De Raad van State is kritisch op het voorstel van demissionair minister van Landbouw Wiersma (BBB) om een streep te halen door de afroming van kippen- en varkensrechten. De maatregel om een deel van de dierrechten in te nemen als een bedrijf stopt, had geleid tot felle kritiek uit de sector. Nu wil Wiersma de maatregel terugdraaien.

Maar als Wiersma dat doet, kan de sector verder in de problemen komen, zegt de Raad van State in een advies. Nederland mag dit jaar van de EU nog extra mest uitrijden, in ruil voor een mest- en productieplafond. Het kabinet heeft beloofd zich daar aan te houden, maar dat plafond dreigt nu overschreden te worden.

Zelf niet enthousiast

Wiersma nam de maatregel vorig jaar om de problemen met het mestoverschot aan te pakken. Hoewel ze er zelf niet enthousiast over was, verdedigde ze de maatregel destijds als een manier om een algemene korting op de dierrechten bij alle boeren te voorkomen. Dierrechten gaan over de aantallen dieren die een boer mag houden.

Door alleen de rechten af te romen bij boeren die stopten, zou er voor boeren die doorgaan met hun bedrijf ruimte vrij komen. Maar belangenbehartigers van boeren met pluimvee en varkensboeren waren fel tegen de maatregel. Zij wezen erop dat hun sectoren al veel meer waren gekrompen dan de melkveesector en ook al meer mest verwerkten.

Stoppersregeling

Aan het eind van de zomer kondigde Wiersma aan de afroming voor deze sectoren per 1 december te beëindigen. Ze denkt dat dat kan, omdat ze verwacht dat veel varkens- en pluimveehouderijen gebruik gaan maken van een regeling om te stoppen.

De Raad van State adviseert nu om te wachten met het beëindigen van de maatregel tot vaststaat of het mestplafond, dat geldt voor alle sectoren samen, is overschreden of niet. Ook zegt de Raad van State dat door de maatregel al na elf maanden af te schaffen, nog niet duidelijk is of die effect heeft gehad. Daarbij stelt de Raad dat zo'n koersverandering schadelijk kan zijn voor het ondernemingsklimaat.

Het ministerie gaat het advies bestuderen en komt dan met een reactie.

Bijna gratis kinderopvang, zonder angst voor terugvorderingen zoals in de Toeslagenaffaire. Het is een voorstel van demissionair staatssecretaris Jurgen Nobel (Participatie, VVD) dat geldt voor iedere ouder die werkt of studeert. "Nederland is kampioen in deeltijdwerken, we moeten ervoor zorgen dat mensen fulltime gaan werken."

Maar er bestaan veel zorgen over de effecten van het voorstel. Zo zouden de rijkste ouders het meest profiteren. Ook is de vraag naar kinderopvang nu al groter dan het aanbod en kampt de sector met personeelstekorten. Bovendien zeggen critici dat het nog helemaal niet is gezegd dat ouders ook meer zullen gaan werken als de kinderopvang gratis is.

Eenvoudiger systeem

Nobel zegt in Nieuwsuur dat hij denkt dat goedkopere opvang wel degelijk iets aan de arbeidsparticipatie zal veranderen. Juist vanwege een eenvoudiger stelsel, zodat ouders geen risico's meer lopen op verkeerde toeslagen en enorme naheffingen. "Mensen durven de de stap naar werk niet te zetten, vanwege die angst voor terugvorderingen."

Het effect van het plan is volgens de demissionaire staatssecretaris nu nog moeilijk te meten. Maar hij gelooft in de cultuuromslag die zijn voorstellen teweeg zullen brengen. "Een eenvoudiger systeem zonder zorgen. En als mensen meer gaan werken, ze er ook iets aan overhouden."

In vier reportages brachten we de belangrijkste kritiekpunten in beeld. Bekijk hier daarvan een kort overzicht:

Het vorige kabinet wilde de kinderopvang voor alle werkenden ook nagenoeg gratis maken, maar stelde die plannen uit. Toen was de reden dat de sector niet genoeg personeel kon vinden, en dat geldt nog steeds. "Juist vanwege die personeelstekorten gaat de bijna gratis kinderopvang nu eerst gelden voor werkende ouders", zegt Nobel. "Dat is al een hele uitdaging. Daarna kan een nieuw kabinet verdere stappen zetten."

Het plan gaat de overheid ruim 3 miljard euro extra kosten, de jaarlijkse kosten stijgen dan naar 9 miljard euro. Terwijl de laagste inkomens nu al 96 procent van de kosten voor kinderopvang vergoed krijgen, ontvangen de hoge inkomens straks dezelfde vergoeding. Zij gaan er daarom veel meer op vooruit. Voor de laagste inkomens verandert er niks.

"Ouders die iets meer verdienen gaan er verhoudingsgewijs inderdaad op vooruit. Maar ook andere ouders gaan erop vooruit. Ze krijgen niet meer te maken met terugvorderingen", zegt Nobel.

Rompslomp

Voor kinderopvangorganisaties gaan in het nieuwe systeem nieuwe regels gelden. Zo wil het kabinet de branche aanmerken als Dienst van Algemeen Economisch belang (DEAB). Dat betekent winstplafonds en strenge eisen aan commerciële partijen in ruil voor subsidie.

De Brancheorganisatie Kinderopvang ziet daar vooral allerlei nadelige effecten van. Zoals veel te veel regels en rompslomp voor de markt. "Dat draagt niet bij aan een goede kind-ontwikkeling", zegt voorzitter van de Raad van Bestuur Martin van Ruit. "Dat leidt af van waar we elke dag met alle medewerkers voor bezig zijn."

Hij vreest zelfs dat er gebieden zullen zijn waar geen kinderopvang meer beschikbaar is. "Doordat er veel meer vraag komt van ouders met hogere inkomens die ook veel meer kinderopvang afnemen. Dan hebben kinderen met wat minder bedeelde ouders geen toegang meer tot opvang."

Maar Nobel zegt dat hij ervoor wil zorgen dat het geld terechtkomt waar het voor is bedoeld. "Belastinggeld moet echt terechtkomen in de sector, want 96 procent is straks overheidsgeld."

De sector mag zich overigens nog uitspreken over de nieuwe wet in een zogenaamde internetconsultatie. Nobel: "We gaan serieus kijken naar alle voorstellen."

"Er is zeker vooruitgang geboekt", verzekerde D66-leider Jetten vrijdagmiddag na afloop van een dag gesprekken in de werkkamer van formateur Buma in de Tweede Kamer. "De urgentie staat goed bij ons op het netvlies", zegt CDA-leider Bontenbal. En informateur Buma zegt ook die "urgentie" te voelen.

De eerste echte week van de kabinetsformatie zit erop en de boodschap van het informatieteam is duidelijk: er is hard "aan de inhoud" gewerkt om een "gezamenlijke positieve agenda" te maken, zoals verkenner Koolmees aan D66 en het CDA geadviseerd heeft. "We gaan richting geven, een stip op de horizon", zegt Jetten. "Anders blijf je maar hangen in wie met wie wil regeren."

Thema's

Deze week spraken Jetten, Bontenbal en Buma tientallen uren met zo'n dertig experts van ministeries, planbureaus en maatschappelijke organisaties; mensen die weten wat er speelt. Elke dag stond een groot thema centraal: migratie, wonen, landbouw en stikstof, defensie en economie/klimaat.

Het zijn de grote thema's waar de Haagse politiek snel oplossingen voor moet vinden, maar ook onderwerpen waar - ook door uitgenodigde experts - de afgelopen jaren al heel veel rapporten en adviezen over geschreven zijn.

Arrogant

Toch vinden informateur Buma en de twee partijleiders het zinvol om hun adviezen opnieuw te horen. "Het zou arrogant zijn om als politicus te zeggen dat je alles al weet", verklaarde CDA-leider Bontenbal deze opzet.

Na afloop van de gesprekken lichtten sommige experts hun boodschap toe: zo pleitte de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 voor het behoud van de Spreidingswet, vroeg Bouwend Nederland om kortere procedures en pleitten stikstofdeskundigen voor meer geld, tempo en helderheid om het probleem aan te pakken. De NAVO-stafchef wees op het belang van extra defensie-investeringen richting 3,5 procent van het bbp, een lijn waar D66 en CDA al voor openstaan.

