De druk op het kabinet neemt toe om snel maatregelen te nemen tegen de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten. Veel partijen zullen morgen tijdens het Tweede Kamerdebat hierover aandringen op tempo, nu andere Europese landen al iets doen tegen bijvoorbeeld de hoge prijzen aan de pomp.

Tot nu toe vindt het kabinet het nog te vroeg om noodmaatregelen in te zetten. Het is onduidelijk hoe de oorlog verder zal verlopen en de brandstofprijzen schommelen voortdurend. Gisteren daalden ze sterk door hoop op een snel einde. Vanochtend gingen ze weer omhoog omdat er weer zorg is over een escalatie. Premier Jetten zei vrijdag dat eerst duidelijk moet worden of de prijsstijgingen structureel zijn voordat het kabinet in actie komt.

Er wordt wel nagedacht over maatregelen voor de langere termijn. Zo werkt het kabinet naar eigen zeggen aan het optuigen van een nieuw noodfonds energie, voor mensen met een laag inkomen die hun energierekening niet kunnen betalen. Maar dat kost tijd en is er waarschijnlijk pas aan het einde van het jaar, als de urgentie voor zo'n fonds ook groter is.

Ondertussen hebben mensen veel last van de hogere prijzen aan de pomp. Andere Europese landen, zoals Spanje, Italië en Noord-Macedonië, doen daar al iets aan. Zij verlagen de btw en/of de accijns aan de pomp, waardoor de brandstof rond de 25 tot 40 cent per liter goedkoper wordt. Ook Zweden en Griekenland hebben plannen in die richting.

België heeft al veel langer een maximumprijs aan de pomp. Daar kost de benzine nu 1,82 tot 1,86 euro per liter. Het gevolg is dat mensen in de grensstreek massaal naar het buurland gaan om daar flink goedkoper te kunnen tanken, wat betekent dat de Nederlandse overheid veel btw-inkomsten misloopt. Ook daardoor neemt de druk op het kabinet toe om in te grijpen.

Politiek verslaggever Eva Wiessing:

"Gemakkelijk is het niet voor het kabinet om op korte termijn de brandstofprijzen aan de pomp omlaag te doen, omdat een verlaging van de accijnzen al snel heel veel geld kost. Een dubbeltje eraf kost de schatkist ongeveer 1 miljard euro per jaar. En in de praktijk blijkt zo'n verlaging moeilijk terug te draaien.

JA21 heeft het plan om in elk geval de extra btw-inkomsten terug te geven aan de automobilist in de vorm van een accijnsverlaging. Voor een volle tank benzine betaal je al snel 15 euro extra aan brandstof, en ontvangt de overheid zo'n 3 euro extra aan btw. Maar volgens minister Heinen van Financiën is dat in werkelijkheid minder, omdat mensen die duur tanken dat extra geld niet zullen besteden aan andere aankopen waar ook btw op zit.

Toch lijkt het moeilijk te worden voor het kabinet om niet mee te gaan in plannen om snel iets te doen aan de prijzen aan de pomp als hier een meerderheid voor is in de Tweede Kamer. Want andere maatregelen waar de Kamer om vraagt, zoals de Belgische maximumprijs aan de pomp, zijn niet zomaar geregeld."

De SP wijst erop dat Nederland inmiddels de hoogste brandstofprijzen van Europa heeft en dat hier iets aan gedaan moet worden. Ook andere oppositiepartijen vinden het kabinet te laks en hebben al plannen klaarliggen voor het debat van morgenmiddag. Zo wil de ChristenUnie de 900 miljoen euro die klaarligt om volgend jaar de accijnzen te verlagen, naar voren halen en al dit jaar inzetten.

Prijsplafond

GroenLinks-PvdA wil, net als onder meer de SP, dat er een maximumprijs aan de pomp komt. "Wij willen niet dat de belastingbetaler opdraait voor het temperen van de brandstofprijzen, we moeten zorgen dat de winstmarge van oliebedrijven wat lager wordt", zegt fractievoorzitter Klaver. Die wijst erop dat een zogenoemd 'prijsplafond' prijsstijgingen niet volledig tegengaat, maar die wel dempt. Hij denkt voor dit plan de steun van een meerderheid te krijgen.

Premier Jetten noemt het een "heel interessante suggestie" van GroenLinks-PvdA, maar wil nog niet zeggen of hij het omarmt. "Het is een van de opties waar we heel serieus naar kijken", zei hij. De premier benadrukte dat het kabinet "heel goed nadenkt" over maatregelen. "Want het gaat al snel om miljarden aan belastinggeld."

DNB en Nibud

Overigens is De Nederlandsche Bank (DNB) niet enthousiast over dit soort ongerichte maatregelen. "Met het verlagen van de accijns met 10 cent maak je mensen niet superblij", zei president Olaf Sleijpen vanmorgen. "En mensen zoals ik hebben dit echt niet nodig. Als je de portemonnee trekt, zorg dan dat het ook terechtkomt bij mensen die het écht nodig hebben."

Het adviescentrum voor huishoudfinanciën Nibud wijst erop dat de gestegen olie-en gasprijzen op termijn een hogere energierekening opleveren en duurdere boodschappen. Voor huishoudens met lage inkomens kan dat tot flinke tekorten leiden. Het Nibud roept het kabinet daarom op om op tijd na te denken over extra financiële ondersteuning voor deze inkomensgroepen. "Problemen voorkomen is goedkoper dan ze oplossen", zegt Nibud-directeur Gijsbertsen.

Het kabinet is toch bereid om geld te blijven uittrekken voor pandemische paraatheid, het voorbereid zijn van de zorg op een nieuwe pandemie. Minister Hermans van Volksgezondheid schrijft aan de Tweede Kamer dat ze dit voorjaar een besluit wil nemen over hoeveel geld daar naartoe moet gaan.

Ze reageert daarmee op een voorstel van ChristenUnie-leider Bikker, die bij de begrotingsbehandeling aandacht vroeg voor dit onderwerp. Dit jaar gaat er nog geld naar de pandemische paraatheid, maar volgend jaar dreigt dat te stoppen. Veel partijen maken zich daar zorgen over.

Naar aanleiding van de coronapandemie werd er tot 300 miljoen euro per jaar vrijgemaakt om vaccinvoorraden aan te leggen, draaiboeken te ontwikkelen, hulpverleners op te leiden en computersystemen te ontwerpen. Voorkomen moest worden dat de zorg opnieuw zo onder druk zou komen te staan.

Het kabinet-Schoof besloot die uitgaven per 2027 te stoppen, tot ongenoegen van veel zorgprofessionals en deskundigen. De GGD'en protesteerden en voorzitter Van Dam van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) noemde het roekeloos. Het nieuwe kabinet maakte die bezuiniging aanvankelijk niet ongedaan, maar komt daar nu van terug.

Consequenties bezuiniging

"Het kabinet heeft zich de afgelopen periode verdiept in de consequenties van de bezuiniging op de pandemische paraatheid", schrijft minister Hermans. Ze onderschrijft het belang van "het op orde brengen en houden" ervan.

Bikker (CU) vroeg samen met 50Plus en de Partij voor de Dieren om een bedrag van ongeveer 100 miljoen euro. In overleg met Hermans wordt er nu voor dit jaar twee miljoen euro vrijgemaakt. Dat geld kan gebruikt worden voor het kopen van bijvoorbeeld pokkenvaccins en het ontwikkelen van betere modellen om het verloop van infectieziekten te voorspellen.

En voor de komende jaren wil Hermans de bezuiniging op de pandemische paraatheid in ieder geval deels terugdraaien. Hoeveel geld er precies uitgetrokken wordt, zal duidelijk worden in de Voorjaarsnota, de traditionele update van de begroting die in april komt.

Een wet die het voor opa's en oma's makkelijker moet maken om hun kleinkinderen te zien, is door het kabinet-Jetten van tafel gehaald. Vandaag zou de Eerste Kamer erover stemmen, maar dat gaat dus niet door.

De politiek steggelt al jaren over een manier om grootouders het makkelijker te maken om hun kleinkinderen te zien. Op dit moment staan zij vaak met lege handen als ouders een omgangsregeling tegenhouden, bijvoorbeeld na een echtscheiding.

