wonen, migratie en zorg. Het eerste thema had overigens grote raakvlakken met het tweede: het ging lang over statushouders die voorrang op een sociale huurwoning kunnen krijgen.

'Niet wegtoveren'

Er was wat gehakketak over de cijfers en een vrouw uit het publiek, die met haar volwassen dochter in huis woont, vroeg aan CDA-leider Bontenbal waarom statushouders voorrang krijgen. Bontenbal reageerde dat hij niet "zomaar voor voorrang" is en benadrukte dat het probleem "complex" is. "Je kan ze niet zomaar wegtoveren."

GroenLinks-PvdA-leider Timmermans was het daarmee eens. "Het enige wat we kunnen doen is hard gaan bouwen." Wilders reageerde verbijsterd. "We moeten alleen maar bouwen voor Nederlanders. We moeten Nederlanders op 1 zetten."

Kijk hier hoe de anderen in discussie gingen met Wilders:

Daarna het thema migratie. Hier kwam het verwijt weer terug dat de PVV niets geleverd heeft in de afgelopen regeerperiode. PVV-minister Faber (Asiel en Migratie) kreeg ervan langs dat ze niks voor elkaar heeft gekregen. Wilders riposteerde dat de problemen juist veroorzaakt zijn door de drie andere partijen "die al vijftig jaar aan de macht zijn".

En ook hier kwam de PVV-leider weer met de tegenwerping dat zijn partij is tegengewerkt en dat resultaten daarom zijn uitgebleven. "Om tegengewerkt te worden, moet je wel werken", zei Yeşilgöz daarop.

Net als bij het SBS-debat twee jaar geleden ging het bij het thema zorg over het eigen risico. Toen was het een bepalend moment in de campagne - een vrouw uit het publiek maakte het Timmermans over dat onderwerp moeilijk. Wilders viel hem daar toen fel op aan: "Mevrouw kan niet wachten."

'Wacht maar'

Dit keer werd Wilders aangevallen, omdat hij belooft het eigen risico helemaal af te schaffen, terwijl dat volgens de anderen niet kan. "Uw eigen zorgminister zei: het kan niet", zei presentator Wilfred Genee, verwijzend naar Fleur Agema.

Timmermans wees erop dat de PVV het verkiezingsprogramma niet heeft laten doorrekenen, waardoor niet duidelijk is hoe Wilders zijn plannen wil betalen. De GL-PvdA-leider noemde zijn PVV-collega "de grootste gratis-bierbrouwer van Nederland".

Aan het eind van het debat kwamen de partijleiders nog terug op het uitsluiten van de PVV. "Wacht maar hoe groot we worden", waarschuwde Wilders. Maar daar leken de andere drie niet van onder de indruk.

De nummer 2 op de kandidatenlijst van GroenLinks-PvdA, Esmah Lahlah, solliciteerde deze zomer op de functie van burgemeester van Tilburg, terwijl ze kon weten dat de partij haar op de kandidatenlijst zou zetten. Dat onthulde het Brabants Dagblad, onderdeel van de mediagroep van het AD. De krant heeft Lahlahs sollicitatiebrief ingezien.

Lahlah, sinds 2023 Tweede Kamerlid, verstuurde haar sollicitatie zonder medeweten van lijsttrekker Timmermans. In een bericht op X zegt Lahlah daarover dat ze haar sollicitatie "niet intern besproken heeft" en dat ze "dit anders had moeten doen".

Lahlah liet zich ondanks haar sollicitatie hoog op de kandidatenlijst voor GroenLinks-PvdA zetten.

Bij aankomst voor het SBS6-verkiezingsdebat bevestigde Timmermans dat hij van niets wist. "Ik moest het uit de media vernemen."

'Droom op je pad'

Inmiddels lijkt duidelijk dat Lahlah niet de nieuwe burgemeester wordt. Ze zegt op X dat ze zich voor de volle 100 procent inzet voor een nieuwe periode in de Kamer.

Maar duidelijk is dat ze graag burgemeester in Tilburg had willen worden. "Soms komt een droom op je pad", schrijft ze op X. Ze zegt "uit liefde voor Tilburg" te hebben gesolliciteerd. Ze was eerder werkzaam als wethouder in de stad en jarenlang verbonden aan de Universiteit Tilburg, onder andere als universitair docent.

Timmermans en Lahlah reageerden gezamenlijk op X:

Lijsttrekker Timmermans liet vanmiddag via een bericht op X weten dat hij "ontzettend blij" is dat Lahlah op de GroenLinks-PvdA-lijst staat en noemt haar een "uitstekend Kamerlid". Ook schrijft hij dat ze "geweldig was als wethouder in Tilburg" en ook "een fantastisch burgemeester zou zijn".

Dat herhaalde hij voorafgaand aan het SBS6-debat nog een keer. Op vragen zei hij nog kort dat hij het niet als "verraad" beschouwt.

Bekendmaking vervroegd

Omroep Tilburg meldt dat de gemeenteraad vanavond al om 21.30 uur bekendmaakt wie wordt aanbevolen als nieuwe burgemeester van Tilburg. De bekendmaking is vervroegd nadat het Brabants Dagblad voortijdig informatie over de benoemingsprocedure naar buiten bracht.

De provincie Noord-Brabant en de gemeente Tilburg doen aangifte om het lekken van de sollicitatie van Lahlah, laten ze aan het Brabants Dagblad weten. Commissaris van de Koning Ina Adema noemt het lekken "strafbaar en moreel verwerpelijk".

Wie vertrouw je de sleutels van het Torentje toe? Wie wil je de formatie zien leiden? Uit eerdere grootschalige kiezersonderzoeken blijkt dat veel kiezers in de laatste dagen voor de verkiezingen hun stem laten afhangen van de leiderschapsvraag.

Partijen weten dat, en gebruiken de laatste dagen van de campagne om kiezers ervan te overtuigen dat hun lijsttrekker een goede leider zou zijn. Een grote kans daarvoor hebben ze vanavond, bij het verkiezingsdebat van SBS6. Dat is ook het eerste grote debat waar PVV-leider Wilders aan deelneemt.

De positie van Wilders maakt deze campagne tot nu toe heel ingewikkeld. Hij staat bovenaan in de peilingen, toch lijkt het vrijwel zeker dat de PVV niet gaat meeregeren omdat eigenlijk alleen JA21, Forum voor Democratie en BBB daar zin in hebben; haast alle andere partijen sluiten de PVV nu uit.

Premierspost open

Heel wat partijleiders azen dus op de premierspost. Wat daarbij meespeelt is dat de zittende premier, de partijloze Schoof, niet meedoet aan de verkiezingen. Het feit dat er niemand meedoet die op basis van ervaring in het Torentje de zogenoemde premierbonus krijgt, maakt deze campagne extra onvoorspelbaar.

Alle partijen hebben zo hun eigen strategie om het Torentje te bereiken. Frans Timmermans (GroenLinks/PvdA) zegt dat hij de enige is die ervoor kan zorgen dat er een kabinet over links komt. Maar je ziet hem de afgelopen dagen ook op een wat meer verbindende toon spreken. Hij benadrukt bijvoorbeeld hoe hij in Brussel heeft samengewerkt met links en rechts.

Henri Bontenbal (CDA) vindt juist dat leiderschap vanuit het midden nodig is, om verdere polarisatie tussen links en rechts tegen te gaan. Nederland heeft stabiliteit en verbinding nodig, is zijn verhaal.

