De stikstofplannen van meerdere politieke partijen blijken onvoldoende effectief om de wettelijke doelen te halen. Toch krijgen meerdere partijen een positieve beoordeling van het Centraal Planbureau (CPB). Experts zijn daar kritisch over. Zij stellen dat het CPB-oordeel een "te rooskleurig beeld" geeft van de verkiezingsplannen van bijvoorbeeld CDA en VVD. Dat komt doordat het CPB een cruciale stikstofdeadline niet heeft bekeken.

Vast staat dat na de verkiezingen snel stikstofvermindering moet plaatsvinden in Nederland. Het stikstofbeleid dat sinds 2021 door het Rijk is ingezet, doet te weinig, concluderen experts. Natuurorganisaties, maar ook belanghebbenden zoals ondernemersvereniging VNO-NCW en Bouwend Nederland, waarschuwen al tijden.

Door het uitblijven van stikstofvermindering is het onmogelijk om nieuwe vergunningen uit te geven voor boeren, bedrijven, en bouwprojecten. Milieuorganisaties voeren al jaren succesvolle rechtszaken tegen de staat en bedrijven omdat forse stikstofreductie uitblijft. Volgens recent onderzoek leidt het uitblijven van structureel beleid tot 15 miljard euro schade aan gezondheid en natuur, en nog eens miljarden aan economische schade. De effecten van de stikstofplannen van politieke partijen zijn daarom cruciaal.

'2030 erg kort dag'

Hoewel de doorrekeningen van het CPB geen exacte wetenschap zijn, is het wel een belangrijke indicator om te beoordelen hoe realistisch plannen zijn. Echter blijkt na vragen van Nieuwsuur aan het PBL dat meerdere partijen die een positieve beoordeling kregen, zoals het CDA en de VVD, het belangrijke stikstofdoel in 2030 niet halen. Dat komt omdat het bureau die doelstelling niet heeft bekeken. Dat is opvallend, want dat doet het bureau normaal gesproken wel (.pdf).

Plusjes

Partijen kregen van het CPB een "plus" of "twee plusjes" als ze stikstof verder verminderen dan zou gebeuren met de nu bestaande maatregelen. Dit is de beoordeling van het Centraal Planbureau (CPB) en Planbureau voor de Leefomgeving (PBL):

- Meest positieve beoordeling (twee plusjes): GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie, Volt
- Positieve beoordeling (één plusje): CDA, VVD
- Blijft gelijk aan huidig beleid: JA21, BBB, NSC, SGP

De SP en de PVV lieten hun plannen niet doorrekenen.

Een van de redenen om het bij de verkiezingsdoorrekeningen weg te laten is omdat 2030 "erg kort dag" is om dan zoveel stikstof te verminderen om de doelstelling te halen, aldus het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Dat instituut voerde de doorrekening uit in samenwerking met het CPB. Maatregelen zoals het verminderen van de veestapel en het aanpassen van stallen duren vaak enkele jaren totdat ze effect hebben, aldus een woordvoerder.

De rekenmeesters vonden het daarom "zinvoller" om naar de lange termijn te kijken: het andere wettelijk verankerde doel van 60 procent uitstootvermindering in 2035. Maar onder meer GroenLinks-PvdA en D66 kregen al twee plusjes - de beste beoordeling - bij een vermindering van minstens 42 procent.

Op vervolgvragen wilde het PBL niet ingaan.

Het CPB zegt in de doorrekeningen dat deze partijen "een grote stap" zetten richting 2035, maar dat het doel "niet noodzakelijkerwijs" wordt gehaald.

'Kiezer moet dit weten'

Experts zijn verbaasd over de keuze om 2030 niet door te rekenen. "Hiermee wordt een te rooskleurig beeld geschetst", zegt Hoogleraar omgevingsbeleid aan de Open Universiteit Raoul Beunen. "Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen partijen die serieus aan de slag willen en partijen die opnieuw inzetten op uitstel, met alle gevolgen van dien."

Hoogleraar omgevingsrecht Chris Backes noemt de keuze "onlogisch en willekeurig". "Beide stikstofdoelen staan in de wet en beide zijn relevant. Het toekomstige kabinet kan ook op haar stikstofplannen voor 2030 afgerekend worden. Dit is relevante informatie en de kiezer zou dit moeten weten."

Dat het jaartal 2030 relevant is, bevestigde de rechter onlangs in een zaak die Greenpeace aanspande tegen de Staat. De rechtbank besloot dat de Staat de stikstofuitstoot voor 2030 flink moet terugbrengen. Gebeurt dat niet, dan moet de Staat een dwangsom van 10 miljoen euro betalen aan Greenpeace. De staat tekende hoger beroep aan. Totdat de rechter daarin uitspraak doet, blijft de eerdere beslissing geldig.

Backes legt bovendien uit dat het voor Nederland niet zal uitmaken als het jaartal 2030 uit de wet wordt gehaald, zoals het demissionaire kabinet voornemens is. "Het vonnis in de Greenpeace-zaak liet zien dat de rechter zich niet op de Nederlandse wet baseerde, maar op de Europese regelgeving."

Waarom 2030?

Volgens de Omgevingswet moet in 2030 in 50 procent van het stikstofgevoelige oppervlak in Natura 2000-gebieden de stikstofneerslag lager zijn dan de kritische depositiewaarde, de maximale hoeveelheid stikstof die een natuurgebied aankan zonder dat de natuur er verslechtert.

Voor het jaar 2035 is dat in 74 procent. Om dat laatste doel te halen, moet de stikstofemissie dalen met ongeveer 60 procent ten opzichte van 2019.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: de VVD. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Dilan Yeşilgöz is te gast.

GroenLinks-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans is voorstander van het sluiten van akkoorden met landen om meer uitgeprocedeerde asielzoekers terug te laten keren. Hij wijst regelmatig naar Spanje als voorbeeld, maar cijfers over de effectiviteit van de Spaanse deals zijn niet beschikbaar.

Van alle migranten die asiel aanvragen in Europese landen maar het niet krijgen, verlaat nu slechts 20 procent de Europese Unie. Uitgeprocedeerde asielzoekers willen vaak niet terug en landen van herkomst willen ze vaak ook niet terugnemen.

Mede om die reden werkt Spanje intensief samen met onder meer Marokko en Mauritanië op migratiegebied. Onderdeel van die samenwerking zijn uitzetdeals: zo neemt Marokko asielzoekers die vanuit of via Marokko naar Spanje kwamen, maar daar niet mogen blijven, terug. Timmermans pleit ervoor dat ook Nederland dit soort bilaterale akkoorden sluit.

Ministerie geeft geen cijfers

Maar keren door die deals daadwerkelijk meer migranten terug? In Nieuwsuur zegt Timmermans dat het "aantal mensen dat geen recht heeft op verblijf en dat uitgezet wordt, in Nederland een heel laag percentage is en in Spanje een wat hoger percentage". "Ik denk twee of drie keer meer."

Op de vraag of dat hogere percentage specifiek door de bilaterale deals komt, zegt hij: "Hou me ten goede, ik heb dat niet helemaal paraat. Maar het is flink hoger in verhouding tot wat ons in Nederland lukt."

Die bewering is niet te controleren: het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken wil geen cijfers delen over zulke deals, "anders krijgen we diplomatieke problemen". Dat schrijft het ministerie in antwoorden op meerdere informatieverzoeken. Ook Vluchtelingenwerk Spanje (CEAR) heeft geen cijfers over deze deals. "Een van de grote problemen van deze deal is het gebrek aan transparantie erover", zegt een woordvoerder tegen Nieuwsuur.

Uitzetcijfers die vaak worden aangehaald, komen van statistiekbureau Eurostat. Op het eerste oog laten die cijfers zien dat Spanje het vorig jaar vaker lukte dan Nederland om een uitgeprocedeerde asielzoeker uit te zetten. Maar de cijfers maken géén onderscheid tussen mensen die zijn uitgezet via dit soort deals, en mensen die via de 'reguliere' weg zijn uitgezet. Het aandeel van die eerste groep blijft dus onduidelijk.

Uitzetcijfers lastig te vergelijken

Wat de Eurostat-cijfers wél laten zien: het aantal mensen dat jaarlijks een uitzetbevel krijgt, en het aantal mensen dat jaarlijks wordt uitgezet. Toch kennen de cijfers veel tekortkomingen, benadrukken experts. Zo gebruiken landen verschillende definities, en is onduidelijk of de mensen die daadwerkelijk vertrekken datzelfde jaar hun uitzetbevel kregen, of al jaren eerder.