Opa's en oma's kunnen dan wel naar de rechter stappen, maar daar moeten zij bewijzen dat ze in het verleden intensief contact met hun kleinkind hadden. Die eis zou in de nieuwe wet worden geschrapt, waardoor grootouders makkelijker een omgangsregeling kunnen afdwingen.

Grote bezwaren bij senatoren

De nieuwe wet, die nog uit het kabinet-Rutte IV stamt, kreeg twee jaar geleden al een meerderheid in de Tweede Kamer. Maar eerder deze maand bleken er tijdens het debat in de Eerste Kamer toch grote bezwaren te zijn bij senatoren.

Veel senatoren vinden dat in de nieuwe wet niet het belang van het kind, maar dat van de grootouders voorop staat. "Het gaat bijna altijd ten koste van kinderen", zei bijvoorbeeld Jeroen Recourt van GroenLinks-PvdA tijdens het debat. "Zij komen namelijk tussen twee vuren te zitten en in een loyaliteitsconflict terecht tussen ouders en opa en oma."

Ook zijn er zorgen dat de nieuwe wet tot veel meer rechtszaken leidt, waarbij de vraag is of de situatie recht wordt gedaan. "Ouders moeten straks aantonen dat er geen band is", vond BBB-senator Robert van Gasteren. "Het is best lastig om iets aan te tonen wat er niet is."

Ander kritiekpunt van de senatoren is dat de nieuwe wet zich beperkt tot grootouders. "Waarom geen broers, zussen, stiefouders, pleegouders, sociale grootouders of andere familieleden, die mogelijk aantoonbaar een veel grotere rol in het leven van het kind vervullen?", merkte Rian Vogels van de VVD op.

Ook twijfels bij staatssecretaris

Tijdens het debat begonnen ook de twijfels bij staatssecretaris Claudia van Bruggen zelf toe te slaan. "Bij twijfel moeten we het niet doen", zei ze. Tot verrassing van meerdere senatoren kondigde Van Bruggen daarna aan de gehele wet te willen intrekken.

Dat was weer een bittere pil voor CDA-senator Van Toorenburg. Zij diende in 2021, toen nog als Tweede Kamerlid, als eerste het voorstel in om de drempel voor contact tussen grootouders en kleinkinderen te verlagen.

"Is deze staatssecretaris nou voor een wet gaan staan waar al twaalf jaar lang om gevraagd wordt?", reageerde ze op de aankondiging van Van Bruggen. "Voor al die grootouders, waarvan er heel veel al overleden zijn, die bij ons hebben bepleit om de drempel iets lager te maken? Het slaat mij wat koud om het hart."

Van der Bruggen liet daarop weten nog wel na te denken over andere manieren om grootouders een grotere rol te kunnen geven in het leven van hun kleinkinderen. Ze wil daar binnen drie maanden een brief over sturen naar de Tweede Kamer.

Precies een maand na het aantreden van het kabinet-Jetten zijn oppositiepartijen ontevreden over de samenwerking. Ze vragen zich - ondanks het drinken van vele kopjes koffie - af hoe coalitiepartijen denken steun te vinden voor hun plannen. Dat zeggen vier oppositieleiders in gesprek met Nieuwsuur.

Die steun vanuit de oppositie is essentieel omdat coalitiepartijen D66, VVD en CDA geen meerderheid hebben in de Tweede Kamer. Ze hebben dus één of meerdere oppositiepartijen nodig om hun plannen door te voeren.

Wil het kabinet vooral samenwerken met links, of juist met rechts? Willen ze met één of twee partijen een grote deal maken over meerdere onderwerpen tegelijkertijd, of liever per onderwerp kijken welke partijen steun geven? "Ze hebben geen idee", zegt Jesse Klaver.

Volgens de fractievoorzitter van GroenLinks-PvdA, de grootste oppositiepartij, heeft het kabinet "geen plan". "De haast die ze hadden in de formatie, zie ik totaal niet in het maken van plannen en het zoeken van bredere samenwerking in het parlement."

Klaver zegt dat hij tot nu toe weinig 'koffiedates' had. "Als het kabinet niet snel een strategie kiest en de uitgestoken hand van oppositie aanneemt, rijden ze heel hard op een muur af."

Ook Joost Eerdmans van JA21, de op twee na grootste oppositiepartij, zegt dat premier Jetten "geen strategie" heeft om structureel meerderheden te vinden. Eerdmans had afgelopen maand naar eigen zeggen wél veel koffie-afspraakjes, maar dat leverde volgens hem weinig op. "Er wordt gezegd: 'we willen graag praten' en 'alles is mogelijk'. Maar het is allemaal een beetje vrijheid blijheid."

Ministers: er is wél een plan

Ministers zeggen tegen Nieuwsuur dat ze zich niet herkennen in de kritiek. Volgens minister Hans Vijlbrief (D66) van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is er "zeker" een plan over hoe steun te organiseren vanuit de oppositie. Als hem wordt gevraagd wat dat plan is, antwoordt hij: "Dat is een beetje het geheim van de smid en houden we even achter de deuren van de coalitie."

Minister Eelco Heinen (VVD) van Financiën zegt dat "echt wel" is nagedacht over oppositiesteun. En Asielminister Bart van den Brink (CDA) zegt dat hij bereid is - indien nodig - vaker koffie te drinken met de oppositie.

De eerste echte test als het gaat om samenwerken is Prinsjesdag in september. Dan presenteert het kabinet zijn eerste begroting en die moet steunen op een meerderheid in de Tweede Kamer. Het kabinet wil in de zomer onderhandelen over die begroting.

Premier Jetten gaat morgen langs bij fractievoorzitters Jesse Klaver en Laurens Dassen om te kijken hoe die onderhandelingen georganiseerd moeten worden. Minister Heinen van Financiën brengt deze week een bezoek aan de financieel woordvoerders van de oppositiepartijen.

Kamerlid Gidi Markuszower, die zich in januari samen met zes andere PVV'ers afscheidde van Wilders, hoopt dan te horen wat Jettens samenwerkstrategie is. "Ik ben er nog niet in meegenomen."

Ook ChristenUnie-fractievoorzitter Mirjam Bikker ziet dat de coalitiepartijen "nog op gang moeten komen". Ze maant de regering tot haast: "We zitten nu in een fase dat ik denk: haal die watten eens uit je oren."

AOW-debat

In de eerste maand van kabinet-Jetten gebeurde het meerdere keren dat de meerderheid van de Tweede Kamer zich tegen kabinetsplannen keerde: bij bezuinigingen op de zorg, bij de nieuwe box 3-belasting en bij de verhoging van de AOW-leeftijd. Over dat laatste onderwerp stelden Groep Markuszower en de SGP voor de regering te verzoeken na te denken over aanpassingen zodat de verhoging van de AOW-leeftijd wordt "verzacht".

De AOW-kwestie toont volgens Bikker aan dat de coalitie niet één strategie heeft. "De afgelopen debatten is telkens gekozen voor een snelle en korte oplossing die geen oplossing is."

GroenLinks-PvdA zegt graag te willen samenwerken met het kabinet en sluit het liefst één groot akkoord waarin afspraken staan over meerdere onderwerpen. Dat staat haaks op de voorkeur van JA21, dat juist pleit voor aparte onderhandelingen per onderwerp. Eerdmans: "Dan kijken ze op links wat daar gehaald kan worden en op rechts wat wij te bieden hebben."

Politiek verslaggever Nynke de Zoeten

Het is opmerkelijk dat dit minderheidskabinet nog geen idee heeft hoe het meerderheden wil verwerven. Ze lijken erop te gokken dat de oppositie zich wel constructief zal opstellen, maar steun voor hervormingen is nog ver weg.

Ministers lijken een beetje naïef te denken: we hebben heel mooie plannen en daar kunnen partijen toch bij aansluiten? Ondertussen stapelen de financiële tegenvallers zich op.

Binnen de coalitie hoor je verschillende geluiden over de beste route. Bij D66 zeggen ze dat het "geen geheim" is dat ze over links willen. Het CDA wijst op het belang van de zetelverdeling in de Eerste Kamer. De VVD doet liever zaken met rechts. Het is dan maar de vraag of je een meerderheid in de Eerste Kamer krijgt.

