Welk dier past het beste bij uw partij? Wat zou u doen als u kon tijdreizen? En welke superkracht zou u kiezen om Nederland te redden? In de verkiezingsuitzending van het NOS Jeugdjournaal werd veel gelachen, maar de inhoud was leidend.

Voor de speciale uitzending waren Geert Wilders (PVV), Frans Timmermans (Groenlinks-PvdA), Dilan Yesilgöz (VVD), Henri Bontenbal (CDA), Rob Jetten (D66) en Eddy van Hijum (NSC) uitgenodigd. "We hebben gekeken naar het aantal stoelen dat ze nu in de Tweede Kamer hebben en naar hoeveel stoelen ze na deze verkiezingen lijken te gaan krijgen", vertelden presentatoren Joris Marseille en Milou Stoop.

Geruzie

De lijsttrekkers werden geconfronteerd met beelden van "geruzie" in de Tweede Kamer. "Je hoort weleens de term kleuterklas, maar eigenlijk is dat een onterechte term. Ik denk dat een gemiddelde kleuterklas het beter doet dan wij in de Tweede Kamer af en toe", zei D66-lijsttrekker Jetten in het kringgesprek. "Het is wel terecht dat we op onze kop krijgen", zei Yesilgöz van de VVD.

Kinderen in de studio hadden wat tips voor de lijsttrekkers om het wat gezelliger te maken, zodat ze beter kunnen samenwerken. "Niet de hele tijd tegen elkaar schreeuwen." Een tip om samen liedjes te schrijven was volgens Jetten "misschien wel een goed idee".

In een-op-een gesprekken vertelden de politici welke plannen zij hebben voor kinderen. Ook kregen ze vragen over hoe ze in de groep liggen. Hoe is het om één van de populairste jongetjes van de klas te zijn? Vindt u het vervelend dat anderen niet met u willen samenwerken?

Bekijk hier een aantal fragmenten uit de verkiezingsuitzending van het NOS Jeugdjournaal:

Kinderen in de studio mochten politici ook vragen stellen over dingen waar zij zich zorgen over maken. Zo werd Wilders gevraagd hoe hij het vindt dat sommige kinderen een naar gevoel krijgen door wat hij zegt over moslims.

"Ik heb geen probleem met moslims omdat ze moslim zijn. Ik heb een probleem met de religie, de ideologie die erachter zit, namelijk de islam. Ik denk dat islam en vrede, tolerantie en respect hebben, dat dat niet samengaat", zei Wilders.

Een meisje met een Palestijnse achtergrond vroeg CDA-lijsttrekker Bontenbal of Nederland genoeg heeft gedaan om de mensen in Gaza te helpen. "Dat is een moeilijke vraag", zei Bontenbal daarop. "Ik denk dat Nederland te weinig heeft gedaan. Als je kritisch bent op Rusland dat Oekraïne binnenvalt, moet je ook kritisch zijn op Israël dat echt veel te erge dingen heeft gedaan in Gaza."

In een quiz werd getest wat de lijsttrekkers weten van dingen die populair zijn bij kinderen. Kunnen ze bijvoorbeeld een Labubu-pop herkennen? Sommige lijsttrekkers wilden zo graag winnen dat ze probeerden vals te spelen. Maar het verkeerd afgeluisterde antwoord van Wilders, Labubi, werd niet goed gerekend.

Met een miniatuurpoppetje van zichzelf konden de lijsttrekkers reageren op stellingen. Ze waren het allemaal over eens dat er in wijken meer politie moet komen. Toch barstte er een strijd los. Alle lijsttrekkers wilden hun eigen zogenoemde bobblehead vooraan zetten.

Op de stelling 'Kinderen moeten op school alleen taal, rekenen en geschiedenis krijgen' zette alleen Wilders zijn poppetje op 'Ik doe mee'. "We weten inmiddels dat heel veel kinderen in Nederland helaas als een soort analfabeet van de basisschool afkomen", zei de PVV-leider daarover.

De bobblehead van Bontenbal stond op 'misschien'. Hij vindt dat op scholen ook les moet worden gegeven over burgerschap en democratie. Verder zei hij ook dat de politiek zich wel wat minder mag bemoeien met het onderwijs.

De politici konden ook reageren op een stelling over het bouwen van nieuwe steden. Jetten (D66) wees daarbij op zijn plan om tien steden te bouwen. "Ik denk dat het luchtkastelen worden", zei Van Hijum (NSC) daarover. "Nieuwe steden bouwen, dat doe je niet zomaar."

Het poppetje van PVV-leider Wilders heeft het einde van de uitzending niet gehaald. "Ik zal mevrouw Yesilgöz niet de schuld geven, want ik deed het zelf. Hij viel in een keer om en mijn hoofd was er af", zei Wilders.

In het finalespel moesten de lijsttrekkers drie teams maken. "Er moet worden samengewerkt. Kunnen jullie dat nu wel?", vroeg presentator Joris Marseille. Geert Wilders, de lijsttrekker die bij kinderen het bekendst blijkt te zijn, mocht als eerste een teamgenoot kiezen.

Hij koos voor D66-lijsttrekker Jetten, "want die staat er om bekend dat hij niet de domste is". Yesilgöz vormde een team met Bontenbal van het CDA. Het laatste team werd gevormd met de overgebleven partijleiders Frans Timmermans (Groenlinks-PvdA) en Eddy van Hijum (NSC).

De teams kregen in het finalespel een nummer te horen waarvan ze de artiesten moesten noemen. Het nummer van Douwe Bob en Meau werd door niemand herkend. "Die had jij toch moeten weten", zei Wilders tegen Yesilgöz.

De quiz werd gewonnen door Groenlinks-PvdA-leider Frans Timmermans en Eddy van Hijum van NSC. Of het een voorbode is voor de verkiezingsuitslag, moet blijken na 29 oktober.

Al sinds de vorige verkiezingen, die met een straatlengte voorsprong werden gewonnen door de PVV, staat de partij van Wilders bovenaan in de peilingen. Maar nu, in de eindsprint van deze campagne, dienen zich drie of misschien wel vier andere partijen aan die ook meedingen om de grootste te worden. Hoe proberen zij die strijd te winnen?

"Peilingen zijn palingen", is een politiek gezegde. Bedoeld is dat peilingen "glibberig" zijn en dat je ze dus niet kunt vertrouwen als voorspeller van de uitslag. Maar experts zijn erover eens dat ze wel trends weergeven. Zo zat de PVV twee jaar geleden voor de verkiezingsdag al flink in de lift in de peilingen, en op de dag zelf bleek Wilders tot grote hoogte te zijn gestegen.

Volop ruimte

Een trend in de laatste Peilingwijzer, van gisteren, is dat de grootste partijen elkaar naderen. De PVV staat nog bovenaan, maar zit in een dalende trend en kort daarop staan GroenLinks-PvdA (stabiel gebleven), CDA (gedaald) en D66 (gestegen) vlak bij elkaar. De VVD staat nog een stuk achter de anderen, maar is aan het opkrabbelen.

Kanttekening bij de cijfers is dat veel mensen nog niet zeker weten welk vakje ze willen inkleuren woensdag; de schattingen lopen uiteen van bijna de helft tot zo'n 80 procent 'onzekere' kiezers. Daar zit dus nog volop ruimte, waar partijen deze laatste campagnedagen om strijden.

Timmermans uit het Torentje

Twee grote partijen gebruiken in hun strategie GroenLinks-PvdA, en met name partijleider Frans Timmermans, als schrikbeeld. PVV-leider Wilders twittert vandaag: "Houd Timmermans uit het Torentje. Het is hij of ik!" De PVV is van tevoren uitgesloten door D66, het CDA en ook door de VVD. Maar hoe groter zijn partij wordt, hoe groter de kans dat 'ze' toch niet om hem heen kunnen, redeneert Wilders. "Zonder PVV gaat de deur naar GL-PvdA toch weer open", houdt hij de zwevende kiezer op rechts voor.

Daar gaat de VVD natuurlijk tegenin; bij elke gelegenheid benadrukt de partij echt niet in een coalitie te willen stappen met GL-PvdA. Bij de partij van Yesilgöz is de boodschap juist: "Een stem op de PVV is een stem op Timmermans". De redenering erachter is dat de PVV niet mee mag doen in de formatie, dus dat het een weggegooide 'rechtse' stem is.

Gisteren gingen veel lijsttrekkers voor het laatst flyeren:

Bij Buitenhof zei Yesilgöz vandaag dat deze strategie haar "ongetwijfeld" zetels oplevert. "Wat ik vooral hoor op straat is dat mensen de eerlijkheid waarderen." En dus houdt ze hoop op een centrumrechtse coalitie, zonder GL-PvdA en zonder de PVV.

Ruziemakers en pessimisten

D66-leider Jetten, die in hetzelfde tv-programma zat, denkt er anders over. "De route vanuit het midden zou ook goed zijn voor de VVD", zei hij. Jetten sprak een voorkeur uit voor een coalitie met CDA, VVD en GroenLinks-PvdA. "De vier grote partijen die Wilders op de hielen zitten." De D66'er wil die "bij elkaar brengen" na de verkiezingen. Hij benadrukte dat hij er klaar voor is om premier te worden "van alle Nederlanders".

Om dat te bereiken, wil de partij van Jetten vooral een constructieve en optimistische houding uitstralen. "Tijd om Nederland terug te veroveren op de ruziemakers en pessimisten", is het devies.

Ook het CDA zet in op samenwerking. "Alleen door samen te werken brengen we dit land verder", is de boodschap van CDA-leider Bontenbal. En net als Jetten stelt Bontenbal dat hij premier wil worden. "We moeten naar een nieuwe generatie politici", zei hij bij WNL op Zondag. "En daar wil ik graag leiding aan geven."