Dilan Yesilgöz van de VVD probeert in deze fase vooral om twijfelende PVV-kiezers naar zich toe te trekken. Door uit te leggen dat Wilders toch niet gaat regeren, en de VVD hét rechtse alternatief is. De partij hoopt daarbij ook dat veel zwevende kiezers "toch gewoon" weer bij de VVD terechtkomen.

Rob Jetten (D66) riep zaterdag in een volle zaal dat zijn partij misschien wel de grootse partij van Nederland kan worden. Met een verhaal over optimisme en wat wél kan, probeert hij in de laatste fase van de campagne nog zwevende kiezers aan zich te binden.

Debat met Wilders

Wat bij al deze campagneteams in elk geval te horen is, is dat ze de kiezer willen laten zien dat ze Wilders in het debat aankunnen. Dat moet die kiezer overtuigen van hun leiderschap. Bij het SBS-debat krijgt een aantal van hen (Timmermans, Bontenbal en Yesilgöz) daarvoor dus de eerste kans.

Het vorige SBS-debat, twee jaar geleden, werd een bepalend moment in de campagne. Een vrouw uit het publiek stelde een vraag over het afschaffen van het eigen risico en viel daarbij uit naar Timmermans. Ook Wilders viel Timmermans aan, ook op het feit dat hij nog wachtgeld kreeg van de Europese Unie. Later bleek de vrouw overigens een PVV-aanhanger te zijn.

Van de PVV hebben we deze campagne nog weinig gezien. Er zijn weinig posters en campagnespotjes en Wilders heeft zich tot nu toe ook nog weinig in beeld getoond, zeker nadat hij zijn campagne eerder deze maand opschortte nadat bleek dat een Belgische terreurcel hem als doelwit zag.

Kiezer op drift

Verwachting is dat het vanavond veel over migratie zal gaan. Wilders zal te horen krijgen van de anderen dat hij na de vorige verkiezingen de macht in handen had - zeker op dat gebied - maar dat hij niets heeft bereikt en is weggelopen.

Het zou goed kunnen dat de PVV er daarom voor kiest om zich relatief constructief op stellen tijdens het debat. Ook bij de vorige campagne sloeg Wilders een ogenschijnlijk mildere toon aan. Het leidde ertoe dat de PVV in de laatste dagen voor de verkiezingen enorme sprongen maakte in de peilingen.

Wat in ieder geval bij alle campagneteams te horen is: de kiezer is op drift, dus de uitslag kan nog alle kanten op. Maar na het weekend is de trend moeilijk nog te keren. Juist daarom zijn de momenten nu nog zo bepalend.

Asiel is ook deze verkiezingscampagne weer een hot topic. Maar wie de verkiezingsprogramma's bestudeert, ziet dat partijen ook steeds meer willen doen om de arbeidsmigratie naar ons land terug te dringen.

Hoeveel arbeidsmigranten er in Nederland zijn is onduidelijk. Schattingen lopen uiteen van 700.000 tot meer dan een miljoen. Het zet druk op de toch al krappe huizenmarkt, zorgt voor nog vollere schoolklassen en leidt in sommige buurten tot verloedering.

Arbeid is verreweg de belangrijkste reden voor migranten om naar Nederland te komen:

De meeste politieke partijen zijn het er over eens dat de hoogopgeleide kennismigranten niet het grootste probleem vormen. Zij zetten dan wel druk op de voorzieningen, maar hun bijdrage aan de Nederlandse economie wordt belangrijk gevonden.

De partijen richten hun pijlen vooral op de groep arbeidsmigranten met laagbetaald werk, vaak in distributiecentra, glastuinbouw en de vleesverwerkende industrie. Van dit soort banen kwamen er afgelopen tien jaar relatief veel bij, staat in een adviesrapport aan de overheid.

Minimumloon omhoog

Partijen als GroenLinks-PvdA, D66, NSC, SP, Denk, Partij voor de Dieren en Volt willen dit soort laagbetaalde banen minder aantrekkelijk maken voor werkgevers, door bijvoorbeeld het minimumloon te verhogen. Het wordt daardoor duurder om arbeidsmigranten in te huren.

VVD, CDA, D66 en ChristenUnie willen ook inzetten op robotisering en automatisering, waardoor er uiteindelijk minder arbeidsmigranten nodig zijn. VVD en JA21 zien ook veel potentieel in Nederlanders die nu werkloos zijn: zij zouden deels de banen van arbeidsmigranten kunnen overnemen.

Andere maatregelen in verkiezingsprogramma's

De PVV is de enige partij die in het verkiezingsprogramma niet de woorden 'arbeidsmigratie' of 'arbeidsmigranten' gebruikt. Bij vorige verkiezingen wilde de PVV nog een stop op de "toestroom arbeidsmigranten" door vergunningen in te voeren.

Een fors hoger uurloon is het schrikbeeld van veel bedrijven. "Het zal een enorme druk op de kosten voor de sector betekenen", zegt Remco Buurman van Nederland Distributieland. "Distributiecentra komen op plekken die het meest efficiënt zijn. Als de omstandigheden veranderen door maatregelen, heb je kans dat distributiecentra voor de Nederlandse markt over de grens gaan kijken."

Volgens hem kan dat weer problemen opleveren voor de bezorging van pakketjes. "Als je nu bevoorraadt vanuit een distributiecentrum vlakbij en dat straks vanuit België of Duitsland gaat, dan krijg je langere levertijden en vollere wegen."

Op dit moment zijn er juist relatief veel distributiecentra in Nederland, vlak bij de Belgische grens. Doordat in België nachtwerk in distributiecentra niet is toegestaan, is het aantrekkelijker om ze in Nederland te bouwen. Die distributiecentra leveren dan wel weer in België.

"Wij hebben arbeidsmigranten echt nog nodig", zegt Quincy von Bannisseht van Glastuinbouw Nederland. "Als je grootschalige beperkingen oplegt, dan word je voor je voedselvoorziening meer afhankelijk van het buitenland."

Volgens Von Bannisseht zijn glastuinders al bezig met automatisering en de inzet van robots. "Het aantal arbeidsmigranten dat we gebruiken is daardoor al langzaam aan het dalen. Maar het ontwikkelen van oogst- en plukrobots is complex en kost tijd. Voorlopig kunnen we dus niet zonder arbeidsmigranten."

'Uiteindelijk politieke afweging'

Hoe dan ook: beperkende maatregelen voor arbeidsmigratie hebben gevolgen voor de inrichting van Nederland en de economie. "Het is uiteindelijk een politieke afweging, over baten en lasten", zegt econoom Olaf van Vliet van de Universiteit Leiden.

"Voor werkgevers zijn deze mensen voordelig, maar consumenten profiteren er ook van", vertelt hij. Zo zouden tomaten wel eens een stuk duurder kunnen worden als ze niet meer door arbeidsmigranten worden geplukt. "Tegelijk worden er maatschappelijke lasten ervaren, zoals druk op de woningmarkt."

De angst voor de economische gevolgen is mede de reden dat echt strenge maatregelen deze kabinetsperiode uitbleven. Zo werd een verbod op arbeidsmigranten in de vleessector toch weer op de lange baan geschoven. Desondanks lijkt er deze campagne meer dan ooit een wil te zijn om iets te doen aan de instroom van arbeidsmigranten.