Jaarlijks gaan duizenden kippen, koeien en varkens dood bij stalbranden. Om boeren bewuster te maken van de risico's van stalbranden is de nieuwe staatssecretaris van Landbouw, Silvio Erkens (VVD), vandaag samen met de brandweer, verzekeraars en een aantal agrarische organisaties de campagne 'Voorkom stalbranden' gestart.

Vorige week nog kwamen in Epe 1100 geiten om bij een brand. De oorzaak van de brand is nog niet bekend, maar verkeerde aanleg, slecht onderhoud, oververhitting en kortsluiting zijn volgens brandweer en verzekeringsmaatschappijen de meest voorkomende oorzaken van stalbranden.

Tussen 2012 en 2020 zijn bijna 1,3 miljoen dieren op deze manier gestorven, berichtte de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) in 2021. De dieren verbranden levend, stikken door rook of raken ernstig gewond.

De campagne die nu start is bedoeld om de bewustwording over risico's op stalbrand onder veehouders te vergroten. Op een website staan praktische tips zoals: houd de stal opgeruimd, parkeer buiten de stal, doe laswerkzaamheden niet in de stal, en pas op bij het mixen van mest.

'Meer nodig'

De OVV drong in 2021 al aan op veel meer maatregelen. "Het voorkomen van branden heeft bij niemand prioriteit", schreef de raad toen. Ook adviseerde de raad het ministerie van Landbouw de eindverantwoordelijkheid te nemen omdat de vrijwillige aanpak niet werkte.

Een jaar later, in 2022, hamerde een meerderheid in de Tweede Kamer erop dat de overheid de aanbevelingen van de OVV moest uitvoeren. Nog een jaar later was er een Kamermeerderheid voor het jaarlijks verplichten van een bandveiligheidskeuring en in 2024 riep de Kamer het kabinet op versneld met maatregelen te komen tegen stalbranden.

Nog altijd zijn jaarlijkse keuringen niet verplicht. Bij Johan Oosthoek uit Schipluiden, waar staatssecretaris Erkens vandaag op bezoek ging en de campagne aftrapte, brak begin dit jaar een grote brand uit tijdens laswerkzaamheden. In dit geval konden de dieren naar buiten vluchten, maar zo'n vluchtweg is er niet in alle stallen.

Wat sommige partijen in de Kamer betreft zou ook een vluchtweg verplicht moeten worden. Oosthoek vertelt dat er bij hem één keer in de vijf jaar een inspectie is. De Kamer wil dus al langer dat dit jaarlijks verplicht wordt.

'Geen makkelijke oplossing'

Bij het debat over de landbouwbegroting vorige week riep fractievoorzitter Ouwehand van de Partij voor de Dieren het nieuwe kabinet nog op eindelijk werk te maken van stevige maatregelen. Haar partij is al langer bezorgd over het uitblijven van scherpere maatregelen, en noemt de voorlichtingscampagne die vandaag start "onvoldoende".

De partij pleit voor minder dieren per stal, een verplichte vrije uitlooproute zodat dieren kunnen vluchten en verplichte sprinkler- of watermistinstallaties in stallen. De veelgebruikte luchtwassers (die onder meer de luchtstromen in stallen regelen) kunnen wat de PvdD betreft beter verdwijnen: ze zouden gevaarlijk zijn en het vuur juist sneller verspreiden.

Ook Erkens denkt dat er meer mogelijk is. Hij verwacht dat dit najaar de gesprekken over verplichte keuringen op de elektra met de sector van start kunnen gaan. Veel tegelijk verplichten ziet hij niet zitten, omdat ondernemers dan te hoge kosten krijgen. Volgens Erkens is er "niet één makkelijke oplossing". Hij wil zich ook niet "vastpinnen" op het stellen van doelen, maar hoopt dat er vanaf nu jaarlijks een daling van het aantal branden is. Het Verbond van Verzekeraars denkt dat in elk geval verplichte keuringen uiteindelijk nodig zijn.

Het ministerie van Financiën in Den Haag is vorige week getroffen door een hack. Als gevolg daarvan is besloten om systemen voor "een aantal primaire processen" op het departement te blokkeren, laat het ministerie weten.

Een deel van de medewerkers kan daardoor niet inloggen op die computersystemen. Hoelang het gaat duren kan een woordvoerder nog niet zeggen. Over welke systemen het precies gaat, zijn geen mededelingen gedaan.

Het ministerie spreekt van een "ongeautoriseerde toegang", die afgelopen donderdag plaatsvond. Daarop is er een onderzoek ingesteld en vandaag is besloten de toegang tot de systemen te blokkeren.

De dienstverlening aan burgers en bedrijven door de Belastingdienst, de douane en de dienst Toeslagen is volgens Financiën niet getroffen en gaat daarom gewoon door.

De Nederlandse regering moet zich meer inzetten om duidelijkheid te krijgen over de aanval op de vijftien hulpverleners in de Gazastrook, vindt het Nederlandse Rode Kruis. De hulporganisatie roept politieke partijen op om zich te houden aan de toezeggingen die ze vorig jaar in aanloop naar de verkiezingen deden over het beschermen van hulpverleners.

Precies een jaar geleden werd een ambulancekonvooi in Rafah in het zuiden van Gaza onder vuur genomen door het Israëlische leger. De lichamen van de hulpverleners werden na het bloedbad samen met de voertuigen door het leger in een massagraf begraven. De meeste slachtoffers waren van dichtbij in het hoofd en de borst geschoten.

Volgens recent onderzoek van onderzoeksbureaus Forensic Architecture en Earshot vuurden Israëlische militairen vanaf 40 meter afstand meer dan 900 kogels af.

Intern onderzoek

Israël kreeg internationaal zware kritiek. Zo bleek het leger te hebben gelogen dat de ambulances geen zwaailichten gebruikten, terwijl uit beelden later bleek dat het konvooi wel herkenbaar was. Het leger beweerde dat militairen zich bedreigd hadden gevoeld.

Het Israëlisch leger zei vorig jaar na een intern onderzoek dat er fouten zijn gemaakt en ontsloeg een commandant. In dat niet-onafhankelijke onderzoek stelde het leger onder meer dat zes van de gedode Palestijnen Hamas-leden waren, maar bewijs daarvoor werd niet geleverd. Ook was er volgens het leger geen bewijs gevonden dat wijst op het vastbinden en executeren van de hulpverleners.

Het Rode Kruis vindt dat er een onafhankelijk en transparant onderzoek moet komen naar het incident, omdat het Israëlisch onderzoek nooit openbaar is gemaakt.

De beelden van de aanval op het konvooi kunnen als schokkend worden ervaren:

Rode Kruis-directeur Harm Goossens noemt die dag een "inktzwarte bladzijde in de historie van de hulpverlening". "Het is uiterst belangrijk dat er meer onderzoek komt naar de toedracht van dit verschrikkelijke incident." De partijen die vorig jaar het stembusakkoord hebben ondertekend, zouden daar meer werk van kunnen maken, vindt hij.

In het akkoord staat dat de ondertekenaars, waaronder coalitiepartijen D66, CDA en VVD, zich zullen inzetten voor het "consequent onderzoeken van en ter verantwoording roepen van partijen die toegang tot medische zorg en humanitaire hulp belemmeren en zorgverleners en hulpverleners aanvallen".

Sinds de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023, zijn zeker 32 hulpverleners van de Palestijnse zusterorganisatie de Rode Halve Maan omgekomen terwijl ze aan het werk waren, zegt het Rode Kruis. Ook in andere conflictgebieden zoals Libanon, Iran en Sudan zijn dit jaar hulpverleners gedood door geweld.

"Dit doet ontzettend veel pijn. Zij kunnen en mogen nooit een doelwit worden van aanvallen, hoe vaak moeten we dat nog herhalen?", aldus Goossens.

Marleen de Rooy en Jorn Jonker vertellen in deze speciale live opname van podcast De Dag tijdens het podcastfestival in TivoliVredenburg hoe zij aan hun Haagse scoops komen. Het begint met veel koffiedrinken. Of in het geval van Jorn: thee. Of zit er ook weleens iets sterkers in de kopjes?