Bontenbal en Jetten hebben niet alleen geluisterd, maar werken intussen aan een basisdocument dat over twee weken af moet zijn. Jetten wil een stuk maken waarin "knopen worden doorgehakt" over oplossingen voor grote problemen.

Jetten en Bontenbal gaan volgende week al met andere partijen praten, hoewel het stuk nog niet af is. Het zijn ook geen onderhandelingen, maar alleen gesprekken, met wie is nog niet bekendgemaakt. Buma, die er zelf niet bij zal zijn, spreekt van een goed plan. "Om echt af te tasten: hoe sta je erin en hoe denk je samen te kunnen werken."

De kans bestaat dat het basisdocument, die gezamenlijke positieve agenda, gezien wordt als een 'herenakkoord' van Jetten en Bontenbal. Voor andere partijen, bijvoorbeeld VVD, GroenLinks-PvdA of JA21, zou het dan lastig zijn om nog aan te haken. Tekenen bij een kruisje willen ze niet.

Jetten erkent dat er na 9 december weer opnieuw onderhandeld zal worden. Maar hij hoopt ook dat ze zo'n "verrassende agenda" neerleggen met duidelijke keuzes "dat de rest hier enthousiast van wordt".

Zover is het voorlopig nog niet. Maandag praten ze over de begroting en hoe de mogelijke voorstellen betaald zullen worden. Dinsdag staan weer experts op de agenda en daarna wordt er verder geschreven. Maar wanneer er een nieuw kabinet zit, daar durft nog niemand een voorspelling over te geven.

De energietransitie verloopt met horten en stoten en dat merken zowel burgers als bedrijven. Fluctuerende energieprijzen zorgen voor onzekerheid bij bedrijven, als ze überhaupt al een aansluiting kunnen krijgen. Hogere energierekeningen maken met name huishoudens met lagere inkomens kwetsbaar.

De Nederlandse economie, die decennia gestoeld was op de toevoer van even goedkoop als betrouwbaar gas, moet nu in sneltreinvaart over op elektriciteit. En het gaat hard. Inmiddels komt de helft van de Nederlandse elektriciteitsproductie uit duurzame bronnen, met name dankzij wind- en zonne-energie.

Maar nu de verduurzaming van de zware industrie langzamer verloopt dan verwacht, blijft de vraag naar duurzame energie achter. Waar windparken een aantal jaar zonder subsidie konden worden gebouwd, zorgen naast de tegenvallende vraag ook inflatie en stijgende productieprijzen ervoor dat dit jaar geen enkel bedrijf geïnteresseerd was in de bouw van nog een windpark op de Noordzee.

Omdat zon en wind het ritme van de energieprijzen bepalen, zorgt dat voor grotere pieken en dalen - en daarmee onzekerheid bij bedrijven en burgers. Huishoudens willen wel verduurzamen, maar weten niet waar ze verstandig aan doen en vrezen hoge prijzen.

Stabiel overheidsbeleid

Deze onzekerheid het hoofd bieden, vraagt om stabiel overheidsbeleid. En daar schortte het aan onder het nu demissionaire kabinet, zegt Kees Vendrik van het Nationaal Klimaat Plaform. Vendrik schoof vandaag aan bij de formatiegesprekken tussen D66 en CDA. "De energietransitie betekent ook het verduurzamen van huizen, het opknappen van buurten. Geef mensen perspectief en doe dat ook snel. Laat zien dat zij het verdienen om profijt hebben van die hele grote verbouwing."

Oud-ASML topman Peter Wennink, die door demissionair minister Vincent Karremans (Economische Zaken) werd aangesteld als onafhankelijk adviseur voor de versterking van het investeringsklimaat, deelt vandaag aan de formatietafel de zorgen van het bedrijfsleven. "Gevestigde bedrijven in Nederland missen de ondersteuning om te kunnen ondernemen. En als ze dat in een ander land wel kunnen, niet eens zo ver weg, dan is het logisch dat ze zeggen dat het dan daar maar moet."

Voorzichtig optimisme

Uit een analyse van de verkiezingsprogramma's blijkt dat zowel D66 en CDA het belang van verduurzaming onderschrijven. Beide partijen steunen de klimaatdoelen en vinden het belangrijk om Nederland in de toekomst energie-onafhankelijk te maken. Dat geldt ook voor beoogd coalitiepartner VVD, die vanuit economisch perspectief ook bereid is om "fors te investeren" in wind op zee.

Reden voor voorzichtig optimisme, vindt Vendrik. "Ik hoop op een gretig kabinet", zegt hij. "Een goed teken is dat veel lijsttrekkers hebben aangegeven hier werk van te willen maken. Daar zitten Rob Jetten en Henri Bontenbal bij. De partijen die om tafel zitten, zien de urgentie."

Toch zal een komend kabinet snel met oplossingen moeten komen. Helemaal gezien de forse uitgaven die we doen aan zorg, sociale zekerheid, onderwijs en defensie. Wennink: "Het gaat om wat moeten we doen vanuit onze economische kracht. Er zijn een heleboel creatieve en goede ideeën om die economie verder te helpen en ook over tien, twintig jaar de economische welvaart te hebben waarmee we de samenleving in stand kunnen houden. Dat betekent wel dat we nu keuzes moeten maken."

Wind op zee, of toch kernenergie?

Het demissionaire kabinet wil vier nieuwe kerncentrales bouwen. Wat D66 betreft trekt de overheid geen extra middelen uit voor nog meer kerncentrales. De partij vindt daarin GroenLinks-PvdA aan haar zijde. Het CDA ziet naast de vier geplande centrales ruimte voor kleinere kerncentrales. Datzelfde geldt voor de VVD.

Om een kabinet 'over rechts' te vormen lijkt JA21 onmisbaar. De partij van lijsttrekker Joost Eerdmans houdt er een heel andere filosofie op na: geen subsidies voor windparken of zonnepanelen, maar in plaats daarvan in de komende vijfentwintig jaar tenminste 20 gigawatt aan kerncentrales bouwen. Ook wil de partij de gaswinning in Groningen hervatten.

Daarmee lijkt het erop dat D66-leider Rob Jetten en CDA-voorman Henri Bontenbal elkaar bij het opstellen van de 'positieve agenda' op het gebied van klimaat en energie zullen kunnen vinden, maar dat ze er een behoorlijke kluif aan zullen hebben om meerderheden te vinden voor hun beleid.

Broers en zussen van slachtoffers die zijn overleden of ernstig gewond zijn geraakt door toedoen van een ander, moeten recht krijgen op een financiële compensatie. Dat staat in een wetsvoorstel van het kabinet.

Deze vergoeding voor affectieschade dient als compensatie voor het emotionele leed dat de dierbaren van een slachtoffer ondergaan. De dader moet betalen (12.500 tot 20.000 euro).

Eerder konden partners, ouders en kinderen van slachtoffers al aanspraak maken op deze vergoeding, maar volgens het wetsvoorstel van het kabinet komen daar nu ook broers en zussen van het slachtoffer bij.

"Pijnlijk en onrechtvaardig"

De vraag naar uitbreiding van de vergoeding speelde al langer, zegt Arno Rutte, staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. "We hebben eerder kunnen zien dat de onmogelijkheid van deze vergoeding voor broers en zussen als zeer pijnlijk kan worden ervaren", zegt Rutte. "Met dit wetsvoorstel wordt de positie van broers en zussen als nabestaanden versterkt. Dat is een grote wens van zowel de Tweede Kamer als het kabinet."

In het wetsvoorstel staat verder dat mensen in het Caribisch deel van Nederland ook recht krijgen op vergoeding voor affectieschade. Daarnaast worden de bedragen van de schadevergoeding verhoogd.

Goedkeuring

Voordat de nieuwe wet in werking kan treden, gaat die eerst nog voor advies langs de Raad van State. Ook komt er een consultatieronde. Vanaf maandag kan iedereen reageren op het voorstel. En vervolgens moeten de Tweede Kamer en de Eerste Kamer er nog mee instemmen.

