Vanavond om 21.00 uur sluiten de stembureaus en begint het tellen van de stemmen. De NOS brengt vanaf dat moment de verkiezingsresultaten via tv, radio, NOS.nl en de NOS-app. Hoe gaat dat precies in zijn werk?

Stap 1: exitpolls

De rechtstreekse, avondvullende NOS-verkiezingsuitzendingen op NPO 1 en NPO Radio 1 en online beginnen rond 20.30 uur. Een half uur later sluiten de stembureaus. Dat is het moment waarop op alle platforms de uitkomsten van de exitpoll worden bekendgemaakt.

De exitpoll is een soort schaduwverkiezing die onderzoekers van bureau Ipsos I&O in opdracht van de NOS en RTL Nieuws hebben gedaan bij 65 stembureaus verdeeld over Nederland. Die stembureaus zijn zo geselecteerd, dat ze bij elkaar een representatief beeld geven van het stemgedrag van alle kiezers. Ook de opkomst is gemeten. Er doen ongeveer 80.000 kiezers mee.

De praktijk leert dat de exitpoll een betrouwbare indicatie geeft van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Belangrijk om in het oog te houden is dat Ipsos I&O daarbij een foutmarge hanteert van een zetel per partij, maar dat dit er in uitzonderlijke gevallen ook twee kunnen zijn.

Met andere woorden: als in de exitpoll de ene partij 28 Kamerzetels haalt en de andere 26, dan kunnen ze ook beide op bijvoorbeeld 27 uitkomen. Wie de grootste is, valt bij een marge van twee zetels of kleiner daarom niet te zeggen.

Een half uur later levert Ipsos I&O een update van de exitpoll. Waar de eerste exitpoll gebaseerd is op de stemmen tot 20.30 uur, zijn in deze ook de stemmen van het laatste half uur meegenomen. In de regel zorgt dit niet of nauwelijks voor verschuivingen, maar die zijn uiteraard wel mogelijk.

Stap 2: uitslagen per gemeente

Ergens tussen 21.15 en 22.00 uur druppelen de eerste uitslagen binnen via de verkiezingsdienst van persbureau ANP. De kleinste gemeenten van het land, met ieder niet meer dan zo'n duizend stemgerechtigde inwoners, doen bij iedere verkiezing hun uiterste best om de eerste te zijn. De afgelopen keren was het steeds Schiermonnikoog, doorgaans gevolgd door Vlieland of het Gelderse Rozendaal.

De eerste iets grotere gemeenten laten pas vanaf 22.30 van zich horen. Vanaf 23.00 uur komt er voorzichtig enig tempo in de uitslagenstroom, hoewel de tendens de afgelopen jaren is dat de gemeentelijke uitslagen steeds langer op zich laten wachten.

Bij de vorige Kamerverkiezingen duurde het tot na middernacht voordat de eerste gemeente met meer dan 100.000 inwoners op het bord verscheen. Dat was toen Emmen. Op NOS.nl en in de app is de uitslagenstroom continu te volgen.

Alle uitslagen zijn direct te zien op deze uitslagenpagina. Daarnaast begint om 06.30 uur op televisie en online, via een livestream, de uitslagenuitzending.

Stap 3: prognoses

In de loop van de nacht komt het ANP met de eerste, "voorlopige" prognoses van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Omdat die gebaseerd zijn op daadwerkelijke uitslagen, zouden die nauwkeuriger moeten zijn dan de exitpoll.

In de vroege ochtend zijn de uitslagen te volgen vanaf 06.00 uur op de radio (NOS Radio 1 Journaal) en vanaf 06.30 uur op televisie (NOS Journaal via NPO1) en online, via een livestream, waarin de uitslagen en hun politieke gevolgen verder gevolgd en geduid worden.

Later donderdag, als alle uitslagen binnen zijn, hoopt het ANP de voorlopige prognose om te zetten naar een definitieve. Alleen als de uitslagen van grote steden dan bijvoorbeeld nog niet binnen zijn, lukt dat niet. Het bureau blijft van een prognose spreken omdat het de Kiesraad is die de uitslag formeel moet vaststellen.

Stap 4: definitieve uitslag

Dat doet de Kiesraad een dikke week later in Den Haag, in een openbare zitting van het zogeheten Centraal Stembureau. Dan pas weten we definitief wie er gaan plaatsnemen in de Kamerbankjes, want dan worden ook de voorkeurstemmen bekend. Kandidaten lager op de lijst kunnen hogergeplaatste partijgenoten de pas afsnijden als er genoeg stemmen op hun persoon zijn uitgebracht.

Inhoudelijke discussies, soms felle botsingen, waarschuwingen over en weer: vijftien partijleiders kruisten in het NOS Slotdebat de degens. Met nog een paar uur te gaan voordat de stembureaus opengaan kregen partijleiders van de grote en kleine partijen in het debat nog één keer de kans om op televisie hun plannen voor het voetlicht te brengen.

Zelden was het een dag voor de verkiezingen zo spannend, in de peilingen kruipen partijen naar elkaar toe en lijken er vijf die kans maken de grootste te worden: PVV, GroenLinks-PvdA, D66, CDA en VVD. Maar nog altijd heeft een kleine 40 procent van de kiezers zijn stem niet bepaald, dus was er voor de lijsttrekkers nog zeker iets te winnen.

Nu de eindstreep nadert benadrukten partijen vooral de verschillen en dat er echt iets te kiezen valt. VVD-leider Yesilgöz zei dat het gaat tussen links of centrumrechts, D66-leider Jetten, CDA-leider Bontenbal en GroenLinks-PvdA-leider Timmermans vonden het tijd voor het einde van het "tijdperk Wilders", Wilders meende op zijn beurt dat hij de enige is die de problemen en overlast in de migratieketen echt aanpakt.

Huiliehuilie-verhaal

Tussen Jetten en Wilders ging het zoals verwacht fel op het thema asiel. Jetten zette zich als de anti-Wilders neer. "Nederland wil niet nog eens twintig jaar gechagrijn." Hij zei er te willen zijn voor "teleurgestelde PVV-kiezers", maar voegde toe dat D66 kiest voor andere oplossingen.

Wilders zei dat D66 juist alle wetten voor strenger beleid wegstemde. "Een bijna gênant huiliehuilie-verhaal", reageerde Jetten, "voor iemand die met 37 zetels en een eigen minister op Asiel en Migratie nog geen wet door de Tweede Kamer heeft gehaald".

Bekijk hier hoe het allerlaatste debat van de campagne verliep:

Yesilgöz kwam tijdens diverse thema's steeds weer uit bij de keuze tussen een links en een centrumrechts kabinet. Kiezers van GroenLinks-PvdA worden volgens haar de dag na de verkiezingen wakker met "een kater en de rekening" omdat bijvoorbeeld de woonplannen van die partij veel te duur uitpakken en de regels te veel toenemen. Timmermans vond juist dat de VVD de markt te veel zijn gang heeft laten gaan.

Om meer te kunnen bouwen wil GroenLinks-PvdA boeren onteigenen, maar de VVD denkt niet dat dat nodig is. De BBB wil dat al helemaal niet. Van der Plas, tot dan toe een beetje aan de zijlijn, sprong in: als de nieuwe rekengrens voor stikstof er straks is, kan Nederland volgens haar van het slot. VVD en GroenLinks-PvdA zijn er nog niet van overtuigd dat dat juridisch houdbaar is.

In het debat over de portemonnee van mensen botsten SP-leider Dijk en NSC-leider Van Hijum. Dijk noemde het niet te verkroppen dat 115.000 kinderen in armoede leven, terwijl de "rijkste negentien Nederlanders meer dan de helft van de rest van Nederland" bezitten. Volgens Dijk heeft het vorige kabinet met NSC veel te weinig gedaan. Van Hijum wees erop dat onder meer door uitkeringen te verhogen de armoede juist wel tot een historisch laag niveau gedaald is.

