Minister Keijzer (Asiel en Migratie) wil dat 2000 statushouders die al een verblijfsvergunning hebben gekregen bij familieleden gaan wonen. Zo wil ze meer plekken creëren voor nieuwe asielzoekers, vooral in Ter Apel.

Het gaat om zogenoemde nareizigers: echtgenoten, partners, ouders en kinderen die door andere statushouders naar Nederland zijn gehaald. Volgens Keijzer zijn het vooral moeders met kinderen, die hun vader achternareizen.

Ze wil beginnen met kleine gezinnen. "Nu landen ze op Schiphol en komen ze vervolgens ook in overvolle azc's in kleine kamers terecht", zegt Keijzer. "Als de vader al een sociale huurwoning heeft, is het niet meer logisch dat ze daarheen gaan."

Nareizigers hoeven tot nu toe niet bij familieleden te gaan wonen als het huis daarvoor niet geschikt is, bijvoorbeeld omdat er te weinig kamers zijn. Ze wachten daardoor vaak in een asielzoekerscentrum op een sociale huurwoning. Maar volgens Keijzer hebben ze ook geen recht op een plek in het asielzoekerscentrum, omdat ze een verblijfsstatus hebben en geen vluchteling zijn.

Als het toch echt niet lukt om bij familie te wonen, moet de gemeente van dat familielid een slaapplek voor hen vinden. Het Rode Kruis moet hierbij helpen.

"Matrasje op de grond"

Vluchtelingenwerk zegt in een reactie "geschokt" te zijn door de maatregel die voor "nog meer chaos zorgt", omdat woningen vaak niet geschikt zouden zijn voor hele gezinnen.

"Het zijn vaak plekken die maar geschikt zijn voor één persoon", schrijft de organisatie. "Veel vluchtelingen zullen op matrasjes op de grond terechtkomen en niet worden voorzien in eten, drinken en kleding."

"Ik snap heel goed dat je het liefst voor elk kind een slaapkamer wil hebben", reageert Keijzer. "Maar dat geldt voor heel veel Nederlanders ook niet meer."

Taak van de gemeentes

Keijzer legt met haar plan weer een nieuwe taak bij gemeentes neer. Die trokken juist aan de bel, omdat ze meer hulp willen bij de uitvoering van het asielbeleid.

Gemeentes hebben de taak om woningen te vinden voor statushouders. Keijzer heeft een wetsvoorstel liggen om die groep geen voorrang meer te geven bij de toewijzing van sociale huurwoningen. Ondanks zware kritiek van de Raad van State wil Keijzer de wet doorzetten.

Gemeenten willen dat het demissionaire kabinet snel maatregelen neemt om de problemen rond onder meer de opvang van asielzoekers aan te pakken. VNG-voorzitter en burgemeester van Utrecht, Sharon Dijksma, schrijft in een brief aan het kabinet: "Het loopt uit de klauwen. Gemeentebesturen worden steeds verder belemmerd in hun werk."

Als voorbeeld noemt ze raadsvergaderingen over asielopvang die worden verstoord en bestuurders die worden geïntimideerd. Ook wijst ze op de situatie in aanmeldcentrum Ter Apel, waar het de afgelopen weken meerdere keren overvol was en te veel asielzoekers overnachtten en op problemen door overlastgevende asielzoekers. In de brief schrijft de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) dat ze nog deze week overleg wil met het kabinet over de asielproblematiek.

Geweld in Den Haag

Daarnaast wordt in de brief het protest tegen het asielbeleid in Den Haag genoemd, dat uitmondde in grof geweld. Er werden onder meer politieagenten aangevallen en vernielingen aangericht aan het D66-partijkantoor. Volgens Dijksma "kon de openbare orde ternauwernood worden gehandhaafd".

De brief is gisteravond naar het kabinet gestuurd, op de avond dat de politie ingreep bij een vergadering van de gemeente Noordwijk over een toekomstig asielzoekerscentrum in het dorp. Daar werden rookbommen en vuurwerk afgestoken en eieren gegooid op twee journalisten en een politieauto. En op de dag dat de gemeente Amersfoort besloot dat twee beoogde locaties voor de opvang van vluchtelingen voorlopig van de baan zijn, na informatieavonden waarbij de emoties hoog opliepen en er buiten werd gedemonstreerd.

'Rijk was gewaarschuwd'

"Wij hebben herhaaldelijk om hulp gevraagd", schrijft Dijksma namens de gemeenten aan Schoof. "Wij hebben u vroegtijdig gewaarschuwd, maar de noodzakelijke randvoorwaarden zijn verre van geregeld."

Volgens de gemeenten zijn de gevolgen van het gebrek aan maatregelen door het Rijk groot: "De democratische rechtsstaat wordt ondermijnd, de veiligheid van inwoners en bestuurders komt in gevaar en het vermogen van gemeenten om hun wettelijke taken uit te voeren en om fatsoenlijk te voldoen aan verdragen en afspraken over de opvang van vluchtelingen, staan onder zware druk."

Kabinet verantwoordelijk

Volgens de VNG laat de landelijke politiek de lokale bestuurders in de kou staan en moeten ze werken "zonder enige steun vanuit het kabinet". In een toelichting zegt ze: "Wij krijgen uit Den Haag geen hulp, worden aan ons lot overgelaten en de politiek jaagt de problematiek verder aan."

De VNG wijst het kabinet erop dat het Rijk in eerste instantie verantwoordelijk is voor de opvang van vluchtelingen. In de brief eist de Vereniging van Nederlandse Gemeenten onder meer "bestuurlijke rugdekking", duidelijkheid en continuïteit in wet- en regelgeving en een versnelde aanpak van overlastgevende asielzoekers.

Minister Keijzer (Volkshuisvesting en Asiel) zegt in een reactie dat zij juist steun van de gemeentes wil om de twee asielwetten door de Eerste Kamer heen te krijgen, "omdat alleen zo de instroom naar beneden kan". Ook laat ze weten geweld en het bedreigen van wethouders "onacceptabel" te vinden.

Bezoekers van de Tweede Kamer moeten oppassen dat ze niet over de schoenen van onder meer Sarah Dobbe (SP), Hanneke van der Werf (D66) en demissionair staatssecretaris Arno Rutte (VVD) struikelen. Ze zijn er door de politici neergezet als symbolisch protest tegen femicide. Vanavond praten ze in een commissievergadering over het onderwerp.

Op de agenda staat een initiatiefnota van GroenLinks-PvdA-Kamerlid Songül Mutluer. Zij wil onder meer dat de 'rode vlaggen' van femicide, zoals stalking, een poging tot verwurging en psychisch geweld, sneller en harder worden bestraft. Ook moet de uitwisseling van informatie tussen instanties beter.

"Er gaan nu drie ministeries over vrouwengeweld, emancipatie en femicide", zegt Mutluer. "Wat mij betreft komt er één minister die erover gaat."

In de Troonrede benoemde koning Willem-Alexander vorige week femicide expliciet. Dat is "een unicum", vindt Mutluer. Het demissionaire kabinet kondigde aan 12 miljoen euro extra uit te trekken om meer plekken in de vrouwenopvang te realiseren.

Maar Mutluer is uit op meer. Bij de begrotingsbehandeling, die in november plaatsvindt, wil zij om 70 miljoen euro extra vragen. Daarvan wil ze onder meer een 24/7-hulplijn betalen, net zoals nu het geval is bij de zelfmoordhulplijn 113. Ook wil ze de handhaving van het verbod op straatintimidatie opvoeren en een landelijk expertisecentrum voor femicide openen.

Mannenalliantie

Het vorige kabinet, Rutte IV, lanceerde ook al een plan om femicide tegen te gaan. Zo moeten politie, justitie en Veilig Thuis de 'rode vlaggen' voor escalerend geweld beter leren herkennen. Ook moet er een 'mannenalliantie' komen, waarin organisaties en experts proberen bewustwording en normverandering bij mannen teweeg te brengen.

Staatssecretarissen Pouw-Verwij en Struycken breiden daarnaast een proef uit waarbij slachtoffers een gps-kastje kunnen dragen dat hen waarschuwt als een verdachte of veroordeelde in de buurt komt.

Ook kijken ze of plegers van huiselijk geweld en kindermishandeling sneller een tijdelijk huisverbod kunnen krijgen. Vanaf deze week gaat ook de campagne 'Is dit liefde' van start.

Daarnaast moet er volgend jaar een wetsvoorstel naar de Tweede Kamer dat psychisch geweld strafbaar moet stellen. Daaronder vallen zaken als de telefoon van iemand afpakken, iemand steeds kleineren of diegene verbieden om naar buiten te gaan

Tata Steel heeft het werken met staalslakken ten onrechte als niet gevaarlijk bestempeld en moet medewerkers die betrokken zijn bij de productie ervan per direct beter beschermen. Dat schrijft staatssecretaris Aartsen (VVD) in een brief aan de Tweede Kamer. Staalslakken worden vanaf nu bestempeld als een gevaarlijke stof die irriterend kan zijn voor luchtwegen en ogen.

Zonder voorzorgsmaatregelen, zoals brillen, mondkapjes en gesloten vervoer, mogen medewerkers er niet meer mee werken. Het ministerie werkt nog aan definitieve regels, schrijft Aartsen.