Identiteit verdachte moord op Lisa

Ruim drie maanden na de moord op de 17-jarige Lisa uit Abcoude is de identiteit van de verdachte nog steeds niet bekend. Het Parool schrijft dat het gaat om een Nigeriaanse man die zichzelf 'Chris Jude' noemt. Ondanks vele politieverhoren zijn er nog veel onduidelijkheden. Zoals: hoe oud is hij, welke trauma's heeft hij en waarom doodde hij Lisa? Parool-journalist Paul Vugts schuift aan om over de zaak te praten.

D66 en CDA praten over klimaat

In de formatie gaat het vandaag over klimaatbeleid. Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) praten bijvoorbeeld over de energietransitie, zoals de verduurzaming van huizen, en zonne- en windenergie versus kernenergie. Net als op andere onderhandelingsdagen schuiven ook experts aan. Vandaag komt onder andere voormalig ASML-topman Peter Wennink, die werkt aan een advies aan het kabinet over het investeringsklimaat.

Staatssecretaris over kinderopvang

In de vijfde en laatste aflevering van onze serie over kinderopvang ontvangen we Jurgen Nobel, demissionair staatssecretaris van Participatie en Integratie. We vragen hem naar het voornemen om kinderopvang vanaf 2029 grotendeels gratis te maken. Afgelopen week behandelden we dit onderwerp uitgebreid. We keken naar andere landen die soortgelijk beleid hebben en waren te gast in Groningen, waar een proef wordt gedaan met gratis kinderopvang voor ouders die niet werken.

De NPO mag van het demissionaire kabinet meer reclame gaan uitzenden op radio en tv om zo de bezuiniging op de publieke omroep een beetje te compenseren. Commerciële reclame online blijft aan strenge regels gebonden.

De maximaal toegestane reclamezendtijd gaat van 8 naar 10 procent van de totale uitzendtijd. Volgens minister Moes van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (BBB) kan de publieke omroep hier 12 miljoen euro per jaar mee verdienen.

De "verzachtende" maatregel is het gevolg van een besluit van de Tweede Kamer om 50 miljoen euro extra op de NPO te bezuinigen. De Kamer gaf daarbij de mogelijkheid om de reclametijd wat op te rekken.

Weinig last van

Moes: "Dat heb ik onderzocht en ik doe nu dit voorstel. Maar de Tweede Kamer moet er nog over oordelen." Volgens Moes hebben de commerciële omroepen er weinig last van en ga je er als kijker ook niet veel van merken.

"Ik heb naar de balans gezocht", zegt hij. "Als kijker zal je wellicht wat andere soorten reclames gaan zien." In de reclameblokken komen namelijk minder maatschappelijke reclames voor bijvoorbeeld goede doelen en musea, daarvoor in de plaats komen commerciële reclames die meer geld opbrengen.

Zijn onze privé-gegevens nog wel veilig? Daarover is onrust ontstaan in de Tweede Kamer nu een Amerikaans IT-bedrijf op het punt staat eigenaar te worden van het cloud- en infrastructuurbedrijf waar DigiD gebruik van maakt. Het bedrijf levert de infrastructuur waar de gegevens van DigiD overheen gaan. Die digitale identiteit hebben we allemaal nodig om gegevens uit te wisselen met bijvoorbeeld de belastingdienst, maar ook met zorgverzekeraars, pensioenfondsen en studiefinanciering.

Het gaat over het van oorsprong Nederlandse cloud-bedrijf Solvinity, dat een cruciale rol speelt bij het gebruik van DigiD. Het bedrijf is ook betrokken bij Mijn Overheid, de digitale postbus van de Staat, en levert diensten aan het Centraal Justitieel Incassobureau, de overheidsorganisatie die verantwoordelijk is voor het innen van boetes.

Het grote Amerikaanse techbedrijf Kyndryl, een afsplitsing van IBM, heeft een bod uitgebracht op Solvinity en daarmee is de kans groot dat Solvinity in Amerikaanse handen komt.

Geopolitieke speelbal

De Tweede Kamer dringt er al langer op aan dat de overheid zich minder afhankelijk moet maken van Amerikaanse techreuzen als Google en Microsoft, omdat dit de overheid en overheidsinstanties kwetsbaar maakt. Het is de vraag of Nederland nog wel de baas is over de data die vastligt op Amerikaanse servers.

De vrees dat het misgaat is sinds het aantreden van de Amerikaanse president Trump aangewakkerd, zegt Kamerlid Barbara Kathmann van GroenLinks-PvdA, die hier als eerste Kamervragen over stelde. "Het is erg dat zo'n bedrijf in Amerikaanse handen valt, omdat we nou juist vinden dat we onafhankelijker moeten worden van Amerikaanse techbedrijven."

Volgens haar wordt de digitale dienstverlening steeds meer een geopolitieke speelbal. "Als de Nederlandse overheid iets doet wat Trump niet leuk vindt, kan hij met een druk op de knop even onze overheid uit zetten. Dat is dus echt wel een groot gevaar", waarschuwt ze.

Zij betwijfelt of de overname nog tegen te houden is, maar vindt wel dat alles in het werk moet worden gesteld om dat te proberen. "Als het kan moet het zeker gestopt worden."

Niet alleen linkse oppositie ongerust

Het is niet alleen de linkse oppositie die ongerust is over de gevolgen van de overname. Ook SGP-fractievoorzitter Chris Stoffer is niet gerust op de goede afloop. Net als Kathmann vindt hij dat het kabinet moet onderzoeken of de verkoop nog kan worden tegengehouden.

"Wat gebeurt er met die gegevens, waar gaat dat naartoe?", zegt Stoffer. "Kunnen we straks nog wel op een veilige manier je belastingformulier invullen? Hier zitten hele kwetsbare dingen in. Dat dit zo maar gebeurt vind ik zorgelijk."

Opmerkelijk is overigens dat Solvinity in mei van dit jaar met een aantal andere Nederlandse bedrijven uit de sector een zogenoemd 'position paper' publiceerde over de kwetsbaarheid van digitale zelfstandigheid en het cloudbeleid van de overheid. In dat advies staat letterlijk: "Het is niet langer ondenkbaar dat toegang tot clouddiensten bij de overheid en in kritieke sectoren ingezet wordt als geopolitiek drukmiddel." En een stukje verderop in het document: "We benadrukken de urgentie én de mogelijkheden om nu actie te ondernemen."

Solvinity is overigens van oorsprong een Nederlands bedrijf, maar intussen is het grotendeels in handen van een Brits bedrijf. De oorspronkelijke Nederlandse eigenaren hebben nog een minderheidsaandeel.

Amerikaanse overname is 'een verrassing'

Het is op dit moment onduidelijk of de overname nog gestopt kan worden. BBB-staatssecretaris Van Marum (Digitalisering) liet gisteren weten dat "in de markt bekend was" dat Solvinity zocht naar een overnamepartij. Dat een Amerikaans bedrijf de beoogde overnemende partij is, was "een verrassing".

Volgens Van Marum doen de ministeries van Binnenlandse en Economische Zaken en de landsadvocaat onderzoek naar "de operationele, juridische en contractuele consequenties" van de voorgenomen overname en bekijken ze of die volgens de regels verloopt. Maar de vraag of de overname nog kan worden tegengehouden, konden de ministeries gisteren niet beantwoorden.

In het Financieel Dagblad liet het bedrijf zelf weten zich bewust te zijn van "het sentiment in de markt", maar wilde het niet ingaan op mogelijke risico's. De Kamervragen die GroenLinks-PvdA en de SGP hebben gesteld, moeten nog door de staatssecretaris worden beantwoord.

De Eerste en Tweede Kamer komen vandaag bijeen in een Bijzondere Verenigde Vergadering. De Staten-Generaal staan stil bij 20 november 1945, de dag dat koningin Wilhelmina haar eerste troonrede na de Tweede Wereldoorlog uitsprak. Een troonrede die wordt gezien als een symbolische herstart van de democratie in Nederland na vijf jaar Duitse bezetting.

Ook koning Willem-Alexander en prinses Amalia zijn aanwezig. Tachtig jaar nadat zijn overgrootmoeder en haar betovergrootmoeder de woorden had uitgesproken: "Gevoelens van diepe bewogenheid mengen zich met die van vreugde en erkentelijkheid, nu ik na zes jaren van bittere scheiding weer in uw midden verschijn."

Wilhelmina was na de inval van de Duitsers in mei 1940 naar Engeland gevlucht en teruggekeerd naar Nederland tijdens de bevrijding van Brabant.