'Politieke spelletjes'

CDA-leider Bontenbal hield zich lang rustig in het debat, tot VVD-leider Yesilgöz hem opnieuw vroeg te kiezen voor links of rechts. Toen sloeg Bontenbal terug. De kiezer is de "politieke spelletjes van de VVD" volgens hem "spuugzat".

"U zette de deur open voor Wilders en stortte het land in chaos", sneerde Bontenbal. Ook deelde hij een tik aan Timmermans uit. "Terwijl het huis in de fik stond, stond GroenLinks-PvdA aan de zijkant te vertellen wat fout was", aldus de CDA-leider. "CDA was met vijf zetels constant bezig te blussen en Nederland vooruit te helpen."

Toen het aan het einde van het debat over leiderschap en vertrouwen ging, werd de toon steeds feller. Bontenbal vond het tijd om de "zwarte bladzijde in de Nederlandse politiek om te slaan", doelend op de jaren waarin de PVV de grootste was.

Ook Timmermans zei het "tijdperk Wilders" te willen "afsluiten". Volgens hem is haat "dominant geworden". Wilders zei dat Timmermans juist zijn oorspronkelijke kiezers heeft verwaarloosd. De PVV heeft die overgenomen omdat "u te arrogant was ze serieus te nemen".

In de laatste Peilingwijzer voor de verkiezingen staan drie partijen op vergelijkbare hoogte.

De PVV heeft vooral in de laatste fase van de campagne terrein verloren en staat nu op 24 tot 28 Kamerzetels. GroenLinks-PvdA blijft juist week na week stabiel op 22 tot 26, terwijl D66 onder leiding van Rob Jetten verder is doorgegroeid naar 21 tot 25.

Kort daarachter komt het CDA met 18 tot 22 zetels, op de voet gevolgd door de VVD op 15 tot 19. JA21 staat een stuk lager met 9 tot 12.

De Peilingwijzer berekent een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag. Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, zegt dat er enkele verschillen zijn tussen de bureaus. Zo schat Verian de PVV zes zetels hoger in dan Ipsos I&O doet.

Verschuivingen

De trend voor de partij van Geert Wilders is bij beide bureaus de afgelopen week wel dalende. Kiezers die bij de PVV weglopen, zeggen dat vaak te doen omdat het steeds duidelijker wordt dat de PVV niet gaat meeregeren. De groei van D66 is voor een belangrijk deel te verklaren uit het goede imago van Rob Jetten en zijn optreden tijdens debatten.

Andere partijen die in de loop van de verkiezingscampagne winst hebben geboekt, zijn Forum voor Democratie, dat inmiddels op 4 tot 6 zetels uitkomt, en 50Plus, met 1 tot 3 zetels.

Er zijn ook partijen die juist iets zijn teruggezakt. Dan gaat het bijvoorbeeld om Volt, dat nu op 1 tot 3 zetels staat. Ook het CDA heeft zetels ingeleverd de voorbije maand.

De overige kleinere partijen laten niet of nauwelijks beweging zien: BBB en de SP staan nog op 3 tot 5 en Denk, de Partij voor de Dieren, de SGP en de ChristenUnie op 2 tot 4. NSC blijft onveranderlijk op 0 tot 1.

Andere partijen, met name BIJ1, BVNL en Vrede voor Dieren, worden in het onderzoek van Ipsos I&O wel af en toe genoemd, maar onvoldoende voor een zetel.

Velen nog zwevend

Louwerse onderstreept dat ook de slotpeilingen geen voorspeller zijn van de verkiezingsuitslag. Dat is alleen al zo omdat een belangrijk deel van de kiezers pas op het laatste moment besluit: op verkiezingsdag zelf of vlak daarvoor. Ipsos I&O schat dat 39 procent van de kiezers nog geen definitieve keuze heeft gemaakt; Verian denkt 35 procent. Deze late beslissers zitten niet in de slotpeilingen.

Louwerse wijst erop dat er de laatste zes verkiezingen bij de uitslag steeds een verschil is geweest van minstens 5 zetels voor minimaal een partij vergeleken met de slotpeilingen.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

De kiezer kan er in de laatste dagen voor de verkiezingen niet omheen: de peilingen. Ze domineren de gesprekken aan de talkshowtafels, de artikelen in de kranten en de debatten met politici. "Peilingen hebben invloed op meerdere manieren", zegt Armen Hakhverdian, hoofddocent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. "Maar dat hebben talkshows, krantenartikelen en filmpjes op sociale media ook."

In Nederland peilen we al zo'n tachtig jaar rond verkiezingen wat mensen van plan zijn om te stemmen. En hoewel er veel aandacht voor is, kennen we in Nederland een stuk minder peilingen dan in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten.

Peilingen kunnen twijfelende kiezers een zetje in de rug geven, zegt Hakhverdian, maar ze geven lang niet altijd de doorslag: "Als een kiezer twijfelt tussen partijen die inhoudelijk dicht bij elkaar liggen, kan iets anders de doorslag geven. Dat kan het imago van een lijsttrekker zijn, maar ook of je op een grote of kleine partij wilt stemmen. Het is niet zo dat kiezers blind achter peilingen aanlopen zonder ideologie. Het is een bron van informatie."

Beperkte invloed

Ook Peter Kanne, onderzoeker van Ipsos I&O, ziet dat de peilingen een beperkte invloed hebben. "Ongeveer 17 procent van de kiezers stemt op basis van peilingen." Volgens Kanne zijn dat dan vaak mensen die strategisch willen stemmen.

"Het kan voor mensen van waarde zijn om op een grote partij te stemmen met invloed. Aan de onderkant, voor mensen die op een kleine partij willen stemmen, kan het van belang zijn om te weten of een partij op één of twee zetels staat in de peilingen of op nul."

De experts wijzen ook op indirecte effecten van de peilingen. Zo worden de lijstrekkers in debatten uitgenodigd op basis van de peilingen en wordt de media-aandacht voor partijen gebaseerd op de peilingen. "Dat kan in de loop van de campagne een vliegwieleffect hebben", zegt Hakhverdian.

Rol van de media

De universitair hoofddocent ziet vooral dat media peilingen erg belangrijk maken. "Veel journalisten vallen voor de verleiding om de peilingen te groot te maken."

Hij verwijt sommige media een gebrek aan uitleg bij de cijfers: "Het gaat te veel over kleine schommelingen, terwijl er juist veel meer informatie achter de peilingen zit. Dat is echt belangrijk!" De politicoloog doelt dan op cijfers waar partijen hun kiezers vandaan halen en bij welke partijen kiezers weglopen. "Dan kan er preciezer geduid worden hoe succesvol een campagne is. Nu zijn media niet aan het meten, maar bewegingen aan het creëren."

Volgens Kanne hebben droge peilingen alleen geen effect. "Lijsttrekkers die het goed doen worden in de media winnaars genoemd. Dat heeft natuurlijk een versterkend effect naar boven. Partijen die het slecht doen, worden verliezers genoemd en dat heeft een effect naar beneden."

Stoppen met peilingen?

In andere landen wordt enkele dagen of enkele weken voor de verkiezingen geen peilingen meer gepubliceerd. Kanne, die ook peilingen doet: "Na de verkiezingen van 2023 zijn we in gesprek gegaan met grote media en hebben we het erover gehad om een paar dagen voor de verkiezingen te stoppen met peilen. Niemand was toen voor, behalve dagblad Trouw."

"Peilingen zijn een goede informatiebron, maar het is wel vermoeiend dat media er gretig en kritiekloos gebruik van maken", zegt hij. "Wij vinden het prima als er een pauze komt voor de verkiezingsdag, maar het is niet de bedoeling dat andere opiniepeilers dan wel doorgaan. Laat relevante partijen, de media en de overheid het dan organiseren."