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Marleen vertelt hoe haar contacten met Pieter Omtzigt ertoe leidden dat zij tijdens een collectieve zoektocht naar de oud-NSC-leider, toen hij tijdens de formatie plots van tafel was weggelopen, opeens een mysterieus appje kreeg met zijn locatiegegevens. En Jorn legt uit hoe het soms juist door politici en ministeries op prijs wordt gesteld als je als journalist informatie boven water krijgt waar ze eigenlijk niet op zitten te wachten.

We sluiten af met een heuse koffie-quiz en vragen uit het publiek.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie: Elisabeth Steinz en Marco Geijtenbeek

Redactie: Rosanne Sies

Oud-premier Dries van Agt heeft drie jaar voor zijn dood bij koning Willem-Alexander aangedrongen op excuses aan Molukkers in Nederland. Hij wilde dat de koning zich als staatshoofd zou verontschuldigen voor de manier waarop zij door de Nederlandse regering zijn behandeld. Van Agt stuurde de koning een brief, bevestigt de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) na vragen van de NOS.

Van Agt was minister van Justitie toen midden jaren 70 een groep Molukse jongeren na jaren van protest overging op gewelddadige acties. Ze wilden aandacht vragen voor de positie van Molukkers, die meer dan twintig jaar na hun 'tijdelijke' aankomst in Nederland nog altijd niet terug konden naar een onafhankelijke staat op de Molukken.

Onder leiding van Van Agt maakte het leger in 1977 een einde aan de gijzeling op een basisschool in Bovensmilde en de treinkaping bij De Punt. Daarbij kwamen zes kapers en twee gegijzelden om het leven.

Molukkers in Nederland

De Molukken zijn een grote eilandengroep in het oosten van Indonesië. In de koloniale tijd hoorden de eilanden bij Nederlands-Indië. Als Indonesië in 1945 de onafhankelijkheid uitroept, begint een bloedige oorlog. Molukse beroepsmilitairen vechten mee in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) tegen Indonesië.

In 1949 geeft Nederland de strijd op en ontstaat er een conflict over de Molukse militairen. Zij willen terug naar de Molukken, maar dat wil de Indonesische regering niet. Begin 1951 besluit Nederland om ze met hun gezin naar Nederland te brengen, voor een half jaar, is de bedoeling.

De 12.500 Molukkers verwachtten dat Nederland zal helpen bij hun terugkeer, maar dat gebeurt niet. De militairen worden in plaats daarvan ontslagen en de meesten kunnen uiteindelijk nooit meer terug naar hun thuisland.

De ontvangst van de brief door de koning en de strekking van de inhoud zijn bevestigd door de RVD. De NOS heeft de brief zelf niet kunnen inzien.

Ontmoeting met Molukkers

Van Agt schreef de brief in 2021 naar aanleiding van een ontmoeting met drie personen uit de Molukse gemeenschap. Een van hen, Antis Maryanan, had Van Agt uitgenodigd. Maryanan is geboren aan boord van het schip dat zijn ouders naar Nederland bracht. Hij was benieuwd wat Van Agt jaren later zou vinden van hoe de Molukkers in Nederland zijn behandeld.

"Het was een goede ontmoeting", zegt Maryanan. "Het ging ons niet om de kapingen, wij wilden vooral zijn kijk horen over hoe de Nederlandse regering vanaf de aankomst met Molukkers is omgegaan. Het bleek dat Van Agt later in zijn leven meer had geleerd over die geschiedenis en daardoor ook meer begrip had gekregen voor onze situatie." Later liet Van Agt aan Maryanan weten dat hij een brief aan de koning had gestuurd.

Na de ontmoeting zei Van Agt tegen NRC dat er "groot onrecht is bedreven aan de Molukkers" en dat excuses op z'n plaats zouden zijn. Nu blijkt dat Van Agt dus ook een persoonlijk verzoek schreef aan koning Willem-Alexander om excuses te maken. Deze excuses zijn tot nu toe niet gekomen.

'Heel pijnlijk'

Antis Maryanan: "Mijn vader is direct na aankomst ontslagen als KNIL-militair, dat was voor hem heel pijnlijk. Er is nog achterstallig pensioen, dat is nooit hersteld. Excuses hiervoor zouden op zijn plaats zijn. En juist door de koning, want onze ouders waren heel koningsgezind."

Zijn nicht Rachelle Houtman ziet het anders: "Juist doordat het al zo lang uitblijft, hoeft het van mij niet meer. Ik wil niet meer wachten op erkenning van anderen, maar gewoon zorgen dat we onszelf erkennen." Wel ligt er volgens Houtman ook een verantwoordelijkheid bij de regering. "Bijvoorbeeld dat er aandacht is voor dit deel van de geschiedenis in het onderwijs en dat ze helpen met het behoud van de Molukse wijken."

In deze video zie je meer over de geschiedenis van Molukkers in Nederland. Daarin vertellen ook Antis Maryanan en zijn nicht Rachelle Houtman over hun persoonlijke ervaringen:

Het is vandaag 75 jaar geleden dat het eerste schip met Molukse gezinnen aankwam in de haven van Rotterdam. Op veel plekken wordt daarbij stilgestaan.

Tentoonstelling en monument

In Museum Maluku opent de tentoonstelling In Eigen Woorden. Bezoekers kunnen hun eigen herinneringen en verhalen delen door teksten op foto's te schrijven. Rachelle Houtman werkt bij Museum Sophiahof, waar Museum Maluku is gevestigd. "De verhalen en herinneringen van mensen geven meer context, waardoor de foto's meer tot leven komen."

Ook in Het Noordbrabants Museum en in Herinneringscentrum Kamp Westerbork is aandacht voor de geschiedenis tussen Nederland en de Molukken. Een deel van de Molukse gezinnen werd na aankomst opgevangen in voormalig doorgangskamp Westerbork.

Daarnaast komt deze zomer een nationaal monument op de Lloydkade in Rotterdam. Dat is de plek waar de eerste schepen met Molukse gezinnen aankwamen.

Premier Jetten vindt dat partijleider Lidewij de Vos van Forum voor Democratie (FVD) afstand moet nemen van antisemitische opvattingen van lokale partijleden. Hij vindt dat antisemitisme voorkomt bij Forum voor Democratie, zo maakte de premier duidelijk in zijn wekelijkse persconferentie.

"Ik doe een beroep op de partijleider om aan het werk te gaan als er overduidelijk signalen zijn dat er leden van de partij dingen doen of hebben gedaan die niet door de beugel kunnen."

Het is voor het eerst dat Jetten zich als premier op zijn persconferentie zo duidelijk uitlaat over antisemitische geluiden bij een politieke partij:

In februari werd duidelijk dat op lokale lijsten van de FVD leden staan die actief waren bij organisaties die door autoriteiten als extreemrechts of neonazistisch zijn bestempeld. De Volkskrant achterhaalde dat FVD-politici betrokken waren bij de rechtsextremistische Geuzenbond en de nationaalsocialistische NVU of dat ze rechtsextremisme verheerlijkten.

De Vos nam geen afstand van haar partijgenoten en zei dat slechts een aantal van hen deze uitspraken in het verleden hebben gedaan en uit een soort jeugdige behoefte aan opstandigheid maar kort lid waren geweest van omstreden organisaties.

Het ging bijvoorbeeld om Frank Folkerts, de nummer 2 op de Forum-lijst in Nieuwegein. Hij was in het verleden verkiesbaar voor de neonazistische Nederlandse Volksunie (NVU). In Rotterdam en Nijmegen zijn twee FVD-leden lid geweest van de Geuzenbond. En Timon Busscher, nummer 3 op de lijst voor Den Haag, noemde de terroristen Anders Breivik en Brenton Tarrant het 'goddelijke duo', meldde de krant.

Openlijk normeren

Jetten is niet te spreken over deze opstelling van De Vos. Hij vindt dat ze openlijk moet "normeren" en zeggen dat antisemitisme niet kan. "Ook bij zaken uit het verleden is het soms goed om daarop te reflecteren en te normeren, zodat we in het hier en nu kunnen zeggen dat antisemitisme geen plek verdient, ook niet in de politiek."