Wie komen er naar Nederland? En waarom? Ontdek het in de onderstaande special:

Klimaatverandering lijkt in deze campagne nauwelijks een thema te zijn. Bij een deel van jongeren leidt dit tot 'klimaatverlamming', een gevoel van machteloosheid, ziet de Jonge Klimaatbeweging. Bij de eerstvolgende klimaatmars, aankomende zondag in Den Haag, lopen de jongeren voorop.

Jongeren weten dat klimaatverandering desastreuze gevolgen kan hebben, maar vinden het een "abstract begrip" met "nog weinig tastbare impact op hun directe omgeving", meldde onderzoeksbureau Ipsos I&O afgelopen zomer. De omvang van de klimaatproblematiek verlamt jongeren en maakt hen somber, concludeerde het bureau.

"Het is niet zo dat jongeren er niets om geven, maar ze zien het nut van demonstreren vaak niet meer", zegt Daan Zieren, voorzitter van de Jonge Klimaatbeweging.

"Jongeren leren op school dat de wereld naar de knoppen gaat, maar zien vervolgens dat de politiek geen keuzes maakt en geen toekomstbeeld schetst. Dat leidt tot een groot gevoel van onzekerheid en onduidelijkheid, en uiteindelijk tot verlamming. Waarom zou je je dan ergens voor inzetten?"

Onverschilligheid

In Nederland neemt het aandeel jonge stemgerechtigden al jaren af en groeit het percentage oudere kiezers. De gemiddelde leeftijd van stemgerechtigden ligt deze verkiezingen rond de 50 jaar, bijna een op de drie is 65 jaar of ouder.

"Juist de jongeren van nu gaan in de toekomst hard geraakt worden door klimaatverandering", zegt Zieren. "Jongeren, met of zonder stemrecht, zouden beter betrokken moeten worden bij beslissingen over klimaatbeleid."

Onder jongeren die wel mogen stemmen, heerst volgens Zieren pessimisme dat hun stem toch niet veel uitmaakt. "Het onderwerp komt nauwelijks terug in politieke discussies, waardoor ze denken: mijn stem is niet zoveel waard. Het vertaalt zich ook naar gedrag: boeiend dat ik nog kleding uit China bestel, denken ze, het maakt toch niks uit."

Zieren vindt het kwalijk dat het onderwerp ontbreekt in campagnes en de media. "Politici en journalisten stoppen steeds meer met het benoemen van deze problemen. Bij het RTL-debat is het aan het einde heel kort gegaan over de toekomst van auto's op fossiele brandstof; dat staat zo ver van het onderwerp klimaat vandaan."

Politiek verslaggever Ewoud Kieviet:

"Waar het twee verkiezingen geleden nog een van de grote campagnethema's was, is nu het onderwerp klimaat bij veel partijen naar de achtergrond gedrukt. Dat komt omdat partijen andere onderwerpen belangrijker vinden, zoals wonen en defensie. Het inmiddels demissionaire kabinet vond klimaat ook geen prioriteit en heeft veel klimaatbeleid afgezwakt.

Bij GroenLinks-PvdA is het onderwerp niet meer het eerste, maar - na wonen - het tweede hoofdstuk van het verkiezingsprogramma en bij D66 zakte klimaat van hoofdstuk 1 naar 5. De VVD, die in het huidige kabinet de klimaatminster levert, maakte al langer geleden een grote ommezwaai. Klimaat komt nu niet meer in hun campagne voor.

Verschillende partijen maken de afweging tussen geld aan defensie, vanwege de nieuwe NAVO-norm, en klimaat. Daarnaast zeggen verschillende partijen dat de uitvoering van klimaatbeleid ingewikkelder is dan gehoopt vanwege een vol stroomnet en stikstofproblematiek."

Bij de 16-jarige Caesar Weenink leidt de afwezigheid van het onderwerp in de campagne tot een groot gevoel van machteloosheid. Hij is dagelijks in de natuur te vinden, waar hij niets liever doet dan vogels kijken of andere mensen enthousiasmeren over al het moois wat de natuur te bieden heeft.

Als bijbaantje geeft hij rondleidingen in de duinen bij Bakkum. "Ik zie de natuur om me heen veranderen: het aantal boerenlandvogels gaat achteruit, insecteneters hebben veel last van pesticiden. Maar de politiek is hier nauwelijks mee bezig. Je ziet de wereld instorten terwijl mensen dat ontkennen. Dat doet mij pijn."

Voor zijn gevoel komen politici niet na wat ze beloven, terwijl ze aan de macht zijn gekomen door die beloftes. "De natuur is heel belangrijk en staat onder hoge druk. We weten allemaal dat het ligt aan stikstof en klimaatverandering, en toch gebeurt er niks. Het belang wordt enorm onderschat en er wordt slecht mee omgegaan door de politiek in Nederland. De mensen om mij heen worden er pessimistisch van."

Toekomstvisie

Hoe het volgens Zieren van de Jonge Klimaatbeweging wel zou kunnen? "Maak het tastbaar. Politici zouden in toekomstvisies kunnen schetsen hoe we ervoor gaan zorgen dat we geen fast fashion meer kopen uit China, of overstappen op groene energie, of waar we over vijftig jaar ons eten vandaan halen. Als de politiek laat zien wat er wél mogelijk is, dan gaat de verbeeldingskracht omhoog en voelen jongeren zich minder machteloos."

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: NSC. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Eddy van Hijum is te gast.

De VVD zou de antifa-motie, zoals die vorige maand werd ingediend, niet opnieuw steunen. Dat zegt partijleider Dilan Yesilgöz in Nieuwsuur. Eerder zei ze al dat de formulering van de motie te kort door de bocht was.

Toch blijft Yesilgöz erbij dat antifa als terroristisch moet worden aangemerkt. Of de beweging wel of niet een officiële organisatie is, noemt ze "niet relevant". "Ik wil dat gedachtegoed gewoon niet."

De lijsttrekker reageert op kritiek binnen en buiten haar partij op een motie die de VVD vorige maand steunde om antifa te bestempelen als een terroristische organisatie. Forum voor Democratie, de initiatiefnemer van de motie, zegt tegen Nieuwsuur dat als het kabinet de motie weigert uit te voeren, ze de motie na de verkiezingen opnieuw zullen indienen. "Als die letterlijk op deze manier wordt ingediend, zullen we hem niet steunen", zegt Yesilgöz nu.

Interne kritiek

De VVD-steun voor de motie viel binnen haar partij niet bij iedereen in goede aarde. Twee weken geleden besloot VVD-senator Cees van de Sanden op te stappen als Eerste Kamerlid. Voor hem was de antifa-motie de druppel. Ook bronnen in de partijtop zeggen tegen Nieuwsuur dat die motie geen goede zet was.

Hun grootste bezwaar is dat antifa volgens deskundigen - en inlichtingendienst AIVD - geen georganiseerde groepering is, maar eerder een verzamelterm voor losse groepjes links-extremistische activisten. Senator Van de Sanden zei hierover in Nieuwsuur: "Op het moment dat een overheid niet daden maar denkbeelden strafbaar gaat stellen, staat dat niet alleen haaks op de rechtsstaat, maar ook op de liberale kernwaarde van vrijheid van meningsuiting."