Tata Steel laat in een reactie weten dat het bedrijf zich aan de Europese regelgeving houdt. Ook betwist Tata de manier waarop het onderzoek is uitgevoerd. Wel zegt het bedrijf maatregelen te nemen om werknemers te beschermen.

Eerder verbood Aartsen al het gebruik van staalslakken op risicovolle plekken in de openbare ruimte voor ten minste een jaar. Aartsen schreef in juli dat rapporten en signalen uit de praktijk wijzen op gezondheidsrisico's voor mens en dier op plekken waar staalslakken worden gebruikt.

Het 'verbod' werd vanwege economische belangen afgezwakt, ontdekte Nieuwsuur:

Aartsen concludeerde dat met de huidige regels geen veilig gebruik van staalslakken te garanderen is en stelde een pauze van een jaar in, waarin risico's beter worden onderzocht.

In de Kamerbrief bevestigt de staatssecretaris dat medewerkers zonder de juiste maatregelen risico's lopen bij de productie. Tata Steel heeft niet voldaan aan eisen voor de gevaarindeling van stoffen volgens de Europese regels, de zogenoemde CLP-verordening, zoals Nieuwsuur eerder al meldde.

Wat zijn staalslakken?

Bij de productie van staal ontstaan staalslakken, een grijs, steenachtig materiaal dat zware metalen bevat. Tata Steel kan er niets mee, maar produceert wel zo'n 650.000 ton staalslakken per jaar. Dat komt neer op zo'n 26.000 vrachtwagens. Deze staalslakken worden onder meer toegepast als zandvervanger bij de aanleg van wegen en paden.

De Nederlandse overheid stimuleert de zogeheten circulaire economie: afval moet zoveel mogelijk worden hergebruikt. Bedrijven die staalslakken produceren en verkopen bestempelen het daarom graag als bouwmateriaal en niet als afval.

Maar bij bepaalde toepassingen van staalslakken kunnen risico's ontstaan voor de gezondheid en leefomgeving, als onvoldoende rekening wordt gehouden met de eigenschappen van het materiaal en regels niet worden nageleefd.

Eerder maakte Aartsen - tegen de wens van de Kamer - wel een uitzondering op het gebruik van staalslakken in groot oppervlaktewater.

Hij zei in juli dat onderzoek geen gezondheids- of milieurisico's heeft aangetoond, tot teleurstelling van belanghebbenden in de regio rond de Ooster- en Westerschelde. Zij hebben grote zorgen sinds het RIVM concludeerde dat er schadelijke stoffen vrijkomen als staalslakken in contact komen met regen- en grondwater.

Dit kan op locaties waar het is gebruikt leiden tot massale vissterfte of het lekken van zware metalen in de grond. Ook kunnen mensen klachten krijgen zoals bloedneuzen. Aartsen wil nog deze week met betrokkenen in gesprek gaan en naar oplossingen zoeken.

De Raad van State heeft vernietigende kritiek op het kabinetsplan om de voorrang voor statushouders op sociale huurwoningen te schrappen. Het gaat om een voorstel van demissionair minister Keijzer (BBB) dat ervoor moet zorgen dat er meer betaalbare woningen komen. Het uitgangspunt is dat vluchtelingen alleen vanwege hun status geen voorrang meer mogen krijgen.

Volgens de Raad van State, het belangrijkste juridische adviesorgaan van de regering, leidt het voorstel tot ongelijke behandeling en dat is in strijd met de Grondwet. Het advies aan het kabinet is dan ook om het voorstel niet in te dienen bij de Tweede Kamer.

Keijzer heeft al laten weten dat ze het wetsvoorstel toch gaat indienen. Ze is niet verbaasd over het advies van de Raad van State. "Dat is een beetje hoe de discussie in Nederland gevoerd wordt. En dat is jammer." Over het oordeel 'ongrondwettelijk' zegt ze: "De Grondwet is geen wiskunde, er staat ook in dat ik zorg moet dragen voor volkshuisvesting voor Nederlanders."

'Niet realistisch'

Statushouders, oftewel asielzoekers die een verblijfsvergunning hebben gekregen en dus in Nederland mogen blijven, hebben volgens de Raad van State "een ongunstige uitgangspositie op de woningmarkt". Omdat ze zich pas na binnenkomst in Nederland kunnen inschrijven voor een woning, komen ze automatisch onderaan de wachtlijst te staan.

Het voorstel van Keijzer ontneemt gemeenten de mogelijkheid om die achterstand te compenseren en dat leidt tot ongelijke behandeling. Gemeenten kunnen met zogenoemde 'urgentiecategorieën' de verdeling van sociale huurwoningen bepalen.

De Raad van State schrijft dat de regering weliswaar maatregelen heeft aangekondigd om de positie van statushouders op de woningmarkt te verbeteren, maar noemt het "niet realistisch" om te verwachten dat die maatregelen op tijd effect hebben. "Vergunninghouders blijven daardoor op achterstand staan."

Keijzer: Nederlanders nu op achterstand

Volgens minister Keijzer is het juist andersom: op dit moment staan Nederlandse woningzoekenden op achterstand. Statushouders hebben na veertien weken in beginsel recht op een sociale huurwoning, terwijl de wachtlijsten voor andere woningzoekenden soms meer dan twaalf jaar zijn.

"Gelijke gevallen gelijk behandelen kan niet als resultaat hebben dat Nederlandse woningzoekenden ongelijk worden behandeld", zegt ze. Statushouders moeten maar bij familie intrekken, hun werkgever vragen om huisvesting, of met andere statushouders een dak boven het hoofd vinden. "Dat vragen we ook van Nederlandse woningzoekenden."

Van het aantal sociale huurwoningen dat vrijkomt, gaat volgens opvangorganisatie COA gemiddeld 6 tot 10 procent naar statushouders.

Keijzer gaat het advies van de Raad van State nog wel goed bestuderen en van een reactie voorzien. Of ze nog wijzigingen gaat aanbrengen kan ze niet zeggen. "Maar dat het verbod op voorrang voor statushouders er moet komen, daar ben ik van overtuigd."

PVV-plan

Het plan van BBB-minister Keijzer staat los van een ander voorstel van de PVV om asielzoekers met een verblijfsvergunning onder geen enkele omstandigheid nog een urgentieverklaring te geven voor een sociale huurwoning. Ook niet als er sprake is van een noodsituatie als dakloosheid of huiselijk geweld; gronden waarop niet-statushouders wel voorrang kunnen krijgen.

Dat PVV-plan is al aangenomen door de Tweede Kamer, maar Keijzer heeft daarvan gezegd dat ze het alsnog wil schrappen, omdat het volgens haar discriminerend en daarom juridisch onhoudbaar is.

Raad van State wordt toch niet opgesplitst

De Raad van State wordt toch niet opgesplitst, blijkt uit de begroting van het ministerie van Justitie en Veiligheid, die Trouw heeft uitgeplozen. De miljoenen die ervoor waren gereserveerd, gaan naar extra gevangeniscapaciteit.

Dit kabinet wilde de afdeling bestuursrecht "verzelfstandigen" met het idee dat het niet wenselijk is dat de Raad van State de regering adviseert over wetgeving en tegelijk de hoogste bestuursrechter van het land is. Het uit elkaar halen van die taken zou de onafhankelijkheid van de bestuursrechtspraak ten goede komen.

Dat de splitsing nu niet doorgaat, is tegen de zin van de Tweede Kamer. In juni werd nog een motie aangenomen met een oproep aan het kabinet om nog dit jaar met een splitsingsvoorstel te komen.

De rellen gisteren in Den Haag waren een uiting van politiek geweld. Dat zei D66-leider Jetten in het programma Buitenhof. Met beweringen dat hooligans een onschuldige demonstratie kaapten, is Jetten het absoluut niet eens. "Ze riepen niet 'hup ADO' of 'hup FC Utrecht', maar ze scandeerden leuzen over het opeisen van Nederland."

Op en rondom het Malieveld botsten relschoppers met de politie tijdens een anti-migratiedemonstratie. Agenten zetten daarbij traangas en een waterkanon in. In de Haagse binnenstad werden vernielingen aangericht. Het partijkantoor van D66 werd bekogeld met stenen en men probeerde het Binnenhof binnen te dringen.

Dit zijn beelden van gisteren van de schade aan het D66-kantoor:

Tijdens de demonstratie werden prinsenvlaggen getoond, een symbool dat tegenwoordig door extreemrechts en vroeger door de NSB werd gebruikt. Ook werden er antisemitische leuzen geroepen en werd de hitlergroet gebracht.

'Politici planten zaadjes'

Volgens Jetten gebruikten de relschoppers teksten en woorden die ook in de Tweede Kamer worden uitgesproken, door onder meer PVV-leider Wilders. Jetten sprak ook over het demoniseren van oud-D66-leider Kaag en GL-PvdA-voorman Timmermans. "Politici planten zaadjes. Dan is het aan alle democratische krachten om te zeggen: dit pikken we niet."

Ook de SP en GroenLinks-PvdA zien een link met het politieke debat. SP-leider Dijk ziet dat dit het "Nederland is na tientallen jaren rechtse politiek".