Hakhverdian wil daarbij benadrukken dat kiezers ook dol zijn op peilingen. "Journalisten zijn ook niet gek en zien wat veel kliks krijgt. Zo'n scorebord houdt de politiek spannend en aantrekkelijk. Kiezers vinden het gewoon interessant dat er peilingen zijn."

Peilingen bij de NOS

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag.

De NOS gebruikt deze methode vanuit de gedachte dat door een samenvoeging van kwalitatief hoogwaardige zetelpeilingen het meest betrouwbare beeld ontstaat van de kiezersvoorkeuren.

De afgelopen campagneweken werden D66 en CDA uitgedaagd: willen deze partijen, die vermoedelijk een sleutelrol gaan spelen bij de formatie, nou een links of een rechts kabinet?

Zowel CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal als D66-leider Rob Jetten heeft een voorkeur voor een kabinet door het midden. Jetten noemt "links-rechts een achterhaald concept". Heeft hij gelijk?

De termen links en rechts ontstonden in de Franse Revolutie, maar de Nederlandse politiek was lang verdeeld in zuilen, zegt politiek onderzoeker Josse de Voogd. "Men stemde vooral langs religieuze lijnen. In de jaren 70 werden links en rechts belangrijker."

Die nieuwe tegenstelling pakte gunstig uit voor de democratie, betoogt hoogleraar politicologie Tom van der Meer (Universiteit van Amsterdam). "Eerst stemden mensen op een partij omdat die paste bij hun zuil, klasse en religie. Later is de kiezer echt gaan kiezen. Welke partij past nou het beste bij mijn waarden? Dat is vanuit democratisch oogpunt precies wat je wilt."

Links vs rechts

Linkse partijen leggen de nadruk op gelijkheid. Ze willen een overheid die inkomensverschillen verkleint en zaken als zorg, onderwijs en klimaatbeleid regelt. Rechtse partijen benadrukken individuele verantwoordelijkheid en vrijheid en willen een kleinere overheid met meer ruimte voor marktwerking en minder herverdeling van inkomen.

Links-rechts gaat in essentie om de vraag hoeveel belasting de overheid heft en hoe die dat geld vervolgens verdeelt. "Maar in debatten houden politici zich niet aan die klassieke, wetenschappelijke ordering", zegt onderzoeker Willem Blanken. "Voor of tegen Zwarte Piet wordt ook onder links en rechts geschaard."

Maar voor sociaal-economische thema's blijft links-rechts een goede manier om te weten waar partijen staan, vindt Blanken. Als een partij voor belastingverhoging voor de rijken is, vindt die waarschijnlijk ook dat het bouwen van sociale huurwoningen meer prioriteit moet krijgen dan het bouwen van koopwoningen. "Die samenhang is heel sterk."

Wel zijn er thema's die minder makkelijk onder links-rechts te scharen zijn, zoals migratie en buitenlands beleid. Voor het Kieskompas, waar hij directeur van is, ordent Blanken partijen daarom ook langs een culturele lijn: progressief-conservatief. Met de stemhulp kunnen mensen vervolgens hun eigen positie in het schema bepalen. Dat gebeurde in 2023 drie miljoen keer.

Het Kieskompas bepaalt de positie van partijen (en die van jou) op basis van dertig stellingen. Vergeleken met de vorige verkiezingen zijn er wat verschuivingen te zien:

Vooral de BBB valt op, maar politicoloog Simon Otjes plaatst kanttekeningen bij die verschuivingen. Het Kieskompas gebruikte dit jaar andere stellingen dan bij de vorige verkiezingen, "maar om ontwikkelingen door de tijd te kunnen volgen, moet je precies dezelfde stellingen gebruiken". Als dezelfde stellingen zouden zijn voorgelegd als in 2023, zou de BBB misschien meer naar links in het schema zijn uitgekomen.

Blanken noemt de kritiek onterecht. Hij erkent dat een precieze vergelijking niet te maken is, maar vindt dat je op basis van zijn methode wel degelijk kunt stellen dat de BBB flink naar rechts is verschoven. "De BBB gaf over de hele linie meer uitgesproken antwoorden. Op de stellingen die hetzelfde waren als in 2023 gaven ze acht keer een antwoord waardoor ze meer rechts en conservatief uitkomen."

Andere partijbewegingen vindt Blanken ook goed te verklaren. D66 is wat conservatiever geworden op migratiegebied, en gaf 'linkse' antwoorden op nieuwe stellingen over het verhogen van belastingen op grote vermogens en de afbouw van de hypotheekrenteaftrek.

Eén as voldoende?

Maar Otjes heeft nog een fundamenteler kritiekpunt: de lijn progressief-conservatief vindt hij eigenlijk overbodig. De meeste stellingen "vallen naadloos in de links-rechts-tegenstelling". Linkse partijen geven meestal progressieve antwoorden en rechtse partijen conservatieve.

Voor culturele kwesties die níet samenvallen met links-rechts, is de progressief-conservatief-verdeling vaak juist verwarrend, zegt Otjes. "Christelijke partijen zijn bijvoorbeeld over Israël-Gaza relatief conservatiever dan gemiddeld, maar progressief over de strafbaarstelling van illegaliteit."

Op de culturele lijn is het verband tussen onderwerpen minder sterk, erkent ook Blanken. "Als je heel progressief bent op klimaat, betekent dat zeker niet automatisch een progressief antwoord op de migratie-stelling. Daarom moet je na het invullen van de stemhulp altijd zelf verder op onderzoek uitgaan."

In tegenstelling tot wat Jetten stelt, lijkt links-rechts dus de beste manier om partijen te ordenen. Toch houdt Blanken vast aan twee assen. D66 heeft weleens rechtsboven gezeten in het Kieskompas, en PVV linksonder, benadrukt hij. "De PVV was eerder meer economisch beschermend, maar is nu aan het verrechtsen."

Wispelturig

In Nederland zitten nu geen uitgesproken links-conservatieve of rechts-progressieve partijen, maar die kiezers zijn er wel degelijk, ziet Blanken. Ook De Voogd ziet dat partijen een fors deel van de kiezers niet aanspreken. "Veel kiezers worden als wispelturig en zwevend neergezet, terwijl ze eigenlijk best een consistente opinie hebben. Het partijlandschap past alleen niet goed bij ze."

De apotheose van de verkiezingscampagne is aangebroken en veel lijkt nog open te liggen. Vier of misschien wel vijf partijen strijden om de grootste te worden en er is een grote groep kiezers die nog niet weten wat ze morgen gaan stemmen. Vanavond hebben lijsttrekkers nog een laatste kans om mensen over de streep te trekken in het NOS-slotdebat.

Een trend in de laatste Peilingwijzer, van zaterdag, is dat de grootste partijen elkaar naderen. De PVV staat bovenaan, met GroenLinks-PvdA, CDA en D66 daarachter en de VVD daar weer achter. Vandaag komt er nog een laatste update van de Peilingwijzer.

De afgelopen dagen proberen verschillende partijen de gunst van de kiezer te krijgen door te waarschuwen voor een ander. Zo gebruiken VVD en PVV GroenLinks-PvdA-leider Timmermans als schrikbeeld. Andersom zegt GroenLinks-PvdA dat de PVV vooral niet weer de grootste moet worden. D66 en CDA willen ondertussen vooral uitstralen dat ze de partijen 'in het midden' bij elkaar willen brengen.

De afgelopen weken probeerden de meeste partijen vooral op inhoud te debatteren. Tot gisteren bij het lijsttrekkersdebat van EenVandaag, waar het er een stuk feller en persoonlijker aan toe ging dan tot nu toe. De lijsttrekkers proberen de laatste dagen voor het openen van de stembussen nog alles uit de kast te halen om de kiezers over te halen op hen te stemmen.