Garantie op een links kabinet

Waar partijen aan de rechterzijde hem als boeman neerzetten, draait Timmermans dat zelf begrijpelijkerwijs om. "Wij zijn de enige garantie op een progressief en links kabinet", is de boodschap van GroenLinks-PvdA. Op campagne bij de Klimaatmars vandaag zette hij zich af tegen de PVV. "Wij zitten hem op de hielen." En net als zijn concurrenten probeerde hij zelfvertrouwen uit te stralen: "Ik weet zeker dat wij woensdag de grootste partij zijn bij de uitslag."

Wie van deze lijsttrekkers de meest overtuigende boodschap of strategie heeft, zal die avond of donderdagochtend blijken.

Minder dan een week voor de verkiezingen kruipen de grote partijen in de Peilingwijzer naar elkaar toe. De verschillen worden kleiner en de onzekerheid bij veel kiezers is nog altijd groot.

De PVV, die lang afgetekend bovenaan stond, is nog steeds de grootste partij met 25 tot 31 zetels, maar is in een maand wel significant teruggezakt.

GroenLinks-PvdA staat stabiel op 22 tot 26 en is in het gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag de tweede partij, maar de voorsprong op het CDA en D66 is gering.

D66 zet zijn opmars voort. De partij van lijsttrekker Rob Jetten, die in de Tweede Kamer 9 zetels heeft, staat in de Peilingwijzer nu op 19 tot 23 zetels, en is daarmee even groot als het CDA, dat deze week juist significant verliest en op 18 tot 22 komt.

De VVD lijkt voorzichtig uit het dal te klimmen. Met 14 tot 18 zetels staat de partij van Dilan Yesilgöz 2 à 3 zetels boven het dieptepunt dat twee weken geleden werd bereikt.

De opmars van concurrent JA21 lijkt te stagneren. De partij van Joost Eerdmans staat stabiel op 10-14, en is daarmee de zesde partij. Alle andere partijen staan daar ver achter.

Bij de vorige verkiezingen zette Geert Wilders zijn krachtige opmars in bij het verkiezingsdebat bij SBS6. Dat debat lijkt ditmaal niet de 'gamechanger' te worden. In 2023 was Wilders in de ogen van de kijkers de afgetekende winnaar, ditmaal deden voor de SBS-kijkers Yesilgöz en Bontenbal het beter dan hij.

Kiezers die de PVV de rug toekeren doen dat blijkens onderzoek van Ipsos I&O onder meer omdat ze denken dat Wilders toch niet in de regering zal komen. Ook klinkt er bij zijn (potentiële) kiezers voorzichtig kritiek op Wilders zelf. Vorige keer werd hij geprezen om zijn veronderstelde gematigdheid ('Geert Milders'), dit keer verwijten potentiële PVV-kiezers hem dat hij is 'weggelopen' uit het kabinet-Schoof en dat hij zich juist te grof uit.

Kiezers nemen Bontenbal uitspraak kwalijk

Opvallend is de al weken aanhoudende opmars van D66. Deze week lijkt de partij te profiteren van de uitspraak van CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal in Nieuwsuur, die daar het recht verdedigde van religieuze scholen om homoseksuele relaties af te keuren. Ook veel traditionele CDA-kiezers hebben hier moeite mee.

Hoewel Bontenbal kort daarop spijt betuigde over de manier waarop hij zijn standpunt had geformuleerd, is het voor veel kiezers reden niet meer op hem te willen stemmen. Kiezers die een politiek van het midden willen, wijken hierdoor uit naar D66, blijkt uit het onderzoek van Ipsos I&O.

Nog veel onzekerheid

Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, ziet in de peilingen een duidelijke trend van groei bij D66, al is die al een tijdje het sterkst bij Ipsos I&O, en minder bij Verian en bij Maurice de Hond, die niet aan de Peilingwijzer wil meewerken.

Volgens Ipsos I&O heeft D66 ook nog een sterk groeipotentieel, maar voor alles geldt dat de uitslag van volgende week woensdag onmogelijk te voorspellen is omdat nog altijd een groot deel van de kiezers twijfelt. Iets meer dan de helft heeft een duidelijke voorkeur, maar 45 procent twijfelt. En daarmee kan het woensdag nog alle kanten op.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden. Vanavond in het tv-programma Pauw & De Wit meer over de cijfers achter de nieuwste peiling van Ipsos I&O.

Nog vier dagen tot de verkiezingen en dus was het vandaag voor partijleiders de laatste campagnezaterdag om mensen te bereiken. Hoewel de kiezer nog moet spreken, kijkt een aantal van hen al vooruit naar wat er nodig is om daarna snel een stabiele regering te vormen.

PVV-leider Wilders, VVD-leider Yesilgöz, GL-PvdA-leider Timmermans benadrukken vooral dat het daarvoor zaak is om hun respectievelijke partijen zo groot mogelijk te maken. CDA-leider Bontenbal en D66-leider Jetten vinden dat ongetwijfeld ook van hun eigen partij, maar doen tegelijk een oproep aan 'het midden' om de rijen te sluiten.

Kerstboom op de bordesfoto

Van links tot rechts zijn partijen het erover eens dat een snelle formatie en een stabiele coalitie goed zou zijn voor het land. Niemand heeft zin in nog een politiek experiment als het huidige kabinet met een partijloze premier, dat het niet lang heeft uitgehouden.

"Ik hoop dat we de dag na de verkiezingen aan tafel zitten met een aantal partijen om zaken zo snel mogelijk te regelen", zei Yesilgöz vandaag. Jetten zei te hopen snel op het bordes te staan "met een ambitieus kabinet". Bikker van de ChristenUnie hoopt op een formatie van enkele maanden, met een kerstboom in de achtergrond van de traditionele bordesfoto. "Aan ons zal het zeker niet liggen."

Tegelijkertijd zijn er in de campagne allerlei blokkades opgeworpen die de vorming van een coalitie kunnen bemoeilijken. Zo sluiten veel partijen de PVV op voorhand uit. Terwijl Wilders volgens peilingen kans maakt om weer de grootste te worden. En de grootste krijgt over het algemeen het voortouw in de formatie.

Andere werkelijkheden

Om Wilders wind uit de zeilen te nemen, laten de partijen die na de PVV komen in de peilingen de afgelopen dagen geen kans onbenut om te benadrukken dat ze écht niet met die partij gaan samenwerken. Hun boodschap voor de kiezer is: een stem op Wilders is een weggegooide stem.

Het antwoord van de PVV-leider daarop is steevast: wacht maar hoe groot ik word, en kijk dan nog maar eens of jullie om me heen kunnen. "De mensen zijn de baas", zei hij vandaag op campagne in Volendam. "Zeker als we de grootste worden, ontstaan er allemaal andere werkelijkheden." Misschien geen vreemde gedachte, na de vorige verkiezingen was NSC ook niet happig op een samenwerking met PVV, maar die partij voelde zich uiteindelijk toch gedwongen door de verkiezingsuitslag.

Kijk hier hoe een aantal lijsttrekkers vandaag campagne voerde:

Ondertussen ligt het tussen andere partijen ook ingewikkeld. Zo heeft de VVD bij herhaling laten weten echt geen trek te hebben in een coalitie met GroenLinks-PvdA. "Het zal centrumlinks worden of centrumrechts", zei Yesilgöz vandaag. "En ik hoop centrumrechts. En ook andersom worden verschillen benadrukt. "Maak GroenLinks-PvdA de grootste, want anders krijg je meer van hetzelfde", zei Timmermans. "Ik moet er niet aan denken dat we het kabinet Yesilgöz-2 krijgen."

Door de oogharen

Maar zoals het er nu voorstaat, is de kans best aanwezig dat beide partijen nodig zijn voor een meerderheidscoalitie. Zeker als de PVV niet mee mag doen. CDA-leider Bontenbal ziet dat ook, benadrukte hij vandaag nog maar eens. "Als je door de oogharen kijkt dan zie je dat je links en rechts nodig hebt."

Na de verkiezingen wil hij daarom "snel praten met elkaar en oud zeer uit de lucht halen". Bontenbal deed net als gisteren de oproep om geen nieuw zeer te veroorzaken. Stop nou met breekpunten formuleren en elkaar uitsluiten, aldus de CDA'er in de richting van VVD en GL-PvdA.

Op zich hoort het zich afzetten tegen een andere partij natuurlijk bij de campagne, maar de toon en scherpte waarmee het nu gebeurt, kan het straks wel moeilijk maken om weer nader tot elkaar te komen. Net als Bontenbal pleit Jetten daarom voor eenheid in 'het midden'. "Ik zal er alles aan doen om de positieven krachten in de politiek te verenigen zodat we een front vormen", zei hij op campagne.

Hoe het allemaal uitpakt wordt na 29 oktober duidelijk(er). De komende dagen hebben de lijsttrekkers nog de gelegenheid om mensen te overtuigen hun partij groot te maken. Bontenbal: "We gaan nog even vier dagen knallen en uiteindelijk is het aan de kiezer." Of in de woorden van Wilders: "De democratie is dat er eerst wordt gestemd, en dat er dan gekeken wordt wat er verder gebeurt."

Campagne draait op volle toeren

Een halve week voor de verkiezingen bespreken we de laatste campagne-updates met onze politiek duider Nynke de Zoeten. Het gaat onder meer over de recentste peilingen.

Daarnaast zoomen we in op de relatief kleine partijen. Je ziet ze misschien weinig, maar door de versplintering van de politiek en alle uitsluitingen kunnen partijen als Denk, Forum voor Democratie en Volt toch een grote rol gaan spelen. Bij de formatie én daarna.

Bendegeweld in Gaza

Nu er een wapenstilstand is tussen Hamas en Israël, laait het bendegeweld in Gaza op. Hamas is verzwakt, dus doen lokale milities een greep naar de macht. Wie zijn deze clans? En wat is hun band met Israël?