Bovendien stapelen terugkeerbevelen soms op als het uitzetten mislukt: zo kan één persoon in de database goed zijn voor meerdere terugkeerbevelen. Daarnaast zijn ontvangende landen lastig met elkaar te vergelijken, omdat ze te maken hebben met verschillende herkomstlanden: Afghanistan, bijvoorbeeld, neemt nauwelijks mensen terug, terwijl landen als Brazilië dat juist wel doen.

In Spanje vragen veel mensen uit Latijns-Amerika asiel aan, wat in Nederland niet zo is. Het vergelijken van de uitzetcijfers van Spanje en Nederland is dan ook als appels en peren vergelijken, benadrukken experts.

Asielzoekers die in Nederland geen verblijfsvergunning krijgen, maar hier toch blijven, zijn nu niet strafbaar. Afgelopen zomer stemde de Tweede Kamer voor een plan om die strafbaarstelling alsnog te regelen. GroenLinks-PvdA is daarvan geen voorstander, maar Timmermans zegt dat hij bereid is "hierover te spreken".

"Ik vind strafbaarstelling een schijnoplossing. Landen die dat gedaan hebben, hebben niet meer mensen uitgezet dan landen die dat niet gedaan hebben. Het gevaar is dat je mensen uit het oog verliest en je ze helemaal niet kunt uitzetten."

Desondanks is het onderwerp voor hem geen breekpunt bij eventuele formatieonderhandelingen. "Ik noem geen breekpunten."

In het verkiezingsgesprek ging het ook over klimaat en het minimumloon. Kijk hier het hele gesprek met Timmermans terug:

Niko Koffeman, met Marianne Thieme één van de oprichters van de Partij voor de Dieren, heeft uit onvrede met de koers van de partij zijn lidmaatschap opgezegd. Tegen NRC zegt Koffeman dat hij de partij hiermee "niet wil schaden maar redden. "Dan denk ik: beter nu dan na de verkiezingen."

Koffeman zit sinds 2007 namens de partij in de Eerste Kamer. Hij is ook voorzitter van de Stichting Faunabescherming en investeert in verschillende ondernemingen voor plantaardige melkvervangers. Tot 2019 was hij eigenaar van de Vegetarische Slager.

Hij geeft zijn zetel niet terug aan de PvdD, maar wil wel in de fractie blijven als partijloos senator. Of dit kan volgens de partijstatuten is volgende week onderwerp van een vergadering.

Te brede koers

Koffeman zegt vooral gekwetst te zijn door partijleider Esther Ouwehand die de kritiek van de oprichters op de koers niet overneemt. Zij vinden dat die te ver afdrijft van dierenleed. Ouwehand zei over hen: "Dat niet iedereen meekan in de ontwikkeling die de partij doormaakt, ja dat is dan zo. Daar moet je ook weer niet een groot punt van maken."

Koffeman vindt het geen kwestie van 'kunnen' om met de koers mee te gaan, maar van 'willen'. Ouwehand wil het behalve over dieren, meer hebben over buitenlands beleid door de onrust in de wereld. "Wij komen op voor alles wat kwetsbaar is. Dat zijn dieren, maar ook de natuur, het klimaat en mensen die in de verdrukking zijn", zei zij deze week.

Uit onvrede met de bredere koers van Ouwehand werd de nieuwe dierenpartij Vrede voor Dieren opgericht. Op de kandidatenlijst staan ook de echtgenoot van Thieme Ewald Engelen en oud-PvdD-voorzitter Ruud van der Velden.

Ingrid Visseren-Hamakers, de fractievoorzitter van Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer, zegt het beeld dat Koffeman schetst niet te herkennen. Zij laat in een reactie weten dat "alle volksvertegenwoordigers van de PvdD het belang van alle dieren prioriteren". Ook vindt ze dat het defensiestandpunt van de partij "voldoende ruimte biedt" om voorstellen op dit thema "kritisch te benaderen". Ze vindt als fractievoorzitter dat Koffeman uit de fractie van de Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer moet. De fractie besluit daar volgende week over.

Aanval op Ouwehand

Koffeman en Van der Velden waren in 2023 beiden betrokken bij de aanval vanuit de partijtop op Ouwehand als partijvoorzitter. Koffeman vond dat Ouwehand te veel macht naar zich toetrok.

Van der Velden wilde haar niet voordragen als lijsttrekker van de Partij voor de Dieren omdat er "signalen en informatie" waren binnengekomen die wezen op schendingen van integriteit door Ouwehand. Koffeman steunde het onderzoek van het oude bestuur naar deze vermeende integriteitsschendingen.

Maar de negen klachten over Ouwehand bleken allemaal afkomstig te zijn van leden van het oude partijbestuur, zei het nieuw gekozen bestuur. En geen van de negen meldingen bleek gegrond, was de conclusie.

Voor het eerst sinds 2009 heeft de Nederlandse regering een formeel bezoek gebracht aan Syrië. Staatssecretaris Aukje de Vries van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp sprak in Damascus met de Syrische overgangsregering om afspraken te maken over de terugkeer van Syriërs naar hun land.

De Vries: "Ze vinden het belangrijk dat mensen terugkomen om mee te helpen aan de wederopbouw van het land." Er zijn nog veel scholen, ziekenhuizen en wegen verwoest. Nederland geeft geld voor humanitaire hulp en het verwijderen van mijnen.

Sinds juni dit jaar worden de meeste asielaanvragen van Syriërs afgewezen, omdat het land voor de meesten van hen veilig wordt geacht. Dat geldt niet voor iedereen, zegt De Vries. "Ik hoor hier verschillende geluiden over. Ik heb ook gesproken met minderheden, die niet veilig zijn. Dat is wel een zorg voor de toekomst."

5000 euro per volwassene

De Vries had ook een ontmoeting met de Syrische minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Hind Aboud Kabawat. Kabawat is de enige vrouwelijke minister in de regering van president Al-Sharaa. Kabawat was fel tegenstander van Assad en heeft een christelijke achtergrond.

Het kabinet wil dat meer mensen vrijwillig teruggaan en heeft de zogenoemde herintegratieondersteuning voor mensen die vrijwillig naar Syrië terugkeren verhoogd. Het gaat om 5000 euro per volwassene en 2500 euro per minderjarige. Mensen die terugkeren, krijgen daarnaast hun vliegreis betaald.

Het demissionaire kabinet wil ook afspraken maken over de gedwongen terugkeer van Syriërs die geen recht (meer) hebben op verblijf in Nederland. In eerste instantie zal het gaan om criminele Syrische asielzoekers of Syriërs die overlast veroorzaken.

Niet gedwongen

"Natuurlijk willen we dat alle vluchtelingen terugkeren", zegt minister Kabawat tegen de NOS. Ze benadrukt dat mensen die vrijwillig willen terugkeren welkom zijn, maar dat van gedwongen terugkeer nog geen sprake kan zijn. "Ik kan hen niet vragen om hierheen te komen als er nog verwoeste steden zijn en we geen banen en scholen hebben."

Als mensen wel gedwongen worden om terug te keren, zal dat een crisis in het land veroorzaken, zegt Kabawat. "We zijn er niet klaar voor. De internationale gemeenschap moet begrijpen dat we ons moeten voorbereiden." Ze wijst onder meer op de grootschalige verwoesting in het land. "We moeten hen het noodzakelijke kunnen bieden."

De minister benadrukt dat Syrië Nederland ziet als rolmodel als het gaat om het internationaal en humanitair recht. "Ik ben er zeker van dat de vluchtelingen uit Nederland van toegevoegde waarde zijn met hun kennis en nieuwe opleiding", zegt Kabawat. "Syrië heeft hen nodig, maar het moet hun eigen beslissing zijn." Ze roept de internationale gemeenschap op om het land te helpen bij de wederopbouw zodat alle Syriërs kunnen terugkeren.

Muhamad kreeg 2800 euro om terug te keren, en zegt dat dat voor hem niet genoeg is:

Midden-Oosten-correspondent Daisy Mohr, vanuit Damascus:

"Wel of niet terugkeren is een heel persoonlijke beslissing en hangt af van zoveel factoren. Vrijwillige terugkeer zien we de afgelopen maanden steeds meer uit buurlanden en ook mondjesmaat uit Europa. Ik heb hier verschillende Syriërs ontmoet die die keus hebben gemaakt en het is voor de één een stuk makkelijker om hier weer op te starten dan voor de ander. Staat je huis er nog? Kan je een baan vinden? Kunnen de kinderen naar school en is het veilig genoeg in de omgeving waar je vandaan komt? Het land is nog volop in transitie en daarom is alles nog zeer onvoorspelbaar.

Over gedwongen terugkeer heb ik in Syrië geen enthousiaste geluiden gehoord. Daarbij komen ook nog heel wat logistieke hobbels kijken. Nederland heeft bijvoorbeeld al sinds 2012 geen ambassade in Damascus en gedwongen terugkeer zal ook de medewerking van de Syrische autoriteiten vereisen. Ik ben benieuwd hoe Nederland dat op korte termijn zal gaan organiseren."