Eerst de kleine partijen

Ook voor de wat kleinere partijen is het nog spannend. Voor partijen die rond de vier zetels staan, maakt eentje erbij of eraf natuurlijk nogal uit.

Vanavond hebben alle lijsttrekkers van partijen die nu in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd nog een kans om kiezers te overtuigen in het NOS-slotdebat NL Kiest: het Debat op NPO 1 en NPO Politiek en Nieuws. Vanaf 19.00 uur debatteren eerst de zes kleinere partijen met elkaar.

Dat doen ze over deze thema's:

De thema's van de kleinere partijen

Vanaf 20.30 uur zijn de negen grootste partijen aan de beurt. Net als de lijsttrekkers van de kleinere partijen, komen deze lijsttrekkers allemaal twee keer aan bod.

En ze hebben het hierover:

De thema's van de grotere partijen

De verdeling tussen de kleinere en grote partijen is gemaakt met een berekening van het gemiddelde van de zetels die partijen nu in de Kamer hebben en de Peilingwijzer.

Het debat is vanaf 19.00 uur te volgen op NPO 1 en op NPO Politiek en Nieuws. Op NOS.nl en in de app is vanaf 18.45 uur een stream van het debat te volgen, met daarin ook kijkjes achter de schermen en ruimte voor kijkersvragen. Heb je een vraag voor de NOS over de organisatie van het debat? Stel die dan via vraag@nos.nl.Stel die dan via vraag@nos.nl.

"Kan de politiek alsjeblieft even normaal doen?", roept CDA-lijsttrekker Bontenbal aan het einde van het tv-debat, in een poging de discussie in het Rotterdamse Ahoy een iets ander karakter te geven. Maar Bontenbals oproep aan zijn vijf collega's blijkt aan dovenmansoren gericht.

De verwijten vlogen over en weer, of het nu over hogere defensie-uitgaven ging, belastinghervormingen, het basispakket, de pensioenleeftijd of de vrijheid van onderwijs. Over ruim 24 uur gaan de stembureaus open en dat was duidelijk te merken. De aanvallen waren fel, persoonlijk soms en niemand had het geduld elkaar uit te laten praten.

Traditiegetrouw organiseerde EenVandaag de maandag voor de Tweede Kamerverkiezingen een debat van zes partijen. Dit keer mochten Wilders (PVV), Timmermans (GroenLinks-PvdA), Yesilgöz (VVD), Bontenbal (CDA), Jetten (D66) en Eerdmans (JA21) komen. Op een podium, omringd met meer dan 2000 studenten, gingen ze in groepjes van vier met elkaar in debat.

Kijk hier naar enkele video's van het EenVandaag-verkiezingsdebat met harde aanvallen over en weer:

De afgelopen weken probeerden de middenpartijen VVD, CDA, D66 en GroenLinks-PvdA in tv- en radiodebatten juist zo hoffelijk mogelijk tegen elkaar te doen. Het was vooral de bedoeling om inhoudelijk te debatteren en duidelijk te maken dat een stem op de PVV geen zin heeft. Donderdag bij het SBS-debat was het drie tegen één: Yesilgöz, Bontenbal en Timmermans willen echt niet met Wilders regeren, omdat die er een puinhoop van had gemaakt, was toen de boodschap.

Nu nemen de spanningen zo toe, dat de tijd van hoffelijkheid voorbij is. Uit de laatste Peilingwijzer, het gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag, blijkt dat de grote partijen heel dicht tegen elkaar aankruipen. De PVV is nog steeds de grootste, maar is wel significant teruggezakt. GroenLinks-PvdA is nog steeds de tweede partij, maar de voorsprong op het CDA en D66 is gering.

Secuur voorbereide aanvallen

En dus gingen de lijsttrekkers er in Ahoy met gestrekt been in. De aanvallen zijn secuur voorbereid. D66-Jetten zegt dat het "allemaal de schuld is van Wilders" dat de Nederlandse identiteit onder druk staat en dat er een "sluier van negativiteit" over Nederland hangt. "Een mooi ingestudeerd verhaal", constateert zijn opponent.

VVD-leider Yesilgöz ergert zich aan "de gladde praatjes" van Jetten, en zegt dat hij geen stevige asielmaatregelen wil nemen. Timmermans verwijt de D66-leider weer een "boekhoudersmentaliteit", omdat Jetten er steeds op hamert dat GroenLinks-PvdA niet tot 2035 extra defensie-uitgaven heeft begroot. JA21-leider Eerdmans moet zich verdedigen tegen de bewering van Yesilgöz dat zijn partij een lastenverzwaring wil van 46 miljard euro. "Dat is echt de grootste onzin", probeert Eerdmans tegen te werpen.

Wilders zegt dat hij de verlaging van de btw naar 0 procent wil betalen door te stoppen met ontwikkelingssamenwerking. "Dan hebben ze misschien iets meer honger in Afrika, maar hier niet", zegt hij. Hierop volgt veel gejoel van de studenten uit de zaal.

D66-leider Jetten kreeg nog een tik op zijn vingers van debatleider Suzanne Bosman, over een opmerking over prinses Amalia in het leger:

Wilders is na afloop snel weg. De andere partijleiders vinden achteraf dat het er behoorlijk stevig aan toe ging. "Wat chaotisch, veel gekissebis", constateert JA21-leider Eerdmans. Timmermans en Yesilgöz noemen het rommelig en Bontenbal "dynamisch, scherp en een hoop door elkaar praten".

Morgen is het NOS-debat met alle lijsttrekkers in de Tweede Kamer. Eerst zijn de zes kleinere partijen (ChristenUnie, Forum voor Democratie, Denk, SGP, Partij voor de Dieren en Volt) aan de beurt, om 19.00 uur. Anderhalf uur later volgen de lijsttrekkers van de negen grootste partijen: PVV, GroenLinks-PvdA, VVD, D66, BBB, CDA, SP, JA21 en NSC.

Met de verkiezingen voor de Tweede Kamer in aantocht, maakt de Nederlandse sportwereld zich grote zorgen over het gebrek aan urgentie op het gebied van sport en bewegen bij de politieke partijen.

Sport en bewegen zouden veel meer meegenomen moeten worden in de bestrijding van allerlei problemen in de samenleving, zo klinkt het.

"Welke coalitie er ook komt, het onderwerp sport en bewegen moet op de bovenste stapel meegenomen worden na de verkiezingen", zegt Tom van 't Hek.

"Sport en bewegen moeten integreren in belangrijke beleidsvelden zoals onderwijs, zorg, ruimtelijke ordening. Er moet een groot plan komen, want sport en bewegen leveren de samenleving op lange termijn veel op."

De oud-hockeycoach is voorzitter van de Nederlandse Sportraad (NLsportraad), een onafhankelijk orgaan dat kabinet en parlement adviseert over sport in de samenleving.

Niet op waarde geschat

Van 't Hek vindt het jammer dat de politiek de rol van sport en bewegen nog niet echt op waarde weet te schatten. Er liggen in zijn ogen grote kansen. "Of het nou defensie is, of onderwijs, of gezondheidszorg of werkgevers; het onderwerp sport en bewegen keert steeds terug in allerlei gesprekken", zegt hij.

"Met de bewegingsarmoede die we nu zien in onze samenleving en bij onze jeugd, de toenemende problemen in die sector: de urgentie is groot. Sport en bewegen kunnen een belangrijke rol spelen om dat tegen te gaan, maar dan moet je het echt integreren in die thema's", geeft Van 't Hek de politici mee. "We hebben een buitengewoon zorgelijke situatie."

Van 't Hek heeft de verkiezingsprogramma's van de diverse politieke partijen goed bekeken en constateert dat de sportwereld er bekaaid vanaf komt. "Sport en bewegen zijn dingen waar iedereen vóór is, niemand is er tegen. Het is een fijn onderwerp om over te praten, maar geen onderwerp dat hoog op de politieke agenda staat."