We bespreken het laatste nieuws uit het Midden-Oosten met verslaggever Sander van Hoorn in Israël.

Wie op Google vragen stelt over politiek, krijgt in de AI-antwoorden vaker informatie te zien over de grotere partijen dan over kleinere partijen. Dat blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Vooral de partijen GroenLinks-PvdA en D66 komen vaker naar boven in de AI-antwoorden van de zoekmachine dan andere partijen. Ook zijn veel antwoorden gebaseerd op websites van politieke partijen, vooral die van GroenLinks-PvdA en D66.

De onderzoekers voerden de afgelopen maanden vrijwel wekelijks dezelfde 250 zoekopdrachten in op Google over algemene verkiezingsthema's, bijvoorbeeld: "Welke partij is tegen een referendum?", of "Welke partij komt op voor dieren?". GroenLinks-PvdA, D66 en de VVD worden in de antwoorden het vaakst genoemd. Kleinere partijen, zoals NSC, Partij voor de Dieren, FvD en DENK komen veel minder vaak aan bod, terwijl die partijen ook standpunten hebben over die onderwerpen.

Ook zijn de zoekresultaten veel vaker gebaseerd op informatie van de partijwebsites van D66 en GroenLinks-PvdA dan op de websites van andere partijen. De D66-website is tijdens de onderzoeksperiode zelfs vaker de bron voor antwoorden op algemene vragen dan Wikipedia.

Partijwebsites, met name die van D66 en GroenLinks-PvdA, worden ook gebruikt als bron om antwoord te geven op vragen over andere partijen: dat gebeurde bij 344 vragen over specifieke partijen. Als bijvoorbeeld wordt gevraagd of de VVD "het beste is voor klimaat", antwoordt Google op basis van informatie op de website van GroenLinks uit 2021.

Zie hier bovengenoemde voorbeelden:

"Dit laat zien dat de macht van Google heel groot is", zegt Sal Hagen, een van de onderzoekers. "De partijen die hun website optimaliseren zodat ze worden gevonden door Google, scoren hiermee beter dan andere, vaak kleinere partijen."

Rudy van Belkom, directeur van kennisinstituut Stichting Toekomstbeeld der Techniek, beaamt dit. "Dan wordt het ook een kwestie van budget: een partij met een hoger budget kan meer kiezers aanspreken." Volgens Van Belkom, die niet betrokken was bij het onderzoek, is dat kwalijk, omdat de AI-antwoorden pretenderen een neutraal advies te geven.

Google zegt in een reactie de resultaten "niet te kunnen reproduceren" en hun systemen "continu te verfijnen op consistentie en betrouwbaarheid".

AI-overzichten

Dit voorjaar zette Google 'AI-overzichten' aan in Nederland. Op een zoekvraag komt sindsdien meestal niet alleen een lijst met websites, maar ook een door kunstmatige intelligentie gegenereerd antwoord op de vraag, gebaseerd op online beschikbare informatie.

Google's zoekmachine is de belangrijkste toegangspoort tot het internet voor Nederlanders: ruim 90 procent van alle zoekopdrachten in Nederland begint bij Google.

Opvallend is dat Google de AI-antwoorden op dit soort politieke vragen half september zonder aankondiging uitschakelde. Begin oktober, een paar weken voor de verkiezingen, introduceerde Google een 'AI modus' in de zoekmachine: een chatbot die websites doorzoekt en samenvat. Als je daar dezelfde politieke vragen stelt, worden die wél beantwoord, vaak identiek aan de antwoorden die Google eerder uitschakelde. Afgelopen week kwamen er opeens ook weer AI-antwoorden tevoorschijn.

Onderzoeker Hagen: "Ik vind het kwalijk dat Google geen duidelijkheid geeft over de keuzes om AI-antwoorden wel of niet aan te bieden, en op welke vragen ze wel en geen AI-antwoorden geven."

Google maakte eerder bekend bij verkiezingen de antwoorden van hun AI-software "uit voorzorg" juist te beperken. Op de vraag of dat beleid nu is losgelaten, verwijst Google naar een statement over de Nederlandse verkiezingen. Daarin worden de AI-antwoorden niet genoemd. Wel schrijft het bedrijf dat het gebruikers "direct naar de overheidswebsite leidt voor betrouwbare informatie over hoe ze kunnen stemmen".

Is de SP tegen de wolf?

Dat AI-functies foutgevoelig zijn, benadrukt Google onderaan de antwoorden: "AI-antwoorden kunnen fouten bevatten." Het bedrijf zegt dat mensen zelf kunnen doorklikken naar de onderliggende bronnen om de informatie te verifiëren.

Dat deden de UvA-onderzoekers bij 100 antwoorden: bij ruim één op de vijf antwoorden worden bronnen vermeld die niets te maken hebben met het antwoord. Of er wordt een claim gemaakt die helemaal niet terug te vinden is in de genoemde bronnen.

Zo volgt op de vraag "Is de SP tegen de wolf?" een antwoord met een claim over het standpunt van de SP. Wie doorklikt naar de bron, ziet dat er op die site niets over de SP staat.

'Informatie checken extreem lastig'

Volgens Van Belkom is het voor de gewone gebruiker "exreem lastig" om de AI-informatie van Google te checken. "Als je een Spaans gerecht zoekt, en er zitten Italiaanse invloeden in, dát overleef je wel. Maar dit gaat over politieke partijen en stemadvies. Als daar onbetrouwbare informatie tussen zit, misleid je mensen."

Google stelt in een reactie dat "de antwoorden worden ondersteund door de beste resultaten, inclusief links naar bronnen die de gepresenteerde informatie onderbouwen."

CDA-leider Bontenbal roept VVD-leider Yesilgöz en GroenLinks-PvdA-leider Timmermans op niet eindeloos hun verschillen te benadrukken. "Handdoekjes leggen, rode lijnen trekken, breekpunten, het helpt allemaal niet", zei Bontenbal in het 'debat van het midden' van het televisieprogramma Café Kockelmann.

"De verschillen mogen in een campagne worden benadrukt, maar we moeten straks ook een stabiel kabinet willen vormen", vindt de CDA-leider. Eerder zei Bontenbal nog dat, als hij met een pistool gedwongen werd, hij voor de VVD zou kiezen in plaats van GroenLinks-PvdA. Nu zei hij dat het meest realistische kabinet "door het midden gaat".

"Het belangrijkste is dat we uit de impasse komen en het landsbelang bovenaan zetten", vindt Bontenbal. Hij hoopt dat er in beide partijen discussie komt, want "uiteindelijk moeten we verder".

Uitgestoken hand niet aangenomen

Yesilgöz en Timmermans grepen de uitgestoken hand van Bontenbal niet aan. Timmermans zei dat de ervaring leert dat het CDA alleen in uiterste nood gaat samenwerken met links. Yesilgöz verweet de CDA-leider dat hij opnieuw geen duidelijkheid wil geven.

Volgens haar weten CDA-kiezers niet of ze met een stem op Bontenbal voor een links of rechts kabinet kiezen. Zelf blijft ze pleiten voor een centrumrechts kabinet, zonder GroenLinks-PvdA dus.

De lijsttrekkers van de grootste partijen gingen afgelopen avonden twee keer op rij met elkaar in debat: donderdagavond waren Bontenbal, Yesilgöz, Timmermans en Wilders bij SBS 6, vrijdagavond waren ze - zonder Wilders - bij het 'Debat van het midden'. Waar donderdagavond duidelijk werd dat CDA, VVD en GroenLinks-PvdA echt niet met Wilders om tafel gaan om over een nieuw kabinet te onderhandelen, was bij het 'Debat van het Midden' de vraag of ze dan wel met elkaar wilden.

'Mediator' Kockelmann

Gespreksleider Kockelmann - die zichzelf gekscherend 'mediator' noemde - probeerde vooral naar de overeenkomsten tussen de partijen te zoeken. "Alle drie zeggen ze dat er een stabiel kabinet moet komen, willen ze 100.000 woningen bouwen en de NAVO-norm halen", somde hij op.

Maar de manieren waarop partijen die doelen willen bereiken, verschillen flink. Zo kreeg Timmermans er van CDA en VVD van langs omdat hij voor het halen van de NAVO-norm vanaf 2030 nog geen geld had gereserveerd in de doorrekeningen van het Centraal Planbureau. Timmermans toont daarmee volgens Yesilgöz "geen leiderschap".

GroenLinks-PvdA en CDA weten elkaar wel te vinden bij het afbouwen van de hypotheekrenteaftrek, maar daar zet VVD-lijsttrekker Yesilgöz een blokkade op. Voor Bontenbal is het geen breekpunt. Timmermans vroeg zich op zijn beurt af hoe hard de VVD eraan gaat vasthouden.

Hoe Bontenbal ook zijn best deed, Timmermans en Yesilgöz bleven de verschillen benadrukken. Maar kijkend naar de peilingen, is de kans groot dat die middenpartijen straks toch tot elkaar veroordeeld zijn. Duidelijk werd wel dat een coalitie met deze drie partijen na de verkiezingen allesbehalve makkelijk zal worden.

Politiek verslaggever Marleen de Rooy:

"Partijen roepen allemaal hard dat er snel een stabiel kabinet moet komen. Maar hoe partijen zich naar elkaar opstellen, maakt dat nog niet eenvoudig. Het benadrukken van de verschillen hoort natuurlijk bij de campagne, maar de toon en scherpte waarmee het nu gebeurt, kan het straks na de verkiezen ook lastig maken om nader tot elkaar te komen.

Wat wel echt duidelijk is: deze partijen gaan niet met Wilders samenwerken. Hun boodschap voor de kiezer is: een stem op Wilders is een verloren stem. Bij de PVV zijn ze daar niet rouwig om, omdat ze denken dat het kiezers juist kan motiveren op Wilders te stemmen als iedereen zich tegen hem keert. De grootste angst van de PVV is dan ook dat hun achterban niet gaat stemmen."