Te zien bij de NOS

Het programma NOS 80 jaar bevrijding: De eerste troonrede is te zien op NPO 1 van 10.15 tot 11.20 uur. De speciale zitting is ook via de stream op NOS.nl en in de app te volgen.

De troonrede stond in het teken van het herstel van het door oorlog zwaar getroffen Nederland. De koningin blikte terug op de oorlog, herdacht "de tienduizenden Joodse landgenoten die werden gemarteld en vermoord", én keek vooruit naar de wederopbouw en toekomst van het koninkrijk. Nederland moest zichzelf weer opbouwen vanuit de ruïnes van de oorlog, zo was de boodschap van de vorstin.

Kamervoorzitters

En die troonrede was heel belangrijk zegt Mei Li Vos, de huidige voorzitter van de Eerste Kamer. "Vijf jaar lang had Nederland geen democratie gehad. Vijf jaar lang konden we niet zelf besluiten hoe we wilden leven. We zijn een democratisch land. Dat is een deel van onze identiteit. Het was dus heel belangrijk dat in november 1945 de Eerste en Tweede Kamer weer bij elkaar konden komen."

Tachtig jaar na dat moment spreekt Mei Li Vos samen met de net verkozen Tweede Kamervoorzitter Thom van Campen de Staten-Generaal toe.

Kijk hier naar een fragment uit het Polygoonjournaal van 1945 van de eerste naoorlogse troonrede:

Wilhelmina hield haar eerste troonrede na de oorlog in november en niet zoals toen ook al gebruikelijk was op Prinsjesdag, de derde dinsdag van september. De reden is eenvoudig. Het lukte niet om zo kort na het einde van de oorlog alles weer op orde te krijgen.

Geen koets geen feestelijke kleding

De Eerste en Tweede Kamer waren niet compleet. Veertig Kamerzetels waren vacant. Enkele Kamerleden waren vermoord, andere gestopt met de politiek en de vertegenwoordigers van de NSB mochten niet terugkomen. Er werd een noodparlement ingesteld. De opengevallen zetels werden veelal opgevuld door mensen uit het verzet. Pas in het voorjaar van 1946 waren er weer verkiezingen en kreeg Nederland een nieuw parlement.

Niet alleen de maand was anders in 1945, ook de pracht en de praal van Prinsjesdag ontbrak. Geen Gouden Koets, geen feestelijk kleding. Koningin Wilhelmina vond dat niet gepast.

Met een hofauto kwam zij met haar dochter prinses Juliana en haar schoonzoon prins Bernhard aan bij de Ridderzaal. Ook de aanwezigen daar waren sober gekleed. Een krant schreef over "een stille vreugde in de residentie".

Vernieuwing

Wilhelmina spoorde het parlement aan "oude zekerheden en tradities in volle kracht te bewaren en anderzijds ruimte te laten voor een vernieuwing". Wederopbouw was niet slechts een terugkeer naar het vooroorlogse Nederland, er moest ook worden gekeken naar politieke hervormingen, vernieuwing in onderwijs en industrie en een nieuwe relatie met de koloniën.

"Te midden der verwoesting liggen hier de krachten voor herstel en vernieuwing en wij gorden ons tezamen aan om de verworvenheden te bewaren en de zwakheden te overwinnen", hield ze Nederland voor. "Te duur hebben wij onze vrijheid gekocht dan dat wij haar nu zouden misbruiken of verspillen."

Geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog?

Abonneer je dan hier op onze nieuwsbrief.

De Tweede Kamer heeft VVD'er Thom van Campen gekozen tot nieuwe Kamervoorzitter. Hij neemt de plek in van PVV'er Martin Bosma. Met zijn 35 jaar is hij het jongste Kamerlid ooit dat de voorzittershamer in handen krijgt.

Voor het voorzitterschap waren drie kandidaten: Martin Bosma (PVV), Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA) en Thom van Campen (VVD). In de eerste en tweede ronde behaalde Bosma nog de meeste stemmen, maar hij kreeg geen meerderheid achter zich waardoor er opnieuw gestemd moest worden.

Van Campen kreeg in de eerste ronde juist de minste stemmen, maar kon na de tweede ronde opgelucht ademhalen: niet hij, maar Van der Lee viel af met de minste stemmen. De stemmen voor Van der Lee verschoven in de derde ronde vermoedelijk naar Van Campen, waardoor de VVD'er met 79 stemmen een meerderheid behaalde. Bosma kreeg uiteindelijk 69 stemmen.

Bekijk hier hoe Van Campen de voorzittershamer in handen krijgt:

De stemming voor de nieuwe Kamervoorzitter verloopt via briefjes in een bus. Die stemmen blijven geheim. Alle Kamerleden maken hun eigen keuze en hoeven zich niet aan een partijlijn te houden.

'Partijpolitieke jas' aan de kapstok

Voorafgaand aan de stemmingen moesten de drie kandidaten vragen beantwoorden vanuit de Tweede Kamer. Van Campen liet weten dat hij een voorzitter wil zijn "die erop toeziet dat alle geluiden in de Kamer" gehoord kunnen worden. Ook beloofde hij zijn "partijpolitieke jas" aan de kapstok te hangen en een onafhankelijke rol in te nemen.

Daarnaast is Van Campen van plan het land in te gaan om het belang van de Kamer en de democratie buiten de plenaire zaal te benadrukken. De Kamer verdient volgens hem een voorzitter die de positiviteit van de Kamer als democratisch instituut meer laat zien.

Van Campen werd op zijn 21ste het jongste gemeenteraadslid, en een paar jaar later ook fractievoorzitter van de VVD in Zwolle. Daarna stapte hij over naar de Haagse politiek en hij is nu 4,5 jaar Tweede Kamerlid. Hij is sinds mei dit jaar ook ondervoorzitter en heeft al meerdere debatten geleid.

Bosma: moet contact opnemen met de PVV

Bosma liet na de stemmingen weten teleurgesteld te zijn over de uitslag. "Het is ontzettend jammer, ik ga vooral het contact met het personeel missen. Maar over een jaar hebben we weer verkiezingen, dus dan sta ik er weer", grapte hij.

De PVV'er wordt nu weer 'gewoon' Kamerlid. Dat is weer even wennen, want als Kamervoorzitter heeft hij twee jaar lang geen fractievergaderingen van zijn partij bijgewoond. "Ik moet weer contact opnemen met de fractie en ben een beetje ontheemd", zegt hij. "Ik weet ook nog niet wat ik precies ga doen."

Wel liet hij weten ook geen ondervoorzitter te worden, om zijn opvolger niet in de weg te zitten.

Wat de formatie ook oplevert, voor de grote vraagstukken moet elk kabinet niet alleen in de Tweede, maar ook in de Eerste Kamer brede steun zoeken.

Getalsmatig is het al heel lastig om een kabinet met een meerderheid in de Tweede Kamer te formeren. Niet alleen zijn daarvoor minstens vier partijen nodig, ook werpen verschillende partijen blokkades op, zoals de VVD tegen zowel GroenLinks-PvdA als de PVV.

Voor de grote vraagstukken moet het kabinet bovendien ook in de Eerste Kamer brede steun zoeken. En die bestaat vanaf vandaag uit een recordaantal van negentien fracties.

Opvolger Annabel Nanninga in senaat vormt negentiende fractie

Het aantal fracties in de Eerste Kamer stijgt vandaag tot negentien door de overstap van JA21-senator Annabel Nanninga naar de Tweede Kamer. Haar opvolger in de Eerste Kamer is Toine Beukering, maar die is geen JA21-lid meer.

Deze maand viel ook de senaatsfractie van de Partij voor de Dieren uit elkaar. Sinds vorige week vormt Ingrid Visseren-Hamakers een zelfstandige fractie.

Eerder splitsten drie leden van de aanvankelijk zestienkoppige BBB-fractie zich af: één senator vertrok naar D66, één naar de FvD en één (Pim Walenkamp) ging op eigen titel verder. Bij de VVD splitste vorige maand Cees van de Sanden zich af.

Nieuwe verkiezingen voor provinciale staten en de Eerste Kamer staan pas in het voorjaar van 2027 op stapel, dus de komende anderhalf jaar telt de Eerste Kamer negentien fracties.