Algemeenheden

Waar politieke partijen in hun programma's amper met concrete sportplannen voor de dag komen en meestal in algemeenheden blijven steken, zijn ze zeker wel trots op de prestaties van Nederlandse topsporters bij titelevenementen, zoals bijvoorbeeld de Olympische Spelen.

Successen worden uitgebreid door de politiek meegevierd. "Ik zie echter dat er voor sport gewoon heel weinig aandacht is", luidt de nuchtere conclusie van Van 't Hek aan de vooravond van de verkiezingen.

Voormalig toproeister Inge Janssen komt tot dezelfde conclusie als Van 't Hek. Janssen, voorzitter van de Nederlandse atletencommissie van sportkoepel NOC*NSF, mist bij de politieke partijen een concrete visie op (top)sportgebied.

"Sport is essentieel voor een gezonde samenleving. Topsport en breedtesport zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Ik mis echter een visie op het belang van sport en topsport in de samenleving. En daarbij de durf om daar ook geld in te investeren. Sport en succes gaan niet vanzelf", legt ze uit.

"Ik denk dat sport altijd een thema is dat we heel belangrijk vinden, maar in het politieke debat ondersneeuwt", zegt Janssen. "Dat is zonde, want ik denk dat we heel veel baat hebben bij investeren in de sport."

Directeur topsport André Cats van NOC*NSF zei na de successen van de Olympische Spelen in Parijs (2024) dat er 20 miljoen euro nodig was om de Nederlandse topsport op dat niveau te behouden en te versterken.

"Dat klinkt als veel geld, het is ook veel geld, maar op een rijksbegroting is het peanuts", aldus Janssen. "We hebben in Nederland een zeer effectief en efficiënt topsportprogramma, maar er is extra geld nodig om te blijven presteren en de positie van de Nederlandse topsporter structureel te verbeteren."

Weerbare samenleving

Van 't Hek maakt zich grote zorgen. "Er is een grote roep om meer te investeren in defensie. We willen een weerbare samenleving, maar bij het ministerie van Defensie maken ze zich zorgen waar ze die weerbare mensen moeten vinden."

"Bewegen is een achtergebleven gebied bij onze jeugd. In het westerse deel van de wereld hebben we tegenwoordig meer kinderen met overgewicht dan kinderen zonder overgewicht. Onderwijs is de plek waar het moet beginnen. Daar zouden sport en bewegen een veel prominentere plaats moeten innemen."

Je politieke tegenstanders zwart maken is van alle tijden, maar deze verkiezingscampagne gaat dat op een volgens experts zeer gevaarlijke manier: levensechte AI-beelden. Vooral de PVV maakt hier veel gebruik van, blijkt uit onderzoek.

Vandaag deed GroenLinks-PvdA aangifte vanwege lasterlijke afbeeldingen van lijsttrekker Frans Timmermans. Die stonden op een Facebookpagina die werd beheerd door de PVV-Kamerleden Maikel Boon en Patrick Crijns. Zij zouden zelf met AI-software de plaatjes hebben gegenereerd.

De betreffende plaatjes:

Een gevaarlijke ontwikkeling, vindt Fabio Votta, de onderzoeker achter CampAIgntracker. Die site analyseert berichten die partijen, politici en bewegingen op sociale media plaatsen in aanloop naar de verkiezingen. Tot en met 12 oktober zijn er 231 door AI gemaakte berichten verschenen. De helft daarvan is afkomstig van de PVV.

Veel van die berichten stonden op de inmiddels offline gehaalde Facebookpagina 'Wij doen geen aangifte tegen Geert Wilders', die dus beheerd werd door de twee PVV-Kamerleden. Naast afbeeldingen van Timmermans stonden er ook AI-foto's op die asielzoekers in een kwaad daglicht zetten.

Onderzoeker Votta schrok van de hoeveelheid berichten en het grote bereik van de pagina. "Veel foto's werden verder online verspreid. Dat maakt het doel van zo'n pagina, namelijk het wegzetten van tegenstanders, zeer succesvol." Ook de snelheid en het gemak waarmee dit soort afbeeldingen wordt gemaakt, baart Votta zorgen.

Onderzoek CampAIgntracker.nl

CampAIgntracker analyseerde tot en met 12 oktober 231 berichten uit de verkiezingscampagne die door AI zijn gegenereerd. De herkomst daarvan bleek:

51,9 procent van de PVV

12,6 procent van Vrede voor Dieren

7,4 procent van de VVD

3,9 procent van D66

2,6 procent van BVNL

2,2 procent van FvD, BBB, SP en CDA

1,7 procent GroenLinks-PvdA

Volgens Votta is niet te bewijzen of het mensen daadwerkelijk van ideeën of stemgedrag doet veranderen. Maar het kan wel het gevoel versterken dat ze al hadden. "Hun opvattingen over bijvoorbeeld Timmermans of asielzoekers worden bevestigd. Daarmee wordt het voor hen de waarheid."

En dat kan ook gevaarlijke gevolgen hebben, zegt Votta. "Asielzoekers en ook politici worden door dit soort berichten gedemoniseerd. Daardoor kunnen ze doodsbedreigingen krijgen of kan er geweld tegen ze worden gebruikt."

Ook het Alan Turing Institute uit Londen deed afgelopen jaar onderzoek naar de invloed van AI op verkiezingen. In dat jaar werden wereldwijd maar liefst vijftig landelijke verkiezingen gehouden, waarbij twee miljard mensen hun stem uitbrachten. Hoewel daarbij veel gebruik werd gemaakt van AI is volgens het instituut niet te bewijzen dat dit directe invloed had op het stemgedrag.

Maar, zo zegt het instituut, de bedreigingen van AI zijn er wel degelijk. Dat beaamt ook Fabio Votta. "Het wordt steeds makkelijker om AI in te zetten. Daarnaast wordt het ook steeds moeilijker om nep van echt te onderscheiden. Het kan best zijn dat volgend jaar wijzelf als onderzoekers al niet meer het verschil kunnen zien. Met als gevolg dat straks iedereen in zijn eigen AI-gegenereerde realiteit leeft."

De stemlokalen zijn open, de verkiezingsdag is in volle gang en vanavond weten we welke politieke partij de grootste wordt in de Tweede Kamer. In deze aflevering een overzicht van de campagne in audio. Wat voor campagne hebben we gezien? Politiek duider van Nieuwsuur Arjan Noorlander noemt 'm verwarrend en dat leidde tot veel zwevende kiezers.

Er was geen duidelijk overheersend verkiezingsthema, de zittend premier deed niet mee en door het uitsluiten van de PVV ging de strijd om het Torentje om plek 2. Noorlander merkte daardoor verwarring bij de lijsttrekkers: waar moet deze campagne over gaan en hoe zorgen wij ervoor dat die zwevende kiezers bij ons landen?

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek, Ulrike Nagel, Lisa Konings, IJsbrand Terpstra, Rosanne Sies

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

GroenLinks-PvdA gaat aangifte doen vanwege mogelijk lasterlijke afbeeldingen die met kunstmatige intelligentie zijn gemaakt van lijsttrekker Frans Timmermans. Dat meldt de partij na berichtgeving van de Volkskrant. Volgens de krant zijn de makers van de afbeeldingen op Facebook de PVV-Kamerleden Maikel Boon en Patrick Crijns. Op X heeft Wilders zijn excuses aangeboden.

De AI-afbeeldingen stonden op de Facebookpagina 'Wij doen geen aangifte tegen Geert Wilders'. De Groene Amsterdammer schreef eerder, net als de Volkskrant, al dat de twee PVV'ers de beheerders van die groep zijn.