Met nog een paar dagen tot de verkiezingen te gaan, loopt de spanning op. Op de laatste zaterdag voor de verkiezingen gaan de lijsttrekkers nog één keer het hele land door om kiezers op te zoeken, met hen in gesprek te gaan en folders uit te delen. Nog altijd heeft een groot deel van de kiezers zijn keus niet bepaald, dus er valt nog veel te winnen voor de lijsttrekkers.

Welke lijsttrekker is waar deze zaterdag?

De helft van de PVV-achterban (49 procent) vindt dat de PVV leden moet gaan toelaten. Dat blijkt uit een peiling van Ipsos I&O in opdracht van Nieuwsuur. De PVV heeft nu slechts één lid: Geert Wilders.

Sinds de oprichting in 2006 staat Wilders als leider onbetwist aan het roer van de PVV. De 36 PVV-Kamerleden werken onder zijn strakke regie. De partij heeft geen wetenschappelijk bureau, geen jongerenbeweging en organiseert geen congressen.

In 2007 leek het erop dat Wilders zijn partij democratischer wilde maken. Hij zei toen tegen de Groene Amsterdammer: "Het is echt niet zo dat ik de Kim Il Sung wil uithangen." Maar na 18 jaar is van die democratisering nog niets terechtgekomen.

De uitkomst van de peiling van Ipsos I&O:

Politicoloog Matthijs Rooduijn doet onderzoek naar uiterst rechtse partijen en in het bijzonder naar populisme. Ook doet hij onderzoek naar kiezers in het 'Nationaal Kiezersonderzoek'. Hij ziet dat er twee groepen PVV-kiezers bestaan. "De groep die angst heeft voor de islam en een daadkrachtige leider wil en een minder radicale groep. Bij de vorige verkiezingen wist Wilders beide groepen aan zich te binden. Maar bij deze verkiezingen zou die laatste groep wellicht wel eens kunnen overstappen."

De PVV schrijft in het verkiezingsprogramma dat de partij is opgericht "om Nederland te beschermen tegen de islamisering. De islam is zonder uitzondering de grootste existentiële bedreiging voor onze vrijheid." Daarmee is de partij een zogenaamde 'getuigenispartij'.

Arjan Noorlander over een getuigenispartij

"Een getuigenispartij is een partij die voor alles de eigen idealen op een rechtlijnige wijze wil uitdragen, zonder bereid te zijn water bij de wijn te doen om via een compromis mee te kunnen doen aan een regering, zo omschrijft het Politiek woordenboek het. En al stuurde Geert Wilders wel PVV-ministers het kabinet in, zelf bleef hij er in feite buiten staan. Op het onderwerp immigratie wilde Wilders duidelijk geen compromissen sluiten; hij brak met het kabinet toen de druk op dit onderwerp opliep. Daardoor is de PVV nu weer op de plek terechtgekomen waar het voorheen altijd stond: vol in de aanval en uitgesloten door de meeste andere partijen."

Wilders krijgt volgens Ipsos I&O van Nederlandse kiezers een lage waardering: een 4,2. Maar zijn eigen kiezers geven hem een 8,7. Daarmee hoort hij bij de best gewaardeerde leiders onder de eigen achterban. Zijn kiezers blijven hem mede trouw omdat ze geloven dat de PVV weer de grootste kan worden, zodat andere partijen niet om de partij heen kunnen. Als dat geloof wegsijpelt, is het volgens Ipsos I&O onzeker of PVV-kiezers überhaupt naar de stembus zullen gaan.

Bij de laatste kabinetsval was het de vraag wie daarvoor de rekening zou betalen. Rooduijn: "Wilders positioneerde zichzelf als iemand die werd tegengewerkt en daarom opstapte. Dat slaat aan bij de achterban. Die vindt stabiel bestuur of specifieke beslissingen minder belangrijk. Het gaat ze om: voel ik me gehoord en gerepresenteerd. En Wilders zegt: ik verwoord jullie onvrede, ik sta voor wat jullie willen."

Dat beaamt PVV-stemmer Ronnie de Jonge. Wilders krijgt volgende week opnieuw zijn stem. "Er werd een spelletje gespeeld om hem uit te sluiten. Hij werd alleen maar gedoogd. Waar is dan onze democratie? Waarom zet je ons als kiezers buitenspel?" De Jonge is duidelijk: "Ik vind dat 2,5 miljoen mensen gehoord moeten worden."

Hoe deed de PVV het als het gaat om het politieke handwerk: wetten maken? En dan vooral op het speerpunt asiel/migratie:

Andere politieke partijen worden door kiezers vaak afgerekend op wat ze wel of niet voor elkaar hebben gekregen. Niet Wilders, kiezers blijven hem waarderen: volgens Ipsos I&O zegt ruim vijftig procent van zijn kiezers dat Wilders begrijpt wat er leeft onder gewone mensen.

'Strengste asielbeleid ooit'

Nadat Wilders in 2012 zijn gedoogsteun voor het kabinet-Rutte I introk, kreeg hij na jaren oppositie twee jaar geleden opnieuw de kans voor deelname aan het landsbestuur. De PVV beloofde "het strengste asielbeleid ooit", het intrekken van de spreidingswet, grenscontroles en het afschaffen van de voorrang van statushouders op een sociale huurwoning.

Verder beloofde Wilders dat het kabinet zou "knokken" voor een opt-out in Europa, waarmee Nederland een uitzondering wilde krijgen voor bepaalde Europese migratie-regels. Ook wilde de PVV verblijfsvergunningen voor onbepaalde tijd afschaffen.

Maar de ingevoerde grenscontroles stuitten op problemen: aangehouden vreemdelingen mochten volgens de rechtbank niet worden weggestuurd. De grenscontroles leiden bovendien niet tot minder migratie, bleek uit een onderzoek van de Rekenkamer dat gepubliceerd werd op de dag dat het kabinet viel.

Ook is de spreidingswet (nog) niet ingetrokken. De PVV liet het kabinet vallen op asiel, maar het was op initiatief van de VVD dat de twee asielwetten van PVV-minister Marjolein Faber werden behandeld. Beide wetten werden aangenomen. Voor de beloofde opt-out in Brussel is nog geen eerste stap gezet. Over het afschaffen van voorrang voor statushouders heeft de Raad van State een kritisch advies naar de Kamer gestuurd. Die daar naar verwachting na de verkiezingen over zal beslissen.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Ook de PVV was uitgenodigd, maar de grootste partij in de Tweede Kamer en in de peilingen heeft Nieuwsuur laten weten niet op de uitnodiging in te gaan. Dus we zoomen zonder hem in op zijn partij. Dat doen we met politicoloog Matthijs Rooduijn en met onze politiek duider Arjan Noorlander. Ook schuiven twee kiezers aan die in 2023 op de PVV stemden. Hoe kijken zij nu naar de partij?

De Nederlandse Spoorwegen mag een deel van het personeel een wapenstok geven. Dat heeft het ministerie van Justitie en Veiligheid besloten. Geregeld komt NS-personeel terecht in onveilige situaties met fysiek geweld. De vervoerder hoopt dat een wapenstok de veiligheid verbetert.

Het gaat om een proef onder de medewerkers van de afdeling Veiligheid & Service, op het station te herkennen aan hun felgekleurde gele tenue. Behalve dat ze mensen helpen die vragen hebben over hun reis, zijn ze ook boa's (buitengewoon opsporingsambtenaren).

Voor dat deel van hun werk komen ze in actie bij agressieve reizigers in en rond de treinen. Daarom dragen ze veiligheidskleding, een bodycam en handboeien. Een wapenstok was tot nu toe verboden, maar vanaf komend voorjaar mogen 75 NS-boa's dus ermee gaan testen. Afgelopen zomer diende de NS hier een verzoek voor in bij het ministerie.

Met tegenzin

"Letsel en geweld komen steeds vaker voor bij mijn collega's", zegt NS-directeur sociale veiligheid Itai Birger. "Hoewel NS tot nu toe terughoudend is geweest met het inzetten van een wapenstok, willen we onderzoeken of dit middel kan bijdragen aan een betere veiligheid."

Lang vond de vervoerder de wapenstok een brug te ver, omdat het personeel niet bij de NS is gaan werken om geweld te gebruiken. Ook leeft de angst dat de wapenstok juist tot meer agressie leidt.

Volgens directeur Birger kwam de aanvraag dan ook uit tegenzin: "Het is immers confronterend dat wij als treinbedrijf genoodzaakt zijn om nu ook de wapenstok te onderzoeken". Toch is hij blij dat de toestemming er nu komt.

Het aantal meldingen van fysiek geweld tegen NS-personeel stijgt al jaren:

Sinds de coronaperiode neemt het aantal incidenten in en rond de trein verder toe. Vorig jaar stond het hele openbaar vervoer drie minuten stil om een signaal te geven na de mishandeling van een NS-medewerker.

De vervoerder hoopt dat de wapenstok kan helpen agressieve reizigers op afstand te houden of een aanhouding beter uit te voeren. Volgens directeur Birger hebben zijn collega's nu enkel hun handen als wapen. "Een wapenstok is soms juist een beter middel om minder geweld te veroorzaken."

'Goede, noodzakelijke stap'

Demissionair staatssecretaris van Openbaar Vervoer Aartsen ziet de proef met de wapenstok als een goede en noodzakelijke stap. "Iedere dag worden gemiddeld drie NS-medewerkers bedreigd, geïntimideerd of agressief benaderd. Daarom moeten zij zich kunnen beschermen. "

Het is nog niet duidelijk op welke trajecten en stations het NS-personeel een wapenstok krijgt.