Op zijn persconferentie reageert hij kort en bondig op een vraag van een journalist of antisemitisme voorkomt bij een bepaalde politieke partij. "Forum voor Democratie", was het korte antwoord van Jetten om daarna duidelijk te maken wat hij van De Vos verwacht.

De Vos zegt "hoogst verbaasd" te zijn dat Jetten "zich geroepen voelt om zich te bemoeien met interne partijzaken". Ze spreekt over een "antidemocratische reflex" en een demonisering van haar partij.

Aanleiding van de vraag was Jettens gesprek met vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap, afgelopen maandag. Jetten zei daarop dat antisemitisme in de hele Nederlandse samenleving voorkomt.

Fundamentalistische invloeden

"We zien in een aantal islamitische gemeenschappen waar veel fundamentalistische invloeden zijn, dat daar het antisemitisme echt veel meer aan de oppervlakte zit. Daar hebben ook veel Joodse Nederlanders last van, op straat, in de supermarkt, op andere plekken", zei Jetten over de verhalen die hij in het gesprek te horen kreeg.

"Maar ik wil me niet alleen daarop blindstaren. Antisemitisme komt ook voor bij spreekkoren in voetbalstadions en bij een bepaalde politieke partij waar je gewoon op de lijst kunt staan voor gemeenteraadsverkiezingen als je openlijk antisemiet bent geweest." Later werd hem dus gevraagd welke partij hij bedoelde.

In podcast De Stemming alles over de winnaars en verliezers bij de gemeenteraadsverkiezingen. Het leek haast alsof iedereen winnaar was, als je zag hoeveel taart er werd uitgedeeld. En hoe gaat de coalitie om met de lokale partijen die veel zetels hebben gewonnen en niets te maken willen hebben met de spreidingswet?

Ook staan Joost en Marleen stil bij de antisemitische aanslag op een joodse school en een synagoge. Intussen staat de boel in de Straat van Hormuz nog verder op scherp. Wordt Nederland langzaamaan een oorlog in gesleept?

Dat en meer in podcast De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister.

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

(Oud-)studenten die tijdens het leenstelsel hebben gestudeerd, krijgen van het kabinet een extra compensatie van 44,50 euro per gestudeerde maand. Het bedrag voor deze studenten zal daarmee uitkomen op ruim 2100 euro per persoon.

Het is de tweede compensatie voor deze groep, die de 'pechgeneratie' is gaan heten. Het gaat om studenten die tussen 2015 en 2023 onder het leenstelsel vielen en daardoor geen aanspraak konden maken op studiefinanciering.

Met het geld dat het kabinet daarmee bespaarde, moest de onderwijskwaliteit omhoog worden geschroefd. Maar in de jaren daarna groeide de kritiek op het stelsel.

Zo merkten studenten niet altijd iets van de kwaliteitsverbeteringen en bleek uit onderzoek dat het leenstelsel zorgde voor toenemende kansenongelijkheid. Uiteindelijk werd het leenstelsel in 2023 afgeschaft en kregen studenten weer studiefinanciering.

Hoeveel voor de 'pechgeneratie'?

Daarna ontstond er een politieke discussie over of en hoeveel compensatie de 'pechgeneratie' moest krijgen. Vorig jaar kregen uiteindelijk 350.000 studenten een vergoeding overgemaakt: gemiddeld 1800 euro, zo'n 34 euro per maand dat ze geen studiefinanciering kregen.

Maar een meerderheid van de Tweede Kamer vond dit bedrag niet hoog genoeg. Het kabinet-Rutte IV besloot daarom eind 2024 al om nog eens 1,4 miljard euro voor deze groep uit te trekken. Minister Letschert (Onderwijs) stuurt het precieze plan nu naar de Tweede Kamer. Daarin staat ook dat een kleine groep studenten, die om bijzondere redenen geen diploma kon halen, ook de compensatie krijgt.

'Substantiële tegemoetkoming'

Maar studentenbond LSVB vindt ook de nieuwe compensatie niet genoeg. Zij willen dat (oud-)studenten volledig moeten worden gecompenseerd voor de misgelopen studiefinanciering. De basisbeurs voor uitwonende studenten is nu 324 euro per maand.

Letschert benadrukt dat dit de laatste compensatie zal zijn die de leenstelselstudenten krijgen. "Het is volgens mij een mooie tegemoetkoming", vindt de minister. "Ik hoop dat studenten zien dat dit in het licht van de uitdagingen in het land substantieel is."

De verwachting is dat DUO vanaf april 2027 de compensatie zal overmaken naar iedereen die daar recht op heeft. Het bedrag wordt automatisch op de rekening gestort, of verrekend met de resterende studieschuld.

Het nieuwe kabinet trekt een wetsvoorstel van het vorige kabinet in, dat moest regelen dat statushouders niet meer automatisch voorrang krijgen bij het toewijzen van sociale huurwoningen. Minister Boekholt-O'Sullivan gaat een nieuwe wet maken, die volgens haar wel "uitvoerbaar" is.

De minister van Volkshuisvesting wil nog voor het einde van dit jaar een nieuw voorstel op papier hebben, waarin statushouders dezelfde positie krijgen als andere woningzoekenden op de huurmarkt. Ze krijgen dan dus ook geen voorrang meer alleen vanwege hun status.

Op het voorstel van Boekholts voorganger, oud-woonminister Keijzer, om gemeenten te verbieden nog standaard voorrang te verlenen aan statushouders kwam veel kritiek, onder meer van de Raad van State. De nieuwe minister denkt dat het sneller is om een nieuwe wet te maken, dan om het voorstel van Keijzer aan te passen.

Alternatieve huisvesting

Los van de wet wil ze in een convenant met gemeenten en andere partijen afspreken dat er snel "flexibele woonlocaties voor statushouders" komen, zodat mensen met een verblijfsvergunning wel uit de overbelaste asielzoekerscentra weg kunnen.

Haar plan is om aan te sluiten bij "succesvolle initiatieven in het land die we kunnen opschalen. Zo zijn verschillende gemeenten al aan de slag met alternatieve huisvesting, zoals flexwoningen. Ook woningdelen kan een oplossing zijn." De nieuwe wet zal pas ingaan als er voor voldoende alternatieve huisvesting is gezorgd.

"Voorrang voor statushouders bij sociale huur knelt steeds meer", stelt Boekholt, "omdat andere woningzoekenden te lang op een wachtlijst staan". Ze wil met haar voorstel voor alternatieve huisvesting "de druk op de sociale woningvoorraad verminderen".

Urgentieverklaring

Het huidige beleid is dat gemeenten mogen bepalen wie met voorrang een sociale huurwoning krijgt. Dat blijft voorlopig zo. Behalve aan statushouders, kunnen ze bijvoorbeeld urgentie geven aan mensen die te maken hebben met gezondheidsproblemen of huiselijk geweld.

Vorig jaar nam de Tweede Kamer een PVV-voorstel aan dat verderging dan het latere voorstel van Keijzer. Daarin stond dat statushouders onder geen enkele voorwaarde meer voorrang mochten krijgen op een sociale huurwoning, dus ook niet als er een ander probleem speelde.

Dat voorstel hing aan de 'regiewet' van Keijzer, die ervoor moet zorgen dat er sneller gebouwd kan worden. Keijzer heeft het er met een zogeheten novelle weer uitgehaald. Het ziet ernaar uit dat haar woonwet daardoor binnenkort toch naar de Eerste Kamer kan worden gestuurd.

Kabinet: kansrijke asielzoekers na drie maanden aan het werk

De ministerraad nam vandaag ook een ander asielplan aan. Dat houdt in dat asielzoekers die kans maken op een verblijfsvergunning na drie maanden aan het werk mogen.

Tot nu toe mogen alle asielzoekers een baan zoeken als hun asielaanvraag minstens een half jaar in behandeling is. Dat geldt ook voor mensen die uit 'veilige landen' als Marokko, Tunesië, India en Kosovo komen. Zij maken nauwelijks kans op een verblijfsstatus.