In het programma Sven op 1 op NPO Radio 1 zegt Timmermans ervan uit te gaan dat Wilders actie onderneemt en Boon en Crijns niet meer terugkomen in de Kamer. Mensen die zich hiertoe verlagen, hebben geen plaats in het parlement, vindt hij.

Daar reageert Wilders met een nieuw bericht op X fel op. Hij verwijt Timmermans "een dubbele moraal" en verwijst naar posters van The Rights Forum met foto's van Wilders, Van der Plas en Yesilgöz waarop staat dat "zij kozen voor genocide". Voormalige PvdA-politici Hedy d'Ancona en Jan Pronk zijn lijstduwers van GroenLinks-PvdA en zijn aangesloten bij die pro-Palestijnse groep. Wilders constateert dat Timmermans hen ook niet van de lijst haalde.

CORRUPT

Op de afbeeldingen waartegen GroenLinks-PvdA nu aangifte doet is onder meer te zien hoe Timmermans geboeid wordt afgevoerd door twee agenten en hoe de partijleider geld afpakt van een witte man en aan een moslim-koppel geeft. Op een ander plaatje staat een portret van Timmermans met daaronder het woord 'CORRUPT'.

Hieronder de AI-plaatjes:

"Politici worden steeds vaker bedreigd, dat zien we ook tijdens deze campagne. Dat is een bedreiging voor de democratie. Pagina's als deze dragen daaraan bij. Daarom doen we aangifte van laster tegen de beheerders van deze pagina", aldus GroenLinks-PvdA. De partij doet ook aangifte van doodsbedreigingen in de reacties onder de plaatjes.

Excuses

Wilders reageerde vanmorgen op X dat hij afstand neemt van de plaatjes en noemt ze "ongepast en ongehoord". Ook maakt hij excuses aan "collega Timmermans".

Timmermans nam geen genoegen met die excuses. "Als Kamerleden zich verlagen tot het organiseren van opruiing en het aanzetten tot haat, dan raakt dat onze democratie als geheel", zet hij in het radioprogramma Sven op 1. Wilders is de baas, benadrukt hij "dus ik verwacht dat hij actie onderneemt". Volgens hem is dit een concreet voorbeeld dat de PVV haat zaait. En die haat verzwakt de samenleving, vindt hij.

Daarop reageerde Wilders op X met een bericht over de eerdere posters van The Rights Forum en de lijstduwers, die Timmermans niet van de lijst haalde. In het programma Nieuwsuur zei Timmermans vorige week dat de posters ook niet zijn manier van actie voeren waren, maar dat hij zijn partijgenoten er niet op aan ging spreken.

Het Team Bedreigde Politici van de politie zegt tegen de Volkskrant dat er onderzoek wordt gedaan naar de Facebookpagina, die door de beheerders offline is gehaald. De twee PVV-Kamerleden Boon en Crijns staan ook deze verkiezingen weer op de lijst, op de plekken 23 en 34.

Welk dier past het beste bij uw partij? Wat zou u doen als u kon tijdreizen? En welke superkracht zou u kiezen om Nederland te redden? In de verkiezingsuitzending van het NOS Jeugdjournaal werd veel gelachen, maar de inhoud was leidend.

Voor de speciale uitzending waren Geert Wilders (PVV), Frans Timmermans (Groenlinks-PvdA), Dilan Yesilgöz (VVD), Henri Bontenbal (CDA), Rob Jetten (D66) en Eddy van Hijum (NSC) uitgenodigd. "We hebben gekeken naar het aantal stoelen dat ze nu in de Tweede Kamer hebben en naar hoeveel stoelen ze na deze verkiezingen lijken te gaan krijgen", vertelden presentatoren Joris Marseille en Milou Stoop.

Geruzie

De lijsttrekkers werden geconfronteerd met beelden van "geruzie" in de Tweede Kamer. "Je hoort weleens de term kleuterklas, maar eigenlijk is dat een onterechte term. Ik denk dat een gemiddelde kleuterklas het beter doet dan wij in de Tweede Kamer af en toe", zei D66-lijsttrekker Jetten in het kringgesprek. "Het is wel terecht dat we op onze kop krijgen", zei Yesilgöz van de VVD.

Kinderen in de studio hadden wat tips voor de lijsttrekkers om het wat gezelliger te maken, zodat ze beter kunnen samenwerken. "Niet de hele tijd tegen elkaar schreeuwen." Een tip om samen liedjes te schrijven was volgens Jetten "misschien wel een goed idee".

In een-op-een gesprekken vertelden de politici welke plannen zij hebben voor kinderen. Ook kregen ze vragen over hoe ze in de groep liggen. Hoe is het om één van de populairste jongetjes van de klas te zijn? Vindt u het vervelend dat anderen niet met u willen samenwerken?

Bekijk hier een aantal fragmenten uit de verkiezingsuitzending van het NOS Jeugdjournaal:

Kinderen in de studio mochten politici ook vragen stellen over dingen waar zij zich zorgen over maken. Zo werd Wilders gevraagd hoe hij het vindt dat sommige kinderen een naar gevoel krijgen door wat hij zegt over moslims.

"Ik heb geen probleem met moslims omdat ze moslim zijn. Ik heb een probleem met de religie, de ideologie die erachter zit, namelijk de islam. Ik denk dat islam en vrede, tolerantie en respect hebben, dat dat niet samengaat", zei Wilders.

Een meisje met een Palestijnse achtergrond vroeg CDA-lijsttrekker Bontenbal of Nederland genoeg heeft gedaan om de mensen in Gaza te helpen. "Dat is een moeilijke vraag", zei Bontenbal daarop. "Ik denk dat Nederland te weinig heeft gedaan. Als je kritisch bent op Rusland dat Oekraïne binnenvalt, moet je ook kritisch zijn op Israël dat echt veel te erge dingen heeft gedaan in Gaza."

In een quiz werd getest wat de lijsttrekkers weten van dingen die populair zijn bij kinderen. Kunnen ze bijvoorbeeld een Labubu-pop herkennen? Sommige lijsttrekkers wilden zo graag winnen dat ze probeerden vals te spelen. Maar het verkeerd afgeluisterde antwoord van Wilders, Labubi, werd niet goed gerekend.

Met een miniatuurpoppetje van zichzelf konden de lijsttrekkers reageren op stellingen. Ze waren het allemaal over eens dat er in wijken meer politie moet komen. Toch barstte er een strijd los. Alle lijsttrekkers wilden hun eigen zogenoemde bobblehead vooraan zetten.

Op de stelling 'Kinderen moeten op school alleen taal, rekenen en geschiedenis krijgen' zette alleen Wilders zijn poppetje op 'Ik doe mee'. "We weten inmiddels dat heel veel kinderen in Nederland helaas als een soort analfabeet van de basisschool afkomen", zei de PVV-leider daarover.

De bobblehead van Bontenbal stond op 'misschien'. Hij vindt dat op scholen ook les moet worden gegeven over burgerschap en democratie. Verder zei hij ook dat de politiek zich wel wat minder mag bemoeien met het onderwijs.

De politici konden ook reageren op een stelling over het bouwen van nieuwe steden. Jetten (D66) wees daarbij op zijn plan om tien steden te bouwen. "Ik denk dat het luchtkastelen worden", zei Van Hijum (NSC) daarover. "Nieuwe steden bouwen, dat doe je niet zomaar."

Het poppetje van PVV-leider Wilders heeft het einde van de uitzending niet gehaald. "Ik zal mevrouw Yesilgöz niet de schuld geven, want ik deed het zelf. Hij viel in een keer om en mijn hoofd was er af", zei Wilders.

In het finalespel moesten de lijsttrekkers drie teams maken. "Er moet worden samengewerkt. Kunnen jullie dat nu wel?", vroeg presentator Joris Marseille. Geert Wilders, de lijsttrekker die bij kinderen het bekendst blijkt te zijn, mocht als eerste een teamgenoot kiezen.