De NOS liep al eens een avond mee met hoofdconducteur Marjan Bakker om te kijken met wat voor agressie ze te maken krijgt:

GroenLinks-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans kan toch geen cijfers overleggen die zijn claim onderbouwen dat Spaanse deals met andere landen om uitgeprocedeerde asielzoekers terug te nemen succesvol zijn. Dinsdag zei hij bij Nieuwsuur de cijfers daarover te zullen delen.

Nieuwsuur vroeg Timmermans naar de zogenoemde terugkeerdeals, waar de lijsttrekker in de verkiezingscampagne meermaals naar verwees. Timmermans vertelde dat Spanje met "een hele reeks", voornamelijk Afrikaanse, landen afspraken heeft over het uitzetten van uitgeprocedeerde asielzoekers. Dat zijn mensen die geen recht hebben op asiel. Zij willen vaak niet terug en landen van herkomst willen ze vaak ook niet terugnemen.

Zulke afspraken zouden ook voor Nederland soelaas bieden, denkt Timmermans. Gevraagd naar het succes daarvan, vertelde hij dat Spanje "een aantal keren meer" uitgeprocedeerde asielzoekers uitzet dan Nederland. Welk percentage precies wordt teruggestuurd, zei hij niet te weten, maar volgens de lijsttrekker is het "twee, drie keer meer".

Op de vraag of dat hogere aantal specifiek door de bilaterale deals komt, zei hij: "Hou me ten goede, ik heb dat niet helemaal paraat. Maar het is flink hoger in verhouding tot wat ons in Nederland lukt."

Ook vertelde Timmermans dat hij deze week met de Spaanse premier over dit onderwerp had gesproken:

Maar het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken maakt complete cijfers over deze terugkeerdeals niet openbaar, om "diplomatieke problemen" met de landen waar het om gaat te voorkomen. Dat blijkt uit vragen van het ministerie op meerdere informatieverzoeken. Ook Vluchtelingenwerk Spanje (CEAR) heeft geen cijfers over deze deals. "Een van de grote problemen van deze deals is het gebrek aan transparantie erover", zegt een woordvoerder tegen Nieuwsuur.

Dat bevestigt ook José Ángel Brandariz, migratiedeskundige van de Universiteit van Coruña. "Cijfers over de effectiviteit van deze deals zijn een groot vraagteken", zegt Brandariz. "Ook wij onderzoekers krijgen ze niet."

Timmermans gaf in de uitzending aan de cijfers waarop hij zijn claim baseert "zeker" te willen delen. Die cijfers had hij namelijk "schriftelijk" gekregen, nadat hij er zelf om had gevraagd. Maar ondanks herhaalde verzoeken deelt Timmermans die cijfers niet.

Wel stuurt een woordvoerder van de partij cijfers van het Europese statistiekbureau Eurostat. Die cijfers gaan over alle uitzettingen, naar alle landen, onder de verschillende 'uitzetmethodes' die Spanje hanteert. De cijfers maken geen onderscheid tussen die verschillende methodes, en het aandeel van de bilaterale uitzetdeals met Afrikaanse landen is daaruit dan ook niet af te leiden.

'Insinuaties'

De cijfers waarop de partij zich nu beroept, zeggen dus niks over het succes van de bilaterale uitzetdeals met Afrikaanse landen waar Timmermans meermaals naar heeft verwezen. In een schriftelijke reactie stelt de woordvoerder van de lijsttrekker dat Nieuwsuur "insinuaties" doet die "niet kloppen". "Timmermans heeft niet gezegd dat hij cijfers zou hebben over de effecten van de deals."

Verder stelt hij: "De cijfers zijn duidelijk: Spanje stuurt nu al meer dan dubbel zoveel (percentueel) personen terug." Daarmee doelt de woordvoerder op de Eurostat-cijfers over 2024. Daaruit blijkt dat Spanje 17 procent van de mensen met een uitzetbevel uitzette, en Nederland 8 procent. Maar over de bilaterale deals zeggen die cijfers dus niets: er zitten ook mensen tussen die buiten deals om zijn uitgezet, zoals naar landen in Latijns-Amerika.

Betrouwbare vergelijking onmogelijk

Een betrouwbare vergelijking tussen landen die mensen uitzetten is op basis van de Eurostat-cijfers bovendien niet te maken, stellen migratiedeskundigen. Afghanistan, bijvoorbeeld, neemt nauwelijks mensen terug, terwijl landen in Latijns-Amerika dat wel doen. In Spanje vragen veel mensen uit Latijns-Amerika asiel aan, in Nederland niet.

Bovendien gebruiken landen verschillende definities, en is onduidelijk in de cijfers of de mensen die daadwerkelijk vertrekken datzelfde jaar hun uitzetbevel kregen, of al jaren eerder. Ook stapelen terugkeerbevelen soms op als het uitzetten mislukt: zo kan één persoon in de database goed zijn voor meerdere terugkeerbevelen.

Bewindspersonen van NSC, de partij die goed bestuur hoog in het vaandel heeft staan, waren de afgelopen tijd lang niet altijd volledig transparant over hun gesprekken met lobbyisten. Dat blijkt uit een inventarisatie van de Open State Foundation, een organisatie die zich inspant voor een transparante overheid.

De organisatie controleerde drie keer gedurende twee maanden alle afspraken van ministers en staatssecretarissen. Een van de conclusies is dat NSC-lijsttrekker Eddy van Hijum als minister van Asiel en Migratie 39 afspraken invoerde in zijn openbare agenda, waarvan 5 procent volledig was ingevuld.

"Dat valt tegen", zegt Van Hijum in Nieuwsuur. "Ik heb naar eer en geweten geprobeerd dat volledig in te vullen, dus ik ben eigenlijk wel benieuwd waarom dat kennelijk niet in die cijfers terugkomt."

Kritiek van antiecorruptiewaakhond

Een verplicht lobbyregister is juist een van de speerpunten van NSC. Het idee is dat ministers en staatssecretarissen transparant zijn over wie ze spreken door hun afspraken openbaar te registreren. Zo moet duidelijk worden welke bedrijven en organisaties beleid proberen te beïnvloeden.

Nu vullen bewindslieden alleen vrijwillig hun openbare agenda's in. De Europese antiecorruptiewaakhond GRECO tikte Nederland daarvoor meermaals op de vingers.

Het kabinet-Schoof had daarom in het regeerakkoord opgenomen om het register verplicht te stellen. Maar dat voorstel werd door NSC-minister Judith Uitermark van Binnenlandse Zaken op de lange baan geschoven. Onder het vorige kabinet sneuvelde het plan voor zo'n register ook al vanwege "moeilijke uitvoerbaarheid".

"Uiteindelijk is daar te weinig draagvlak voor gebleken", zegt Van Hijum. "Ik ga er wel van uit dat het er uiteindelijk gaat komen." NSC heeft het verplichte lobbyregister weer opgenomen in z'n verkiezingsprogramma.

In Nieuwsuur ging het ook over opmerkelijke Kamervragen van Van Hijum. Recent vroeg hij het ministerie van Asiel en Migratie om helderheid over het uitstel van een gevoelig Europees migratiebesluit. In dat besluit staat welke Europese landen onder migratiedruk staan en welke niet. Dat gaat mede bepalen hoe asielzoekers straks over lidstaten worden verdeeld.

Demissionair premier Dick Schoof gaf vorige week aan dat landen waarschijnlijk in verschillende schalen van migratiedruk worden ingedeeld. "Ik durf niet te zeggen wat op dit moment de stand van Nederland is, maar het moge duidelijk zijn dat wij niet in de laagste schaal kunnen zitten."

Opvallend: uit het antwoord van het ministerie op Van Hijums vragen blijkt dat hij in juli zélf z'n zorgen had geuit bij Eurocommissaris Magnus Brunner over de timing van het besluit. De publicatie zou namelijk samenvallen met de Nederlandse verkiezingsperiode. Van Hijum was in juli nog een van de drie demissionaire ministers van Asiel en Migratie.

'Gekaapt door populisten'

Het ministerie laat de NOS weten dat Van Hijum met Brunner had besproken dat het migratiebesluit "ook in Nederland een gevoelig onderwerp is". Op de vraag of het kabinet om uitstel van de publicatie heeft gevraagd, antwoordt het ministerie: "De minister heeft benadrukt dat de publicatie van het solidariteitsbesluit rondom de verkiezingsdatum van Nederland ongelukkig is vanwege de gevoeligheid van het besluit."

Van Hijum zegt niet om uitstel van het besluit te hebben gevraagd. "Dat is echt niet zo. Er was heel duidelijk dat er een wettelijke deadline was voor mij en ik ben heel netjes."

In Nieuwsuur bevestigt hij wel "heel kort" met Brunner te hebben gesproken "over die spreiding". "Ik heb ook toen mijn zorgen geuit over het feit dat van Nederland en van heel veel landen solidariteit zou worden gevraagd, terwijl aan de buitengrenzen op dit moment de zaak helemaal niet op orde is en dat dat een hele gevoelige discussie is."

En hij zegt: "Ik heb de heer Brunner gesproken over het feit dat deze hele discussie over migratie gekaapt wordt door populisten en dat we daar met elkaar zorgen over hebben dat die discussie in goede banen wordt geleid."

Het migratiebesluit moest uiterlijk 15 oktober worden gepubliceerd, maar EU-landen kunnen het nog niet eens worden over onderdelen van het besluit. Het is nog onduidelijk wanneer het besluit er wel komt. Het ministerie zegt dat er geen verband is tussen de Nederlandse verkiezingen en uitstel.

Kijk hier het hele gesprek met Van Hijum terug:

"Drie partijen die tegen de PVV zitten te schoppen." Het waren de samenvattende woorden van Geert Wilders aan het eind van het SBS-debat van vanavond. Het debat was de eerste kans voor andere partijleiders om met de PVV-leider de degens te kruisen. En dat deden Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA), Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yesilgöz (VVD) dan ook gretig.