De IND neemt sinds juni dit jaar individuele aanvragen weer in behandeling. De meeste aanvragen worden afgewezen tenzij iemand kan aantonen "een reëel risico te lopen op ernstige schade" te lopen. "Voor bepaalde groepen, zoals LHBTIQ+ en alawieten, geldt mogelijk een verhoogd risico".

Syriërs die van de verhoogde terugkeerondersteuning gebruik willen maken moeten tussen 17 november 2025 en 1 januari 2026 een aanvraag indienen bij de Dienst Terugkeer en Vertrek.

Dit jaar zijn er zo'n achthonderd Syriërs vrijwillig teruggekeerd. In september zette Nederland voor het eerst een chartervlucht in om Syriërs terug te vliegen. Zij kregen een lagere terugkeerondersteuning. Volwassenen hebben 2800 euro gekregen en kinderen 1650 euro.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: de GroenLinks-PvdA. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Frans Timmermans is te gast.

Dat vrijheid van onderwijs, artikel 23, soms botst met het gelijkheidsartikel 1 van de Grondwet is volgens CDA-leider Henri Bontenbal een probleem dat we voor lief moeten nemen. "In een pluriforme samenleving zullen meningen die je zelf niet hebt altijd schuren", zegt Bontenbal vanavond in Nieuwsuur. Spanning tussen grondrechten mag bestaan in een liberale samenleving, vindt hij.

Reformatorisch onderwijs, dat Bontenbal zelf ook genoot, levert volgens hem "voorbeeldige leerlingen" af. Op de vraag hoe botsende waarden, bijvoorbeeld het afwijzen van homoseksuele relaties binnen het reformatorisch onderwijs, uitwerkt op homoseksuele kinderen, antwoordt Bontenbal dat een school een religieuze mening verkondigt. "Een visie die niet de mijne is. Maar een leerling kan ook naar een andere school."

Bontenbal reageert hiermee op de ervaring van Dirk Morks, die op een reformatorische school niet zichzelf kon zijn:

Bontenbal vindt dat botsende waarden juist horen binnen een democratie. Dat je accepteert dat sommige mensen "heel verschillende dingen denken als jijzelf". Dat is volgens hem een kenmerk van een "pluriforme samenleving". "Scholen moeten die ruimte gegund krijgen. Maar het moet wel binnen de rechtsstaat passen. Vrijheid van onderwijs is wel zó belangrijk dat je dit moet accepteren. Zij mogen onderwijs vormgeven zoals zij dat willen. Die spanning zal blijven bestaan."

Scholen mogen hun religie uitdragen op basis van artikel 23 van de Grondwet. Dat artikel regelt de vrijheid van onderwijs. Tegelijkertijd verplicht de overheid scholen ook om burgerschapswaarden uit te dragen, zoals het gelijkheidsbeginsel en non-discriminatie. GroenLinks-PvdA en de VVD willen dat het gelijkheidsbeginsel voorrang krijgt als religieuze en democratische waarden botsen.

Maar Bontenbal is beducht voor "een samenleving waarin een verschil van denken niet wordt geaccepteerd onder het mom van liberalisme. Een andere mening doet soms pijn", zegt hij. Hij wil religieuze scholen de vrijheid van onderwijs niet ontzeggen. "Scholen zijn van de samenleving, niet van de overheid. We hechten er veel waarde aan dat delen van de samenleving onderwijs mogen vormgeven hoe ze dat zelf willen. Er zijn veel meer groepen met afwijkende meningen."

'Vrouw onderdanig'

Uit onderzoek van Nieuwsuur bleek vorige maand dat heteroseksuele leerlingen wél hand-in-hand mogen lopen op verschillende reformatorische schoolpleinen, maar homoseksuele leerlingen níet. In een boekje voor reformatorische scholen bleek ook te staan dat de vrouw "onderdanig" is aan de man, en geen leiding dient te geven aan mannen.

Bekijk hier een video van het onderzoek:

Verder stuitte de redactie op een islamitische godsdienstmethode, die volgens online informatie gebruikt is door 30 scholen, waarin het gaat over Joden uit de oudheid. Over hen wordt gezegd dat ze liefde hebben voor geld naast een plaatje van Dagobert Duck. Ook staat er dat "de Joden in de tijd van Jezus mensen die geen Joods bloed in hun aderen hadden, minder waard dan henzelf" vonden.

CDA-prominenten lieten zich de afgelopen tijd verschillend uit over de vraag of religieus onderwijs mag botsen met democratische waarden. Nummer twee op de lijst, Derk Boswijk, noemde het bij het EO-studentendebat bijvoorbeeld nog "onacceptabel" als kinderen leren dat man en vrouw niet gelijk zijn en vindt dat het schuurt met democratische waarden die óók in de grondwet staan. Maar ook Boswijk vindt artikel 23 een groot goed.

Niet asiel, niet de woningmarkt, maar de kosten van de zorg zijn ineens een belangrijk discussiepunt in de verkiezingscampagne. Hoe gaan partijen om met die alsmaar stijgende kosten? Als er niets gebeurt, dan is een gezin in 2040 de helft van zijn inkomen kwijt aan zorgkosten.

Gisteravond, tijdens het RTL-debat, beschuldigde GroenLinks-PvdA-leider Timmermans zijn collega Jetten van D66 van 'jokken' over zijn plannen met het basispakket, de lijst met behandelingen en medicijnen die vergoed worden uit de basisverzekering.

Dit gebeurde gisteren bij het RTL-debat:

Jetten zei dat ook nieuwe behandelingen of medicijnen toegevoegd kunnen worden aan dat basispakket. Maar Timmermans wees erop dat D66, net als VVD, ChristenUnie, SGP, Volt en JA21 heeft gekozen voor het 'bevriezen' van het basispakket. Daardoor komen er niet meer, zoals nu, automatisch dure behandelingen bij. Ook het CDA boekt een bezuiniging in op het basispakket.

Dat bevriezen levert een forse besparing op, die over een aantal jaren op kan lopen tot meer dan zeven miljard euro, stelt het Centraal Planbureau (CPB). Maar patiëntenorganisaties waarschuwden gisteren in een brandbrief voor de situatie dat alleen de rijksten nog in aanmerking komen voor nieuwe behandelingen tegen reuma of kanker.

Wat is het basispakket?

Iedereen in Nederland is verplicht verzekerd tegen ziektekosten. Behandelingen van de huisarts en de specialist in het ziekenhuis, maar ook medicijnen, revalidatie en bepaalde hulpmiddelen vallen onder het basispakket, dat voor iedereen en bij elke verzekeraar hetzelfde is. Naast het basispakket kunnen mensen ook nog kiezen voor aanvullende verzekeringen voor bijvoorbeeld de tandarts, maar dan gaat wel de premie omhoog.

De kosten van het basispakket stijgen al jaren fors. In 2014 werd er ongeveer 40 miljard euro uitgegeven aan zorg uit het basispakket, tien jaar later was dat meer dan 62 miljard. In dit dataverhaal lees je meer over de stijgende zorgkosten.

Een dag na zijn aanvaring met Timmermans wil Jetten graag vertellen hoe hij de term 'bevriezen' uitlegt. D66 wil niet het pakket bevriezen, maar wel de totale kosten, zegt hij. Nieuwe, innovatieve behandelingen kunnen wel toegevoegd worden, maar dan moet er elders bezuinigd worden.

Het Zorginstituut, dat een belangrijke stem heeft in de samenstelling van het pakket, moet van Jetten kritisch gaan kijken naar niet-effectieve behandelingen die geschrapt kunnen worden. Als voorbeeld noemt hij het inbrengen van buisjes in de oren van kinderen die vaak oorontsteking hebben en operaties aan de tongriem.

"Ik geloof er echt in dat de zorg af en toe slimmer en goedkoper kan, juist ook om ruimte te creëren voor betere zorg en nieuwe medicijnen en behandelingen", zegt Jetten. "Ook bij ons gaat er de komende jaren negen miljard euro meer naar de zorg. Bij andere partijen nog veel meer. Maar wij willen ook geld overhouden voor andere zaken, zoals kleinere klassen en het klimaat."

'Zonder ingrijpen onbetaalbaar'

Door het debat van gisteren zit vooral D66 in de verdediging, maar zoals gezegd kiezen ook andere partijen ervoor iets te doen aan het automatisme dat nieuwe, dure medicijnen worden toegevoegd aan het basispakket.

"Zonder ingrijpen wordt de zorg onbetaalbaar", zegt JA21. "De zorg is de enige grote uitgavenpost waarin technologische vooruitgang automatisch wordt doorberekend, waardoor de kosten veel sneller stijgen dan bij alle andere overheidsuitgaven", laat de ChristenUnie weten.