Hij koos voor D66-lijsttrekker Jetten, "want die staat er om bekend dat hij niet de domste is". Yesilgöz vormde een team met Bontenbal van het CDA. Het laatste team werd gevormd met de overgebleven partijleiders Frans Timmermans (Groenlinks-PvdA) en Eddy van Hijum (NSC).

De teams kregen in het finalespel een nummer te horen waarvan ze de artiesten moesten noemen. Het nummer van Douwe Bob en Meau werd door niemand herkend. "Die had jij toch moeten weten", zei Wilders tegen Yesilgöz.

De quiz werd gewonnen door Groenlinks-PvdA-leider Frans Timmermans en Eddy van Hijum van NSC. Of het een voorbode is voor de verkiezingsuitslag, moet blijken na 29 oktober.

Al sinds de vorige verkiezingen, die met een straatlengte voorsprong werden gewonnen door de PVV, staat de partij van Wilders bovenaan in de peilingen. Maar nu, in de eindsprint van deze campagne, dienen zich drie of misschien wel vier andere partijen aan die ook meedingen om de grootste te worden. Hoe proberen zij die strijd te winnen?

"Peilingen zijn palingen", is een politiek gezegde. Bedoeld is dat peilingen "glibberig" zijn en dat je ze dus niet kunt vertrouwen als voorspeller van de uitslag. Maar experts zijn erover eens dat ze wel trends weergeven. Zo zat de PVV twee jaar geleden voor de verkiezingsdag al flink in de lift in de peilingen, en op de dag zelf bleek Wilders tot grote hoogte te zijn gestegen.

Volop ruimte

Een trend in de laatste Peilingwijzer, van gisteren, is dat de grootste partijen elkaar naderen. De PVV staat nog bovenaan, maar zit in een dalende trend en kort daarop staan GroenLinks-PvdA (stabiel gebleven), CDA (gedaald) en D66 (gestegen) vlak bij elkaar. De VVD staat nog een stuk achter de anderen, maar is aan het opkrabbelen.

Kanttekening bij de cijfers is dat veel mensen nog niet zeker weten welk vakje ze willen inkleuren woensdag; de schattingen lopen uiteen van bijna de helft tot zo'n 80 procent 'onzekere' kiezers. Daar zit dus nog volop ruimte, waar partijen deze laatste campagnedagen om strijden.

Timmermans uit het Torentje

Twee grote partijen gebruiken in hun strategie GroenLinks-PvdA, en met name partijleider Frans Timmermans, als schrikbeeld. PVV-leider Wilders twittert vandaag: "Houd Timmermans uit het Torentje. Het is hij of ik!" De PVV is van tevoren uitgesloten door D66, het CDA en ook door de VVD. Maar hoe groter zijn partij wordt, hoe groter de kans dat 'ze' toch niet om hem heen kunnen, redeneert Wilders. "Zonder PVV gaat de deur naar GL-PvdA toch weer open", houdt hij de zwevende kiezer op rechts voor.

Daar gaat de VVD natuurlijk tegenin; bij elke gelegenheid benadrukt de partij echt niet in een coalitie te willen stappen met GL-PvdA. Bij de partij van Yesilgöz is de boodschap juist: "Een stem op de PVV is een stem op Timmermans". De redenering erachter is dat de PVV niet mee mag doen in de formatie, dus dat het een weggegooide 'rechtse' stem is.

Gisteren gingen veel lijsttrekkers voor het laatst flyeren:

Bij Buitenhof zei Yesilgöz vandaag dat deze strategie haar "ongetwijfeld" zetels oplevert. "Wat ik vooral hoor op straat is dat mensen de eerlijkheid waarderen." En dus houdt ze hoop op een centrumrechtse coalitie, zonder GL-PvdA en zonder de PVV.

Ruziemakers en pessimisten

D66-leider Jetten, die in hetzelfde tv-programma zat, denkt er anders over. "De route vanuit het midden zou ook goed zijn voor de VVD", zei hij. Jetten sprak een voorkeur uit voor een coalitie met CDA, VVD en GroenLinks-PvdA. "De vier grote partijen die Wilders op de hielen zitten." De D66'er wil die "bij elkaar brengen" na de verkiezingen. Hij benadrukte dat hij er klaar voor is om premier te worden "van alle Nederlanders".

Om dat te bereiken, wil de partij van Jetten vooral een constructieve en optimistische houding uitstralen. "Tijd om Nederland terug te veroveren op de ruziemakers en pessimisten", is het devies.

Ook het CDA zet in op samenwerking. "Alleen door samen te werken brengen we dit land verder", is de boodschap van CDA-leider Bontenbal. En net als Jetten stelt Bontenbal dat hij premier wil worden. "We moeten naar een nieuwe generatie politici", zei hij bij WNL op Zondag. "En daar wil ik graag leiding aan geven."

Garantie op een links kabinet

Waar partijen aan de rechterzijde hem als boeman neerzetten, draait Timmermans dat zelf begrijpelijkerwijs om. "Wij zijn de enige garantie op een progressief en links kabinet", is de boodschap van GroenLinks-PvdA. Op campagne bij de Klimaatmars vandaag zette hij zich af tegen de PVV. "Wij zitten hem op de hielen." En net als zijn concurrenten probeerde hij zelfvertrouwen uit te stralen: "Ik weet zeker dat wij woensdag de grootste partij zijn bij de uitslag."

Wie van deze lijsttrekkers de meest overtuigende boodschap of strategie heeft, zal die avond of donderdagochtend blijken.

Minder dan een week voor de verkiezingen kruipen de grote partijen in de Peilingwijzer naar elkaar toe. De verschillen worden kleiner en de onzekerheid bij veel kiezers is nog altijd groot.

De PVV, die lang afgetekend bovenaan stond, is nog steeds de grootste partij met 25 tot 31 zetels, maar is in een maand wel significant teruggezakt.

GroenLinks-PvdA staat stabiel op 22 tot 26 en is in het gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag de tweede partij, maar de voorsprong op het CDA en D66 is gering.

D66 zet zijn opmars voort. De partij van lijsttrekker Rob Jetten, die in de Tweede Kamer 9 zetels heeft, staat in de Peilingwijzer nu op 19 tot 23 zetels, en is daarmee even groot als het CDA, dat deze week juist significant verliest en op 18 tot 22 komt.

De VVD lijkt voorzichtig uit het dal te klimmen. Met 14 tot 18 zetels staat de partij van Dilan Yesilgöz 2 à 3 zetels boven het dieptepunt dat twee weken geleden werd bereikt.

De opmars van concurrent JA21 lijkt te stagneren. De partij van Joost Eerdmans staat stabiel op 10-14, en is daarmee de zesde partij. Alle andere partijen staan daar ver achter.

Bij de vorige verkiezingen zette Geert Wilders zijn krachtige opmars in bij het verkiezingsdebat bij SBS6. Dat debat lijkt ditmaal niet de 'gamechanger' te worden. In 2023 was Wilders in de ogen van de kijkers de afgetekende winnaar, ditmaal deden voor de SBS-kijkers Yesilgöz en Bontenbal het beter dan hij.

Kiezers die de PVV de rug toekeren doen dat blijkens onderzoek van Ipsos I&O onder meer omdat ze denken dat Wilders toch niet in de regering zal komen. Ook klinkt er bij zijn (potentiële) kiezers voorzichtig kritiek op Wilders zelf. Vorige keer werd hij geprezen om zijn veronderstelde gematigdheid ('Geert Milders'), dit keer verwijten potentiële PVV-kiezers hem dat hij is 'weggelopen' uit het kabinet-Schoof en dat hij zich juist te grof uit.