Volgens de nieuwe regels hebben zogenoemde veiligelanders geen recht meer om in Nederland te werken.

De waarschuwing van het Internationaal Energieagentschap over een ongekende energiecrisis leidt in Nederland niet direct tot extra maatregelen of adviezen. Dat zeggen verschillende ministers voorafgaand in de ministerraad.

Het IEA waarschuwde vandaag dat de oorlog in het Midden-Oosten zo'n omvangrijke crisis veroorzaakt dat overheden en burgers in de hele wereld zuinig moeten zijn met energiebronnen.

Een van de adviezen is om zoveel mogelijk thuis te werken. Dat neemt minister van Werk, Aartsen niet over. "Mensen moeten vooral zelf weten waar ze werken en hoe ze werken, samen met hun werkgever", zegt de VVD-minister. "Lijkt me heel slecht als wij ons daarmee gaan bemoeien."

Langzamer rijden

Ook het advies om de maximumsnelheid te verlagen of het aantal auto's dat de weg op mag te beperken, legt dit kabinet naast zich neer. "Dat overwegen we niet", zegt minister van Infrastructuur Karremans (VVD). "Daar is ook helemaal geen aanleiding voor."

Hij wijst erop dat de adviezen van het IEA gelden voor als er nijpende tekorten zijn. "Maar dat is niet het geval in Nederland."

Zijn collega Van Veldhoven (Klimaat en Groene Groei) wijst er ook op dat het advies over "de hele wereld gaat". De situatie in Nederland is anders dan op sommige andere plekken, omdat hier nog genoeg olie en gas binnenkomt, aldus de D66-minister.

Wel zegt ze dat mensen zelf besparende maatregelen kunnen treffen of adviezen van het agentschap kunnen overnemen. "Dat is altijd goed voor de eigen portemonnee."

Hard gelag

Mensen kunnen bijvoorbeeld proberen te besparen op brandstof, die vandaag weer een beetje duurder is geworden. Het kabinet gaat voorlopig niks doen aan de hoge prijzen van benzine en diesel, benadrukt minister Karremans nog maar eens. Italië en Spanje hebben er inmiddels voor gekozen de accijnzen op brandstoffen tijdelijk te verlagen.

Hij erkent dat het voor veel Nederlanders op dit moment "een hard gelag" is aan de pomp. Maar daar wil het kabinet nu niks aan doen, bijvoorbeeld met een accijnsverlaging. "Als je gaat ingrijpen, dan doe je dat wel met het geld van de mensen thuis, dat is belastinggeld."

Daarnaast, zegt minister van Financiën Heinen, is de situatie nu zo veranderlijk dat het lastig is om de juiste maatregelen te nemen. "Je moet wel weten waar je op stuurt." Verder zegt hij dat de situatie ernstig is, maar nog niet zo ernstig als na het begin van de oorlog in Oekraïne. Dat had grotere impact op de energieprijzen hier.

Opties verkennen

Volgende week gaat Heinen (VVD) in debat met de Tweede Kamer over mogelijke maatregelen. Deze week stuurde het kabinet een brief met mogelijke maatregelen die ingezet kunnen worden als de oorlog langer aanhoudt en de gevolgen groter worden.

Genoemde maatregelen zijn onder meer een noodfonds, energietoeslagen, het tijdelijk verlagen van de energiebelasting of een energieplafond. Maar het kabinet benadrukte daarbij dat het om opties gaat die worden verkend.

De man van Iraanse afkomst die gisteren is neergeschoten in Schoonhoven, is een tegenstander van het Iraanse regime. Dat zei minister van Weel (Justitie en Veiligheid) bij het begin van de ministerraad.

De man, die bij de politie werkt, had volgens Van Weel veel volgers op sociale media, waar hij bekendstaat als iemand die zich uitliet tegen het Iraanse regime. Hoelang hij in Nederland woont, is niet duidelijk. Hij ligt ernstig gewond in het ziekenhuis.

Concrete aanwijzingen dat de schietpartij te maken heeft met de Iraanse afkomst van de man, zijn er niet, zegt de minister. "Maar het feit dat hij Iraans is en zich uitsprak tegen het regime, is iets wat we serieus moeten nemen."

Beelden van vluchtauto

De politie heeft beelden van een auto die is gebruikt bij het schietincident in Schoonhoven. Het gaat om een Toyota Yaris van na 2020. De auto heeft een Nederlands kenteken, specifieke velgen en achter geblindeerde ruiten en een spoiler. De auto is na het incident weggereden in de richting van Lopik. Welke kleur de auto heeft, is niet bekendgemaakt.

De politie vraagt mensen die meer informatie hebben over de Toyota Yaris om zich te melden.

In Nederland leidt de schietpartij tot veel onrust bij mensen van Iraanse afkomst. Veel van hen wonen hier omdat ze gevlucht zijn voor het Iraanse regime.

"Dat dit regime lange armen wereldwijd heeft en dit soort zaken kan organiseren, is bekend", zegt Van Weel. Hij doelt dan op eerdere liquidaties, waar hoogstwaarschijnlijk Iran achter zat.

"De vraag is of er in dit geval ook sprake van is. Maar dat het bij mensen van Iraanse afkomst tot onrust leidt, snap ik heel erg", zegt Van Weel. Hij laat onderzoeken wat de schietpartij betekent voor de veiligheid van andere mensen van Iraanse afkomst in Nederland. "Waar het nodig is, nemen we extra maatregelen."

'Niet stil blijven als Iran ermee te maken heeft'

Mogelijk speelde Iran een rol bij de aanslagen op de synagogen in Amsterdam en Rotterdam. Hoewel daar volgens Van Weel nog geen aanwijzingen voor zijn, speculeert hij alvast over vervolgstappen als dat wel zo is.

"Dan gaan we in ieder geval maatregelen nemen tegen het Iraanse regime", zegt de minister. "We brengen in kaart welke drukmiddelen we hebben en we zullen er niet stil over blijven als het zo blijkt te zijn." Hij noemt bijvoorbeeld het uitoefenen van druk op de Iraanse ambassade.

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid gaat de tijd nemen om de meest bekritiseerde maatregelen in het regeerakkoord aan te passen. Het gaat om de snellere verhoging van de AOW-leeftijd en de verlaging van verlofuitkeringen, die de "bevalboete" is gaan heten.

Beide maatregelen hebben een storm aan kritiek veroorzaakt. Het kabinet had al toegezegd om "een pas op de plaats" te maken en nog eens naar beide bezuinigingsmaatregelen te kijken, in overleg met de vakbonden. Die weigeren hierover met het kabinet te gaan onderhandelen en hebben acties aangekondigd.

"Ik heb geen haast", zegt Vijlbrief nu. "Voor bijna alle maatregelen die hier staan, geldt dat er dit jaar geen wetgeving nodig is. Dat geeft lucht. Anderzijds is het mijn diepgevoelde wens dat ik snel met bonden en werkgevers aan tafel ga, dan zou het sneller kunnen gaan."

Twee omstreden maatregelen

Oppositiepartijen en vakbonden zijn kwaad over verschillende maatregelen in het regeerakkoord van D66, VVD en CDA.

Zo wil het kabinet de AOW-leeftijd na 2033 sneller verhogen om de AOW betaalbaar te houden Als de levensverwachting met een jaar omhooggaat, moet de AOW-leeftijd ook met een jaar meestijgen. Twintigers van nu zouden dan naar verwachting tot hun 72ste moeten blijven werken.

Ook wil het kabinet het maximale dagloon voor uitkeringen en verlofregelingen met 20 procent verlagen. Dat betekent onder meer dat vrouwen met een hoog inkomen een lagere zwangerschapsuitkering zouden krijgen. Volgens vakbond CNV kan dat een vrouw tot 1300 euro per verlofperiode kosten.

Vijlbrief geeft toe dat het kabinet niet goed gezien heeft wat het effect van de verlaging van het dagloon zou zijn op het zwangerschapsverlof en het ouderschapsverlof. Hij dacht dat werkgevers de zwangerschapsuitkering vrijwel altijd tot 100 procent aanvullen, en vrouwen dus geen last hadden van de verlaging.