Toch wil geen enkele partij dat een nieuwe, succesvolle kankerbehandeling alleen bereikbaar is voor mensen die het zelf kunnen betalen. In de praktijk zullen er dus wel degelijk zaken worden toegevoegd aan het basispakket. De vraag is dan wel of de verwachte bezuiniging daadwerkelijk gehaald gaat worden. Dat is ook de kritiek van sommige zorgeconomen.

GroenLinks-PvdA en SP willen helemaal niet besparen op het basispakket. Die partijen gaan dan ook uit van een verdere forse stijging van de zorgkosten. Tegelijkertijd willen ze alle medisch specialisten in loondienst, wat weer geld zou moeten opleveren.

Meer weten over de zorgkosten en het Nederlandse zorgstelsel? Check dan ons dataverhaal:

De Raad van State heeft een overwegend positief advies uitgebracht over het wetsvoorstel van de Partij voor de Dieren om het lijden van dieren rond de slacht te beperken. Een van de voorgestelde maatregelen is een verplichting om dieren te bedwelmen voorafgaand aan de rituele slacht, in andere woorden: een verbod op onverdoofd slachten.

Volgens de RvS is er "meer ruimte dan voorheen" om het belang van dierenwelzijn zwaarder te laten wegen bij het beoordelen van beperkingen van de godsdienstvrijheid. Dat blijkt uit recente Europese rechtspraak. Onder islamitische en joodse slachtregels worden dieren niet verdoofd voordat ze worden gedood.

Godsdienstvrijheid

"Deze rechtspraak betekent niet dat lidstaten van de Europese Unie verplicht zijn om onbedwelmde rituele slacht te verbieden", schrijft de raad. "Wel betekent deze rechtspraak dat een verbod op onbedwelmde rituele slacht onder bepaalde voorwaarden niet in strijd is met de godsdienstvrijheid."

Het wetsvoorstel van PvdD-leider Ouwehand en de toelichting daarbij bieden volgens de Raad van State "voldoende informatie en aanknopingspunten om een breed parlementair debat te voeren over de bedwelmplicht bij rituele slacht".

Eerdere pogingen

In 2011 nam de Tweede Kamer al een een soortgelijk initiatiefwetsvoorstel aan van de Partij voor de Dieren. Daarin stond dat ritueel slachten verboden moet worden, omdat de dieren onverdoofd worden gedood en daarbij onnodig lijden. De wet sneuvelde in de Eerste Kamer, waar een meerderheid vond dat een verbod in strijd is met de vrijheid van godsdienst.

In 2019 was de Raad van State met hetzelfde argument nog negatief over een nieuwe poging van de Partij voor de Dieren om een verbod te regelen. Het adviesorgaan stelde toen nog dat het de vraag was of de maatschappelijke behoefte aan een verbod op onverdoofd slachten zo groot was, dat het een beperking van de fundamentele vrijheid van godsdienst rechtvaardigde.

Het wetsvoorstel bevat ook een verbod om drachtige zoogdieren vanaf 40 procent van de draagtijd te verhandelen voor de slacht. De uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid hiervan zijn nog onvoldoende toegelicht en moeten beter worden gemotiveerd voordat het voorstel naar de Tweede Kamer gaat, adviseert de RvS.

Partijleider Ouwehand is blij met het advies van de Raad van State. "We zijn bij het schrijven van het wetsvoorstel zeer zorgvuldig te werk gegaan, met oog voor de gevoelens van geloofsgemeenschappen. Het is heel goed nieuws dat de Raad van State nu groen licht geeft", aldus de leider van de Partij voor de Dieren.

Elektrocutiebaden

Hoe het nu verder gaat met het voorstel is nog onduidelijk. In principe is er een meerderheid in de Tweede Kamer voor een verbod op onverdoofd slachten; onder meer PVV, VVD, D66, GroenLinks-PvdA en SP zijn daarvoor.

Maar er zitten ook andere maatregelen in het wetsvoorstel, waarvan nog niet duidelijk is hoe andere partijen ertegenaan kijken. Zo wil de Partij voor de Dieren met het voorstel ook een einde maken aan het bedwelmen van varkens met CO2, een verbod op elektrocutiebaden voor gevogelte en een verbod op het omkiepen van kratten met kippen, eenden en kalkoenen.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: het CDA. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Henri Bontenbal is te gast.

Veel Nederlanders voelen zich machteloos en gefrustreerd over de politiek. Een meerderheid van 59 procent vindt dat het de verkeerde kant opgaat met Nederland en dat de politiek maar niet met oplossingen komt. Dat blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in aanloop naar de verkiezingen.

De onderzoekers spraken kiezers na de val van het kabinet in juni, toen de PVV eruit stapte, en na het opstappen van NSC-bewindspersonen eind augustus. Daaruit blijkt dat het vertrouwen in politiek Den Haag laag blijft. Een meerderheid van 60 procent geeft politiek Den Haag een onvoldoende.

Vooral het beeld van onderling geruzie en stilstand is sterker geworden. "Stelletje prutsers. Nemen geen enkele verantwoordelijkheid", zegt een deelnemer van het onderzoek die de politiek het rapportcijfer 1 geeft. Een andere deelnemer zegt: "Ik vind het momenteel een puinzooi, zeker nu ook NSC eruit is gestapt".

Vertrouwen laag, mede door Gaza-standpunt kabinet

Volgens het SCP is het vertrouwen in de politiek al sinds 2021 laag. Mensen zeggen dat problemen, zoals het woningtekort, niet worden opgelost. Het vertrouwen in de politiek was twintig jaar geleden - na de moord op Pim Fortuyn - ook al laag. De onderzoekers zien dat de dip nu langer duurt.

Voor sommigen is de politieke koers van het kabinet een oorzaak van het lage vertrouwen. Zij vinden onder meer dat het demissionaire kabinet te weinig doet en heeft gedaan om de oorlog in Gaza te veroordelen of te bestrijden, ziet het SCP.

"Mensen hebben het gevoel dat zij zelf weinig kunnen doen aan de negatieve gevolgen van binnenlandse en buitenlandse ontwikkelingen", zegt SCP-onderzoeker Josje den Ridder. "In hun ogen kan de overheid deze problemen wel aanpakken, maar doet ze dat niet of doet ze het verkeerde. Het gevolg is dat sommige mensen afhaken en niet meer stemmen."

Zorgen om polarisatie

Ook ziet Den Ridder dat mensen zich zorgen maken om polarisatie door problemen rond immigratie en klimaat. "Mensen denken dat deze kwesties ertoe leiden dat mensen tegenover elkaar komen te staan en elkaar onheus bejegenen. We zien dat sommigen dit zo vervelend vinden dat ze gesprekken met andersdenkenden mijden." Dat is volgens de onderzoeker een risico voor de democratie.

Deelnemers aan het onderzoek hopen dat politici na de verkiezingen samenwerken om de problemen daadwerkelijk op te lossen. Wonen is het belangrijkste thema. De meeste mensen vinden dat een nieuw kabinet ook meer geld moet uitgeven aan het leger, de gezondheidszorg en onderwijs.

Over het onderzoek

Het SCP peilt sinds 2008 de stemming van Nederlanders over de maatschappij en de politiek. De onderzoekers komen drie keer per jaar met een rapport. Een deel van het onderzoek is gedaan in samenwerking met onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam.

In deze aflevering van de verkiezingsserie De Peilers spreken we kiezers over het wantrouwen in de politiek:

"Het spijt me dat ik het moet zeggen, maar de heer Jetten staat hier gewoon te jokken." Dat was de felste aanval in het tweede RTL-debat van de campagne. D66-leider Rob Jetten had net gezegd dat er wat hem betreft in het basispakket van de zorgverzekering ruimte blijft voor vergoeding van nieuwe medicijnen, bijvoorbeeld tegen kanker. Maar volgens GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans was dat bezijden de waarheid.

"U heeft een slot gezet op het basispakket. Er mag niets bij. Het staat zwart op wit", hield Timmermans Jetten voor. De D66-leider reageerde gebeten op het verwijt dat hij zou jokken. "Dat slaat nergens op. U moet niet aan angstzaaierij gaan doen. Dat doet Wilders al elke dag."

Bekijk het fragment hier:

De discussie draaide om de stijgende zorgkosten, wat er moet gebeuren met het eigen risico en wat er uit het basispakket van de verzekering moet worden vergoed. Jetten zei in het debat dat hij vooral wil kijken of er nu behandelingen worden vergoed die niet werken. "We moeten wel zorgen dat nieuwe medicatie er altijd bij kan."