Wat de precieze status is van antifa, is voor Yesilgöz irrelevant. "Dat het geen organisatie is, vind ik geen reden om een bepaald gedachtegoed waarvan wij zeggen, dit is ondermijnend voor de democratie, niet aan te pakken. Ik vind het geen randvoorwaarde of jij je hebt ingeschreven bij de Kamer van Koophandel of niet. Ik vind belangrijker: wat zijn je handelingen?"

Op welke handelingen Yesilgöz precies doelt, licht ze niet toe. Ze benoemt alleen dat de beweging in Duitsland ook als een "probleem" wordt gezien.

Signaal

Ook demissionair premier Dick Schoof ontraadde de motie. Volgens hem is het niet aan de politiek, maar aan de rechter om een organisatie als terroristisch te bestempelen. Volgens Yesilgöz is dat juist de reden dat ze de motie steunde: "Wij vinden dat de minister hier wel over zou moeten gaan, maar dat moet je in de wet regelen en wij willen dit signaal afgeven."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Yesilgöz blijft erbij dat ze niet alleen organisaties wil kunnen verbieden, maar ook gedachtegoed. Precies daar maken veel VVD'ers zich zorgen over. Sterker nog: ze vindt dat niet alleen de rechter daarover zou moeten gaan, maar ook de politiek. Dat blijft voor een liberaal een opmerkelijk standpunt. Uiteindelijk gaat de politiek er niet over, dus daarmee is het vooral symboolpolitiek, vlak voor de verkiezingen."

De VVD staat er slecht voor in de peilingen. Ipsos I&O heeft aan voormalige VVD-kiezers gevraagd waarom ze afhaken. Zij zeggen onder meer dat de partij haar liberale waarden is verloren.

Hierover zegt Yesilgöz dat er in haar gesprekken met leden en kiezers zelden "fundamentele verschillen" naar boven komen "over hoe we naar het liberalisme kijken of waar de VVD voor staat". "Daarom ga ik ook heel graag op deze voorbeelden in. En zo heel veel voorbeelden zijn er volgens mij niet."

Het gesprek ging ook over haar samenwerking met de PVV en een mogelijke nieuwe coalitie. Kijk hier het hele gesprek terug:

De verkiezingsopkomst onder islamitische Nederlanders is traditiegetrouw laag, bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen zo'n 20 procentpunt lager dan onder andere kiezers. Hoe dat precies komt, is moeilijk te onderzoeken, maar een veelgehoord geluid is dat het harde politieke klimaat ertoe leidt dat moslims zich niet goed vertegenwoordigd voelen in Den Haag.

In aanloop naar deze Kamerverkiezingen is er vanavond in Den Haag een verkiezingsdebat met de naam De Stem van Moslims. De deelnemende partijen zijn GroenLinks-PvdA, NSC, D66, SP, Denk, Partij voor de Dieren, Volt en Bij1.

Volgens organisator Esma Kendir biedt het debat politici de kans om duidelijk te maken waar zij staan. "Zodat moslims goed geïnformeerd zijn over thema's die voor hen belangrijk zijn, zoals moslimhaat en de situatie in Gaza."

Anti-islam-sentimenten

Kendir ziet de normen verschuiven en de toon verharden in de politiek. "We zijn opgegroeid in een samenleving waarin anti-islam-sentimenten - zowel politiek als maatschappelijk - dagelijkse kost zijn. Het wordt steeds meer genormaliseerd om anti-islamstandpunten in te nemen."

Dat leidt ertoe, denkt Kendir, dat moslims zich genegeerd voelen door de politiek:

Mohammed Aknin van belangenorganisatie Moslim Empowerment Tilburg ziet veel moslimkiezers afhaken vanwege de politieke sfeer in Den Haag. Hij wijst erop dat er partijen zijn die bidden op straat en islamitische scholen willen verbieden, net als versterkte gebedsoproepen en ritueel slachten. Volgens Aknin zijn dat maatregelen die vooral moslims treffen. Hij merkt dan ook in zijn wijk in Tilburg dat het vertrouwen in de politiek laag is.

Volgens lijsttrekker Stephan van Baarle van Denk, een partij met een relatief grote islamitische achterban, is de oorzaak eenvoudig aan te wijzen. Moslims voelen zich volgens hem weggezet "omdat politici steeds meer verschrikkelijke dingen zeggen over Nederlandse moslims en de islam". Hij wijst daarbij vooral naar de PVV van Geert Wilders. Van Baarle vindt dat er meer gekeken moet worden naar wat goed gaat. "Als ik kijk naar de islamitische jongeren in ons land, dan leveren die een bijdrage en ze werken keihard om geaccepteerd te worden."

'Hoofden en harten'

Collega-partijleider Timmermans (GroenLinks-PvdA) heeft soortgelijke woorden. "In de hoofden en de harten van mensen is een beeld gevestigd alsof al onze problemen komen door migratie en asiel", zegt hij. Terwijl er volgens hem veel meer goed gaat dan fout.

CDA-leider Bontenbal pleit ervoor om in Den Haag te stoppen "met de taal van verdeeldheid". Volgens hem is niet te onderschatten hoe woorden van politici mensen pijn kunnen doen. "Het zijn allemaal staatsburgers die een bijdrage leveren aan de samenleving."

Dat betekent niet dat je "misstanden moet wegmoffelen", zegt Bontenbal. "Die moet je bestrijden, maar niet op basis van etniciteit of geloof." En tegelijkertijd moet je ook de misstanden bestrijden die kunnen leiden tot een gevoel van uitsluiting, zoals arbeidsmarktdiscriminatie.

Overigens denkt Timmermans dat het huidige politieke klimaat ertoe zou kunnen leiden dat er juist meer interesse ontstaat voor de verkiezingen. "Ik hoor juist mensen met een migratie-achtergrond zeggen: juist nu moet ik mijn stem laten horen, want nu gaat het om mij."

'Stop met polariseren'

De politiek zou het vertrouwen moeten herstellen, vindt Esma Kendir. "En dat doe je heel simpel door ervoor te zorgen dat iedere moslim een onvoorwaardelijk onderdeel kan zijn van deze samenleving en gelijke kansen krijgt. Zo betrek je moslims weer bij de politiek."

En ook volgens Mohammed Akhin hoeft het niet ingewikkeld te zijn. "Stop met polariseren, denk goed na over de uitspraken die je doet en ga de kloof niet vergroten."

De stikstofplannen van meerdere politieke partijen blijken onvoldoende effectief om de wettelijke doelen te halen. Toch krijgen meerdere partijen een positieve beoordeling van het Centraal Planbureau (CPB). Experts zijn daar kritisch over. Zij stellen dat het CPB-oordeel een "te rooskleurig beeld" geeft van de verkiezingsplannen van bijvoorbeeld CDA en VVD. Dat komt doordat het CPB een cruciale stikstofdeadline niet heeft bekeken.

Vast staat dat na de verkiezingen snel stikstofvermindering moet plaatsvinden in Nederland. Het stikstofbeleid dat sinds 2021 door het Rijk is ingezet, doet te weinig, concluderen experts. Natuurorganisaties, maar ook belanghebbenden zoals ondernemersvereniging VNO-NCW en Bouwend Nederland, waarschuwen al tijden.

Door het uitblijven van stikstofvermindering is het onmogelijk om nieuwe vergunningen uit te geven voor boeren, bedrijven, en bouwprojecten. Milieuorganisaties voeren al jaren succesvolle rechtszaken tegen de staat en bedrijven omdat forse stikstofreductie uitblijft. Volgens recent onderzoek leidt het uitblijven van structureel beleid tot 15 miljard euro schade aan gezondheid en natuur, en nog eens miljarden aan economische schade. De effecten van de stikstofplannen van politieke partijen zijn daarom cruciaal.