"Dat blijkt in een aantal cao's wel zo te zijn, maar niet in alle cao's." De minister haalt het voorstel niet van tafel, maar belooft wel met een alternatief te komen waarin de arbeidsmarktpositie van vrouwen niet verslechtert.

Levensverwachting

Hetzelfde geldt voor het kabinetsplan om de AOW-leeftijd sneller mee te laten stijgen met het oplopen van de levensverwachting. Ook daarbij had het kabinet een verkeerde inschatting gemaakt. Het kabinet zou hiermee het pensioenakkoord met de vakbonden en werkgevers eenzijdig openbreken.

"De woede die ontstond over het doorbreken van het pensioenakkoord hebben we niet goed ingeschat", zegt Vijlbrief. Maar hij blijft erbij dat het kabinet moet ingrijpen om de kosten van de vergrijzing en de defensie-uitgaven op te vangen.

Verschillende Tweede Kamerleden vroegen de minister wat zijn plan is met beide bezuinigingsmaatregelen. Volt-fractievoorzitter Dassen: "Als het gaat om de bevalboete of de luierlast, komt de minister met een alternatief voorstel om te zorgen dat de begroting sluitend wordt? Of krijgen we een keuzemenu en moeten we als Kamer zelf kiezen waar dan vervolgens in gesneden kan worden?"

"Ik heb de Kamer heel goed gehoord," zegt de minister. "Geef mij nou even de tijd om het gesprek aan te gaan met de sociale partners. Ik haal helemaal niets van tafel. Eerst wil ik een gesprek hebben met de sociale partners over wat zij gewenst vinden."

Regeringspartijen D66, VVD en CDA blijven erbij dat de spreidingswet niet van tafel kan. Dit is de boodschap aan lokale partijen, die beloven dat er in hun dorp of stad geen nieuw asielzoekerscentrum komt.

De landelijke fractievoorzitters en minister Van den Brink van Asiel en Migratie reageren op de uitslag van de verkiezingen. In gemeenten waar verzet en discussie was over de opvang van asielzoekers, hebben veelal anti-azc-partijen gewonnen.

'Voor het lapje'

CDA-leider Bontenbal zegt dat die partijen beloften hebben gedaan die ze niet kunnen waarmaken. "Je gaat over waar je over gaat." En dat is op gemeenteniveau dus niet óf er een azc komt, aldus de CDA-leider, maar bijvoorbeeld wel wáár het komt. Hij vindt dat deze partijen de kiezer "voor het lapje houden."

"De wet is de wet", zegt D66-fractievoorzitter Paternotte, gevraagd naar een reactie op de verkiezingswinst van deze lokale partijen. Hij snapt het verzet in gemeenten, omdat de landelijke politiek er jarenlang "een bende" van heeft gemaakt. Dit kabinet gaat dan ook, zeggen ook VVD en CDA, maatregelen nemen om de asielinstroom te beperken en asielzoekers sneller te laten integreren.

Goed overleg

De spreidingswet is voorlopig nodig, om de boel op orde te krijgen en te zorgen dat dure noodopvang in cruiseschepen en hotels niet meer nodig is. "De wet is van kracht", zegt ook VVD-fractievoorzitter Brekelmans die met nadruk hamert op "vrijwilligheid" en "goed overleg". En dat doen ook de andere coalitiepartijen ook.

Er is een groot tekort aan tienduizenden opvangplekken voor asielzoekers, blijkt uit de laatste raming. De komende anderhalf jaar moeten er bijna 38.000 plekken worden gerealiseerd en minister Van den Brink heeft al bij herhaling Nederlandse gemeenten opgeroepen om solidair te zijn en mee te helpen.

Klein

In een reactie op de verkiezingsuitslag zeggen de drie coalitiepartijen en minister Van den Brink dat er in de wet een mogelijkheid is om samen met de provincie de verplichte asielopvang onderling tussen gemeenten te verdelen. "Gemeenten kunnen er onderling afspraken over maken", benadrukt VVD'er Brekelmans. Maar de kans is klein dat gemeenten extra asielzoekers opnemen, omdat hun buurgemeente er niets voor voelt.

Van den Brink hoopt problemen met nieuwe lokale besturen te voorkomen. In principe is het rijk bevoegd om de komst van een asielzoekerscentrum echt op te leggen. Maar zover zal het niet komen, denkt hij. "Ten eerste ga ik overleggen, ten tweede en ten derde ook. Laten we er in goede Nederlandse gewoonte met elkaar uitkomen."

Politiek verslaggever Marleen de Rooy: 'Bij een nee ontstaat politiek dilemma'

"Ze zeggen nu: de wet is de wet. Maar als er echt gemeentebesturen komen die keihard nee blijven zeggen, ontstaat er een politiek dilemma dat heel moeilijk op te lossen is. Dwing je de gemeentebesturen echt met de wet in de hand en gaat er een azc open, dan zal er woede ontstaan. Maar geef je de uitzonderaars gelijk, dan belast je gemeenten die welwillend zijn.

Dus hebben ze de hoop gevestigd op de inperking van de instroom en veel, heel veel overleg."

Iedereen heeft gisteren gewonnen. Dat is althans de teneur in het gebouw van de Tweede Kamer vandaag, waar een aantal landelijke partijen een traditioneel 'taartmoment' had georganiseerd met de fractie.

Zo zijn ze bij GroenLinks-PvdA "heel blij" dat ze de grootste partij zijn geworden qua stemmenaantal. Terwijl ze wel bijna 150 raadszetels zijn kwijtgeraakt. Maar daar heeft partijleider Klaver het niet over.

Hij vindt vooral dat zijn partij "de weg omhoog weer heeft gevonden" na de recente Tweede Kamerverkiezingen waar GL-PvdA vijf zetels verloor. "We hebben de rug gerecht."

'CDA bruist'

En ook CDA-leider Bontenbal is blij dat zijn partij als grootste uit de bus komt deze verkiezingen, wat betreft het aantal raadszetels dan. "Heel mooi", zegt hij.

Net als vier jaar geleden mag het CDA de meeste raadsleden leveren (overigens wel negentien minder dan toen). Bontenbal ziet hierin het bewijs dat zijn partij na een aantal lastige jaren "echt terug" is. "Het CDA bruist."

Bontenbal denkt niet dat de kiezer zijn partij hiermee heeft beloond voor kabinetsdeelname: "dit was geen referendum voor kabinetsbeleid". Maar tegelijk erkent hij dat de kersverse coalitie maatregelen heeft aangekondigd die niet bij iedereen in goede aarde vallen. "Dus dat maakte het wel spannend."

Loze beloften

Een van die maatregelen is het doorzetten van de spreidingswet, die bedoeld is om asielzoekers beter te verdelen over gemeenten. Op veel plekken voerden partijen campagne tegen de komst van asielzoekerscentra. Voor een groot deel gaat dat om lokale partijen - die gisteren opgeteld verreweg de meeste stemmen kregen, maar niet allemaal anti-azc zijn.

Bontenbal zegt dat die partijen beloften hebben gedaan die ze niet kunnen waarmaken. "Je gaat over waar je over gaat." En dat is op gemeenteniveau dus niet óf er een azc komt, aldus de CDA-leider, maar bijvoorbeeld wel wáár het komt.

Premier en D66-leider Jetten sluit zich daarbij aan. "We moeten eerlijk zijn dat we op landelijk niveau bepalen hoe we vluchtelingen verdelen en lokaal kijken hoe we dat op de beste manier doen", zei hij vanuit Brussel, waar hij is voor zijn eerste EU-top.

Omdat Jetten daar is, sneed fractievoorzitter Paternotte de taart aan voor D66. Ook hij zag dat zijn partij had gewonnen. "We zijn meer dan 100.000 stemmen gegroeid en we zijn nu in meer gemeenteraden vertegenwoordigd dan ooit."

Anders dan Bontenbal ziet Paternotte de uitslag wel als positief voor de pasgevormde coalitie. "Ik zie dat alle drie de coalitiepartijen het behoorlijk goed doen, mooie steun in de rug." De laatste coalitiepartij, VVD, had vandaag overigens geen feestmoment gepland.