Voor verkenner Koolmees was dat een extra argument om D66 en CDA te adviseren vanuit het midden te beginnen en dan "breder te bouwen".

Het grote aantal fracties in de Eerste Kamer hoeft niet ineens een probleem te zijn, zeggen politicologen en historici.

"Het lijkt wel of mensen nu pas ontdekken dat de macht van de Eerste Kamer groot is", zegt hoogleraar parlementaire geschiedenis Bert van den Braak, maar dat is volgens hem zeker al een jaar of vijftien zichtbaar.

"Het grootste probleem zit hem niet per se in de afsplitsers van de laatste tijd", zegt hoogleraar politicologie Tom van der Meer. "Die stemmen op grote thema's toch nog wel vaak als voorheen."

"De ironie wil misschien ook dat hoe meer fracties er zijn, hoe meer opties de onderhandelaars hebben", zegt universitair hoofddocent politiek Simon Otjes.

Soepelheid van de premier

De grootste uitdaging is volgens Otjes, Van den Braak en Van der Meer het grote verschil tussen de verhoudingen in de beide Kamers. In de jaren 80, toen drie of vier partijen het overgrote deel van de zetels hadden, liep dat veel meer gelijk op. Sinds 2010 zien ze dat het politieke landschap sneller verandert, en door grote winsten van FVD, BBB, en PVV lopen de samenstellingen van beide Kamers meer uiteen.

De Eerste Kamer lijkt met negentien fracties meer versplinterd, maar het was al langer een kunst om daar tot overeenstemming te komen, zien de politicologen. De kabinetten-Rutte hadden ook geen meerderheid in de senaat. Toch werden de meeste wetten en begrotingen er zonder al te grote problemen aangenomen. De "souplesse" van de premier kwam daarbij van pas, en het voortdurend met partijen in contact staan.

Zo zou het met het komende kabinet opnieuw kunnen gaan. Voorwaarde is wel dat partijen er in de formatie in slagen met een goede agenda en duidelijke plannen te komen.

'Minderheidskabinet nu ook op tafel'

Een minderheidskabinet vanuit het midden wordt door de wetenschappers als goede optie genoemd. Partijen kunnen op onderwerpen wisselend steunen. Zo zou het voor stikstof en klimaat over links kunnen gaan en voor asiel over rechts.

Van der Meer hoopt dat de formerende partijen niet tot het laatst met zo'n optie wachten, als verhoudingen al enigszins verzuurd zouden kunnen zijn. Hij is positief over zo'n variant omdat "links en rechts" naar zijn zeggen op die manier "worden meegenomen in de bestuurlijke verantwoordelijkheid".

Voor wie denkt dat de rol van de Eerste Kamer de afgelopen jaren op de achtergrond was geraakt: dat is volgens de wetenschappers een vertekend beeld. Doordat de laatste twee kabinetten snel vielen, bereikten in die periode maar een gering aantal wetsvoorstellen de senaat.

Waar partijen benadrukken dat er een stabiel en krachtdadig kabinet moet komen, is een goede samenwerking met de fracties in de Eerste Kamer volgens de wetenschappers juist van groot belang.

Met die Ruttiaanse lenigheid en soepelheid zit het bij premier in spe Jetten waarschijnlijk wel goed, denkt Otjes. Maar Jetten moet niet denken dat het na deze formatiemaanden klaar is met onderhandelen en koffiedrinken. "Jetten zal permanent in gesprek moeten blijven."

Voor drie Kamerleden is het vandaag een bijzonder spannende dag: Martin Bosma (PVV), Thom van Campen (VVD) en Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA) proberen vandaag gekozen te worden tot de nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer.

Vanmiddag mogen ze alle drie een 'pitch' houden in de plenaire zaal om hun kandidatuur kracht bij te zetten. Daarna is het aan de Kamerleden om in een geheime stemming te bepalen wie er de komende tijd op de blauwe voorzittersstoel mag zitten.

Bosma is de zittende voorzitter, Van Campen zou met zijn 35 jaar de jongste Kamervoorzitter ooit zijn, en Van der Lee stelde zich twee jaar geleden ook al kandidaat, maar verloor van Bosma.

Enige schimmigheid

Sinds Kamerleden zich in het openbaar kandidaat stellen en de grootste fractie niet meer bijna automatisch de voorzitter levert, is het stemproces met enige schimmigheid omkleed. Partijen besluiten soms een bepaalde kandidaat te steunen, omdat het politiek goed uitkomt. Bijvoorbeeld om een partij te paaien in het formatieproces dat vaak tegelijkertijd plaatsvindt.

Bijna iedereen in Den Haag is tevreden over de manier waarop PVV'er Bosma de vergaderingen leidt. Dat gaat strak en met humor. Hij begint iedere dinsdag de vergadering met een gedicht en het personeel van de Kamer hoeft nog zelden na 23.00 uur te werken.

Toch is de kans nadrukkelijk aanwezig dat hij na vandaag weer een gewoon Kamerlid is. Een deel van de Kamer heeft nog steeds moeite met eerdere uitspraken van de PVV'er, bijvoorbeeld over de slavernij. Bosma was om die reden ook niet welkom bij de herdenking van het einde van slavernij op Keti Koti.

Verschillende stemrondes

Het stemmen is anoniem, met stembriefjes waarop alleen de naam van de persoon op wie je stemt. En meestal zijn er verschillende stemrondes nodig om tot een meerderheid voor één kandidaat te komen.

In het Reglement van Orde van de Tweede Kamer staat dat de Kamerleden in de eerste twee stemrondes elke naam op hun stembriefje mogen zetten, dus ook van mensen die helemaal geen kandidaat zijn. Als er daarna nog niemand een absolute meerderheid heeft, valt er steeds iemand af. Uiteindelijk kan de strijd dan tussen twee kandidaten gaan.

Ingewijden gaan ervan uit dat de kans groot is dat Bosma die laatste stemronde haalt, maar de vraag is wie er dan tegenover hem staat. Linkse partijen hebben een voorkeur voor Tom van der Lee, maar sommige Kamerleden vrezen dat hij het net als twee jaar geleden zal afleggen tegen Bosma.

Omdat ze denken dat Thom van Campen een grotere kans maakt tegen Bosma, overwegen sommige linkse Kamerleden zelfs om strategisch op de VVD'er te stemmen. Alleen om te voorkomen dat Bosma er met de winst vandoor gaat.

Fractiediscipline?

Zo kunnen er allerlei belangen spelen die het stemgedrag van de Kamerleden bepalen. Ook is niet helemaal duidelijk of de fracties aan de fractiediscipline vasthouden of dat individuele Kamerleden zelf mogen bepalen wie ze steunen.

En omdat de stemming anoniem is, kunnen er altijd verrassingen uit de stembus komen. En blijft het dus nog even spannend voor Bosma, Van Campen en Van der Lee.

We vieren vandaag een jubileum: de 2000e aflevering van podcast De Dag. Om die mijlpaal te vieren, hebben we wat mensen uitgenodigd op ons feestje. Samen met een groep studenten journalistiek van de Hogeschool Utrecht interviewen we politiek journalisten Nouschka van der Meijden van de NOS en Floor Bremer van RTL Nieuws. En het gaat over misschien wel het moeilijkste type interview: het politieke interview.

In deze aflevering vertellen van der Meijden en Bremer over de omstandigheden in Den Haag. Ze staan met steeds meer camera's politici op te wachten en vaak met dezelfde vraag. Die politici staan ondertussen meer en meer geharnast door mediatraining voor de microfoons. Hoe breek je daar doorheen?

En beide nemen een voor hen groot voorbeeld mee, iemand die een meester is in het politieke interview. Voor Floor Bremer is dat Tim Russert, presentator van het Amerikaanse programma Meet the Press. Nouschka van der Meijden kijkt met veel weemoed terug naar de interviews van Ischa Meijer, die onvoorbereid een écht gesprek voerde met politici. In deze tijd een zeldzaamheid.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Elisabeth Steinz & Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek & Rosanne Sies

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

De renovatie van het Binnenhof-complex in Den Haag loopt weer jaren vertraging op en wordt opnieuw duurder. Het was de planning om eind 2026 klaar te zijn, daarna werd het op zijn vroegst 2028. Nu maakt minister Keijzer (Volkshuisvesting) bekend dat het naar verwachting de zomer van 2031 wordt. Dat betekent een vertraging van vijf jaar.