'2030 erg kort dag'

Hoewel de doorrekeningen van het CPB geen exacte wetenschap zijn, is het wel een belangrijke indicator om te beoordelen hoe realistisch plannen zijn. Echter blijkt na vragen van Nieuwsuur aan het PBL dat meerdere partijen die een positieve beoordeling kregen, zoals het CDA en de VVD, het belangrijke stikstofdoel in 2030 niet halen. Dat komt omdat het bureau die doelstelling niet heeft bekeken. Dat is opvallend, want dat doet het bureau normaal gesproken wel (.pdf).

Plusjes

Partijen kregen van het CPB een "plus" of "twee plusjes" als ze stikstof verder verminderen dan zou gebeuren met de nu bestaande maatregelen. Dit is de beoordeling van het Centraal Planbureau (CPB) en Planbureau voor de Leefomgeving (PBL):

- Meest positieve beoordeling (twee plusjes): GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie, Volt
- Positieve beoordeling (één plusje): CDA, VVD
- Blijft gelijk aan huidig beleid: JA21, BBB, NSC, SGP

De SP en de PVV lieten hun plannen niet doorrekenen.

Een van de redenen om het bij de verkiezingsdoorrekeningen weg te laten is omdat 2030 "erg kort dag" is om dan zoveel stikstof te verminderen om de doelstelling te halen, aldus het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Dat instituut voerde de doorrekening uit in samenwerking met het CPB. Maatregelen zoals het verminderen van de veestapel en het aanpassen van stallen duren vaak enkele jaren totdat ze effect hebben, aldus een woordvoerder.

De rekenmeesters vonden het daarom "zinvoller" om naar de lange termijn te kijken: het andere wettelijk verankerde doel van 60 procent uitstootvermindering in 2035. Maar onder meer GroenLinks-PvdA en D66 kregen al twee plusjes - de beste beoordeling - bij een vermindering van minstens 42 procent.

Op vervolgvragen wilde het PBL niet ingaan.

Het CPB zegt in de doorrekeningen dat deze partijen "een grote stap" zetten richting 2035, maar dat het doel "niet noodzakelijkerwijs" wordt gehaald.

'Kiezer moet dit weten'

Experts zijn verbaasd over de keuze om 2030 niet door te rekenen. "Hiermee wordt een te rooskleurig beeld geschetst", zegt Hoogleraar omgevingsbeleid aan de Open Universiteit Raoul Beunen. "Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen partijen die serieus aan de slag willen en partijen die opnieuw inzetten op uitstel, met alle gevolgen van dien."

Hoogleraar omgevingsrecht Chris Backes noemt de keuze "onlogisch en willekeurig". "Beide stikstofdoelen staan in de wet en beide zijn relevant. Het toekomstige kabinet kan ook op haar stikstofplannen voor 2030 afgerekend worden. Dit is relevante informatie en de kiezer zou dit moeten weten."

Dat het jaartal 2030 relevant is, bevestigde de rechter onlangs in een zaak die Greenpeace aanspande tegen de Staat. De rechtbank besloot dat de Staat de stikstofuitstoot voor 2030 flink moet terugbrengen. Gebeurt dat niet, dan moet de Staat een dwangsom van 10 miljoen euro betalen aan Greenpeace. De staat tekende hoger beroep aan. Totdat de rechter daarin uitspraak doet, blijft de eerdere beslissing geldig.

Backes legt bovendien uit dat het voor Nederland niet zal uitmaken als het jaartal 2030 uit de wet wordt gehaald, zoals het demissionaire kabinet voornemens is. "Het vonnis in de Greenpeace-zaak liet zien dat de rechter zich niet op de Nederlandse wet baseerde, maar op de Europese regelgeving."

Waarom 2030?

Volgens de Omgevingswet moet in 2030 in 50 procent van het stikstofgevoelige oppervlak in Natura 2000-gebieden de stikstofneerslag lager zijn dan de kritische depositiewaarde, de maximale hoeveelheid stikstof die een natuurgebied aankan zonder dat de natuur er verslechtert.

Voor het jaar 2035 is dat in 74 procent. Om dat laatste doel te halen, moet de stikstofemissie dalen met ongeveer 60 procent ten opzichte van 2019.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: de VVD. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Dilan Yeşilgöz is te gast.

GroenLinks-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans is voorstander van het sluiten van akkoorden met landen om meer uitgeprocedeerde asielzoekers terug te laten keren. Hij wijst regelmatig naar Spanje als voorbeeld, maar cijfers over de effectiviteit van de Spaanse deals zijn niet beschikbaar.

Van alle migranten die asiel aanvragen in Europese landen maar het niet krijgen, verlaat nu slechts 20 procent de Europese Unie. Uitgeprocedeerde asielzoekers willen vaak niet terug en landen van herkomst willen ze vaak ook niet terugnemen.

Mede om die reden werkt Spanje intensief samen met onder meer Marokko en Mauritanië op migratiegebied. Onderdeel van die samenwerking zijn uitzetdeals: zo neemt Marokko asielzoekers die vanuit of via Marokko naar Spanje kwamen, maar daar niet mogen blijven, terug. Timmermans pleit ervoor dat ook Nederland dit soort bilaterale akkoorden sluit.

Ministerie geeft geen cijfers

Maar keren door die deals daadwerkelijk meer migranten terug? In Nieuwsuur zegt Timmermans dat het "aantal mensen dat geen recht heeft op verblijf en dat uitgezet wordt, in Nederland een heel laag percentage is en in Spanje een wat hoger percentage". "Ik denk twee of drie keer meer."

Op de vraag of dat hogere percentage specifiek door de bilaterale deals komt, zegt hij: "Hou me ten goede, ik heb dat niet helemaal paraat. Maar het is flink hoger in verhouding tot wat ons in Nederland lukt."

Die bewering is niet te controleren: het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken wil geen cijfers delen over zulke deals, "anders krijgen we diplomatieke problemen". Dat schrijft het ministerie in antwoorden op meerdere informatieverzoeken. Ook Vluchtelingenwerk Spanje (CEAR) heeft geen cijfers over deze deals. "Een van de grote problemen van deze deal is het gebrek aan transparantie erover", zegt een woordvoerder tegen Nieuwsuur.

Uitzetcijfers die vaak worden aangehaald, komen van statistiekbureau Eurostat. Op het eerste oog laten die cijfers zien dat Spanje het vorig jaar vaker lukte dan Nederland om een uitgeprocedeerde asielzoeker uit te zetten. Maar de cijfers maken géén onderscheid tussen mensen die zijn uitgezet via dit soort deals, en mensen die via de 'reguliere' weg zijn uitgezet. Het aandeel van die eerste groep blijft dus onduidelijk.

Uitzetcijfers lastig te vergelijken

Wat de Eurostat-cijfers wél laten zien: het aantal mensen dat jaarlijks een uitzetbevel krijgt, en het aantal mensen dat jaarlijks wordt uitgezet. Toch kennen de cijfers veel tekortkomingen, benadrukken experts. Zo gebruiken landen verschillende definities, en is onduidelijk of de mensen die daadwerkelijk vertrekken datzelfde jaar hun uitzetbevel kregen, of al jaren eerder.