Voet tussen de deur

De grootste winnaarvan de landelijke partijen, percentueel gezien, is FVD. De partij gaat van 55 naar 299 raadszetels. Ook daar geen openbaar taartmomentje vandaag. Maar gisteren wilde partijleider De Vos wel kwijt dat haar partij zoals het eruitziet "overal een voet tussen de deur heeft gekregen".

Dat veel partijen samenwerking met FVD op voorhand hebben uitgesloten, vanwege extreme uitlatingen en omstreden kandidaten, doet daar volgens haar niets aan af. Volgens De Vos zochten die partijen "een excuus". "Wij willen met iedereen samenwerken."

Zo zag de avond van de gemeenteraadsverkiezingen eruit:

En ook de PVV groeit flink in zetelaantal: de partij gaat van 59 naar 101 raadsleden. Op X benadrukt partijleider Wilders dat de PVV in vijf gemeenten de grootste partij is geworden. "Al met al tientallen extra zetels en een geweldig resultaat!"

Jubelstemming

In de fractiekamer van de Partij voor de Dieren, waar wel in taart was voorzien, werd juist gewaarschuwd voor FVD, PVV en lokale radicaal rechtse partijen. Het is nu niet de tijd om stil te zijn over oprukkende extreemrechtse partijen, vindt partijleider Ouwehand. "En de Partij voor de Dieren is dat ook niet van plan."

Over het eigen resultaat was Ouwehand in jubelstemming. Haar partij haalde ten opzichte van de vorige gemeenteraadsverkiezingen vijf zetels minder, maar is wel op meer plekken vertegenwoordigd. "We gaan van 27 naar 43 gemeenten waar dieren en natuur bovenaan de agenda staan", juichte ze.

De SGP (ook taart) kreeg er bijna dertig raadszetels bij, vooral op plekken waar de partij van oudsher scoort, zoals Tholen en Barneveld. "We deden het goed in onze eigen bolwerken", aldus partijleider Stoffer. "Wij geven al ruim honderd jaar een helder christelijk geluid en ik denk dat mensen dat waarderen."

De oudste partij van Nederland is niet van plan om te veranderen om zo stemmen te trekken van lokale partijen. "Als ons geluid je aanstaat: van harte welkom."

Nederland gaat met onmiddellijke ingang weer asielzoekers uitzetten naar België. Door een uitspraak van de Raad van State over de gebrekkige opvang daar mocht dat sinds vorig jaar niet meer. Maar Nederland heeft van België de verzekering gekregen dat de opvang is verbeterd, schrijft het kabinet aan de Tweede Kamer.

Het gaat om "niet-kwetsbare alleenstaande mannelijke asielzoekers" die na hun aankomst in België naar Nederland zijn doorgereisd. In het zogenoemde Dublin-verdrag hebben Europese landen afgesproken dat het eerste land waar iemand aankomt verantwoordelijk is voor de opvang en procedures.

De zaak was aangespannen door een man met de Afghaanse nationaliteit. Hij kwam in België aan, maar vroeg daarna in Nederland een verblijfsvergunning aan. Sinds de rechterlijke uitspraak heeft Nederland nauw contact gehad met België om tot een verbetering van de situatie te komen.

Die situatie is inmiddels zo dat "de asielzoeker na terugkeer in België kan worden voorzien in zijn meest elementaire behoeften", schrijven de ministers.

Tekort aan opvangplekken

In België is al jaren een tekort aan opvangplekken voor asielzoekers. Vrouwen, kinderen en kwetsbare personen krijgen voorrang in de reguliere opvang. Niet als kwetsbaar beoordeelde, alleenstaande mannen krijgen zelden een plek. De Raad van State sprak in de uitspraak van vorig jaar van "onverschilligheid van de Belgische autoriteiten om de tekortkomingen in de opvang en rechtsbescherming op te lossen".

Hoeveel personen vanuit Nederland worden uitgezet naar België kunnen de betrokken ministeries niet zeggen. Volgens cijfers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) van vorig jaar gaat het om bijna 500 asielzoekers in een soortgelijke situatie als de Afghaanse man.

Niet alleen in de Tweede Kamer, ook in gemeenteraden leidt geruzie binnen partijen geregeld tot afsplitsingen. Sinds de verkiezingen van vier jaar geleden zijn ruim 600 raadsleden naar een concurrent overgestapt of voor zichzelf begonnen. Bijna twee derde van de gemeenten kreeg er ten minste één keer mee te maken.

In totaal zijn er de afgelopen raadsperiode 692 van dit soort 'partijwissels' geweest. Sommige gemeenteraadsleden stapten meerdere keren over, omdat zij bijvoorbeeld eerst een eigen fractie begonnen en later toch besloten zich bij een andere partij aan te sluiten.

Een en ander blijkt uit een inventarisatie van deze 'partijwissels' door onderzoeksbureau 'INVIOR full contact' op verzoek van de NOS. INVIOR houdt continu gegevens over alle 8400 Nederlandse raadsleden en andere volksvertegenwoordigers bij in de database 'Overheid in Nederland'.

Onbezette FvD-zetel in Venlo

Voorbeeld van een gemeenteraad met veel transfers is Venlo. Op de lijst bij de raadsverkiezingen van vandaag staat de lokale partij Veur Groeët Venlo, met twee kandidaten die een jaar na de vorige verkiezingen de VVD-fractie verlieten.

Je kunt ook stemmen op de Venlose Senioren Partij - vlak voor de vorige verkiezingen ontstaan als afsplitsing van 50Plus. Deze VSP kreeg recent uitbreiding van een raadslid van Forum voor Democratie. Die laatste partij is sindsdien niet meer in de gemeenteraad van Venlo vertegenwoordigd.

Daar blijft het niet bij in deze Noord-Limburgse stad: ook de nieuwe partij Venloos Burger Initiatief, ontstaan uit het protest tegen een asielzoekerscentrum, heeft afsplitsers op de lijst. Namelijk een raadslid dat de PVV verliet en een oudgediende van de VSP.

Ook overlopers naar De Mos

In Oss haalde de SP in 2022 nog acht zetels. Maar daarna ontstonden er ook hier conflicten, en viel de fractie uit elkaar. De afsplitsers doen vandaag mee aan de verkiezingen als Sociaal Sterk Oss (SSO)

In de vier grote steden waren er de voorbije jaren eveneens ruzies die ertoe leidden dat fractieleden hun heil elders zochten. Zo stapten anderhalf jaar geleden een PvdA'er en een CDA'er over naar Hart voor Den Haag van Richard de Mos.

Lokale partijen hebben de meeste zetels in gemeenteraden, maar zelfs als daarmee rekening wordt gehouden, hebben zij bovengemiddeld vaak last van vertrekkende raadsleden. Waar gemiddeld de afgelopen vier jaar 7 procent van de lokale volksvertegenwoordigers zich afsplitste, was dat bij de lokalen een kleine 12 procent.

Kiezersbedrog of niet?

Marcel Boogers, bijzonder hoogleraar Democratie en Transitie van de Universiteit Utrecht, heeft daar wel een verklaring voor: "Je ziet bij gemeenteraadsverkiezingen dat kandidaten vaker dan bij landelijke verkiezingen op eigen kracht worden gekozen, niet op de slippen van de lijsttrekker. Dat geldt zeker voor lokale partijen, die vaak enorm hun best doen om mensen op de lijst te krijgen die plaatselijk bekend zijn uit het club- en verenigingsleven. Die krijgen geregeld veel voorkeurstemmen en voelen zich daardoor vrijer om eventueel op eigen houtje verder te gaan."

Om dezelfde reden is Boogers niet alleen negatief over de vele afsplitsingen in de lokale politiek. "Aan de ene kant kun je zeggen: kiezers hadden het idee dat ze op een bepaalde partij stemden en zien dan iemand voor zichzelf beginnen of overstappen. Dat is in zekere zin kiezersbedrog. Maar aan de andere kant is het een belangrijk principe dat volksvertegenwoordigers in Nederland 'zonder last of ruggespraak' worden gekozen en dus niet per se aan partijdiscipline zijn gebonden. En dat geldt zeker als je via de nodige voorkeurstemmen zo'n eigen mandaat hebt."