De drie brachten nogmaals naar voren dat ze de PVV, de grootste in de peilingen, al van tevoren hebben uitgesloten voor een coalitie. Timmermans gaf aan "principiële redenen" te hebben, zoals de PVV-standpunten over de islam.

Volgens Bontenbal "hunkert" Nederland naar een stabiel kabinet en gaat dat er niet komen met de PVV. "Wilders is misschien wel de beste megafoon van de onvrede, maar als politicus moet je meer doen." Wilders vatte het op als "een grove belediging", maar Bontenbal leek vooral te willen uitstralen dat hij wél stabiliteit en oplossingen kan leveren.

Switch maken

Yeşilgöz herhaalde haar punt dat Wilders is "weggelopen" uit de coalitie met onder meer de VVD. "De PVV bestaat uit één man met een Twitteraccount. Verder is het helemaal niks. Hij krijgt niks voor elkaar." De VVD-leider wilde zichzelf graag neerzetten als een alternatief dat wel kan leveren op rechtse thema's, in de hoop PVV-aanhangers nog te laten overstappen.

Wilders reageerde op bekende wijze: hij is naar eigen zeggen uit de coalitie gestapt omdat hij geen steun kreeg voor zijn plannen. Hij wilde strengere asielmaatregelen en dat wilden de drie andere coalitiepartijen niet. "Had u er maar wat aan kunnen doen. Had u maar 37 zetels gehad", sneerde Yesilgöz.

Het debat ging inhoudelijk over de thema's wonen, migratie en zorg. Het eerste thema had overigens grote raakvlakken met het tweede: het ging lang over statushouders die voorrang op een sociale huurwoning kunnen krijgen.

'Niet wegtoveren'

Er was wat gehakketak over de cijfers en een vrouw uit het publiek, die met haar volwassen dochter in huis woont, vroeg aan CDA-leider Bontenbal waarom statushouders voorrang krijgen. Bontenbal reageerde dat hij niet "zomaar voor voorrang" is en benadrukte dat het probleem "complex" is. "Je kan ze niet zomaar wegtoveren."

GroenLinks-PvdA-leider Timmermans was het daarmee eens. "Het enige wat we kunnen doen is hard gaan bouwen." Wilders reageerde verbijsterd. "We moeten alleen maar bouwen voor Nederlanders. We moeten Nederlanders op 1 zetten."

Kijk hier hoe de anderen in discussie gingen met Wilders:

Daarna het thema migratie. Hier kwam het verwijt weer terug dat de PVV niets geleverd heeft in de afgelopen regeerperiode. PVV-minister Faber (Asiel en Migratie) kreeg ervan langs dat ze niks voor elkaar heeft gekregen. Wilders riposteerde dat de problemen juist veroorzaakt zijn door de drie andere partijen "die al vijftig jaar aan de macht zijn".

En ook hier kwam de PVV-leider weer met de tegenwerping dat zijn partij is tegengewerkt en dat resultaten daarom zijn uitgebleven. "Om tegengewerkt te worden, moet je wel werken", zei Yeşilgöz daarop.

Net als bij het SBS-debat twee jaar geleden ging het bij het thema zorg over het eigen risico. Toen was het een bepalend moment in de campagne - een vrouw uit het publiek maakte het Timmermans over dat onderwerp moeilijk. Wilders viel hem daar toen fel op aan: "Mevrouw kan niet wachten."

'Wacht maar'

Dit keer werd Wilders aangevallen, omdat hij belooft het eigen risico helemaal af te schaffen, terwijl dat volgens de anderen niet kan. "Uw eigen zorgminister zei: het kan niet", zei presentator Wilfred Genee, verwijzend naar Fleur Agema.

Timmermans wees erop dat de PVV het verkiezingsprogramma niet heeft laten doorrekenen, waardoor niet duidelijk is hoe Wilders zijn plannen wil betalen. De GL-PvdA-leider noemde zijn PVV-collega "de grootste gratis-bierbrouwer van Nederland".

Aan het eind van het debat kwamen de partijleiders nog terug op het uitsluiten van de PVV. "Wacht maar hoe groot we worden", waarschuwde Wilders. Maar daar leken de andere drie niet van onder de indruk.

De nummer 2 op de kandidatenlijst van GroenLinks-PvdA, Esmah Lahlah, solliciteerde deze zomer op de functie van burgemeester van Tilburg, terwijl ze kon weten dat de partij haar op de kandidatenlijst zou zetten. Dat onthulde het Brabants Dagblad, onderdeel van de mediagroep van het AD. De krant heeft Lahlahs sollicitatiebrief ingezien.

Lahlah, sinds 2023 Tweede Kamerlid, verstuurde haar sollicitatie zonder medeweten van lijsttrekker Timmermans. In een bericht op X zegt Lahlah daarover dat ze haar sollicitatie "niet intern besproken heeft" en dat ze "dit anders had moeten doen".

Lahlah liet zich ondanks haar sollicitatie hoog op de kandidatenlijst voor GroenLinks-PvdA zetten.

Bij aankomst voor het SBS6-verkiezingsdebat bevestigde Timmermans dat hij van niets wist. "Ik moest het uit de media vernemen."

'Droom op je pad'

Inmiddels lijkt duidelijk dat Lahlah niet de nieuwe burgemeester wordt. Ze zegt op X dat ze zich voor de volle 100 procent inzet voor een nieuwe periode in de Kamer.

Maar duidelijk is dat ze graag burgemeester in Tilburg had willen worden. "Soms komt een droom op je pad", schrijft ze op X. Ze zegt "uit liefde voor Tilburg" te hebben gesolliciteerd. Ze was eerder werkzaam als wethouder in de stad en jarenlang verbonden aan de Universiteit Tilburg, onder andere als universitair docent.

Timmermans en Lahlah reageerden gezamenlijk op X:

Lijsttrekker Timmermans liet vanmiddag via een bericht op X weten dat hij "ontzettend blij" is dat Lahlah op de GroenLinks-PvdA-lijst staat en noemt haar een "uitstekend Kamerlid". Ook schrijft hij dat ze "geweldig was als wethouder in Tilburg" en ook "een fantastisch burgemeester zou zijn".

Dat herhaalde hij voorafgaand aan het SBS6-debat nog een keer. Op vragen zei hij nog kort dat hij het niet als "verraad" beschouwt.

Bekendmaking vervroegd

Omroep Tilburg meldt dat de gemeenteraad vanavond al om 21.30 uur bekendmaakt wie wordt aanbevolen als nieuwe burgemeester van Tilburg. De bekendmaking is vervroegd nadat het Brabants Dagblad voortijdig informatie over de benoemingsprocedure naar buiten bracht.

De provincie Noord-Brabant en de gemeente Tilburg doen aangifte om het lekken van de sollicitatie van Lahlah, laten ze aan het Brabants Dagblad weten. Commissaris van de Koning Ina Adema noemt het lekken "strafbaar en moreel verwerpelijk".

Wie vertrouw je de sleutels van het Torentje toe? Wie wil je de formatie zien leiden? Uit eerdere grootschalige kiezersonderzoeken blijkt dat veel kiezers in de laatste dagen voor de verkiezingen hun stem laten afhangen van de leiderschapsvraag.

Partijen weten dat, en gebruiken de laatste dagen van de campagne om kiezers ervan te overtuigen dat hun lijsttrekker een goede leider zou zijn. Een grote kans daarvoor hebben ze vanavond, bij het verkiezingsdebat van SBS6. Dat is ook het eerste grote debat waar PVV-leider Wilders aan deelneemt.

De positie van Wilders maakt deze campagne tot nu toe heel ingewikkeld. Hij staat bovenaan in de peilingen, toch lijkt het vrijwel zeker dat de PVV niet gaat meeregeren omdat eigenlijk alleen JA21, Forum voor Democratie en BBB daar zin in hebben; haast alle andere partijen sluiten de PVV nu uit.

Premierspost open

Heel wat partijleiders azen dus op de premierspost. Wat daarbij meespeelt is dat de zittende premier, de partijloze Schoof, niet meedoet aan de verkiezingen. Het feit dat er niemand meedoet die op basis van ervaring in het Torentje de zogenoemde premierbonus krijgt, maakt deze campagne extra onvoorspelbaar.

Alle partijen hebben zo hun eigen strategie om het Torentje te bereiken. Frans Timmermans (GroenLinks/PvdA) zegt dat hij de enige is die ervoor kan zorgen dat er een kabinet over links komt. Maar je ziet hem de afgelopen dagen ook op een wat meer verbindende toon spreken. Hij benadrukt bijvoorbeeld hoe hij in Brussel heeft samengewerkt met links en rechts.

Henri Bontenbal (CDA) vindt juist dat leiderschap vanuit het midden nodig is, om verdere polarisatie tussen links en rechts tegen te gaan. Nederland heeft stabiliteit en verbinding nodig, is zijn verhaal.

Dilan Yesilgöz van de VVD probeert in deze fase vooral om twijfelende PVV-kiezers naar zich toe te trekken. Door uit te leggen dat Wilders toch niet gaat regeren, en de VVD hét rechtse alternatief is. De partij hoopt daarbij ook dat veel zwevende kiezers "toch gewoon" weer bij de VVD terechtkomen.

Rob Jetten (D66) riep zaterdag in een volle zaal dat zijn partij misschien wel de grootse partij van Nederland kan worden. Met een verhaal over optimisme en wat wél kan, probeert hij in de laatste fase van de campagne nog zwevende kiezers aan zich te binden.

Debat met Wilders

Wat bij al deze campagneteams in elk geval te horen is, is dat ze de kiezer willen laten zien dat ze Wilders in het debat aankunnen. Dat moet die kiezer overtuigen van hun leiderschap. Bij het SBS-debat krijgt een aantal van hen (Timmermans, Bontenbal en Yesilgöz) daarvoor dus de eerste kans.