GroenLinks-PvdA-leider Timmermans sprak na de rellen van "Trumpiaanse toestanden, gevoed door politici die angst en verdeeldheid zaaien". PVV-leider Wilders, die de rellen ook scherp veroordeelde, noemde Timmermans op zijn beurt een "ophitser" door het politieke debat en de rellen met elkaar te verbinden.

Jetten sprak gisteren na de rellen ook al over de extreme taal van Wilders. Demissionair VVD-minister Heinen van Financiën nam daar vanmorgen in het programma WNL op Zondag afstand van. "Dan ga je dingen aan elkaar verbinden die niets met elkaar te maken hebben. Dit zijn hooligans, het heeft niets met politiek te maken." Hij zei Jettens boosheid te begrijpen maar het moet "niet gelijk te politiek gemaakt worden".

Die kritiek wees Jetten op zijn beurt weer van de hand. Volgens hem staan VVD'ers vaak vooraan om sommige uitingen bij Gaza-demonstraties te veroordelen.

Oproep koning

NSC-leider Van Hijum zat samen met Jetten in Buitenhof, onder meer om te praten over de oproep van de koning op Prinsjesdag om als samenleving minder tegen over elkaar te staan, "niet in de laatste plaats ook in Den Haag".

Hij hekelde het dat sommige oppositiepolitici in de debatten over de situatie in Gaza oud-demissionair minister Veldkamp aanvielen en hem verwijten maakten. Zo zou hij "bloed aan zijn handen hebben" omdat het Nederlandse kabinet het beleid tegen Israël volgens hen onvoldoende aanscherpte. "We moeten het in de breedte bekijken" aldus Van Hijum.

Jetten en Van Hijum waren het eens dat het tegengaan van polarisatie een opdracht is voor alle politici. De kans lijkt groot dat een meerderheid in de Kamer deze week een debat over de rellen zal aanvragen.

De vrijheid van godsdienst en geweten staan ernstig onder druk en daar moet voor opgekomen worden. Dat zei SGP-leider Chris Stoffer op een congres van zijn partij in Kesteren.

Volgens Stoffer staan er bij de komende verkiezingen op 29 oktober veel klassieke vrijheden en rechten op het spel die "verbonden zijn met de ontstaansgeschiedenis van ons land". Hij hekelde partijen en mensen die zich 'liberaal' noemen, maar vinden dat religie achter de voordeur moet blijven.

Stoffer meent dat de islam in ons land "ruim baan" krijgt, terwijl de joods-christelijke waarden onder druk staan. "Die wortels worden steeds meer losgelaten", aldus Stoffer.

Zondagsrust

De SGP, een partij die de afgelopen decennia vaak christelijk/liberale coalities steunde, vindt dat het demissionaire kabinet een aantal fundamenteel verkeerde afslagen neemt, als het gaat om Israël, zondagsrust en medische ethiek. Terwijl Nederland juist meer rust nodig heeft, zet het kabinet de zondagsrust "verder op de helling" en dat is de partij een doorn in het oog.

Stoffer riep daarom op tot een herstel van de zondagsrust. "Den Haag wil iedere gemeente verplichten om winkelopenstelling op zondag mogelijk te maken en fietst daarmee dwars door de lokale democratie heen. Urk, Barneveld, Staphorst, Nunspeet kunnen dat zelf wel bepalen!"

Ook pleit de partij als vanouds voor het beschermen van het ongeboren leven. De partij is fel tegenstander van een wetsvoorstel van D66 om het recht op abortus vast te leggen en vraagt zich af waarom het demissionaire kabinet "het radicale en onwerkelijke idee om van abortus een mensenrecht te maken steunt".

Daarnaast heeft de partij weinig begrip voor de toenemende anti-Israël maatregelen. "Terwijl het Joodse volk wereldwijd onder vuur ligt, loopt Nederland binnen de EU voorop om niet Hamas, maar Israël onder druk te zetten."

Gezinnen in 'ratrace'

De partij vindt dat het kabinet-Schoof de grote problemen waaronder de wooncrisis niet goed heeft aangepakt. De partij deelt zichzelf wel een pluim uit voor resultaten die naar eigen zeggen de afgelopen tijd door de SGP zijn bereikt. "We konden de verruiming van de transgenderwet tegenhouden én een kwalijk overblijfsel van kabinet-Rutte IV werd niet doorgezet: de zondagsschoolpolitie", het voorgestelde toezicht op religieus onderwijs.

De partij wil meer steun voor gezinnen, want die zitten in een "ratrace" om alles vol te houden, waardoor ze in onrust en stress belanden. Volgens de partij jaagt de overheid nu mensen de arbeidsmarkt op, met nadelige gevolgen voor de stabiliteit in gezinnen.

Dit voorjaar stemden de leden een voorstel van de Zeeuwse Lilian Jansen weg om het vrouwenstandpunt van de partij aan te passen. Jansen is de eerste vrouw die een zetel voor de gereformeerde partij veroverde, in de afdeling Vlissingen. Daar zit zij sinds 2014 in de gemeenteraad.

Doordat haar voorstel verworpen werd, wordt het vrouwen volgens de partijprincipes nog steeds ontraden zich verkiesbaar te stellen voor politieke functies.

Op 29 oktober doen zes nieuwe partijen mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. Dat zijn Vrede voor Dieren, de Fryske Nasjonale Partij (FNP), de Linie, Vrij Verbond, Ellect en Partij voor de Rechtstaat.

In totaal doen er 27 partijen mee aan de verkiezingen, dat is er een meer dan bij de vorige verkiezingen in 2023. Achttien daarvan staan in het hele land op het stembiljet.

'Hele kluif'

Om als nieuwe partij mee te doen, moeten er ondersteuningsverklaringen worden getekend. Enkele partijen waren tot op het allerlaatst bezig om die te regelen, zoals de FNP. Die doet nu in zestien kieskringen mee. Alleen in de regio Amsterdam, Haarlem, Leiden en Rotterdam zullen kiezers de Friese partij niet op het stembiljet vinden, omdat daar niet genoeg handtekeningen zijn vergaard.

"We wisten van tevoren dat het een hele kluif zou worden, maar we zijn heel blij dat het is gelukt", zegt FNP-lijsttrekker Aant Jelle Soepboer. "Het is historisch dat een regionale partij in zo veel kieskringen meedoet."

Wat zijn ondersteuningsverklaringen?

Nederland is voor de verkiezingen opgedeeld in twintig kieskringen. Om in een kieskring te mogen meedoen aan de verkiezingen, moeten nieuwe partijen daar genoeg ondersteuningsverklaringen verzamelen.

Voor zo'n verklaring moet iemand naar het gemeentehuis om een handtekening te zetten voor die partij. Per kieskring zijn er dertig handtekeningen nodig en op Bonaire tien. Om in alle kieskringen te mogen meedoen, heeft een partij dus 580 ondersteuningsverklaringen nodig.

Als een partij in een bepaalde kieskring niet meedoet, zien de kiezers daar die partij dus niet op het stembiljet. Dan wordt het extra moeilijk om genoeg stemmen voor een zetel te behalen.

"We hebben zitten buffelen", zegt Gerard van Hooft van De Linie, die in tien kieskringen op de lijst staat. "Weer of geen weer, we zijn in allerlei gemeenten voor het gemeentehuis gaan staan om te vragen of mensen ons willen ondersteunen."

Ook Vrede voor Dieren stond afgelopen weken bij gemeentehuizen om mensen binnen te halen. Met succes: de partij haalde in alle kieskringen, ook op Bonaire, genoeg verklaringen binnen. Dat verliep volgens de kersverse partij, die zich afsplitste van de Partij voor de Dieren, af en toe wel chaotisch.

"Dan belden we vooraf om te checken of we de verklaringen konden ondertekenen en gingen we met meerdere auto's ernaartoe", zegt lijsttrekker Pascale Plusquin. "Maar dan bleek ter plekke de ambtenaar niet aanwezig te zijn en moesten we onverrichter zake weer naar huis."

Ook Van Hooft vond het proces zeer moeizaam. "We hebben gezien dat gemeenten geld vroegen voor een verklaring, of dat ambtenaren geen tijd hadden en pas een week later een afspraak wilde maken. Ook werden we soms weggestuurd als we voor het gemeentehuis stonden. Als nieuwe partij moet je echt doorzettingsvermogen hebben."

Soepboer vond het proces eveneens omslachtig en bureaucratisch. "We hebben het altijd over de kiesdrempel, maar dit is pas echt een kiesdrempel", vindt hij. "In sommige gemeenten waren medewerkers achterdochtig of werkten ze niet mee. Maar dat is meer onkunde en onwetendheid dan kwade opzet."

Ook de Kiesraad, die de ondersteuningsverklaringen moet controleren, kreeg signalen binnen over problemen. "Nieuwe partijen leken er dit jaar meer moeite bij te hebben dan bij de vorige verkiezingen", zegt voorzitter Wim Kuijken. "Voor de gemeente is het geen onderdeel van hun dagelijkse dienstverlening en dat geeft soms problemen met openingstijden en beschikbaarheid."

De Kiesraad zou ook graag zien dat het proces over een paar jaar voor een deel digitaal kan. Daarvoor is eerst een wetswijziging nodig.