Maar uit de doorrekeningen van Centraal Planbureau (CPB) blijkt iets anders. D66 heeft aan het CPB wel degelijk doorgegeven geen nieuwe behandelingen te willen toevoegen aan het basispakket. Volgens het CPB levert dat over vijf jaar 500 miljoen euro op, en kan de winst op de lange termijn oplopen tot 7,7 miljard euro.

Peilingen

De aanval van Timmermans op Jetten viel een beetje te verwachten. D66 doet het de laatste dagen steeds beter in de peilingen en haalt mogelijk stemmen weg bij de linkse fusiepartij. Jetten beantwoordde de aanval door Timmermans te verwijten dat ook hij naar het CPB andere plannen heeft gestuurd dan in het verkiezingsprogramma staan.

In het programma belooft GroenLinks-PvdA volgens hem het eigen risico af te schaffen, maar in de doorrekeningen voor het CPB gaat de partij niet verder dan een halvering. Overigens schrijft GroenLinks-PvdA dat het het eigen risico 'stap-voor-stap' wil afschaffen, en komt dat voorlopig neer op 'verlagen'.

D66 houdt in zijn plannen het eigen risico op maximaal 385 euro per jaar. Verlagen of afschaffen lijkt leuk, maar leidt volgens Jetten tot langere wachtlijsten omdat dan meer mensen gebruiken gaan maken van de zorg. Beter is het om chronisch zieken en gehandicapten gericht te helpen met hun zorgkosten, vindt Jetten.

Bekijk hier het debat in drie video's:

Anderhalve week voor de verkiezingen wordt de toon wat feller, zo bleek in het debat. VVD-leider Dilan Yesilgöz, die in de peilingen op verlies staat, richtte zich bij het onderwerp asiel bewust op haar concurrent Henri Bontenbal (CDA). Die heeft volgens haar de strenge asielwetten om de instroom te beperken gefrustreerd. Anders hadden ze er al lang kunnen zijn, zegt ze.

Het CDA stemde in de Tweede Kamer tegen de wetten, maar dat had volgens Bontenbal een reden. "Dan had u maar goede wetten moeten maken en geen prutswerk." Grootste bezwaar van het CDA was het strafbaar stellen van hulp aan illegalen.

Arbeidsmigratie

Op het onderwerp arbeidsmigratie was er juist opvallend veel overeenstemming. Eigenlijk waren alle partijen het eens dat er iets aan de uitwassen van de arbeidsmigratie moet worden gedaan, zoals uitbuiting, slechte huisvesting en migranten die op straat gaan zwerven als ze hun baan, en daarmee hun huisvesting kwijtraken.

SP-leider Jimmy Dijk verweet de andere partijen dat ze de afgelopen jaren de zaak te veel op hun beloop hebben gelaten. "U heeft niets gedaan, terwijl deze mensen al jaren worden uitgebuit, afgedankt en op straat gezet."

Yesilgöz stak de hand in eigen boezem: "Ook mijn partij heeft te lang gedacht dat de markt het wel zou oplossen." Net als het CDA en JA21 wil ze werkgevers aanspreken en inzetten op meer automatisering, zodat laagbetaalde arbeidsmigranten niet meer nodig zijn.

JA21 is zelfs bereid het vrij verkeer van personen binnen de EU aan te scherpen om zo de arbeidsmigratie terug te dringen. Hoe partijleider Joost Eerdmans dat precies wil gaan doen, werd niet duidelijk. Voor zo'n aanscherping is een verdragswijziging nodig en dat duurt jaren.

Het RTL-debat ging tussen de zes partijen die begin deze maand het hoogst in de peilingen stonden. Omdat PVV-leider Wilders had afgezegd voor het debat, mocht SP'er Dijk meedoen. Die was daar blij mee: "Bedankt. Houden zo", zei hij aan het begin van de uitzending via de camera tegen Wilders.

De meeste politieke partijen trekken volgens de politie niet genoeg geld uit om de kwaliteit van het korps op peil te houden. De Nationale Politie hoopt dat er na de verkiezingen, bij de kabinetsformatie, wel meer aandacht komt voor binnenlandse veiligheid.

De politie zegt minstens 350 miljoen euro per jaar extra nodig te hebben om alle taken uit te kunnen voeren. Die berekening heeft de politie vorige maand nog met de politieke partijen gedeeld.

Blauw op straat

De politie was nog relatief bescheiden met deze roep om meer budget, want in de zomer had het korps nog berekend dat het 850 miljoen euro tekort zou gaan komen. Vanwege het forse bedrag zijn sommige ambities, zoals het moderniseren van de ICT, in de ijskast gezet.

De 'slechts' 350 miljoen per jaar is volgens de politie echt het minimale dat nodig is om bijvoorbeeld genoeg blauw op straat te betalen. Maar de meeste politieke partijen leveren ook dat bedrag niet, blijkt uit de plannen die de partijen bij het Centraal Planbureau (CPB) hebben ingeleverd.

De meeste partijen doen wel iets voor de politie, maar minder dan het korps minimaal nodig zegt te hebben om de stijgende kosten en extra taken, bijvoorbeeld rondom georganiseerde criminaliteit, het hoofd te bieden.

Zo wil het CDA 200 miljoen euro uittrekken voor de politie. D66 reserveert eenzelfde bedrag voor 'veiligheid' dat naar de politie zou kunnen gaan. GroenLinks-PvdA en SGP begroten ook 200 miljoen, maar dat bedrag is ook bedoeld voor bijvoorbeeld het Openbaar Ministerie. Partijen als BBB, NSC, ChristenUnie en Volt trekken in hun ingeleverde plannen niets extra uit voor de politie.

Onduidelijk

Van de partijen die hun financiële plannen hebben ingeleverd bij het CPB, trekken alleen JA21 en vooral VVD meer geld uit voor veiligheid dan het minimumbedrag dat de politie vraagt. Ze maken alleen niet duidelijk welk deel daarvan naar de politie gaat.

Zo wil de VVD 800 miljoen euro investeren in "extra personeel bij de politie en in extra capaciteit van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en in cyberveiligheid".

JA21 wil 500 miljoen euro uitgeven aan 'binnenlandse veiligheid' in 2030. Maar het gevangeniswezen valt daar ook onder. Van het gereserveerde geld van JA21 is dus waarschijnlijk niet alles bestemd voor de politie.

Want om alle veroordeelden op te kunnen sluiten, vroeg Ingrid Coenradie - destijds PVV-staatssecretaris, nu JA21-kandidaat - in het voorjaar nog om 432 miljoen euro extra budget voor het gevangeniswezen. Coenradie zegt dat haar nieuwe partij met alle keuzes die gemaakt moeten worden "niet in één keer" kan leveren wat er wordt gevraagd.

Weinig aandacht voor politie

De NOS vroeg de Nationale Politie om een reactie op al deze plannen. De politie blijft erop hameren dat het gevraagde geld toch echt nodig is. "Wij hebben minimaal 350 miljoen euro per jaar nodig om al onze taken goed te kunnen blijven uitvoeren", laat de korpsleiding schriftelijk weten.

"In de doorrekening zien we dat geen enkele partij het politietekort expliciet dekt", aldus de Nationale Politie. En als de politiek dat doorzet, kan de politie vacatures niet meer invullen, stelt de korpsleiding. "Voor burgers betekent dat minder blauw op straat, vaker 'nee' bij aangiftes en een politie die minder in staat is om een vangnet te zijn."

De politie ziet dat de politiek veel geld over heeft voor defensie en heeft daar uiteraard begrip voor. "Voor veiligheid binnen onze grenzen is vooralsnog echter minder aandacht."

De Nationale Politie hoopt dat de politiek na de campagne meer oog voor de politie krijgt. "Wij rekenen erop dat in de formatie breder wordt nagedacht over de rol van politie in het versterken van de nationale weerbaarheid."

Politiebond

Dat zegt de korpsleiding, maar ook agenten vinden het "een gemiste kans" van de politieke partijen, zegt Nine Kooiman van de Nederlandse Politiebond. "350 miljoen erbij is de absolute ondergrens en dan krijg je er nog geen mensen bij. We hebben nu al onderbezetting en zedenzaken blijven liggen."

Er zijn ook partijen die hun programma niet hebben laten doorrekenen bij het CPB, waardoor hun plannen niet te vergelijken zijn met die van andere partijen. Zo zegt de SP een miljard voor de politie te willen, maar die partij liet het CPB dus niet controleren of dat met hun plannen te betalen is.

Geweld in Gaza

Het Israëlische leger is begonnen met een reeks aanvallen op Hamasdoelen in Gaza. Het leger reageert daarmee op de "flagrante schending van het staakt-het-vuren" door Hamas, melden de strijdkrachten op X. Eerder vandaag voerde Israël al aanvallen uit in het gebied rond de zuidelijke stad Rafah omdat "terroristen" een antitankraket hadden afgevuurd en zouden hebben geschoten op troepen van het Israëlische leger. Is dit het einde van het bestand?