Het vorige SBS-debat, twee jaar geleden, werd een bepalend moment in de campagne. Een vrouw uit het publiek stelde een vraag over het afschaffen van het eigen risico en viel daarbij uit naar Timmermans. Ook Wilders viel Timmermans aan, ook op het feit dat hij nog wachtgeld kreeg van de Europese Unie. Later bleek de vrouw overigens een PVV-aanhanger te zijn.

Van de PVV hebben we deze campagne nog weinig gezien. Er zijn weinig posters en campagnespotjes en Wilders heeft zich tot nu toe ook nog weinig in beeld getoond, zeker nadat hij zijn campagne eerder deze maand opschortte nadat bleek dat een Belgische terreurcel hem als doelwit zag.

Kiezer op drift

Verwachting is dat het vanavond veel over migratie zal gaan. Wilders zal te horen krijgen van de anderen dat hij na de vorige verkiezingen de macht in handen had - zeker op dat gebied - maar dat hij niets heeft bereikt en is weggelopen.

Het zou goed kunnen dat de PVV er daarom voor kiest om zich relatief constructief op stellen tijdens het debat. Ook bij de vorige campagne sloeg Wilders een ogenschijnlijk mildere toon aan. Het leidde ertoe dat de PVV in de laatste dagen voor de verkiezingen enorme sprongen maakte in de peilingen.

Wat in ieder geval bij alle campagneteams te horen is: de kiezer is op drift, dus de uitslag kan nog alle kanten op. Maar na het weekend is de trend moeilijk nog te keren. Juist daarom zijn de momenten nu nog zo bepalend.

Asiel is ook deze verkiezingscampagne weer een hot topic. Maar wie de verkiezingsprogramma's bestudeert, ziet dat partijen ook steeds meer willen doen om de arbeidsmigratie naar ons land terug te dringen.

Hoeveel arbeidsmigranten er in Nederland zijn is onduidelijk. Schattingen lopen uiteen van 700.000 tot meer dan een miljoen. Het zet druk op de toch al krappe huizenmarkt, zorgt voor nog vollere schoolklassen en leidt in sommige buurten tot verloedering.

Arbeid is verreweg de belangrijkste reden voor migranten om naar Nederland te komen:

De meeste politieke partijen zijn het er over eens dat de hoogopgeleide kennismigranten niet het grootste probleem vormen. Zij zetten dan wel druk op de voorzieningen, maar hun bijdrage aan de Nederlandse economie wordt belangrijk gevonden.

De partijen richten hun pijlen vooral op de groep arbeidsmigranten met laagbetaald werk, vaak in distributiecentra, glastuinbouw en de vleesverwerkende industrie. Van dit soort banen kwamen er afgelopen tien jaar relatief veel bij, staat in een adviesrapport aan de overheid.

Minimumloon omhoog

Partijen als GroenLinks-PvdA, D66, NSC, SP, Denk, Partij voor de Dieren en Volt willen dit soort laagbetaalde banen minder aantrekkelijk maken voor werkgevers, door bijvoorbeeld het minimumloon te verhogen. Het wordt daardoor duurder om arbeidsmigranten in te huren.

VVD, CDA, D66 en ChristenUnie willen ook inzetten op robotisering en automatisering, waardoor er uiteindelijk minder arbeidsmigranten nodig zijn. VVD en JA21 zien ook veel potentieel in Nederlanders die nu werkloos zijn: zij zouden deels de banen van arbeidsmigranten kunnen overnemen.

Andere maatregelen in verkiezingsprogramma's

De PVV is de enige partij die in het verkiezingsprogramma niet de woorden 'arbeidsmigratie' of 'arbeidsmigranten' gebruikt. Bij vorige verkiezingen wilde de PVV nog een stop op de "toestroom arbeidsmigranten" door vergunningen in te voeren.

Een fors hoger uurloon is het schrikbeeld van veel bedrijven. "Het zal een enorme druk op de kosten voor de sector betekenen", zegt Remco Buurman van Nederland Distributieland. "Distributiecentra komen op plekken die het meest efficiënt zijn. Als de omstandigheden veranderen door maatregelen, heb je kans dat distributiecentra voor de Nederlandse markt over de grens gaan kijken."

Volgens hem kan dat weer problemen opleveren voor de bezorging van pakketjes. "Als je nu bevoorraadt vanuit een distributiecentrum vlakbij en dat straks vanuit België of Duitsland gaat, dan krijg je langere levertijden en vollere wegen."

Op dit moment zijn er juist relatief veel distributiecentra in Nederland, vlak bij de Belgische grens. Doordat in België nachtwerk in distributiecentra niet is toegestaan, is het aantrekkelijker om ze in Nederland te bouwen. Die distributiecentra leveren dan wel weer in België.

"Wij hebben arbeidsmigranten echt nog nodig", zegt Quincy von Bannisseht van Glastuinbouw Nederland. "Als je grootschalige beperkingen oplegt, dan word je voor je voedselvoorziening meer afhankelijk van het buitenland."

Volgens Von Bannisseht zijn glastuinders al bezig met automatisering en de inzet van robots. "Het aantal arbeidsmigranten dat we gebruiken is daardoor al langzaam aan het dalen. Maar het ontwikkelen van oogst- en plukrobots is complex en kost tijd. Voorlopig kunnen we dus niet zonder arbeidsmigranten."

'Uiteindelijk politieke afweging'

Hoe dan ook: beperkende maatregelen voor arbeidsmigratie hebben gevolgen voor de inrichting van Nederland en de economie. "Het is uiteindelijk een politieke afweging, over baten en lasten", zegt econoom Olaf van Vliet van de Universiteit Leiden.

"Voor werkgevers zijn deze mensen voordelig, maar consumenten profiteren er ook van", vertelt hij. Zo zouden tomaten wel eens een stuk duurder kunnen worden als ze niet meer door arbeidsmigranten worden geplukt. "Tegelijk worden er maatschappelijke lasten ervaren, zoals druk op de woningmarkt."

De angst voor de economische gevolgen is mede de reden dat echt strenge maatregelen deze kabinetsperiode uitbleven. Zo werd een verbod op arbeidsmigranten in de vleessector toch weer op de lange baan geschoven. Desondanks lijkt er deze campagne meer dan ooit een wil te zijn om iets te doen aan de instroom van arbeidsmigranten.

Wie komen er naar Nederland? En waarom? Ontdek het in de onderstaande special:

Klimaatverandering lijkt in deze campagne nauwelijks een thema te zijn. Bij een deel van jongeren leidt dit tot 'klimaatverlamming', een gevoel van machteloosheid, ziet de Jonge Klimaatbeweging. Bij de eerstvolgende klimaatmars, aankomende zondag in Den Haag, lopen de jongeren voorop.

Jongeren weten dat klimaatverandering desastreuze gevolgen kan hebben, maar vinden het een "abstract begrip" met "nog weinig tastbare impact op hun directe omgeving", meldde onderzoeksbureau Ipsos I&O afgelopen zomer. De omvang van de klimaatproblematiek verlamt jongeren en maakt hen somber, concludeerde het bureau.

"Het is niet zo dat jongeren er niets om geven, maar ze zien het nut van demonstreren vaak niet meer", zegt Daan Zieren, voorzitter van de Jonge Klimaatbeweging.

"Jongeren leren op school dat de wereld naar de knoppen gaat, maar zien vervolgens dat de politiek geen keuzes maakt en geen toekomstbeeld schetst. Dat leidt tot een groot gevoel van onzekerheid en onduidelijkheid, en uiteindelijk tot verlamming. Waarom zou je je dan ergens voor inzetten?"

Onverschilligheid

In Nederland neemt het aandeel jonge stemgerechtigden al jaren af en groeit het percentage oudere kiezers. De gemiddelde leeftijd van stemgerechtigden ligt deze verkiezingen rond de 50 jaar, bijna een op de drie is 65 jaar of ouder.

"Juist de jongeren van nu gaan in de toekomst hard geraakt worden door klimaatverandering", zegt Zieren. "Jongeren, met of zonder stemrecht, zouden beter betrokken moeten worden bij beslissingen over klimaatbeleid."

Onder jongeren die wel mogen stemmen, heerst volgens Zieren pessimisme dat hun stem toch niet veel uitmaakt. "Het onderwerp komt nauwelijks terug in politieke discussies, waardoor ze denken: mijn stem is niet zoveel waard. Het vertaalt zich ook naar gedrag: boeiend dat ik nog kleding uit China bestel, denken ze, het maakt toch niks uit."

Zieren vindt het kwalijk dat het onderwerp ontbreekt in campagnes en de media. "Politici en journalisten stoppen steeds meer met het benoemen van deze problemen. Bij het RTL-debat is het aan het einde heel kort gegaan over de toekomst van auto's op fossiele brandstof; dat staat zo ver van het onderwerp klimaat vandaan."

Politiek verslaggever Ewoud Kieviet:

"Waar het twee verkiezingen geleden nog een van de grote campagnethema's was, is nu het onderwerp klimaat bij veel partijen naar de achtergrond gedrukt. Dat komt omdat partijen andere onderwerpen belangrijker vinden, zoals wonen en defensie. Het inmiddels demissionaire kabinet vond klimaat ook geen prioriteit en heeft veel klimaatbeleid afgezwakt.

Bij GroenLinks-PvdA is het onderwerp niet meer het eerste, maar - na wonen - het tweede hoofdstuk van het verkiezingsprogramma en bij D66 zakte klimaat van hoofdstuk 1 naar 5. De VVD, die in het huidige kabinet de klimaatminster levert, maakte al langer geleden een grote ommezwaai. Klimaat komt nu niet meer in hun campagne voor.

Verschillende partijen maken de afweging tussen geld aan defensie, vanwege de nieuwe NAVO-norm, en klimaat. Daarnaast zeggen verschillende partijen dat de uitvoering van klimaatbeleid ingewikkelder is dan gehoopt vanwege een vol stroomnet en stikstofproblematiek."