Vijf partijen mogen niet meedoen

De Kiesraad bepaalde dat vijf partijen niet mogen meedoen aan de verkiezingen, omdat zij bijvoorbeeld de waarborgsom niet hebben betaald of omdat er niet genoeg verklaringen hebben ingeleverd. Ook zijn tientallen kandidaten geschrapt, omdat zij bijvoorbeeld geen geldig identiteitsbewijs hadden. Partijen kunnen nog tegen de beslissingen van de Kiesraad in beroep.

Nu gedetineerden vrijwel standaard twee weken eerder vrijkomen als ze een gevangenisstraf van minder dan een jaar moeten uitzitten, maken Slachtofferhulp Nederland en slachtofferadvocaten zich zorgen. De vervroegde vrijlatingen beschadigen het vertrouwen in de rechtsstaat, waarschuwen zij.

Voor slachtoffers van bijvoorbeeld mishandeling of een inbraak is elke dag dat een dader vastzit van belang, merken ze bij Slachtofferhulp Nederland. "Slachtoffers zijn al in de kou komen te staan toen ze slachtoffer werden", zegt bestuursvoorzitter Rosa Jansen. "Daarom is het belangrijk dat de straf die de rechter oplegt wordt uitgezeten. Het is een erkenning voor wat hen is overkomen."

De organisatie die jaarlijks honderdduizenden slachtoffers en nabestaanden bijstaat vindt het een slecht voorbeeld als achteraf wordt teruggekomen op een straf. "Dat landt heel hard bij de slachtoffers", legt bestuursvoorzitter Jansen uit.

Weinig bewakers

De Nederlandse gevangenissen kampen vooral met een tekort aan bewakers. Slachtofferhulp zit regelmatig aan tafel met betrokken partijen om te praten over het probleem. "Niemand wil gedetineerden eerder vrijlaten, het is een noodmaatregel. Maar de politiek moet hier een beslissing in nemen. Los het op en verbind er geld aan. Want als je dat niet doet, breng je anderen in de problemen."

Op Prinsjesdag is wel extra geld vrijgemaakt voor het gevangeniswezen. In eerste instantie krijgt de sector 25 miljoen euro en later loopt dat op naar 50 miljoen euro per jaar. Maar dat komt niet in de buurt van de 400 miljoen euro waar om werd gevraagd.

Nog korter

Volgens slachtofferadvocaat Richard Korver beschadigt het eerder vrijlaten van gevangenen het vertrouwen van burgers in de rechtsstaat. "Mensen voelen zich bekocht. Je denkt aan een bepaalde straf en daar wordt dan later toch nog korting op gegeven. Het gaat vooral om gevangenen met een korte gevangenisstraf. Dat voelt vaak al kort en dat wordt nu nog korter."

Daarnaast betwijfelt advocaat Korver of het eerder vrijlaten mag. "Ik zou zeggen: minister, u moet een straf opgelegd door de rechter uitvoeren. Daar kun je over procederen, maar dan heb je nog wel een personeelstekort."

Dat tekort aan bewakers moet eerst opgelost, aldus Korver. "Het risico bestaat dat minder mensen worden opgepakt voor lichtere vergrijpen, terwijl je ook bij geweldpleging wilt dat iemand even naar binnen gaat."

Ontsnappen uit de gevangenis moet strafbaar worden. Dat geldt ook voor het saboteren van elektronische enkelbanden. Dat schrijft demissionair staatssecretaris Arno Rutte van Justitie en Veiligheid in een wetsvoorstel dat is goedgekeurd door de ministerraad.

Tot nu toe is het niet strafbaar om uit te breken of je aan elektronisch toezicht te onttrekken. Dat is vanuit het idee dat de natuurlijke drang om in vrijheid te leven, niet mag worden onderdrukt.

Het kabinet denkt daar anders over. Het kan niet zo zijn dat iemand die zichzelf bevrijdt "daar zonder strafrechtelijke consequenties mee wegkomt", stelt Rutte. "Met dit wetsvoorstel trekken we een harde grens: straffen moeten worden uitgezeten en toezicht mag niet vrijblijvend zijn."

Komt nauwelijks voor

In Nederland komen ontsnappingen uit de gevangenis niet vaak voor. Het zou gaan om tientallen pogingen per jaar, waarvan er veel nog binnen de gevangenis worden beëindigd.

Maar daar gaat het Rutte niet om. "Het gaat om de uitstraling. Nu is het nog iets dat er een beetje bij hoort. Wij willen een einde maken aan dat romantische idee."

Het is de bedoeling dat er maximaal vier jaar komt te staan op ontsnapping uit detentie en één jaar op het saboteren of leeg laten lopen van een enkelband.

Er wordt een uitzondering gemaakt voor gedetineerden die zich binnen 48 uur na ontsnapping tijdens een verlof vrijwillig weer melden. Zo krijgen zij de mogelijkheid "de door hen gemaakte fout uit eigen beweging te herstellen".

Het wetsvoorstel gaat binnenkort eerst in consultatie. Dat betekent dat burgers, organisaties in de strafrechtketen en deskundigen er nog op kunnen reageren. Daarna gaat het naar de Raad van State voor advies, en daarna naar de Tweede Kamer.

Gevangenen worden vrijwel standaard twee weken eerder vrijgelaten dan de bedoeling was. De noodmaatregel om gedetineerden eerder naar huis te laten gaan om ruimte te creëren in de gevangenissen wordt maximaal gebruikt. Toch zitten de gevangenissen nog steeds overvol.

Daarom houdt men er in het gevangeniswezen rekening mee dat gevangenen straks nóg eerder vrijgelaten moeten worden, zeggen bronnen tegen de NOS. Anders is er geen plek voor mensen die direct opgesloten moeten worden omdat ze net zijn gearresteerd voor een misdrijf.

Alle gedetineerden die ervoor in aanmerking komen, dus bijvoorbeeld niet mensen met straffen langer dan een jaar of zedendelinquenten, komen volgens betrokkenen nu standaard twee weken eerder vrij.

Vooral personeelstekort

De gevangenissen kampen vooral met een tekort aan bewakers. Aanvankelijk werden niet alle gevangenen meteen twee weken eerder vrijgelaten, al had de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) die mogelijkheid wel gekregen. Dat was nog niet nodig. Gevangenen mochten bijvoorbeeld een week eerder naar huis.

Het kabinet zei ook dat er zo min mogelijk gebruik van de mogelijkheid gemaakt moest worden. Maar nu is de situatie dus zo nijpend dat iedereen die aan de voorwaarden voldoet de maximale strafkorting krijgt.

Uit een intern document van DJI, in handen van de NOS, blijkt dat die strafkorting nog weinig zoden aan de dijk zet. De bezetting van de gevangenissen is "niet of nauwelijks veranderd" en er komen nieuwe problemen aan.

Door allerlei oorzaken, zoals verbouwingen, verdwijnen de komende tijd nog eens honderd plaatsen in politiebureaus en huizen van bewaring. Daardoor zullen er snel meer noodmaatregelen nodig zijn, zeggen ingewijden, zoals het opnieuw verruimen van de maximale strafkorting.

"Lelijk, maar noodzakelijk paardenmiddel"

Staatssecretaris Rutte (Justitie en Veiligheid) noemt het eerder vrijlaten van gevangenen "een lelijk, maar noodzakelijk paardenmiddel." Hij laat bij aanvang van de ministerraad weten dat het "wat hem betreft" wel blijft bij de maximale strafkorting van twee weken.

Om toch wat te doen aan de grote druk in de gevangenissen, belooft de staatssecretaris volgende week met nieuwe maatregelen te komen. "We kunnen bijvoorbeeld een alternatieve vorm van straf geven aan mensen die hun boete niet kunnen betalen, of kijken naar de inzet van een gevangenisboot", zegt Rutte.

Wel extra geld

Op Prinsjesdag is wel extra geld vrijgemaakt voor de gevangenissen. In eerste instantie krijgt de sector 25 miljoen euro en later loopt dat op naar 50 miljoen. Maar dat komt niet in de buurt van de 400 miljoen euro waar om werd gevraagd.

Dat bedrag was volgens toenmalig PVV-staatssecretaris Coenradie nodig om er voor te zorgen dat er genoeg plekken bij komen, maar vooral ook om renovaties uit te voeren en ervoor te zorgen dat er geen plekken verdwijnen. Toen er bij de Voorjaarsnota geen geld kwam voor dit probleem zei ze: "Deze coalitie heeft de mond vol van zwaarder straffen, maar ik zie niet hoe dat mogelijk is met 0 euro budget."

'Resultaat van bezuinigingen'

SP-Kamerlid Van Nispen noemt het "ongelooflijk pijnlijk" dat de noodmaatregel nu al weer is opgebruikt. Volgende week debatteert de Kamer over het gevangeniswezen en dan wil hij er opnieuw op wijzen dat dit probleem ontstaan is door eerdere bezuinigingen, maar dat dit kabinet ook te weinig doet om het op te lossen.

Een van de noodoplossingen is dat de zogenaamde zelfmelders tijdelijk niet worden opgeroepen om hun straf uit te zitten. Dat gebeurt nu al en daardoor is er een enorme lijst ontstaan van mensen die in de toekomst nog hun straf moeten uitzitten als er plek genoeg is. Voor de zomer was die voorraad al zo groot, dat de gestraften samen nog ongeveer duizend jaar moeten 'zitten'.