Ook wordt de renovatie opnieuw duurder dan verwacht. Eerst werd uitgegaan van 475 miljoen euro, dat werd in 2024 al 2 miljard en nu staat de teller op 2,7 miljard euro. Minister Keijzer spreekt over een "realistische planning", omdat de onderzoeksfase van de renovatie nu voorbij is.

Schimmel

De renovatie van het historische complex - waar de Raad van State, de Eerste en Tweede Kamer zaten - blijkt veel ingewikkelder te zijn dan gedacht. In de onderzoeksfase, die na het vertrek van de Binnenhof-bewoners in 2021, intensiever werd, kwam het Rijksvastgoedbedrijf (RvB) veel onverwachtse tegenvallers tegen.

Er is veel meer werk dan was verwacht. Het complex bestaat uit verschillende bouwstijlen vanaf de zestiende eeuw, er was veel meer aangetast door bijvoorbeeld schimmel. Er zijn zo'n 4000 unieke vertrekken met veelal een monumentale status en die moeten heel zorgvuldig gerestaureerd worden.

Ook is er een tekort aan gespecialiseerd personeel en worden er bovendien onder het complex allerlei archeologische vondsten gedaan, wat ook vertraging oplevert.

"Dit is 90.000 vierkante meter, een heel groot, ingewikkeld complex", zegt Keijzer. "Funderingsherstel, vervuilde grond en archeologische vondsten: er zijn allerlei zaken die de boel vertragen. Omdat je daardoor twee jaar langer bezig bent, gaan de salariskosten weer omhoog."

Keijzers voorganger De Jonge noemde in het voorjaar van 2024 de verhoging van de aanvankelijk geplande 475 miljoen euro naar 2 miljard euro "een gigantisch bedrag", maar noemde het onvermijdelijk. De staat van de verschillende monumentale gebouwen was veel slechter dan gedacht.

Volgens Keijzer is de kans vanaf nu een stuk kleiner dat de renovatie weer veel duurder wordt. "We zijn nu op het moment beland dat alle ontwerpen definitief zijn gemaakt en bijna alle contracten zijn gesloten. Tegelijkertijd weet iedereen dat als je straks op een monumentale poort stuit, je jezelf daar toch weer in moet verdiepen."

Vocht

Wel wil Keijzer dat er toch naar de renovatie van de zogenoemde Grafelijke Zalen wordt gekeken, zoals bijvoorbeeld de Ridderzaal. Daar is jaren geleden voor besloten geen geld voor vrij te maken, maar nu blijkt de onderhoudsstaat slecht: het dak lekt, er is vocht in de muren en er zitten houtmieren in de dragende balken van de Rolzaal.

De extra kosten worden geschat op ongeveer 225 miljoen euro. Keijzer gaat kijken waar dit geld vandaan gehaald moet worden en of de Tweede Kamer hier extra geld voor uit wil trekken.

In 2015 werd besloten om het historische complex te renoveren via de goedkoopste en snelste variant: dat betekende dat alle Binnenhofbewoners het complex moesten verlaten naar tijdelijke huisvesting elders in de stad, Kamerleden vertrokken in de zomer van 2021, met weemoed, maar met het idee dat ze na 5,5 jaar weer terug zouden keren. Dat zal dus niet het geval zijn: de Tweede Kamerleden zullen dus nog zeker tot 2031 in het oude ministerie van Buitenlandse Zaken zitten, B67 genoemd.

Het gaat langer duren voordat voor buitengewoon opsporingsambtenaren (boa's) het verbod wordt ingevoerd om religieuze uitingen te dragen. Minister Van Oosten (Justitie en Veiligheid) wil dat nu toch via een wet regelen, na een zeer kritisch advies van de Raad van State.

Eind vorig jaar beloofde het kabinet, waar toen ook nog de PVV en NSC in zaten, het verbod op hoofddoekjes, keppeltjes en andere religieuze uitingen bij boa's voor eind 2025 in te voeren. Dat moest via een besluit gaan, een zogeheten Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB).

Maar de Raad van State zegt nu dat zo'n verbod meerdere grondrechten raakt, zoals het recht op gelijke behandeling en de vrijheid van godsdienst. Het advies is daarom om het verbod niet via een AMvB, maar via een wet te regelen. Zo kunnen ook de Eerste en Tweede Kamer erover besluiten. Daar moet dan ook nog wel een meerderheid voor het plan zijn.

Al jaren discussie over neutraal uniform

Er is al jaren discussie over de invoering van neutrale uniformen bij boa's. Sommige gemeentes staan toe dat hun boa's bijvoorbeeld keppels en hoofddoeken dragen, tot onvrede van de boa-vakbond.

Het verbannen van religieuze symbolen bij handhavers stond in het hoofdlijnenakkoord van het kabinet-Schoof. Eind vorig jaar besloot het kabinet dan ook tot de invoering van het verbod, omdat zo "het vertrouwen in hun onpartijdigheid en gedrag" zou worden versterkt.

Het College voor de Rechten van de Mens oordeelde eerder dat het verbod op religieuze symbolen voor boa's "stigmatiserend en niet effectief" is. Volgens het college kunnen mensen die zichtbaar religieus zijn wel degelijk onpartijdig hun functie uitoefenen.

Martin Bosma wil nog een periode door als voorzitter van de Tweede Kamer. Hij hoopt dinsdag te worden herkozen "omdat onze Kamerorganisatie een bron van rust en continuïteit moet zijn".

Bosma werd in december 2023 gekozen als voorzitter en vindt het belangrijk dat er in deze "onstuimige politieke tijden" ook rust is. De PVV'er van het eerste uur is sinds 2006 Tweede Kamerlid en was lange tijd ook ondervoorzitter. Die "senioriteit" is in zijn ogen "in een onstuimige periode met veel doorstroming in de Kamer van doorslaggevend belang".

Wat doet een Kamervoorzitter?

De voorzitter van de Tweede Kamer leidt niet alleen plenaire debatten in de grote zaal, maar is ook hoofd van het dagelijks bestuur (het presidium). Daarnaast is hij of zij het 'gezicht' van de Tweede Kamer bij grote nationale gebeurtenissen of bijvoorbeeld het bezoek van buitenlandse staatshoofden.

De voorzitter van de Tweede Kamer moet "boven de partijen staan", staat in de profielschets. Hij moet met andere woorden neutraal zijn, al blijft hij wel lid van zijn fractie en mag hij ook meedoen aan de stemmingen.

De kandidaat-voorzitters solliciteren bij hun collega's in de Tweede Kamer. Die zullen hen dinsdag in een debat ondervragen. Aan het einde van de middag is er een geheime, schriftelijke stemming. De nieuwe voorzitter moet, in maximaal vier rondes, een absolute meerderheid achter zich krijgen.

Bosma stelt in zijn sollicitatiebrief dat zijn manier van voorzitten breed wordt gewaardeerd. "Ik laat debatten niet onnodig lang duren. De interrupties en de antwoorden zijn korter geworden. En vrijwel altijd is om 23.00 uur het licht in de plenaire zaal uit."

Bosma leest aan het begin van elke vergaderweek een gedicht voor en had vorige week, bij het afscheid van 70 Kamerleden voor iedereen een hartelijk woord. Hij kan, als hoofd van het presidium, ook goed met het personeel van de Tweede Kamer overweg.

'Slavernijgedram'

Toch klinkt er ook kritiek. Hij zou te veel laten passeren. Zo zei oud-Kamervoorzitter Gerdi Verbeet vorige week tegen de Telegraaf dat hij had moeten optreden tegen de twee PVV-Kamerleden die AI-plaatjes van Frans Timmermans op sociale media hadden geplaatst en daarmee de veiligheid van de afgetreden GroenLinks-PvdA-voorman in gevaar hadden gebracht.

Bovendien is hij niet welkom bij de Nationale Herdenking Slavernijverleden wegens uitspraken die hij in het verleden als PVV-Kamerlid heeft gedaan. Hij had het toen over "slavernijgedram" en "anti-blank racisme" en heeft dat niet teruggenomen.