Bovendien stapelen terugkeerbevelen soms op als het uitzetten mislukt: zo kan één persoon in de database goed zijn voor meerdere terugkeerbevelen. Daarnaast zijn ontvangende landen lastig met elkaar te vergelijken, omdat ze te maken hebben met verschillende herkomstlanden: Afghanistan, bijvoorbeeld, neemt nauwelijks mensen terug, terwijl landen als Brazilië dat juist wel doen.

In Spanje vragen veel mensen uit Latijns-Amerika asiel aan, wat in Nederland niet zo is. Het vergelijken van de uitzetcijfers van Spanje en Nederland is dan ook als appels en peren vergelijken, benadrukken experts.

Asielzoekers die in Nederland geen verblijfsvergunning krijgen, maar hier toch blijven, zijn nu niet strafbaar. Afgelopen zomer stemde de Tweede Kamer voor een plan om die strafbaarstelling alsnog te regelen. GroenLinks-PvdA is daarvan geen voorstander, maar Timmermans zegt dat hij bereid is "hierover te spreken".

"Ik vind strafbaarstelling een schijnoplossing. Landen die dat gedaan hebben, hebben niet meer mensen uitgezet dan landen die dat niet gedaan hebben. Het gevaar is dat je mensen uit het oog verliest en je ze helemaal niet kunt uitzetten."

Desondanks is het onderwerp voor hem geen breekpunt bij eventuele formatieonderhandelingen. "Ik noem geen breekpunten."

In het verkiezingsgesprek ging het ook over klimaat en het minimumloon. Kijk hier het hele gesprek met Timmermans terug:

Niko Koffeman, met Marianne Thieme één van de oprichters van de Partij voor de Dieren, heeft uit onvrede met de koers van de partij zijn lidmaatschap opgezegd. Tegen NRC zegt Koffeman dat hij de partij hiermee "niet wil schaden maar redden. "Dan denk ik: beter nu dan na de verkiezingen."

Koffeman zit sinds 2007 namens de partij in de Eerste Kamer. Hij is ook voorzitter van de Stichting Faunabescherming en investeert in verschillende ondernemingen voor plantaardige melkvervangers. Tot 2019 was hij eigenaar van de Vegetarische Slager.

Hij geeft zijn zetel niet terug aan de PvdD, maar wil wel in de fractie blijven als partijloos senator. Of dit kan volgens de partijstatuten is volgende week onderwerp van een vergadering.

Te brede koers

Koffeman zegt vooral gekwetst te zijn door partijleider Esther Ouwehand die de kritiek van de oprichters op de koers niet overneemt. Zij vinden dat die te ver afdrijft van dierenleed. Ouwehand zei over hen: "Dat niet iedereen meekan in de ontwikkeling die de partij doormaakt, ja dat is dan zo. Daar moet je ook weer niet een groot punt van maken."

Koffeman vindt het geen kwestie van 'kunnen' om met de koers mee te gaan, maar van 'willen'. Ouwehand wil het behalve over dieren, meer hebben over buitenlands beleid door de onrust in de wereld. "Wij komen op voor alles wat kwetsbaar is. Dat zijn dieren, maar ook de natuur, het klimaat en mensen die in de verdrukking zijn", zei zij deze week.

Uit onvrede met de bredere koers van Ouwehand werd de nieuwe dierenpartij Vrede voor Dieren opgericht. Op de kandidatenlijst staan ook de echtgenoot van Thieme Ewald Engelen en oud-PvdD-voorzitter Ruud van der Velden.

Ingrid Visseren-Hamakers, de fractievoorzitter van Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer, zegt het beeld dat Koffeman schetst niet te herkennen. Zij laat in een reactie weten dat "alle volksvertegenwoordigers van de PvdD het belang van alle dieren prioriteren". Ook vindt ze dat het defensiestandpunt van de partij "voldoende ruimte biedt" om voorstellen op dit thema "kritisch te benaderen". Ze vindt als fractievoorzitter dat Koffeman uit de fractie van de Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer moet. De fractie besluit daar volgende week over.

Aanval op Ouwehand

Koffeman en Van der Velden waren in 2023 beiden betrokken bij de aanval vanuit de partijtop op Ouwehand als partijvoorzitter. Koffeman vond dat Ouwehand te veel macht naar zich toetrok.

Van der Velden wilde haar niet voordragen als lijsttrekker van de Partij voor de Dieren omdat er "signalen en informatie" waren binnengekomen die wezen op schendingen van integriteit door Ouwehand. Koffeman steunde het onderzoek van het oude bestuur naar deze vermeende integriteitsschendingen.

Maar de negen klachten over Ouwehand bleken allemaal afkomstig te zijn van leden van het oude partijbestuur, zei het nieuw gekozen bestuur. En geen van de negen meldingen bleek gegrond, was de conclusie.

Voor het eerst sinds 2009 heeft de Nederlandse regering een formeel bezoek gebracht aan Syrië. Staatssecretaris Aukje de Vries van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp sprak in Damascus met de Syrische overgangsregering om afspraken te maken over de terugkeer van Syriërs naar hun land.

De Vries: "Ze vinden het belangrijk dat mensen terugkomen om mee te helpen aan de wederopbouw van het land." Er zijn nog veel scholen, ziekenhuizen en wegen verwoest. Nederland geeft geld voor humanitaire hulp en het verwijderen van mijnen.

Sinds juni dit jaar worden de meeste asielaanvragen van Syriërs afgewezen, omdat het land voor de meesten van hen veilig wordt geacht. Dat geldt niet voor iedereen, zegt De Vries. "Ik hoor hier verschillende geluiden over. Ik heb ook gesproken met minderheden, die niet veilig zijn. Dat is wel een zorg voor de toekomst."

5000 euro per volwassene

De Vries had ook een ontmoeting met de Syrische minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Hind Aboud Kabawat. Kabawat is de enige vrouwelijke minister in de regering van president Al-Sharaa. Kabawat was fel tegenstander van Assad en heeft een christelijke achtergrond.

Het kabinet wil dat meer mensen vrijwillig teruggaan en heeft de zogenoemde herintegratieondersteuning voor mensen die vrijwillig naar Syrië terugkeren verhoogd. Het gaat om 5000 euro per volwassene en 2500 euro per minderjarige. Mensen die terugkeren, krijgen daarnaast hun vliegreis betaald.

Het demissionaire kabinet wil ook afspraken maken over de gedwongen terugkeer van Syriërs die geen recht (meer) hebben op verblijf in Nederland. In eerste instantie zal het gaan om criminele Syrische asielzoekers of Syriërs die overlast veroorzaken.

Niet gedwongen

"Natuurlijk willen we dat alle vluchtelingen terugkeren", zegt minister Kabawat tegen de NOS. Ze benadrukt dat mensen die vrijwillig willen terugkeren welkom zijn, maar dat van gedwongen terugkeer nog geen sprake kan zijn. "Ik kan hen niet vragen om hierheen te komen als er nog verwoeste steden zijn en we geen banen en scholen hebben."

Als mensen wel gedwongen worden om terug te keren, zal dat een crisis in het land veroorzaken, zegt Kabawat. "We zijn er niet klaar voor. De internationale gemeenschap moet begrijpen dat we ons moeten voorbereiden." Ze wijst onder meer op de grootschalige verwoesting in het land. "We moeten hen het noodzakelijke kunnen bieden."