Met nog twee weken te gaan tot het verkiezingsreces sloot de Tweede Kamer het debat over de Prinsjesdagstukken af met stemmingen over een stapel moties. Het waren er meer dan zestig. Daar was al volop in te lezen dat de partijen in campagnestand komen.

Een flink aantal haalde een meerderheid. Bijvoorbeeld de PVV-motie om de hypotheekrenteaftrek te behouden, de VVD-motie om het boerkaverbod uit te breiden, de BBB-motie om de spreidingswet in te trekken en de moties van SP en Denk om kinderarmoede te bestrijden. Dat geldt ook voor de GL-PvdA-motie om energiearmoede te bestrijden.

Eveneens aangenomen werd de FvD-BBB-PVV-motie om de radicaal-linkse beweging Antifa (wat staat voor antifascistische actie) aan te merken als terroristische organisatie vanwege het geweld dat wordt gebruikt. De stemming over deze motie werd gevolgd door tromgeroffel, hoewel het kabinet het voorstel om juridische redenen had afgeraden.

De motie om zieke en gewonde kinderen uit Gaza naar Nederland te brengen voor medische zorg werd voor de derde keer nipt verworpen, met 74 stemmen voor en 75 tegen.

Nieuwe Tweede Kamer

Van verschillende moties is het de vraag wat ervan terecht gaat komen. De nieuwe Tweede Kamer gaat daar immers over, na de verkiezingen op 29 oktober. En hoe de politieke verhoudingen dan liggen weet niemand. In coalitie-onderhandelingen zullen er standpunten 'uitgeruild' worden. En aangenomen voorstellen die geld gaan kosten, staan zeker opnieuw ter discussie.

Partijen dienden moties in waarvan ze weten dat die nooit genoeg steun gaan krijgen. Dat doen ze om hun standpunten kenbaar te maken, en soms ook om andere partijen mee om de oren te slaan. "Kijk eens wie hier tegen stemden!", zeggen ze dan op sociale media.

Ik wens het u niet toe

Demissionair premier Schoof moet nog wat langer door dan twee weken. Het premier zijn valt soms niet mee, zo viel uit zijn verzuchting op te maken, toen hem in het Kamerdebat werd verweten dat hij uit is op macht. "De hele gedachte dat ik alleen maar minister-president ben, omdat ik minister-president wil zijn... Nou, ik zou bijna zeggen: ik wens het u niet toe."

Voorafgaand aan het debat had hij al gezegd zijn periode in politiek Den Haag lastig te vinden. Schoof wil daar ook niet "over zeuren". "Als je er niet tegen kan, moet je er ook niet in gaan zitten, maar het is echt wel hard ja."

Hoewel zijn positie niet te benijden is, wilde minister Keijzer het wel even proberen:

De afgelopen dag werd Schoof soms hard aangepakt. Timmermans van GL-PvdA vindt dat Schoof PVV-leider Wilders moet tegenspreken als hij islamitische scholen wil verbieden. Ook sprak hij de premier persoonlijk aan als Dick Schoof, geheel tegen de politieke omgangsvormen in, toen het ging over de zieke kinderen in Gaza.

Ook Wilders is ontevreden over Schoof. De PVV-leider vindt dat hij mensen die zich niets aantrekken van de Nederlandse normen en waarden strenger zou moeten toespreken.

Goed in de peilingen

De verkiezingen wierpen hun schaduw ook vooruit voor twee politieke leiders die goed gaan in de peilingen. CDA-leider Bontenbal kreeg veel vragen over zijn verkiezingsprogramma en werd aangevallen op zijn plannen voor een 'vrijheidsbijdrage' van de belastingbetaler om investeringen in defensie mee te betalen.

Ook JA21-leider Eerdmans, met maar één zetel en meestal niet in het middelpunt van de belangstelling, kreeg veel vragen. Onder meer over waarom zijn partij tegen meer inspraak bij pensioenen stemde.

Met SP-leider Dijk kwam hij in aanvaring over het weer gebruiken van Gronings gas:

Vrijdag gaan de ministers gewoon weer naar de ministerraad. Het demissionaire kabinet van VVD- en BBB-ministers past op de winkel totdat er een nieuwe coalitie is.

De probleemwolf staat in ieder geval nog op hun to-do-list, na een negatief advies van de Raad van State over het voorstel om het afschieten van wolven makkelijker te maken. Ook daarover is de politiek verdeeld en kunnen de verkiezingen verschil gaan maken.

Na een opsomming van gemeenten met azc's door PVV-leider Wilders viste SGP-leider Stoffer ook een lijst gemeenten uit zijn binnenzak. Daar waar dieren door wolven zijn doodgebeten:

VVD-leider Yesilgöz bedankte in haar slotbetoog Schoof als partijloos premier in een moeilijke tijd. "Ondanks de persoonlijke aanvallen, de weerstand, de polarisatie blijft de minister-president overeind." Ook bedankte ze de ministers en staatssecretarissen voor het feit dat zij bereid waren de lege plekken van PVV en NSC in te vullen.

De kans dat deze ploeg er volgend jaar met Prinsjesdag nog zit is heel klein. Tenminste als je de politieke leiders mag geloven. Allemaal beloofden ze de afgelopen dagen samenwerking met elkaar op te zoeken en Nederland weer bestuurbaar te maken, al zijn de verschillen groot.

Demissionair minister Keijzer van Asiel en Migratie wil dat Oekraïense mannen die naar Nederland gevlucht zijn en werk hebben, zelf voor hun huisvesting moeten zorgen. Ze reageert daarmee op de noodkreet van het Rode Kruis en gemeenten, die steeds meer moeite hebben om Oekraïners te huisvesten. Vanwege de volle opvang slapen er mensen op straat of in hun auto.

Volgens Keijzer loopt ons land zo langzamerhand tegen de grenzen aan van wat mogelijk is om opvang te regelen. Ze vindt het "niet meer dan redelijk" dat mannen die hier werk en een inkomen hebben, zelf huisvesting regelen en betalen. "Bijvoorbeeld bij familie die hier al is." Ook zouden ze hun werkgever kunnen vragen. Nederlanders met werk regelen ook hun eigen huisvesting, redeneert de minister.

Keijzer vindt het niet hard om mensen die voor oorlog gevlucht zijn de boodschap te geven zelf voor opvang te zorgen. "Ze krijgen hier wel bescherming." Ze gaat hen overigens niet dwingen zelf opvang te regelen. En dat kan ze ook niet: op basis van Europese afspraken hebben Oekraïners recht op onderdak en onderwijs.

Keijzer benadrukt dat moeders met kinderen opvang blijven krijgen. "Daar kun je niet tegen zeggen: zoek het zelf maar uit." Oekraïners die via een andere EU-lidstaat naar Nederland zijn gekomen gaat ze stimuleren om terug te keren naar dat land.

Recht op onderdak en onderwijs

Gemeenten hebben op dit moment zo'n 97.000 bedden beschikbaar voor Oekraïners. Die zijn allemaal vol, terwijl er maandelijks nog honderden vluchtelingen naar Nederland komen. In augustus meldde zich een recordaantal van 435 Oekraïners bij het Rode Kruis.

Oekraïners die voor de oorlog in hun land zijn gevlucht vallen onder de Europese Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) en hebben daardoor recht op onderdak en onderwijs in Nederland. Die regeling is onlangs verlengd tot 4 maart 2027. Gemeenten moeten, naar draagkracht en grootte, voor opvangplekken zorgen en krijgen daarvoor een geldbedrag per vluchteling.

Keijzer onderschrijft de richtlijn maar zegt dat die ruimte biedt om mensen terug te sturen naar het land waar ze eerder waren, of om te vragen zelf onderdak te regelen.

'Mensen zijn radeloos'

Het Rode Kruis noemt de uitingen van Keijzer geen oplossing. "Al een jaar lang kloppen mensen radeloos bij ons aan", zegt een woordvoerder. "De politiek had al een jaar geleden met oplossingen moeten komen. Namelijk: meer opvangplekken voor mensen die vluchten voor de oorlog in Oekraïne."

"Daarbij zou het zou natuurlijk goed zijn als mensen doorstromen naar een woning. Maar die zijn er niet. Het is een onmogelijke opgave om deze verantwoordelijkheid bij mensen zelf te leggen", aldus de woordvoerder.

Demissionair premier Schoof en zijn ambtenaren hoeven niet lang bezig te zijn met de beantwoording van vragen uit de Tweede Kamer tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. In het traditionele debat na Prinsjesdag werden er gisteren maar zeer weinig vragen gesteld aan het kabinet.

Niet zo verwonderlijk, want het rompkabinet van VVD en BBB presenteerde gisteren maar een dun stapeltje plannen. De fractievoorzitters waren gisteren vooral met elkaar bezig. En dat is ook niet zo verwonderlijk, want over zes weken zijn er verkiezingen.

Koning Willem-Alexander deed gisteren in de Troonrede nog een oproep, ook aan de politiek, om verschillen te overbruggen. "Debat en verschil van inzicht horen bij een levende democratie. Wat er ook bij hoort, is de bereidheid om elkaar over die verschillen heen op een volwassen manier de hand te reiken", zei hij.