Zwevers en niet-stemmers

Anderhalve week voor de Tweede Kamerverkiezingen weet 17 procent van de kiesgerechtigden voor welke partij ze gaan. Dat betekent dat 83 procent in meer of mindere mate 'zweeft'. Dan zijn er ook nog mensen die niet stemmen: doorgaans ongeveer één op de vijf kiesgerechtigden. Er zijn partijen die daar baat bij hebben en partijen die een lage opkomst juist vrezen. Wat zijn de overwegingen van de zwevers en de niet-stemmers? We bespreken het met politiek duider Arjan Noorlander.

Met het tweede grote televisiedebat in aantocht, vanavond op RTL 4, is de 'hete fase' van de verkiezingscampagne aangebroken. Slechts 17 procent van de kiezers weet volgens Ipsos I&O zeker wat ze gaan stemmen en dat betekent dat er in de laatste anderhalve week nog grote verschuivingen kunnen plaatsvinden.

Zo is het de vraag of PVV-leider Wilders zetels kan terugwinnen door de komende dagen weer vaker zijn gezicht op televisie te laten zien. Vorige week legde hij zijn campagne stil, nadat hij had gehoord dat hij mogelijk doelwit was geweest van een Belgische terreurcel.

Eergisteren was hij weer voor het eerst ergens te gast, bij het televisieprogramma Vandaag Inside. Vandaag is hij op de redactie van De Telegraaf om met andere lijsttrekkers de verkiezingskrant te maken en de komende dagen zal hij ook te zien zijn bij onder meer het debat van SBS en het NOS Jeugdjournaal.

Wel blijft Wilders zijn mediaoptredens nauwkeurig uitkiezen. Op de uitnodiging van het debat van vanavond, bij RTL Tonight, is hij bijvoorbeeld niet ingegaan. SP-lijsttrekker Dijk neemt zijn plaats in. Wilders blijft ervoor kiezen om zich vooral via andere kanalen, zoals X, af te zetten tegen de rest en zich als enige echte rechtse partij neer te zetten.

Het grote 'uitsluitspel'

De VVD wil dat beeld ontkrachten en neemt ook steeds meer afstand van links. De partij tilde afgelopen dagen het 'uitsluitspel' naar een hoger niveau door niet alleen elke samenwerking met de PVV, maar ook die met GroenLinks-PvdA na de verkiezingen te blokkeren.

VVD-lijsttrekker Yesilgöz hoopt met waarschuwingen tegen een kabinet met CDA, D66 en GroenLinks-PvdA de rechtse kiezer terug te winnen. Daarmee neemt de partij een gok, die ervoor kan zorgen dat na de verkiezingen het vormen van een coalitie bijna onmogelijk wordt. Desondanks zegt Yesilgöz de oppositiebanken niet te vrezen.

Het CDA is in de peilingen met GroenLinks-PvdA de tweede partij, achter de PVV. Hoewel de druk op CDA-lijsttrekker Bontenbal toeneemt om zich uit te spreken over zijn favoriete coalitie, blijft hij alle opties openhouden.

"Het helpt niet om van tevoren partijen uit te sluiten, of breekpunten en rode lijnen te formuleren", zo vindt Bontenbal, al sloot hij wel eerder de PVV uit. Ook gaf hij deze week toe dat hij als hij "met pistool op de borst" moet kiezen een voorkeur heeft voor een coalitie met de VVD.

Ook D66 en JA21 ruiken kansen. Beide partijen hebben de afgelopen weken een opmars gemaakt in de peilingen en staan nu ongeveer op gelijke hoogte met de VVD. "Er kan nog veel veranderen de komende dagen", weet JA21-lijsttrekker Eerdmans. "En het kan nog ten gunste van ons vallen."

D66 deed goede zaken doordat het optreden van Jetten in het vorige RTL-debat bij veel kiezers in de smaak viel. De partij wil doorpakken door zich zo veel mogelijk als potentiële winnaar van de verkiezingen neer te zetten. "Ik wil Wilders verslaan", zei D66-lijsttrekker Jetten gisteren op een campagnebijeenkomst.

Het is dan ook een grote tegenvaller voor de partij dat Jetten niet mag aanschuiven bij het SBS6-debat van komende donderdag, omdat D66 eerder deze maand net niet bij de grootste vier partijen in de peilingen zat.

Wel had D66 de afgelopen weken nog een troef in het vuur waarnaar andere partijen met jaloezie zullen hebben gekeken. Jetten was heel wat dagen te zien in het goedbekeken tv-programma De Slimste Mens, waarin hij uitgebreid over zichzelf kon vertellen. In de laatste aflevering, die gisteravond werd uitgezonden, eindigde hij als derde.

De opmars van Jetten in de peilingen kan weleens slecht nieuws voor GroenLinks-PvdA betekenen. Die partij hoopt met het internationale imago van lijsttrekker Frans Timmermans een duidelijke premierskandidaat te leveren. Maar met de opkomst van Jetten hebben ze er een geduchte concurrent bij: uit kiezersonderzoeken blijkt dat D66 vooral kiezers kan wegtrekken bij GroenLinks-PvdA en CDA.

Het CDA profileert zich steeds nadrukkelijker als pro-Europees. Volgens partijeider Henri Bontenbal is de prijs voor veiligheid en vrede: meer macht en geld naar Brussel. "Ik zie niet hoe dat anders kan. Veel meer Europese samenwerking is keihard nodig", zegt hij tegen Nieuwsuur. Met de huidige winst in de peilingen kan het CDA in een nieuwe coalitie een sleutelrol spelen en daarmee de koers van een nieuw kabinet veel pro-Europeser maken.

Een nieuw kabinet moet in Brussel grote besluiten gaan nemen over samenwerking op het gebied van bijvoorbeeld defensie en migratie. Veel politieke partijen zijn het erover eens dat er meer Europese samenwerking moet komen, maar over de inzet van Nederland en hoe ver die moet gaan, zijn ze verdeeld. Het CDA, voorheen vooral strikt als het ging om Europese uitgaven, laat die strenge opstelling nu los.

'Open houding'

Het demissionaire kabinet-Schoof wilde op het gebied van migratie, de afdracht aan de EU en landbouw juist meer nationale invloed en geld terughalen uit Brussel. En al zijn bijna alle partijen het eens dat voor meer veiligheid er meer Europese samenwerking nodig is, verschillen ze nogal van mening hoever Nederland daarin wil gaan. Partijen als D66, GroenLinks-PvdA en Volt zijn voorstander van een pro-Europese koers. JA21, BBB en VVD zijn ook voor Europese samenwerking, maar zijn daarin terughoudender. FVD wil zelfs helemaal uit de Europese Unie.

Politiek duider Arjan Noorlander

"Zeker het afgelopen kabinet-Schoof was uitgesproken euro-kritisch en wilde de macht terugpakken uit Brussel. Dat is mislukt door de oorlogen in Oekraïne, in het Midden-Oosten. Onze veiligheid staat onder druk, dus zoeken partijen meer internationale samenwerking. Die internationale component wordt in de campagnes vergeten, partijen blijven zich focussen op nationale thema's. Al schuiven steeds meer partijen op naar een meer pro-Europees geluid."

Het CDA vindt op de rem staan niet langer verantwoord. Bontenbal noemt in dat verband ook de discussie over de Nederlandse bijdrage aan de meerjarenbegroting van de EU. Het demissionaire kabinet vindt dat Nederland ten opzichte van andere landen meer gaat bijdragen aan die begroting en vindt dat onacceptabel. Bontenbal: "Als wij Europa zo hard nodig hebben, dan moeten we er met een open houding heen gaan. Ik weet dat andere lidstaten graag de hand ophouden bij noordelijke landen. Dat weet ik, ik ben niet naïef. Maar tegelijkertijd moet je je steeds de vraag stellen: als ik geld steek in Europa, wat krijg ik er voor terug? Dát moet de discussie zijn."

Partijen in Nederland zijn verdeeld over de financiering van de Europese defensie-ambities, zoals bijvoorbeeld het gebruik van eurobonds. Dat zijn gezamenlijke leningen waarbij Europese landen samen garant staan voor elkaars schuld. Het CDA is niet langer tegen eurobonds, tot verbazing van de VVD.

Demissionair minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) verzet zich juist tegen gezamenlijke leningen. "Ja, dat vind ik echt naïef om als dat als startpunt van een discussie te gebruiken. Want wat je dan ziet is dat landen gelijk achterover gaan leunen", zegt Heinen. Maar Bontenbal noemt "die deur hard tegenhouden, juist naïef". "We moeten er wel heel sterke voorwaarden aan verbinden. Dus die eurobonds moeten niet over van alles en nog wat gaan."