Jongste Kamervoorzitter

Bosma neemt het dinsdag op tegen twee tegenkandidaten. VVD-Kamerlid Thom van Campen meldde zich donderdag, een dag na de installatie van de nieuwe Tweede Kamer. Als hij het wordt, wordt hij met zijn 35 jaar de jongste Kamervoorzitter ooit.

Van Campen is 4,5 jaar Tweede Kamerlid en leidde als ondervoorzitter al debatten. Hij koos al jong voor de politiek, schrijft hij in zijn sollicitatiebrief, "om te strijden voor vrijheid. Om te mogen zijn wie je bent, te houden van wie je wilt." Op zijn 21ste werd hij het jongste gemeenteraadslid, en een paar jaar later ook fractievoorzitter van de VVD in Zwolle.

Als Kamervoorzitter wil hij zorgen dat "alle geluiden in ons huis dat onze samenleving vertegenwoordigt, worden gehoord". Ook wil hij bewaken dat Kamerleden met respect met elkaar omgaan. "Niet met een opgeheven vinger, maar met een vaste hand en, waar passend, met humor."

Tweede poging

Vanmiddag stelde ook GroenLinks-PvdA Kamerlid Tom van der Lee zich beschikbaar. Hij deed in 2023 ook een poging om Kamervoorzitter te worden, maar legde het toen af tegen Bosma. In zijn brief zegt hij "betekenisvol" te willen bijdragen aan het verbeteren van de politieke cultuur. "Ik ken de Kamer als mijn broekzak."

Van der Lee kwam in 2017 voor GroenLinks in de Tweede Kamer en hij was daarvoor al actief voor de partij. Hij was onder meer campagneleider. Hij is als ondervoorzitter al acht jaar lid van het presidium en hij leidde de parlementaire-enquêtecommissie die onderzoek deed naar de gaswinning in Groningen.

Van der Lee zou er dinsdag last van kunnen krijgen dat zijn partijgenoot Mei Li Vos net voorzitter is geworden van de Eerste Kamer. Het heeft de voorkeur dat de twee voorzitters een andere politieke kleur hebben.

Andere kandidaten kunnen zich nog tot tot maandag 12.00 uur melden.

Verhuurders mogen arbeidsmigranten binnenkort mogelijk niet langer dan dertig dagen onderbrengen in een zogenoemde shortstaywoning. Demissionair minister Keijzer van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening wil het huurrecht aanpassen om de veelgebruikte short stay aan banden te leggen.

Voor zo'n woning geldt geen huurbescherming en daardoor kunnen de huurders geen protest aantekenen tegen bijvoorbeeld te hoge huur of te kleine en slecht onderhouden woonruimte. Ook kunnen de huurders elk moment op straat worden gezet.

Nederland telt tussen de 700.000 en een miljoen arbeidsmigranten en door het grote woningtekort worden ze door een uitzendbureau of werkgever vaak ondergebracht in dure en slecht onderhouden woningen.

Lange vakantie

De afgelopen jaren zijn de huurregels steeds strenger geworden, maar verhuurders hebben daar iets op gevonden: short stay. Eigenlijk is het bedoeld voor mensen die vanwege een lange vakantie of hun werk korte tijd in Nederland zijn. Maar inmiddels maken veel arbeidsmigranten, maar ook expats en internationale studenten er gebruik van, omdat ze nergens anders voor in aanmerking komen.

Het ministerie schat dat een "substantiële groep" van honderdduizenden arbeidsmigranten in een short stay zit. In de huurwet is alleen niet vastgelegd hoelang iemand in een short stay mag blijven. En er geldt dus geen huurbescherming.

Tijdelijk huurcontract

Keijzer maakt het wel mogelijk om deze huisvesting tijdelijk te gaan verhuren. Dan geldt er wel huurbescherming, maar moeten de huurders er op een gegeven moment wel uit. Eigenlijk moeten verhuurders vooral huurcontracten voor onbepaalde tijd aanbieden, maar omdat arbeidsmigranten er vaak maar voor enige tijd zijn - bijvoorbeeld het plukseizoen - vindt Keijzer tijdelijke huurcontracten wel gerechtvaardigd. "Dit biedt verhuurders en werkgevers meer ruimte om passende woonruimte aan te bieden", aldus Keijzer.

Het is nog onduidelijk wanneer de nieuwe regels ingaan. Het voorstel zal pas in 2026 in de Tweede Kamer behandeld worden.

Hans Wijers (D66) stopt als informateur. In een verklaring aan de pers zei hij dat hij door NRC is geconfronteerd met een privéappje waarin hij "spontaan uitspraken heeft gedaan die je weloverwogen nooit zou doen". Hij zou zich onder meer beledigend hebben uitgelaten over VVD-leider Yesilgöz.

Wijers zei niets over de inhoud van de uitspraken of aan wie ze waren gericht. Hij wilde geen vragen van de pers beantwoorden. D66-leider Jetten heeft inmiddels gehoord wat er in het appje staat maar wilde de tekst niet uitspreken. Hij zegt dat het "geen prettig taalgebruik" is. Van wanneer het appje is, weet Jetten niet.

Volgens NRC gaat het om een appje aan onder anderen mediaondernemer Willem Sijthoff, die een campagne voor een bepaald kabinet startte in aanloop naar de verkiezingen. Wijers zou hebben geschreven: "We moeten juist de deur openzetten naar Timmermans, dan doe ik mee. We moeten hem naar het centrum trekken en ook die feeks van de VVD", waarmee hij Yesilgöz omschreef als een boosaardige vrouw.

De volledige verklaring van Hans Wijers

"Ik ben vandaag door NRC geconfronteerd met uitspraken die ik in een privéappje ruim voor de verkiezingen heb gedaan.

In dat een-op-eenbericht heb ik spontaan uitspraken gedaan die je weloverwogen nooit zou doen. Nu die uitspraken publiek zijn geworden zou dat mijn positie als onbevangen informateur kunnen schaden.

Het proces is te belangrijk om dat te laten afleiden van de inhoud. Dat maakt dat ik met grote spijt heb moeten besluiten om terug te treden als informateur."

Sijthoff, de initiatiefnemer van de campagne 'Stem voor stabiliteit', heeft inmiddels op LinkedIn gereageerd op het lek uit de app-groep en de bijeenkomst van zijn initiatief. Hij betreurt deze gang van zaken ten zeerste en zegt dat die hem persoonlijk raakt.

Er is zonder zijn medeweten gelekt, zegt Sijthoff. "Dit alles heeft meerdere betrokkenen ernstige schade berokkend, en dat spijt mij zeer. Ik neem uitdrukkelijk afstand van elk lek. Ik sta voor fatsoenlijke en respectvolle politiek." Sijthoff begon zijn initiatief naar eigen zeggen om vanuit het politieke midden juist samenwerking, redelijkheid en verbinding te zoeken en hij zegt geen polarisatie of persoonlijke aanvallen te willen.

Telegraaf en NRC

De reden die Wijers opgeeft voor zijn vertrek, een privé-appje, is een andere dan de kwestie waar De Telegraaf en NRC gisteren over berichtten.

Die zeiden dat diverse bronnen bevestigden dat Wijers VVD-leider Yesilgöz op een bijeenkomst van 'Stem voor stabiliteit' een leugenaar had genoemd. Ook zou hij zich negatief hebben uitgelaten over de mogelijkheid van een centrumrechts kabinet met JA21 en het jammer hebben genoemd dat de kiezer de VVD bij de verkiezingen niet harder had afgestraft.

Journalist Eric Smit schreef vandaag op LinkedIn dat hij "vrijwel zeker" weet dat het niet klopt dat Wijers op de verkiezingsavond Yesilgöz een leugenaar noemde. Smit zat op dat moment naast Wijers op het podium en was met hem in gesprek.

"Ik was degene die vertelde dat Yesilgöz een leugenaar is en ik maakte ook duidelijk dat ik als liberaal zeer teleurgesteld ben over het zeer geringe verlies van de VVD", zegt Smit.

Buma alleen verder

Wijers had met mede-informateur Sybrand Buma van het CDA de opdracht gekregen om de komende drie weken met D66 en het CDA om de tafel te gaan zitten.

De formatie gaat nu verder met alleen Buma als informateur. "Het is ongebruikelijk, maar ik vind het zelf niet zo relevant", zegt Jetten. "Ik wil geen tijd verliezen met zoeken naar andere formateur, omdat die per se van D66 zou moeten zijn."