Fel debat

Bij het begin van de Algemene Politieke Beschouwingen leek het daar nog niet op. De bijdrage van PVV-leider Wilders leidde zoals vaker tot een fel debat over migratie en asiel. Partijen als GroenLinks-PvdA en D66 wezen erop dat de PVV de grootste partij was in de coalitie, maar niets voor elkaar kreeg.

"U zat aan de knoppen, maar u heeft er niets mee gedaan", zei fractievoorzitter Timmermans van GroenLinks-PvdA. Ook andere verkiezingsbeloftes van Wilders, zoals goedkopere boodschappen en een lager eigen risico in de zorg, kwamen niet uit de verf.

Maar volgens de PVV-leider is hij door de andere partijen in de coalitie tegengewerkt, en dan vooral door NSC. Daarom is hij in juni uit het kabinet gestapt, zei Wilders.

Later veranderde het debat van toon, en probeerden de fractievoorzitters hier en daar overeenkomsten te zoeken. Zoals over de positie van kleine ondernemers en het terugdringen van arbeidsmigratie.

Zelfs de VVD en de SP kwamen op sommige punten nader tot elkaar:

Toch was het benadrukken van de verschillen nooit ver weg. Op die manier willen de partijen aan kiezers duidelijk maken dat er iets te kiezen valt op 29 oktober. Zo kwam partijleider Timmermans van GroenLinks-PvdA onder vuur te liggen over zijn plannen met asielmigratie.

Voor het eerst heeft de partij zich uitgesproken over een maximumaantal migranten per jaar. Het migratiesaldo (dat is het aantal mensen dat naar Nederland komt, min de mensen die vertrekken) moet teruggebracht worden naar maximaal 60.000.

Volgens partijen als CDA en VVD is dat getal betekenisloos omdat GroenLinks-PvdA geen concrete, nationale maatregelen wil om de asielinstroom te beperken. Timmermans rekent vooral op Europese maatregelen. De wet die nu bij de Eerste Kamer ligt voor een strenger Nederlands asielbeleid vindt hij "symboolwetgeving" die niet gaat werken.

"Daarom gaat het nooit lukken met links", zei VVD-leider Yesilgöz. "En daarom hebben we een centrumrechts kabinet nodig", voegde ze eraan toe.

Bekijk hier de botsing tussen Timmermans en Yesilgöz:

Defensie-investeringen

De verkiezingen wierpen hun schaduw dus vooruit. CDA-leider Bontenbal, die op grote winst staat in de peilingen, werd door andere partijen aangevallen op zijn plannen voor een 'vrijheidsbijdrage' om de noodzakelijke investeringen in Defensie deels te financieren. Dat zou kunnen met een verhoging van de btw of de vennootschapsbelasting, denkt het CDA.

GroenLinks-PvdA en VVD vrezen een lastenverzwaring voor burgers of bedrijven. "Wilt u de boodschappen duurder maken om daarmee de Defensie-investeringen te betalen?", vroeg Timmermans. Bontenbal wil vooral snijden in de overheidsuitgaven om het Defensiebudget op te kunnen krikken naar 3,5 procent van het bbp. Maar hij erkende dat hij ook een voorstel doet voor een extra belasting.

"Dat is niet leuk, maar wel het eerlijke verhaal", zei Bontenbal. "Vrijheid is niet gratis." Hij verwees naar Estland, dat hetzelfde doet. En er komen volgens hem compenserende maatregelen voor mensen met een laag inkomen.

VVD-leider Yesilgöz is ook voorstander van het verhogen van de Defensie-uitgaven, maar steunt de plannen van het CDA niet. "Ik ga de belastingen thuis niet verhogen en bedrijven niet kapot belasten, maar vooral kijken waar het bij de overheid minder kan."

Donderdag verder

Het was de bedoeling om de eerste termijn van de Tweede Kamer af te ronden op de eerste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen. Omdat het de afgelopen jaren regelmatig nachtwerk werd, probeerde Kamervoorzitter Bosma het aantal interrupties te beperken. Maar daar kreeg hij geen steun voor.

Uiteindelijk liep het debat zo ver uit, dat besloten werd om rond middernacht te stoppen. Deze ochtend komen eerst de fractieleiders aan het woord die nog niet aan de beurt zijn geweest. Daarna zal demissionair premier Schoof namens het kabinet antwoorden.

De Tweede Kamer wil weten waar het pakket aan stikstofmaatregelen blijft, dat op Prinsjesdag bekendgemaakt zou worden. Demissionair minister Wiersma heeft wel wat plannen aangekondigd "maar de vraag is of dat de naam pakket aan maatregelen waardig is", zei Kamerlid Bromet (GroenLinks-PvdA) bij de regeling van werkzaamheden.

Ook Kamerlid Podt (D66) zegt dat ze heel lang tussen de Prinsjesdagstukken heeft gezocht. "Maar ik heb geen pakket gevonden."

Wiersma heeft 2,6 miljard euro extra gekregen voor stikstofbeleid. Ze heeft nu in totaal 5,6 miljard euro beschikbaar om het probleem aan te pakken dat Nederland al sinds 2019 in zijn greep houdt.

Ze schreef gisteren bij haar begroting dat ze onder meer aan 'doelsturing' wil gaan doen. Dat betekent dat boeren een stikstofdoel opgelegd krijgen en zelf kunnen bepalen hoe ze minder stikstof kunnen uitstoten. Verder wil ze bijvoorbeeld inzetten op vrijwillige stoppersregelingen en stal-innovatie.

'Schijnoplossing'

De Kamer is daar niet van onder de indruk. Die sprak de afgelopen weken twee keer met de landbouwminister over haar wetsvoorstel om PAS-melders te helpen. Dat zijn boeren die al jaren, buiten hun schuld om, zonder stikstofvergunning werken en dus in feite illegaal zijn. Wiersma wil drie jaar extra de tijd nemen om een oplossing voor hen te zoeken.

Maar de Kamer vindt dat een plan van niks, "een schijnoplossing". Om over het plan te kunnen besluiten, wil de Kamer eerst weten wat het kabinet verder aan stikstofmaatregelen neemt. Daar is een speciale ministeriële commissie onder leiding van premier Schoof voor opgericht, maar die komt er ook niet uit. Wiersma beloofde de Kamer vorige week nog dat er op Prinsjesdag een pakket zou liggen dat zicht zou bieden op een oplossing. Maar volgens een groot deel van de Kamer is wat er is gekomen bij lange na niet voldoende,

'Contouren liggen er'

Minister Heinen van Financiën zei vanmorgen in het NOS Radio 1 Journaal dat de "contouren" van het pakket klaar zijn, maar dat plannen nog niet door de ministerraad zijn goedgekeurd. "Het komt nu aan op de uitwerking van de plannen. In die fase zitten we nu."

De Kamer wil het debat over de PAS-melders nu heropenen. NSC-Kamerlid Holman wees erop dat er een nieuw feit op tafel ligt, nu boerenorganisaties als Stikstofclaim en Agractie gisteren hebben gevraagd om het wetsvoorstel niet te steunen omdat wat er nu op tafel ligt niet "de toegezegde zekerheid" biedt. "Het is natuurlijk bijzonder dat de mensen om wie het gaat, dit vragen", zegt Holman.

De kop is eraf bij de Algemene Politieke Beschouwingen, het debat over de Miljoenennota. Als leider van de grootste oppositiepartij kwam PVV-leider Wilders als eerste aan het woord. Hij maakte van de gelegenheid gebruik om zijn bekende anti-immigratie-punt te maken. Het kwam hem op kritiek te staan, want waarom was Wilders dan uit de coalitie gestapt?

Het betoog van Wilders richtte zich voor een groot deel op wat hij noemt "de islamisering van Nederland", al jarenlang zijn speerpunt. "De islam is een groot gevaar", zei de PVV-leider, die benadrukte dat de ideologie niet bij Nederland past. "Ik wil geen vrijheid geven aan een ideologie die homo's van daken wil gooien of vrouwen minderwaardig vindt."

Wilders zei ook dat hij nog steeds als de "wiedeweerga" een asielstop wil. Volgens hem is het een "nationale zelfmoord" om de grenzen "wagenwijd open te laten staan".

Hij kwam in het debat met cijfers waaruit blijkt dat het grootste deel van de verdachten van (seksuele) misdrijven bestaat uit mensen met een migratieachtergrond. "We hebben geen mannenprobleem in Nederland, we hebben een allochtonenprobleem en een islamprobleem."

'Niets mee gedaan'

Dat Wilders zijn bekende punten maakte, kwam hem op fikse kritiek te staan van een aantal andere partijleiders. "Wilders hád de macht, hij hád de zetels, maar hij heeft er niets mee gedaan", zei D66-leider Jetten. Timmermans van GroenLinks-PvdA verwees ook naar de kabinetsdeelname van de PVV. "U zat aan de knoppen, maar u heeft er niets mee gedaan."