'Toekomstgericht'

Eurobonds zijn al lang een heet hangijzer in Den Haag, omdat de financiële gevolgen van de gezamenlijke leningen vooral voor rekening kunnen komen van de rijkere landen. Want hoe lager de kans dat je kunt terugbetalen, hoe hoger de rente. De rijkere lidstaten vrezen dat ze met eurobonds duurder uit te zijn vanwege hogere rentes van economische zwakkere landen. Uiteindelijk vrezen ze zelfs te moeten gaan opdraaien voor het terugbetalen van het geleende geld.

Bontenbal zegt dat als het om collectieve projecten voor onze veiligheid gaat, "nu echt de nood aan de man" is. Als het niet op een andere manier van de grond komt dan vind hij eurobonds gerechtvaardigd. "Ook hier geldt: jongens voer geen achterhoedegevecht, kijk naar voren. Ik verwacht van partijen dat ze ook toekomstgericht bezig willen zijn."

'Solidariteit'

Europa heeft ook afspraken gemaakt voor een strenger asielbeleid. De maatregelen moeten volgend jaar ingaan, maar er is nog veel onduidelijk. Bijvoorbeeld over de spreiding van asielzoekers over de EU-lidstaten. Lidstaten die geen asielzoekers willen opnemen, kunnen hun deel 'afkopen'.

Het demissionaire kabinet-Schoof heeft voor die laatste optie gekozen, maar Bontenbal vindt dat die opstelling de Europese solidariteit ondermijnt. "Ik zou dat echt egoïstisch vinden. Als alle lidstaten alles afkopen, dan heb je een onmogelijke situatie. We hebben juist een migratiepact afgesproken om te zorgen voor een eerlijke verdeling."

Europa is dus géén hoofdthema van de campagne. Daarom analyseerden we de (verborgen) Europese verkiezingsplannen, die straks de pro-Europese koers van Nederland zullen gaan bepalen:

Met nog anderhalve week tot de verkiezingen maken politieke partijen zich op voor de eindsprint. Zeker de helft van de kiezers twijfelt nog over op wie te stemmen, dus er is partijen alles aan gelegen om mensen over te halen. Dat doen ze dan ook op uiteenlopende manieren.

Zo flyert het CDA 'ouderwets' op de markt in Rotterdam. Dat de partij het goed doet in de peilingen, is mede te merken aan de stoet buitenlandse journalisten die lijsttrekker Henri Bontenbal volgt.

Het CDA kreeg afgelopen weken vooral van de VVD de vraag of de partij "over links of over rechts" wil gaan. Maar Bontenbal blijft erbij dat hij na de verkiezingen vooral wil samenwerken.

"Ik hoop dat mensen niet nog allerlei zetten gaan doen om partijen uit te sluiten", zegt Bontenbal. "Ik denk dat het niet verstandig is, want na 29 oktober moet er een stabiel kabinet komen."

Bontenbal werd in zijn woonplaats Rotterdam door veel journalisten gevolgd:

De VVD doet die zet juist wel. De partij kiest frontaal de aanval door een groot kartonnen bord in Oosterhout (Noord-Brabant) neer te zetten. Daarop is een nepbrief van de Rijksoverheid afgebeeld, die gericht is aan "de werkende Nederlander", waarin wordt gewaarschuwd voor de plannen van GroenLinks-PvdA, CDA, D66 en SP.

Yesilgöz, die samenwerking met GroenLinks-PvdA heeft uitgesloten, zet het rechtse geluid extra kracht bij door het CDA en D66 tot een keuze te bewegen. "Of ze kunnen in een links kabinet, of in een rechts kabinet met de VVD", zegt Yesilgöz. "Ik zou graag willen dat D66 en CDA daarover helderheid geven."

Yesilgöz op pad in het Noord-Brabantse Oosterhout:

"Het ruikt een beetje naar wanhoop langzamerhand", reageert GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans, die vindt dat de punten uit de brief van de VVD niet kloppen. Hij is vandaag te vinden op het congres voor Europese Socialisten, waar hij voor het oog van de camera's kon rekenen op de steun van onder meer de Noorse premier Jonas Gahr Støre en de Spaanse premier Pedro Sánchez.

"Alle landen hebben met dezelfde uitdagingen te maken", zegt Timmermans, verwijzend naar de opkomst van extreem-rechts. "Alle progressieve bewegingen zijn op zoek naar het juiste antwoord en dat bespreken we hier met elkaar."

Timmermans kon rekenen op warme woorden van de Spaanse premier Sánchez:

D66 was van plan om vandaag te gaan flyeren, maar koos er op het laatste moment toch voor om een extra campagnebijeenkomst in Leiden in te lassen. De partij klimt omhoog in de peilingen en ziet richting 29 oktober de kansen groeien.

"We maken ons op voor de eindsprint, ik wil Wilders verslaan", zei lijsttrekker Rob Jetten op het podium. "Noem me ambitieus, noem me misschien te optimistisch, maar ik weet zeker: het kan wél."

Jetten zei ook dat hij wil dat de Nederlandse vlag weer "van iedereen wordt":

De Partij voor de Dieren gooit het traditiegetrouw over een activistische boeg. Onder aanvoering van lijsttrekker Esther Ouwehand liepen vandaag mensen een 'Tata Steel Toxic Tour' in Wijk aan Zee. Daarbij droegen ze een bord door de straten met "de rekening voor onze gezondheid". Het bord werd vervolgens in de duinen bij staalproducent Tata Steel geplaatst.

De partij wil daarnaast meer aandacht voor klimaat. "Het gaat daar te weinig over deze campagne, dus het is heel belangrijk dat dat weer op de agenda staat", zegt Ouwehand. "Volgende week hebben we daarom ook een klimaatmars."

JA21-lijsttrekker Joost Eerdmans staat net als Bontenbal op de markt van Rotterdam, maar dan in een dj-booth met rookmachines waarmee hij het winkelende publiek aan het dansen probeert te krijgen. De partij staat er goed voor in de peilingen en dat smaakt naar meer.

"Er kan nog veel veranderen de komende dagen", zegt Eerdmans. "En het kan nog ten gunste van ons vallen." Partijen uitsluiten is hij niet van plan. "Dat is vervelend, dan zet je te veel op scherp", vindt hij. "Laten we gewoon elkaar proberen te overtuigen van de standpunten en dan zien we na 29 oktober wel hoe de puzzel ligt."

Ook andere partijen waren vandaag in het land te vinden:

Vladimir Poetin is een "maniak" en het Oekraïense volk verdient onze steun. Dat zegt SP-lijsttrekker Jimmy Dijk terwijl hij tegelijkertijd vindt dat Oekraïne niet welkom is als NAVO- of EU-lid. In gesprek met Nieuwsuur legt Dijk uit waarom de mening van zijn SP zo verschilt van die van andere partijen over het beteugelen van de Russische agressie.

Toen Mark Rutte vorig jaar aantrad als secretaris-generaal van de NAVO, sprak hij duidelijke woorden: "Oekraïne hoort thuis bij het bondgenootschap". Eerder bepaalden de lidstaten al dat de weg van Oekraïne naar het lidmaatschap 'onomkeerbaar' is.

"Onverstandig", zegt SP'er Dijk nu. Hij denkt dat NAVO-lidmaatschap van Oekraïne "niet helpt" bij eventuele vredesonderhandelingen met Rusland.

Tijdens een Tweede Kamerdebat vorig jaar zei Dijk dat er geen "rechtvaardiging" is voor de oorlog in Oekraïne, maar wel een "verklaring": namelijk de uitbreiding van de NAVO. Die wordt door Rusland gezien als een bedreiging van hun veiligheid.

In de studio van Nieuwsuur benadrukt Dijk nogmaals dat hij "geen begrip" heeft voor de invasie in Oekraïne, maar dat hij wel probeert Poetin te "begrijpen". "Als je begrijpt hoe iemand anders tegen de wereld aankijkt, kan dat helpen in een pad naar vrede."

'NAVO-norm leidt tot wapenwedloop'

De Russische agressie en de afbrokkelende Amerikaanse militaire steun hebben NAVO-landen doen besluiten een 5-procentnorm in te voeren voor defensie-uitgaven. Dat betekent dat alle landen op termijn 5 procent van hun bbp aan defensie moeten uitgeven. Daarvan mag 1,5 procent worden besteed aan zaken waar de krijgsmacht indirect van meeprofiteert, zoals cyberveiligheid en de verbetering van wegen en bruggen.