Bij de 16-jarige Caesar Weenink leidt de afwezigheid van het onderwerp in de campagne tot een groot gevoel van machteloosheid. Hij is dagelijks in de natuur te vinden, waar hij niets liever doet dan vogels kijken of andere mensen enthousiasmeren over al het moois wat de natuur te bieden heeft.

Als bijbaantje geeft hij rondleidingen in de duinen bij Bakkum. "Ik zie de natuur om me heen veranderen: het aantal boerenlandvogels gaat achteruit, insecteneters hebben veel last van pesticiden. Maar de politiek is hier nauwelijks mee bezig. Je ziet de wereld instorten terwijl mensen dat ontkennen. Dat doet mij pijn."

Voor zijn gevoel komen politici niet na wat ze beloven, terwijl ze aan de macht zijn gekomen door die beloftes. "De natuur is heel belangrijk en staat onder hoge druk. We weten allemaal dat het ligt aan stikstof en klimaatverandering, en toch gebeurt er niks. Het belang wordt enorm onderschat en er wordt slecht mee omgegaan door de politiek in Nederland. De mensen om mij heen worden er pessimistisch van."

Toekomstvisie

Hoe het volgens Zieren van de Jonge Klimaatbeweging wel zou kunnen? "Maak het tastbaar. Politici zouden in toekomstvisies kunnen schetsen hoe we ervoor gaan zorgen dat we geen fast fashion meer kopen uit China, of overstappen op groene energie, of waar we over vijftig jaar ons eten vandaan halen. Als de politiek laat zien wat er wél mogelijk is, dan gaat de verbeeldingskracht omhoog en voelen jongeren zich minder machteloos."

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: NSC. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Eddy van Hijum is te gast.

De VVD zou de antifa-motie, zoals die vorige maand werd ingediend, niet opnieuw steunen. Dat zegt partijleider Dilan Yesilgöz in Nieuwsuur. Eerder zei ze al dat de formulering van de motie te kort door de bocht was.

Toch blijft Yesilgöz erbij dat antifa als terroristisch moet worden aangemerkt. Of de beweging wel of niet een officiële organisatie is, noemt ze "niet relevant". "Ik wil dat gedachtegoed gewoon niet."

De lijsttrekker reageert op kritiek binnen en buiten haar partij op een motie die de VVD vorige maand steunde om antifa te bestempelen als een terroristische organisatie. Forum voor Democratie, de initiatiefnemer van de motie, zegt tegen Nieuwsuur dat als het kabinet de motie weigert uit te voeren, ze de motie na de verkiezingen opnieuw zullen indienen. "Als die letterlijk op deze manier wordt ingediend, zullen we hem niet steunen", zegt Yesilgöz nu.

Interne kritiek

De VVD-steun voor de motie viel binnen haar partij niet bij iedereen in goede aarde. Twee weken geleden besloot VVD-senator Cees van de Sanden op te stappen als Eerste Kamerlid. Voor hem was de antifa-motie de druppel. Ook bronnen in de partijtop zeggen tegen Nieuwsuur dat die motie geen goede zet was.

Hun grootste bezwaar is dat antifa volgens deskundigen - en inlichtingendienst AIVD - geen georganiseerde groepering is, maar eerder een verzamelterm voor losse groepjes links-extremistische activisten. Senator Van de Sanden zei hierover in Nieuwsuur: "Op het moment dat een overheid niet daden maar denkbeelden strafbaar gaat stellen, staat dat niet alleen haaks op de rechtsstaat, maar ook op de liberale kernwaarde van vrijheid van meningsuiting."

Wat de precieze status is van antifa, is voor Yesilgöz irrelevant. "Dat het geen organisatie is, vind ik geen reden om een bepaald gedachtegoed waarvan wij zeggen, dit is ondermijnend voor de democratie, niet aan te pakken. Ik vind het geen randvoorwaarde of jij je hebt ingeschreven bij de Kamer van Koophandel of niet. Ik vind belangrijker: wat zijn je handelingen?"

Op welke handelingen Yesilgöz precies doelt, licht ze niet toe. Ze benoemt alleen dat de beweging in Duitsland ook als een "probleem" wordt gezien.

Signaal

Ook demissionair premier Dick Schoof ontraadde de motie. Volgens hem is het niet aan de politiek, maar aan de rechter om een organisatie als terroristisch te bestempelen. Volgens Yesilgöz is dat juist de reden dat ze de motie steunde: "Wij vinden dat de minister hier wel over zou moeten gaan, maar dat moet je in de wet regelen en wij willen dit signaal afgeven."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Yesilgöz blijft erbij dat ze niet alleen organisaties wil kunnen verbieden, maar ook gedachtegoed. Precies daar maken veel VVD'ers zich zorgen over. Sterker nog: ze vindt dat niet alleen de rechter daarover zou moeten gaan, maar ook de politiek. Dat blijft voor een liberaal een opmerkelijk standpunt. Uiteindelijk gaat de politiek er niet over, dus daarmee is het vooral symboolpolitiek, vlak voor de verkiezingen."

De VVD staat er slecht voor in de peilingen. Ipsos I&O heeft aan voormalige VVD-kiezers gevraagd waarom ze afhaken. Zij zeggen onder meer dat de partij haar liberale waarden is verloren.

Hierover zegt Yesilgöz dat er in haar gesprekken met leden en kiezers zelden "fundamentele verschillen" naar boven komen "over hoe we naar het liberalisme kijken of waar de VVD voor staat". "Daarom ga ik ook heel graag op deze voorbeelden in. En zo heel veel voorbeelden zijn er volgens mij niet."

Het gesprek ging ook over haar samenwerking met de PVV en een mogelijke nieuwe coalitie. Kijk hier het hele gesprek terug:

De verkiezingsopkomst onder islamitische Nederlanders is traditiegetrouw laag, bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen zo'n 20 procentpunt lager dan onder andere kiezers. Hoe dat precies komt, is moeilijk te onderzoeken, maar een veelgehoord geluid is dat het harde politieke klimaat ertoe leidt dat moslims zich niet goed vertegenwoordigd voelen in Den Haag.

In aanloop naar deze Kamerverkiezingen is er vanavond in Den Haag een verkiezingsdebat met de naam De Stem van Moslims. De deelnemende partijen zijn GroenLinks-PvdA, NSC, D66, SP, Denk, Partij voor de Dieren, Volt en Bij1.

Volgens organisator Esma Kendir biedt het debat politici de kans om duidelijk te maken waar zij staan. "Zodat moslims goed geïnformeerd zijn over thema's die voor hen belangrijk zijn, zoals moslimhaat en de situatie in Gaza."

Anti-islam-sentimenten

Kendir ziet de normen verschuiven en de toon verharden in de politiek. "We zijn opgegroeid in een samenleving waarin anti-islam-sentimenten - zowel politiek als maatschappelijk - dagelijkse kost zijn. Het wordt steeds meer genormaliseerd om anti-islamstandpunten in te nemen."

Dat leidt ertoe, denkt Kendir, dat moslims zich genegeerd voelen door de politiek:

Mohammed Aknin van belangenorganisatie Moslim Empowerment Tilburg ziet veel moslimkiezers afhaken vanwege de politieke sfeer in Den Haag. Hij wijst erop dat er partijen zijn die bidden op straat en islamitische scholen willen verbieden, net als versterkte gebedsoproepen en ritueel slachten. Volgens Aknin zijn dat maatregelen die vooral moslims treffen. Hij merkt dan ook in zijn wijk in Tilburg dat het vertrouwen in de politiek laag is.

Volgens lijsttrekker Stephan van Baarle van Denk, een partij met een relatief grote islamitische achterban, is de oorzaak eenvoudig aan te wijzen. Moslims voelen zich volgens hem weggezet "omdat politici steeds meer verschrikkelijke dingen zeggen over Nederlandse moslims en de islam". Hij wijst daarbij vooral naar de PVV van Geert Wilders. Van Baarle vindt dat er meer gekeken moet worden naar wat goed gaat. "Als ik kijk naar de islamitische jongeren in ons land, dan leveren die een bijdrage en ze werken keihard om geaccepteerd te worden."

'Hoofden en harten'

Collega-partijleider Timmermans (GroenLinks-PvdA) heeft soortgelijke woorden. "In de hoofden en de harten van mensen is een beeld gevestigd alsof al onze problemen komen door migratie en asiel", zegt hij. Terwijl er volgens hem veel meer goed gaat dan fout.

CDA-leider Bontenbal pleit ervoor om in Den Haag te stoppen "met de taal van verdeeldheid". Volgens hem is niet te onderschatten hoe woorden van politici mensen pijn kunnen doen. "Het zijn allemaal staatsburgers die een bijdrage leveren aan de samenleving."

Dat betekent niet dat je "misstanden moet wegmoffelen", zegt Bontenbal. "Die moet je bestrijden, maar niet op basis van etniciteit of geloof." En tegelijkertijd moet je ook de misstanden bestrijden die kunnen leiden tot een gevoel van uitsluiting, zoals arbeidsmarktdiscriminatie.

Overigens denkt Timmermans dat het huidige politieke klimaat ertoe zou kunnen leiden dat er juist meer interesse ontstaat voor de verkiezingen. "Ik hoor juist mensen met een migratie-achtergrond zeggen: juist nu moet ik mijn stem laten horen, want nu gaat het om mij."

'Stop met polariseren'

De politiek zou het vertrouwen moeten herstellen, vindt Esma Kendir. "En dat doe je heel simpel door ervoor te zorgen dat iedere moslim een onvoorwaardelijk onderdeel kan zijn van deze samenleving en gelijke kansen krijgt. Zo betrek je moslims weer bij de politiek."

En ook volgens Mohammed Akhin hoeft het niet ingewikkeld te zijn. "Stop met polariseren, denk goed na over de uitspraken die je doet en ga de kloof niet vergroten."