De minister benadrukt dat Syrië Nederland ziet als rolmodel als het gaat om het internationaal en humanitair recht. "Ik ben er zeker van dat de vluchtelingen uit Nederland van toegevoegde waarde zijn met hun kennis en nieuwe opleiding", zegt Kabawat. "Syrië heeft hen nodig, maar het moet hun eigen beslissing zijn." Ze roept de internationale gemeenschap op om het land te helpen bij de wederopbouw zodat alle Syriërs kunnen terugkeren.

Muhamad kreeg 2800 euro om terug te keren, en zegt dat dat voor hem niet genoeg is:

Midden-Oosten-correspondent Daisy Mohr, vanuit Damascus:

"Wel of niet terugkeren is een heel persoonlijke beslissing en hangt af van zoveel factoren. Vrijwillige terugkeer zien we de afgelopen maanden steeds meer uit buurlanden en ook mondjesmaat uit Europa. Ik heb hier verschillende Syriërs ontmoet die die keus hebben gemaakt en het is voor de één een stuk makkelijker om hier weer op te starten dan voor de ander. Staat je huis er nog? Kan je een baan vinden? Kunnen de kinderen naar school en is het veilig genoeg in de omgeving waar je vandaan komt? Het land is nog volop in transitie en daarom is alles nog zeer onvoorspelbaar.

Over gedwongen terugkeer heb ik in Syrië geen enthousiaste geluiden gehoord. Daarbij komen ook nog heel wat logistieke hobbels kijken. Nederland heeft bijvoorbeeld al sinds 2012 geen ambassade in Damascus en gedwongen terugkeer zal ook de medewerking van de Syrische autoriteiten vereisen. Ik ben benieuwd hoe Nederland dat op korte termijn zal gaan organiseren."

De IND neemt sinds juni dit jaar individuele aanvragen weer in behandeling. De meeste aanvragen worden afgewezen tenzij iemand kan aantonen "een reëel risico te lopen op ernstige schade" te lopen. "Voor bepaalde groepen, zoals LHBTIQ+ en alawieten, geldt mogelijk een verhoogd risico".

Syriërs die van de verhoogde terugkeerondersteuning gebruik willen maken moeten tussen 17 november 2025 en 1 januari 2026 een aanvraag indienen bij de Dienst Terugkeer en Vertrek.

Dit jaar zijn er zo'n achthonderd Syriërs vrijwillig teruggekeerd. In september zette Nederland voor het eerst een chartervlucht in om Syriërs terug te vliegen. Zij kregen een lagere terugkeerondersteuning. Volwassenen hebben 2800 euro gekregen en kinderen 1650 euro.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: de GroenLinks-PvdA. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Frans Timmermans is te gast.

Dat vrijheid van onderwijs, artikel 23, soms botst met het gelijkheidsartikel 1 van de Grondwet is volgens CDA-leider Henri Bontenbal een probleem dat we voor lief moeten nemen. "In een pluriforme samenleving zullen meningen die je zelf niet hebt altijd schuren", zegt Bontenbal vanavond in Nieuwsuur. Spanning tussen grondrechten mag bestaan in een liberale samenleving, vindt hij.

Reformatorisch onderwijs, dat Bontenbal zelf ook genoot, levert volgens hem "voorbeeldige leerlingen" af. Op de vraag hoe botsende waarden, bijvoorbeeld het afwijzen van homoseksuele relaties binnen het reformatorisch onderwijs, uitwerkt op homoseksuele kinderen, antwoordt Bontenbal dat een school een religieuze mening verkondigt. "Een visie die niet de mijne is. Maar een leerling kan ook naar een andere school."

Bontenbal reageert hiermee op de ervaring van Dirk Morks, die op een reformatorische school niet zichzelf kon zijn:

Bontenbal vindt dat botsende waarden juist horen binnen een democratie. Dat je accepteert dat sommige mensen "heel verschillende dingen denken als jijzelf". Dat is volgens hem een kenmerk van een "pluriforme samenleving". "Scholen moeten die ruimte gegund krijgen. Maar het moet wel binnen de rechtsstaat passen. Vrijheid van onderwijs is wel zó belangrijk dat je dit moet accepteren. Zij mogen onderwijs vormgeven zoals zij dat willen. Die spanning zal blijven bestaan."

Scholen mogen hun religie uitdragen op basis van artikel 23 van de Grondwet. Dat artikel regelt de vrijheid van onderwijs. Tegelijkertijd verplicht de overheid scholen ook om burgerschapswaarden uit te dragen, zoals het gelijkheidsbeginsel en non-discriminatie. GroenLinks-PvdA en de VVD willen dat het gelijkheidsbeginsel voorrang krijgt als religieuze en democratische waarden botsen.

Maar Bontenbal is beducht voor "een samenleving waarin een verschil van denken niet wordt geaccepteerd onder het mom van liberalisme. Een andere mening doet soms pijn", zegt hij. Hij wil religieuze scholen de vrijheid van onderwijs niet ontzeggen. "Scholen zijn van de samenleving, niet van de overheid. We hechten er veel waarde aan dat delen van de samenleving onderwijs mogen vormgeven hoe ze dat zelf willen. Er zijn veel meer groepen met afwijkende meningen."

'Vrouw onderdanig'

Uit onderzoek van Nieuwsuur bleek vorige maand dat heteroseksuele leerlingen wél hand-in-hand mogen lopen op verschillende reformatorische schoolpleinen, maar homoseksuele leerlingen níet. In een boekje voor reformatorische scholen bleek ook te staan dat de vrouw "onderdanig" is aan de man, en geen leiding dient te geven aan mannen.

Bekijk hier een video van het onderzoek:

Verder stuitte de redactie op een islamitische godsdienstmethode, die volgens online informatie gebruikt is door 30 scholen, waarin het gaat over Joden uit de oudheid. Over hen wordt gezegd dat ze liefde hebben voor geld naast een plaatje van Dagobert Duck. Ook staat er dat "de Joden in de tijd van Jezus mensen die geen Joods bloed in hun aderen hadden, minder waard dan henzelf" vonden.

CDA-prominenten lieten zich de afgelopen tijd verschillend uit over de vraag of religieus onderwijs mag botsen met democratische waarden. Nummer twee op de lijst, Derk Boswijk, noemde het bij het EO-studentendebat bijvoorbeeld nog "onacceptabel" als kinderen leren dat man en vrouw niet gelijk zijn en vindt dat het schuurt met democratische waarden die óók in de grondwet staan. Maar ook Boswijk vindt artikel 23 een groot goed.

Niet asiel, niet de woningmarkt, maar de kosten van de zorg zijn ineens een belangrijk discussiepunt in de verkiezingscampagne. Hoe gaan partijen om met die alsmaar stijgende kosten? Als er niets gebeurt, dan is een gezin in 2040 de helft van zijn inkomen kwijt aan zorgkosten.

Gisteravond, tijdens het RTL-debat, beschuldigde GroenLinks-PvdA-leider Timmermans zijn collega Jetten van D66 van 'jokken' over zijn plannen met het basispakket, de lijst met behandelingen en medicijnen die vergoed worden uit de basisverzekering.