Timmermans interrumpeert Wilders:

De PVV maakte als grootste partij in een klein jaar regeringsdeelname geen van haar verkiezingsbeloftes waar, zei Timmermans. De GL-PvdA-leider noemde lagere huren, goedkopere boodschappen, afschaffen van het eigen risico en een strenger asielbeleid als voorbeeld.

SP-leider Dijk kwam met voorbeelden waar andere partijen de PVV juist probeerden te helpen, onder meer bij de marktwerking in de zorg en de prijzen in de supermarkten. Ook aan die dingen hebben de destijds verantwoordelijke PVV-ministers volgens Dijk "niets gedaan".

De PVV-leider wilde niks weten van de kritiek. Wilders erkende dat je "iets moet doen" met de 2,5 miljoen stemmen die hij had gekregen, "maar dan moet dat ook wel kunnen". Naar eigen zeggen werd hij in de coalitie "tegengewerkt en tegengewerkt en tegengewerkt".

Dwarsliggen

Vooral NSC moest het hierbij ontgelden. Die partij heeft volgens Wilders "vanaf dag één" dwarsgelegen, waardoor het veel strengere asielbeleid dat was beloofd er nog niet is. NSC-fractieleider Van Hijum verweet Wilders en oud-PVV-minister Faber van Asiel de wetgeving juist te hebben vertraagd.

De Algemene Politieke Beschouwingen duren twee dagen. Tot nu toe ging het debat zoals verwacht nauwelijks over de gisteren gepresenteerde beleidsarme Miljoenennota en had het meer weg van een verkiezingsdebat. Na de PVV-leider komen vanmiddag en vanavond (en mogelijk vannacht) nog veertien fractieleiders aan het woord.

Ook de wolf kwam nog aan bod:

De Tweede Kamer praat vandaag en morgen tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen over de plannen van het demissionaire kabinet of waarschijnlijk vooral over wat er niet in die plannen staat. Want vanwege de demissionaire status van het kabinet zaten er weinig nieuwe voorstellen in het koffertje van de minister van Financiën en met de verkiezingen voor de deur zullen partijen hun eigen ideeën zeker voor het voetlicht willen brengen.

Het demissionaire kabinet kwam zoals verwacht niet met grote plannen. Logisch, want de begroting leunt na het vertrek van PVV en NSC slechts op de 32 Kamerzetels van VVD en BBB. Het kabinet benadrukte gisteren wel te willen inzetten op investeren in defensie, het bevorderen van vrije handel en het versterken van de koopkracht voor middeninkomens.

De vraag is in welke mate andere partijen in de Kamer deze plannen zullen willen veranderen of uitbreiden. Partijen gaven gisteren al aan dat ze vinden dat het rompkabinet pijnlijke keuzes vermijdt en dat er meer moet gebeuren. Na de verkiezingen zullen de verhoudingen weer anders zijn; dan zullen de begroting en de plannen voor 2026 sowieso veranderen.

Zo wil GroenLinks-PvdA-leider Timmermans na de verkiezingen van 29 oktober met andere partijen een akkoord sluiten om de begroting van volgend jaar toch weer om te gooien en de woningbouw te versnellen.

CDA-leider Bontenbal vindt dat het kabinet te veel bezig is met lastenverlichting op de korte termijn, hij mist plannen voor de toekomst. D66 en SP willen onder meer de onderwijsbezuinigingen van tafel. De PVV wil meer maatregelen om de asielstroom omlaag te brengen, JA21 vindt het jammer dat de korting op de brandstofaccijns eenmalig is.

Vandaag en morgen zal blijken met welke andere plannen partijen voor komend jaar komen en welke daarvan een meerderheid in de Kamer krijgen.

Rellen

Ook wordt dan duidelijk of de partijen een beetje hebben geluisterd naar de boodschap van de koning die de wens uitsprak dat partijen "gezamenlijk stappen vooruit blijven zetten" en elkaar "op een volwassen manier de hand reiken".

VVD-leider Yesilgöz had het gevoel dat iedereen in de zaal zich aangesproken voelde en hoopt dat de oppositiepartijen vandaag niet "met een meerderheid de boel totaal zullen verbouwen". BBB-leider Van der Plas sloot zich daarbij aan. "Je kunt wel gaan rellen en alles stopzetten, maar dat wil Nederland niet."

De oppositiepartijen wijzen ook op de rol van de (voormalige) regeringspartijen in het gepolariseerde klimaat. "Er zit een kabinet dat de problemen alleen maar vergroot heeft door ruzie te maken op sociale media", vindt Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren. ChristenUnie-leider Bikker ziet een kabinet dat "voortdurend struikelt".

Eerste spreker

PVV-leider Wilders is straks als leider van de grootste oppositiepartij in de Tweede Kamer de eerste spreker. Hij blijft in elk geval het verschil in standpunten duidelijk naar voren brengen. "Het politieke midden van compromissen zorgt ervoor dat er niks verandert in Nederland", zei hij gisteren na afloop van de Troonrede.

Waar te zien?

De Algemene Beschouwingen zijn vandaag te volgen via de livestream op NOS.nl, via NPO 1 en NPO Politiek.

De hardheid in de Haagse politiek heeft demissionair premier Schoof verbaasd. Dat heeft hij gezegd in het radioprogramma Met het Oog op Morgen op NPO Radio 1. Schoof draait al tientallen jaren mee in Den Haag, meestal in functies dicht tegen de politiek aan, maar dat het er zo hard aan toe zou kunnen gaan, had hij niet verwacht.

"Je weet het wel", zegt Schoof, na veertig jaar "alle binnenkamers en premiers" te hebben gezien, maar "als je er middenin zit, is het toch anders". Vooral dat bij sommige kwesties politieke "gecalculeerde overwegingen" een grotere rol spelen dan de inhoud had Schoof niet gedacht.

In het kabinet hadden de vier partijen eigenlijk wel een goede samenwerking, zegt Schoof, maar het verbaasde hem hoe moeilijk het was om vanuit het kabinet een "brug te slaan" naar de vier fracties in de Kamer. "Geen fractie uitgezonderd," voegt hij daar onmiddellijk aan toe.

Schoof wil daar overigens ook niet "over zeuren". "Als je er niet tegen kan, moet je er ook niet in gaan zitten, maar het is echt wel hard ja."

Totaal verbijsterd

Toen het kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB in juli 2024 op het bordes stond, wist Schoof best dat het samenwerkingsmodel moeilijk kon worden, maar dat het zo moeilijk zou worden had hij niet kunnen denken.

Het was volgens Schoof overigens zeker niet alleen de hardheid in de politiek die ervoor zorgde dat de vier partijen de eindstreep niet haalden. "Het zijn toch vier heel verschillende partijen, met betrekking tot ideologie en wat men met Nederland wil." In het hoofdlijnenakkoord werd volgens Schoof vastgelegd wat de vier aankonden, maar dat was "blijkbaar niet voldoende" om dat echt als "dragend vehikel" te gebruiken.

Dat na de PVV ook NSC het kabinet zou verlaten, zegt Schoof totaal niet te hebben zien aankomen. Op vrijdag 22 augustus zei demissionair minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken geen steun en ruimte te voelen om het beleid tegen Israël aan te scherpen. Na zijn vertrek stapten ook alle andere NSC-ministers en staatssecretarissen uit het kabinet.

Schoof zegt dat hij "totaal verbijsterd" was toen het gebeurde, omdat de sfeer bij de begrotingsbesprekingen volgens hem die dagen juist goed was.

Hij heeft NSC naar eigen zeggen nog geprobeerd te bewegen om het besluit over het weekend heen te tillen, omdat het in zijn idee in een "vlaag van emotie" was genomen. Zelf was hij door de gebeurtenissen "langer van slag dan normaal". "Je trekt het je ook aan, je voelt je toch verantwoordelijk voor het team." Op de vraag of hij het allemaal als hard gelag ervaart, zegt Schoof nu vooral vooruit te willen kijken.

Dingen voor elkaar krijgen

Schoof realiseert zich, vanwege de huidige peilingen, dat de formatie na de verkiezingen nog wel eens "een dobber kan worden" en dat het zomaar zou kunnen dat het demissionaire kabinet van VVD en BBB nog een jaar moet aanblijven. "Ik gun Nederland een missionair kabinet en het liefst zo snel mogelijk", maar omdat het dus ook "nog een tijdje kan duren" wil Schoof samen met de partijen in de Kamer stappen zetten en als kabinet "dingen voor elkaar krijgen".

Dat daar bescheidenheid bij past, erkent hij ook; het zittende kabinet rust nog slechts op de 32 zetels van VVD en BBB. Toch voelt hij energie genoeg om verder te gaan. Vergeleken met een marathon die Schoof graag loopt, zit hij gevoelsmatig nog niet op de helft. En mocht het dan toch nog een jaar gaan duren? "Dan maken we er een prachtig jaar van."

De rituelen waren hetzelfde: de rijtoer met koetsen, de koning die de Troonrede voorleest, de balkonscène, de minister in jacquet die een koffertje komt brengen naar de Tweede Kamer. Maar anders dan normaal zaten in dat koffertje, en in die Troonrede, nauwelijks ideeën voor de toekomst. Die worden gelaten aan de politici die er na de verkiezingen over gaan.