Een meerderheid van de Tweede Kamer is voor die norm, maar dat geldt niet voor de SP. Dijk zegt dat er al genoeg "bommen en granaten" zijn en dat het geld beter naar zorg of onderwijs kan. Maar zijn belangrijkste tegenargument: "Het brengt een wapenwedloop op gang die onze wereld niet veiliger maakt."

Toen de NAVO-landen op de top in juni in Den Haag vergaderden over de defensienorm, was de SP gastheer van een zogenoemde 'tegentop'. Op die bijeenkomst spraken gasten uit binnen- en buitenland over de-escalatie en een nieuwe internationale veiligheidsorde. Onder hen ook enkele Europese politici met controversiële standpunten. Sommigen willen de gaskraan naar Rusland weer openen en vinden dat Europa geen wapens meer moet leveren aan Oekraïne.

Dijk benadrukt dat hij zulke standpunten niet heeft. Wat wil de SP dan wél doen voor het Oekraïense volk? De partij stemde tegen enkele moties die de regering opriepen meerjarige financiële en militaire steun toe te zeggen. Maar, zo benadrukt Dijk, de SP zette wél een handtekening onder alle steunpakketten voor de korte termijn. Met één uitzondering: het leveren van langeafstandsraketten. "Die konden tot ver in Rusland reiken, wat een escalerend effect kan hebben op de oorlog."

(Defensie)compromis sluiten?

In het interview met Nieuwsuur benadrukt Dijk dat de SP graag voor het eerst in de partijhistorie plaatsneemt in een kabinet, bij voorkeur met partijen als GroenLinks-PvdA, CDA en D66. Ook voegt hij toe dat hij bereid is compromissen te sluiten om regeringsdeelname mogelijk te maken.

Het zou dan voor de hand kunnen liggen het standpunt over de 5-procentnorm los te laten, zegt politiek duider Arjan Noorlander van Nieuwsuur. De meeste andere partijen zijn namelijk wel voor forse ophoging van de defensie-uitgaven.

Jimmy Dijk werd ook bevraagd over onderwerpen als economie, woningmarkt en Tata Steel. Kijk hier het hele gesprek terug:

Het is opnieuw een van de belangrijkste verkiezingsthema's: migratie. Een omvangrijke en ingewikkelde kwestie met als grootste gevolg dat de bevolking toeneemt en diverser wordt. Elk jaar komen er meer migranten bij terwijl de autochtone bevolking juist krimpt. Het zorgt ervoor dat mensen de wijken waarin ze wonen zien veranderen.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) constateerde vanochtend in een onderzoek dat de politieke partijen veel aandacht hebben voor het beperken van migratie, maar minder voor de vraag hoe we met elkaar omgaan in een diverse samenleving. Mensen maken zich daar wel veel zorgen over, ziet het SCP.

Eén van hen is Arthur Swanevelt uit Den Haag. Hij heeft zijn wijk de afgelopen jaren veel minder vrij zien worden. "Toen ik hier kwam wonen waagde ik nog wel om hand in hand met mijn vriend te lopen, maar dat doe ik nu echt niet meer. Dat is niet verstandig, want de opmerkingen; daar heb ik gewoon geen zin in."

Ook vindt Swanevelt dat er weinig gemeenschapszin is. "Ik heb met iedereen goed contact hoor. Met Chinezen, Turken, Marokkanen en Nederlanders. Maar je merkt wel dat iedereen in zijn eigen bubbeltje zit."

Ook voor de 19-jarige Bruno Donners uit Den Bosch is het straatbeeld veranderd. Hij maakt zich zorgen. "Je ziet meer vrouwen met hoofddoeken, er zijn andere winkels in de plaats gekomen van Nederlandse winkels, je hoort andere talen en ziet andere culturen. Voor mij zijn Nederlandse normen en waarden heel belangrijk. Ik ben bang als een bepaalde cultuur of religie te dominant wordt dat bijvoorbeeld gelijkheid en vrijheid een stuk minder vanzelfsprekend worden."

Op zijn werk bij een fastfoodrestaurant praat Donners meer Engels dan Nederlands en ook dat stoort hem. "Waarom zou ik hier in een andere taal moeten praten, terwijl we ons al eeuwen uitdrukken in het Nederlands?"

Taal

Dilan Yesilgöz van de VVD noemt het "geen goed idee" als mensen erg geclusterd bij elkaar leven in wijken. "Omdat je dan ook dichte bubbels kunt krijgen", zegt ze. "Ik vind dat ook niet passen in onze vrije samenleving."

Ook Jimmy Dijk van de SP is voorstander van een "actief spreidingsbeleid", maar noemt het ook "cruciaal" dat mensen vanaf dag één beginnen met het leren van de Nederlandse taal.

Lijsttrekker Henri Bontenbal (CDA) is het met hem eens. Volgens hem is taal de belangrijkste factor waarom het misgaat met de integratie.

"Mensen vinden andere talen niet prettig, het geeft een gevoel van onveiligheid." Hij bepleit daarom hard in te zetten op het leren van Nederlands.

Daarnaast zijn er ook andere oplossingen, leggen ze uit in deze video:

Wie komen er naar Nederland? En waarom? Ontdek het in de onderstaande special:

Het demissionaire kabinet heeft een uitweg gevonden in de discussie over het versoepelen van de stikstofnorm. BBB en VVD waren het daarover oneens, maar ze hebben nu in principe afgesproken dat bedrijven meer stikstof mogen uitstoten zonder een natuurvergunning. Eind dit jaar wordt dan besloten of de nieuwe norm in 2026 kan ingaan.

De onenigheid tussen de twee coalitiepartijen ging over het verhogen van rekenkundige ondergrens. Dat is de hoeveelheid stikstof die een ondernemer mag laten neerdalen in kwetsbare natuurgebieden. Die moet wat de BBB betreft naar 1 mol (14 gram) stikstof per hectare. Dat is 200 keer hoger dan de huidige ondergrens van 0,005 mol.

BBB-vicepremier Mona Keijzer zei op een campagnebijeenkomst twee weken geleden dat BBB-landbouwminister Femke Wiersma hiermee bezig was "en ze gaat het nog deze maand voor elkaar krijgen. Want het kan gewoon en het moet gewoon." De partij wilde er met andere woorden nog voor de verkiezingen op 29 oktober afspraken over maken.

Keijzer benadrukte voor aanvang van de ministerraad, die vanwege een vooroverleg over dit onderwerp uren later begon, "dat het heel belangrijk is dat we van het stiksstofslot afgaan" en er bijvoorbeeld weer huizen kunnen worden gebouwd. "Dit kan niet wachten." Zij stelt dat "we een juridisch systeem hebben gebouwd" dat dit ten onrechte heel lastig maakt.

Niet zeker of doorgaat

De oplossing die de partijen nu hebben gevonden is dat er de komende maanden wordt gekeken of het juridisch houdbaar is om de rekenkundige ondergrens te verhogen naar 1 mol. Daar zijn bepaalde voorwaarden aan verbonden. Zo moet er in het hele land een "gewaarborgde daling" van de stikstofuitstoot zijn.

Ook moet er voor het einde van het jaar een proefproces worden gevoerd, en moet het kabinet er met de provincies uitkomen of zij het kunnen uitvoeren. Daarmee is het nog niet zeker of de nieuwe stikstofnorm er echt komt. Ook omdat bijvoorbeeld een nieuwe Tweede Kamer het onderwerp 'stikstof' na de verkiezingen nog controversieel kan verklaren.

'Over verhogen geen discussie'

De VVD is het ermee eens dat de stikstofnorm omhoog moet, "daar is geen discussie over", zei VVD-vicepremier Hermans vanmorgen. Ook zij vindt het "belangrijk dat we ervoor zorgen dat ondernemers, of het nou boeren zijn of economische bedrijven, kunnen investeren en dat zij daar ook zekerheid over hebben."

Maar deze coalitiepartij heeft minder haast. "Voor ons is het belangrijk dat we boeren en ondernemers niet opnieuw in onzekerheid storten", zei Hermans. Ze wees erop dat onder meer de Raad van State, werkgeversorganisatie VNO-NCW en de provincies kritisch zijn over het plan. "Dus je kunt nu even snel wat doen en dat we een uurtje denken: 'yes, het kan', En dan komt er een rechter die zegt dat het niet kan. En ja, wat zijn we dan opgeschoten met elkaar."

De VVD vreest dat bedrijven op basis van de nieuwe norm gaan werken en dat dan vervolgens blijkt dat dit niet mag. Dan zouden ze in eenzelfde situatie komen als de zogenoemde PAS-melders. Ook deze boeren werd verzekerd dat ze geen natuurvergunning nodig hadden, maar dat bleek later toch het geval te zijn. Zo werden zij buiten hun schuld om 'illegaal'.