Dit gebeurde gisteren bij het RTL-debat:

Jetten zei dat ook nieuwe behandelingen of medicijnen toegevoegd kunnen worden aan dat basispakket. Maar Timmermans wees erop dat D66, net als VVD, ChristenUnie, SGP, Volt en JA21 heeft gekozen voor het 'bevriezen' van het basispakket. Daardoor komen er niet meer, zoals nu, automatisch dure behandelingen bij. Ook het CDA boekt een bezuiniging in op het basispakket.

Dat bevriezen levert een forse besparing op, die over een aantal jaren op kan lopen tot meer dan zeven miljard euro, stelt het Centraal Planbureau (CPB). Maar patiëntenorganisaties waarschuwden gisteren in een brandbrief voor de situatie dat alleen de rijksten nog in aanmerking komen voor nieuwe behandelingen tegen reuma of kanker.

Wat is het basispakket?

Iedereen in Nederland is verplicht verzekerd tegen ziektekosten. Behandelingen van de huisarts en de specialist in het ziekenhuis, maar ook medicijnen, revalidatie en bepaalde hulpmiddelen vallen onder het basispakket, dat voor iedereen en bij elke verzekeraar hetzelfde is. Naast het basispakket kunnen mensen ook nog kiezen voor aanvullende verzekeringen voor bijvoorbeeld de tandarts, maar dan gaat wel de premie omhoog.

De kosten van het basispakket stijgen al jaren fors. In 2014 werd er ongeveer 40 miljard euro uitgegeven aan zorg uit het basispakket, tien jaar later was dat meer dan 62 miljard. In dit dataverhaal lees je meer over de stijgende zorgkosten.

Een dag na zijn aanvaring met Timmermans wil Jetten graag vertellen hoe hij de term 'bevriezen' uitlegt. D66 wil niet het pakket bevriezen, maar wel de totale kosten, zegt hij. Nieuwe, innovatieve behandelingen kunnen wel toegevoegd worden, maar dan moet er elders bezuinigd worden.

Het Zorginstituut, dat een belangrijke stem heeft in de samenstelling van het pakket, moet van Jetten kritisch gaan kijken naar niet-effectieve behandelingen die geschrapt kunnen worden. Als voorbeeld noemt hij het inbrengen van buisjes in de oren van kinderen die vaak oorontsteking hebben en operaties aan de tongriem.

"Ik geloof er echt in dat de zorg af en toe slimmer en goedkoper kan, juist ook om ruimte te creëren voor betere zorg en nieuwe medicijnen en behandelingen", zegt Jetten. "Ook bij ons gaat er de komende jaren negen miljard euro meer naar de zorg. Bij andere partijen nog veel meer. Maar wij willen ook geld overhouden voor andere zaken, zoals kleinere klassen en het klimaat."

'Zonder ingrijpen onbetaalbaar'

Door het debat van gisteren zit vooral D66 in de verdediging, maar zoals gezegd kiezen ook andere partijen ervoor iets te doen aan het automatisme dat nieuwe, dure medicijnen worden toegevoegd aan het basispakket.

"Zonder ingrijpen wordt de zorg onbetaalbaar", zegt JA21. "De zorg is de enige grote uitgavenpost waarin technologische vooruitgang automatisch wordt doorberekend, waardoor de kosten veel sneller stijgen dan bij alle andere overheidsuitgaven", laat de ChristenUnie weten.

Toch wil geen enkele partij dat een nieuwe, succesvolle kankerbehandeling alleen bereikbaar is voor mensen die het zelf kunnen betalen. In de praktijk zullen er dus wel degelijk zaken worden toegevoegd aan het basispakket. De vraag is dan wel of de verwachte bezuiniging daadwerkelijk gehaald gaat worden. Dat is ook de kritiek van sommige zorgeconomen.

GroenLinks-PvdA en SP willen helemaal niet besparen op het basispakket. Die partijen gaan dan ook uit van een verdere forse stijging van de zorgkosten. Tegelijkertijd willen ze alle medisch specialisten in loondienst, wat weer geld zou moeten opleveren.

Meer weten over de zorgkosten en het Nederlandse zorgstelsel? Check dan ons dataverhaal:

De Raad van State heeft een overwegend positief advies uitgebracht over het wetsvoorstel van de Partij voor de Dieren om het lijden van dieren rond de slacht te beperken. Een van de voorgestelde maatregelen is een verplichting om dieren te bedwelmen voorafgaand aan de rituele slacht, in andere woorden: een verbod op onverdoofd slachten.

Volgens de RvS is er "meer ruimte dan voorheen" om het belang van dierenwelzijn zwaarder te laten wegen bij het beoordelen van beperkingen van de godsdienstvrijheid. Dat blijkt uit recente Europese rechtspraak. Onder islamitische en joodse slachtregels worden dieren niet verdoofd voordat ze worden gedood.

Godsdienstvrijheid

"Deze rechtspraak betekent niet dat lidstaten van de Europese Unie verplicht zijn om onbedwelmde rituele slacht te verbieden", schrijft de raad. "Wel betekent deze rechtspraak dat een verbod op onbedwelmde rituele slacht onder bepaalde voorwaarden niet in strijd is met de godsdienstvrijheid."

Het wetsvoorstel van PvdD-leider Ouwehand en de toelichting daarbij bieden volgens de Raad van State "voldoende informatie en aanknopingspunten om een breed parlementair debat te voeren over de bedwelmplicht bij rituele slacht".

Eerdere pogingen

In 2011 nam de Tweede Kamer al een een soortgelijk initiatiefwetsvoorstel aan van de Partij voor de Dieren. Daarin stond dat ritueel slachten verboden moet worden, omdat de dieren onverdoofd worden gedood en daarbij onnodig lijden. De wet sneuvelde in de Eerste Kamer, waar een meerderheid vond dat een verbod in strijd is met de vrijheid van godsdienst.

In 2019 was de Raad van State met hetzelfde argument nog negatief over een nieuwe poging van de Partij voor de Dieren om een verbod te regelen. Het adviesorgaan stelde toen nog dat het de vraag was of de maatschappelijke behoefte aan een verbod op onverdoofd slachten zo groot was, dat het een beperking van de fundamentele vrijheid van godsdienst rechtvaardigde.

Het wetsvoorstel bevat ook een verbod om drachtige zoogdieren vanaf 40 procent van de draagtijd te verhandelen voor de slacht. De uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid hiervan zijn nog onvoldoende toegelicht en moeten beter worden gemotiveerd voordat het voorstel naar de Tweede Kamer gaat, adviseert de RvS.

Partijleider Ouwehand is blij met het advies van de Raad van State. "We zijn bij het schrijven van het wetsvoorstel zeer zorgvuldig te werk gegaan, met oog voor de gevoelens van geloofsgemeenschappen. Het is heel goed nieuws dat de Raad van State nu groen licht geeft", aldus de leider van de Partij voor de Dieren.

Elektrocutiebaden

Hoe het nu verder gaat met het voorstel is nog onduidelijk. In principe is er een meerderheid in de Tweede Kamer voor een verbod op onverdoofd slachten; onder meer PVV, VVD, D66, GroenLinks-PvdA en SP zijn daarvoor.

Maar er zitten ook andere maatregelen in het wetsvoorstel, waarvan nog niet duidelijk is hoe andere partijen ertegenaan kijken. Zo wil de Partij voor de Dieren met het voorstel ook een einde maken aan het bedwelmen van varkens met CO2, een verbod op elektrocutiebaden voor gevogelte en een verbod op het omkiepen van kratten met kippen, eenden en kalkoenen.