De terughoudendheid is niet verwonderlijk. Het kabinet is nogal demissionair, gesteund door nog slechts de 32 Kamerzetels van BBB en VVD. En over zes weken zijn de Tweede Kamerverkiezingen al. Wat minister Heinen van Financiën vandaag presenteerde was een sluitende begroting - want die heeft het land wel nodig - en dat was het. "Onze uitgangspositie is goed", gaf Heinen nog mee. "De economie groeit, de koopkracht stijgt, de staatsschuld is laag."

Polsstok van het regeringsbeleid

De Troonrede, waarin het nieuwe beleid altijd wordt aangekondigd, was kort (een derde minder woorden dan vorig jaar). Maar het kabinet had via koning Willem-Alexander wel één duidelijke boodschap: reik elkaar nou de hand. Dat geldt voor burgers die tegenover elkaar staan, maar ook voor de politiek. "Om tot oplossingen te komen voor problemen die leven in de samenleving."

De tijd die dit kabinet-Schoof nog rest, moet de Kamer daarbij helpen, was de dringende oproep aan het begin van de Troonrede. "De polsstok van het regeringsbeleid reikt niet verder dan u toestaat", zei Willem-Alexander namens de demissionair premier tegen de Eerste en Tweede Kamerleden in de zaal. Maar echt grote sprongen gaat de ploeg van Schoof de komende tijd niet meer maken.

Wie de grote problemen wel gaat aanpakken, en vooral hoe dan, daar gaan de partijen het morgen en overmorgen over hebben in de Algemene Politieke Beschouwingen (APB). Doorgaans worden in dat tweedaagse debat dat volgt op Prinsjesdag de kabinetsplannen de hemel in geprezen/met de grond gelijk gemaakt. Dat zal dit keer anders zijn.

Zo zag Prinsjesdag 2025 eruit:

Twee jaar geleden waren de omstandigheden vergelijkbaar met nu: er was een demissionair kabinet (Rutte IV) en er zaten verkiezingen aan te komen. Toen deed de oppositie in de Tweede Kamer in de APB een serieuze poging de begroting flink te verbouwen. Dat bleek vervolgens overigens toch wat ingewikkelder te liggen, want plannen van de oppositie bleken te moeilijk of te duur.

Dit keer sturen partijen niet echt aan op zo'n verbouwing van de begroting, kleine plussen en minnen daargelaten. Voor zo'n verbouwing moet je samen optrekkken, maar daarvoor zijn de verhoudingen tussen de partijen nu niet goed genoeg. Te horen is dat ze elkaar niet veel hebben opgezocht in aanloop naar Prinsjesdag.

Verschil met twee jaar geleden is ook dat de verkiezingen een stukje dichter op de APB liggen. Daarmee wordt het woensdag en donderdag vooral een verkiezingsdebat. "Het is de aftrap van de campagne", klinkt het.

Wie zoekt wie op?

Het debat zal een interessant inkijkje bieden in de aanstaande verkiezingscampagne. Wie zoekt wie op om mee te debatteren? Welke thema's worden aangesneden door welke partijen? En welke problemen komen helemaal niet aan bod? Is migratie nog een groot thema? Welke partij eist het (voor de kiezers belangrijke) onderwerp wonen op?

Ook zal snel zichtbaar worden of er, de koning indachtig, al handreikingen worden gedaan. Het zou de gemiddelde kiezer verbazen, maar sommige partijen hebben daar wel oren naar. "Laten we kijken wat we nu al kunnen regelen en niet wachten op een kabinetsformatie", zei bijvoorbeeld D66-voorman Jetten. VVD-leider Yesilgöz zei vooral te hopen dat de Haagse politiek de komende dagen laat zien dat Nederland te besturen is.

Maar er zijn ook partijen die er vooral een stevig debat van willen maken om verschillen duidelijk te maken. "Het moet wel ergens over gaan", zei Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren bijvoorbeeld. PVV-leider Wilders was ook niet enthousiast over het tegengaan van polarisatie. "Het politieke midden van compromissen zorgt dat er niks verandert in Nederland", stelde hij.

Mogelijk zet Wilders daarmee morgen de toon in het debat, want hij komt als leider van de grootste oppositiepartij als eerste aan het woord. De beschouwingen beginnen om 10.15 uur en staan morgen tot laat in de avond op de agenda.

De 'beleidsarme' begroting met weinig verrassingen zorgt er deze Prinsjesdag voor dat het nauwelijks over nieuwe inhoudelijke plannen gaat. Over één ding zijn alle politieke partijen het wel eens: de politiek moet nu echt haast maken met het nemen van belangrijke besluiten.

GroenLinks-PvdA-leider Timmermans wil na de verkiezingen van 29 oktober met andere partijen een akkoord sluiten, om de begroting van volgend jaar toch weer om te gooien. Zo wil hij onder meer de woningbouw versnellen. "Als je moet wachten tot er een nieuw kabinet is, kan het een verloren jaar worden", waarschuwt hij.

Ook D66 wil de komende tijd vooruit. "Het belangrijkste is om de onderwijsbezuinigingen van tafel te krijgen, meer klimaatregelen te nemen en door te gaan met de woningbouw", zegt fractieleider Jetten.

Ook SP-voorman Dijk ziet kansen voordat de verkiezingen er zijn. "De Tweede Kamer is niet demissionair. Dus we kunnen nog wel wat doen, zoals bezuinigen op zorg en onderwijs van tafel krijgen en de verkorting van de duur van de WW schrappen."

Andere politiek leiders, zoals Yesilgöz (VVD) en Dassen (Volt) zien na de verkiezingen liever zo snel mogelijk een nieuw kabinet op het bordes. "Wat mij betreft voor de kerst", zegt Dassen. "Het belangrijkste is nu dat we een keiharde verkiezingsstrijd voeren, met nieuwe ideeën."

"Gezond-verstand-Troonrede"

Totdat dat nieuwe kabinet op het bordes staat, moeten de overgebleven coalitiepartijen VVD en BBB (samen goed voor 32 zetels) voor al hun plannen meerderheden vinden in de Tweede Kamer. De politiek kreeg in de Troonrede een klein standje, met de wens dat partijen "gezamenlijk stappen vooruit blijven zetten" en elkaar "op een volwassen manier de hand reiken".

"Ik had het gevoel dat iedereen zich aangesproken voelde in de zaal", zegt Yesilgöz, leider van de VVD. "We moeten echt laten zien dat dit land goed bestuurbaar is, met mensen die verantwoordelijkheid dragen." Wel wijst ze daarbij vooral naar de oppositiepartijen. Daarvan hoopt ze "dat ze niet met een meerderheid de boel totaal zullen verbouwen."

Daar sluit BBB-leider Van der Plas zich bij aan. "Het is zaak dat we, met name ook de oppositie, het land door laten gaan. Je kunt wel gaan rellen en alles stop zetten, maar dat wil Nederland niet." Zij spreekt verder van "een realistisch verhaal" en "een gezond-verstand-Troonrede".

Ruzie op sociale media

Veel oppositiepartijen zien de (oud-)regeringspartijen juist als boosdoener. "Er zit een kabinet dat de problemen alleen maar heeft vergroot door ruzie te maken op sociale media", zegt Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren. Zij vindt daarnaast dat er in de Troonrede veel te weinig aandacht was voor klimaat en natuur.

"Een kabinet dat voortdurend struikelt kan niet echt vaart maken", vindt ook ChristenUnie-leider Bikker. Zij wil dat het "kreupele kabinet" aan de slag gaat met woningbouw en de opbouw van defensie. "Hier staat wel een Kamer van 150 zetels die kan laten zien wat ze wel kunnen."

"De koning doet ontzettend zijn best, maar zei uiteindelijk niks", zegt Geert Wilders van de grootste Kamerfractie, de PVV. "Er gebeurt bijna niets aan belangrijke onderwerpen, zoals het omlaag brengen van de asielinstroom." De twee asielwetten, die deels door PVV-minister Faber zijn gemaakt, vindt Wilders niet ver genoeg gaan.

'Niet overtuigend'

CDA-leider Bontenbal vindt dat in de Miljoenennota keuzes worden vooruitgeschoven. "Het is zuur dat grote punten niet in deze begroting zitten. Het kabinet is heel erg bezig met lastenverlichting voor de korte termijn, maar investeert te weinig in het verdienvermogen in de toekomst."

Ook Joost Eerdmans, voorman van JA21, ziet "wat addertjes onder het gras" in de Miljoenennota. "Positieve punten, zoals de korting op de brandstofaccijns, zijn incidenteel. En pijnlijke maatregelen, zoals de vliegtaks, zijn structureel".

Chris Stoffer (SGP) miste juist vooral weer aandacht voor het gezin, de Israëlische gijzelaars in Gaza en plannen voor het terugdringen van abortussen. Forum voor Democratie-fractievoorzitter De Vos had graag gezien dat de stikstofdoelen geschrapt worden. Stephan Van Baarle (Denk) wil dat het demissionaire kabinet stopt met wapens van Israël kopen en meer doet aan armoede.

NSC'er Van Hijum, die een paar weken terug nog mee overlegde over de Miljoenennota, vindt de voorstellen "ook niet overtuigend". Van Hijum: "Er staat ons maar één ding doen: kijken wat nodig is om er met elkaar vooruitgang in te boeken."