Buma zegt dat Wijers zelf vrij snel heeft geconstateerd dat de discussie over het appje en zijn positie niet goed was voor het proces. "Het mag duidelijk zijn dat ik dit heel erg betreur, ook persoonlijk", zegt informateur Buma.

Contact met Kamervoorzitter

Hij heeft contact gehad met Kamervoorzitter Bosma. Dat hij nu als CDA'er de enige informateur is, wordt niet als probleem gezien. Buma: "Ik ben hier namens de Tweede Kamer. Ik zie mezelf in dit proces niet als iemand die van een bepaalde partij is."

Buma heeft zelf ook wel even nagedacht wat voor appjes hij heeft gestuurd. Maar hij voorziet geen problemen. "Ik ben daar normaal vrij bescheiden in."

De inwoners van Moerdijk kunnen in december een "voorkeursrichting" verwachten van de plannen die de landelijke politiek heeft met hun dorp. Dat zeggen de ministers Hermans van Klimaat en Groene Groei (VVD) en Keijzer van Wonen en Ruimtelijke Ordening (BBB).

De demissionaire ministers reageren daarmee op de onrust die is ontstaan nadat het college van burgemeester en wethouders dinsdagavond had aangekondigd dat het dorp wordt opgeheven. Het moet plaatsmaken voor de uitbreiding van het nabijgelegen haven- en industriegebied.

Dit uitbreidingsplan is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van het rijk, de provincie en de gemeente. Het is van belang voor de energievoorziening en de economie van heel Nederland, legt Hermans uit.

'Ze willen duidelijkheid'

"We zien een plek waar heel veel industrie zit die cruciaal is, die elke dag maakt wat we nodig hebben", zegt Hermans. "Er is een haven die ongelooflijk belangrijk is en het is een belangrijke plek voor onze energievoorziening."

Maar een definitief besluit is nog niet genomen, benadrukt Keijzer. "Dat is aan een volgend kabinet. Dit kabinet is demissionair, nog een keer demissionair, we hebben ons ontslag aangeboden en er is een verkiezingsuitslag. Dan moet je je bescheiden opstellen."

Hermans zegt dat het kabinet een "voorkeursrichting" juist in het belang van de inwoners bekendmaakt. "Er wordt al jarenlang gesproken hoe je daar nou om moet gaan met de ruimte. De inwoners van Moerdijk leven al jaren met de gedachte dat dit zou kunnen gebeuren. Ze willen duidelijkheid."

Keijzer terughoudender

Toch stelt Keijzer zich terughoudender op dan Hermans. "We waren zeker nog niet zover om hier stappen te gaan zetten, deze hele discussie komt heel erg vroeg. Ik voel het ook bijna aan mijn lijf zo'n discussie. Ik voel heel erg wat daar heerst."

Voor het gemeentebestuur lijkt het opheffen van het dorp en het verplaatsen van de inwoners een uitgemaakte zaak, zo blijkt uit het voorstel.

Op de plek van Moerdijk moet een knooppunt in de energietransitie komen, met onder meer een nieuw 380 kV-hoogspanningsstation. Ook zijn er meerdere waterstoffabrieken gepland. Dwars door Moerdijk lopen straks ook de enorme buizen voor het vervoer van ammoniak en waterstof van de Rotterdamse haven naar Limburg.

Dit is haalbaar, maar dan moet het kabinet wel over de brug komen voor de inwoners, zeggen burgemeester en wethouders.

Coalitieonderhandelingen

Inwoners moeten met urgentie worden geholpen aan een nieuwe woning en een ruimhartige financiële compensatie krijgen. Ook moet er een fonds komen om de leefbaarheid van het dorp zolang het nog bestaat te waarborgen. De aanpak moet menselijk zijn met de nadruk op perspectief voor de inwoners.

Er zijn al verschillende bijeenkomsten met bewoners geweest, waar de emoties soms hoog oplopen. Zoals gisteren nog bij de commissievergadering van de Moerdijkse gemeenteraad.

Maar uiteindelijk gaat het kabinet over de grote ingreep en het eveneens grote bedrag dat daarvoor nodig is. Het demissionaire kabinet zal niet de definitieve knoop doorhakken. En daarmee is het dus een zaak van de coalitieonderhandelingen.

Nog voor hij begonnen is, ligt de net tot informateur benoemde D66'er Hans Wijers onder vuur. Reden zijn de opmerkingen die hij op de verkiezingsavond maakte op een bijeenkomst. De Telegraaf berichtte vanmiddag dat de kersverse informateur VVD-leider Yesilgöz op die bijeenkomst een leugenaar noemde.

NRC berichtte dat Wijers zich daar ook negatief heeft uitgelaten over de mogelijkheid van een centrumrechts kabinet met JA21. Hij zou het ook jammer genoemd hebben dat de kiezer de VVD niet harder heeft afgestraft.

Op een persconferentie over zijn informateurschap zei Wijers aanvankelijk geen woord over het incident, maar na vragen van de aanwezige journalisten was er niet aan te ontkomen. Hij zei dat hij zijn woorden over Yesilgöz heeft teruggenomen en ervan uit te gaan dat het formatieproces gewoon door kan gaan. Hij heeft Yesilgöz excuses aangeboden, al voegde hij eraan toe dat hij haar nog niet heeft gesproken.

Aan stoppen als informateur heeft hij "geen seconde" gedacht. Hij voelt zich gesteund door het vertrouwen van de partijleiders van D66 en CDA en van mede-informateur Buma.

Wijers werd kritisch bevraagd op de persconferentie:

Wijers noemde zijn woorden op de bewuste avond "ongepast", maar benadrukte ook dat hij nu een heel andere rol heeft. "Soms zeg je dingen in een bepaalde context die je beter niet had kunnen zeggen."

Op vragen of hij denkt dat de uitspraken invloed hebben op het ontstaan van vertrouwen, zei hij er niet aan te twijfelen dat dat vertrouwen zal ontstaan. "Als je op een integere manier en hard werkt dan komt dat vertrouwen." Wijers zegt nog in gesprek te willen met Yesilgöz, die hij nog nooit ontmoet blijkt te hebben.

Yesilgöz toonde zich eerder op de avond niet direct mild over de informateur. Ze zei van D66 en CDA te willen weten hoe de net benoemde informateurs Wijers en Buma na de kritische uitspraken nu "met open vizier" het formatieproces in kunnen.

'Particuliere mening'

D66 en CDA zelf vinden dat Wijers' woorden geen gevolgen hebben, omdat hij van zijn woorden is teruggekomen. Ook CDA-informateur Buma ziet geen problemen. "Mensen kunnen fouten maken en die kun je herstellen. Dat doet Wijers nu", aldus Buma, die denkt dat hij "deze klus met Wijers kan klaren". Hij wijst erop dat Wijers excuses heeft aangeboden en ook nog in gesprek wil met de VVD-leider.

De persconferentie zou over de inhoud en het vervolg van het formatieproces gaan, maar ging vooral over de opmerkingen van Wijers. Ook na zijn eerste reacties kreeg Wijers er tientallen vragen over en voortdurend werd hem gevraagd of hij nog wel vertrouwen kan opbouwen.

De D66-informateur bleef volharden in zijn opvatting dat het formatieproces niet is beschadigd. Hij noemde zijn uitlatingen een "particuliere mening" vergelijkbaar met "meer dan 10 miljoen meningen van mensen."

Wijers zei dat hij zich zijn woorden ook niet kon herinneren. Hij werd een podium op getrokken. "Ik was nergens op voorbereid, het was een spontane bijeenkomst."

Politiek verslaggever Marleen de Rooy over 'valse start': afhankelijk van VVD of het overwaait

"Het is zeker een valse start. Zo'n formatie is een heel precair proces gebaseerd op onderling vertrouwen. De stap en de keuze om D66 en het CDA samen te laten schrijven is juist bedoeld om niemand voor het hoofd te stoten. En om te voorkomen dat iemand boos wegloopt en er weer maanden vertraging komt. Als je op dit moment een informateur hebt die de VVD-leider zo publiekelijk heeft beledigd, dan is dat natuurlijk verre van behulpzaam.

Of het overwaait en hij geloofwaardig verder kan, hangt af van hoe de VVD zich de komende tijd opstelt.