Kiezers nemen Bontenbal uitspraak kwalijk

Opvallend is de al weken aanhoudende opmars van D66. Deze week lijkt de partij te profiteren van de uitspraak van CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal in Nieuwsuur, die daar het recht verdedigde van religieuze scholen om homoseksuele relaties af te keuren. Ook veel traditionele CDA-kiezers hebben hier moeite mee.

Hoewel Bontenbal kort daarop spijt betuigde over de manier waarop hij zijn standpunt had geformuleerd, is het voor veel kiezers reden niet meer op hem te willen stemmen. Kiezers die een politiek van het midden willen, wijken hierdoor uit naar D66, blijkt uit het onderzoek van Ipsos I&O.

Nog veel onzekerheid

Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, ziet in de peilingen een duidelijke trend van groei bij D66, al is die al een tijdje het sterkst bij Ipsos I&O, en minder bij Verian en bij Maurice de Hond, die niet aan de Peilingwijzer wil meewerken.

Volgens Ipsos I&O heeft D66 ook nog een sterk groeipotentieel, maar voor alles geldt dat de uitslag van volgende week woensdag onmogelijk te voorspellen is omdat nog altijd een groot deel van de kiezers twijfelt. Iets meer dan de helft heeft een duidelijke voorkeur, maar 45 procent twijfelt. En daarmee kan het woensdag nog alle kanten op.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden. Vanavond in het tv-programma Pauw & De Wit meer over de cijfers achter de nieuwste peiling van Ipsos I&O.

Nog vier dagen tot de verkiezingen en dus was het vandaag voor partijleiders de laatste campagnezaterdag om mensen te bereiken. Hoewel de kiezer nog moet spreken, kijkt een aantal van hen al vooruit naar wat er nodig is om daarna snel een stabiele regering te vormen.

PVV-leider Wilders, VVD-leider Yesilgöz, GL-PvdA-leider Timmermans benadrukken vooral dat het daarvoor zaak is om hun respectievelijke partijen zo groot mogelijk te maken. CDA-leider Bontenbal en D66-leider Jetten vinden dat ongetwijfeld ook van hun eigen partij, maar doen tegelijk een oproep aan 'het midden' om de rijen te sluiten.

Kerstboom op de bordesfoto

Van links tot rechts zijn partijen het erover eens dat een snelle formatie en een stabiele coalitie goed zou zijn voor het land. Niemand heeft zin in nog een politiek experiment als het huidige kabinet met een partijloze premier, dat het niet lang heeft uitgehouden.

"Ik hoop dat we de dag na de verkiezingen aan tafel zitten met een aantal partijen om zaken zo snel mogelijk te regelen", zei Yesilgöz vandaag. Jetten zei te hopen snel op het bordes te staan "met een ambitieus kabinet". Bikker van de ChristenUnie hoopt op een formatie van enkele maanden, met een kerstboom in de achtergrond van de traditionele bordesfoto. "Aan ons zal het zeker niet liggen."

Tegelijkertijd zijn er in de campagne allerlei blokkades opgeworpen die de vorming van een coalitie kunnen bemoeilijken. Zo sluiten veel partijen de PVV op voorhand uit. Terwijl Wilders volgens peilingen kans maakt om weer de grootste te worden. En de grootste krijgt over het algemeen het voortouw in de formatie.

Andere werkelijkheden

Om Wilders wind uit de zeilen te nemen, laten de partijen die na de PVV komen in de peilingen de afgelopen dagen geen kans onbenut om te benadrukken dat ze écht niet met die partij gaan samenwerken. Hun boodschap voor de kiezer is: een stem op Wilders is een weggegooide stem.

Het antwoord van de PVV-leider daarop is steevast: wacht maar hoe groot ik word, en kijk dan nog maar eens of jullie om me heen kunnen. "De mensen zijn de baas", zei hij vandaag op campagne in Volendam. "Zeker als we de grootste worden, ontstaan er allemaal andere werkelijkheden." Misschien geen vreemde gedachte, na de vorige verkiezingen was NSC ook niet happig op een samenwerking met PVV, maar die partij voelde zich uiteindelijk toch gedwongen door de verkiezingsuitslag.

Kijk hier hoe een aantal lijsttrekkers vandaag campagne voerde:

Ondertussen ligt het tussen andere partijen ook ingewikkeld. Zo heeft de VVD bij herhaling laten weten echt geen trek te hebben in een coalitie met GroenLinks-PvdA. "Het zal centrumlinks worden of centrumrechts", zei Yesilgöz vandaag. "En ik hoop centrumrechts. En ook andersom worden verschillen benadrukt. "Maak GroenLinks-PvdA de grootste, want anders krijg je meer van hetzelfde", zei Timmermans. "Ik moet er niet aan denken dat we het kabinet Yesilgöz-2 krijgen."

Door de oogharen

Maar zoals het er nu voorstaat, is de kans best aanwezig dat beide partijen nodig zijn voor een meerderheidscoalitie. Zeker als de PVV niet mee mag doen. CDA-leider Bontenbal ziet dat ook, benadrukte hij vandaag nog maar eens. "Als je door de oogharen kijkt dan zie je dat je links en rechts nodig hebt."

Na de verkiezingen wil hij daarom "snel praten met elkaar en oud zeer uit de lucht halen". Bontenbal deed net als gisteren de oproep om geen nieuw zeer te veroorzaken. Stop nou met breekpunten formuleren en elkaar uitsluiten, aldus de CDA'er in de richting van VVD en GL-PvdA.

Op zich hoort het zich afzetten tegen een andere partij natuurlijk bij de campagne, maar de toon en scherpte waarmee het nu gebeurt, kan het straks wel moeilijk maken om weer nader tot elkaar te komen. Net als Bontenbal pleit Jetten daarom voor eenheid in 'het midden'. "Ik zal er alles aan doen om de positieven krachten in de politiek te verenigen zodat we een front vormen", zei hij op campagne.

Hoe het allemaal uitpakt wordt na 29 oktober duidelijk(er). De komende dagen hebben de lijsttrekkers nog de gelegenheid om mensen te overtuigen hun partij groot te maken. Bontenbal: "We gaan nog even vier dagen knallen en uiteindelijk is het aan de kiezer." Of in de woorden van Wilders: "De democratie is dat er eerst wordt gestemd, en dat er dan gekeken wordt wat er verder gebeurt."

Campagne draait op volle toeren

Een halve week voor de verkiezingen bespreken we de laatste campagne-updates met onze politiek duider Nynke de Zoeten. Het gaat onder meer over de recentste peilingen.

Daarnaast zoomen we in op de relatief kleine partijen. Je ziet ze misschien weinig, maar door de versplintering van de politiek en alle uitsluitingen kunnen partijen als Denk, Forum voor Democratie en Volt toch een grote rol gaan spelen. Bij de formatie én daarna.

Bendegeweld in Gaza

Nu er een wapenstilstand is tussen Hamas en Israël, laait het bendegeweld in Gaza op. Hamas is verzwakt, dus doen lokale milities een greep naar de macht. Wie zijn deze clans? En wat is hun band met Israël?

We bespreken het laatste nieuws uit het Midden-Oosten met verslaggever Sander van Hoorn in Israël.

Wie op Google vragen stelt over politiek, krijgt in de AI-antwoorden vaker informatie te zien over de grotere partijen dan over kleinere partijen. Dat blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Vooral de partijen GroenLinks-PvdA en D66 komen vaker naar boven in de AI-antwoorden van de zoekmachine dan andere partijen. Ook zijn veel antwoorden gebaseerd op websites van politieke partijen, vooral die van GroenLinks-PvdA en D66.

De onderzoekers voerden de afgelopen maanden vrijwel wekelijks dezelfde 250 zoekopdrachten in op Google over algemene verkiezingsthema's, bijvoorbeeld: "Welke partij is tegen een referendum?", of "Welke partij komt op voor dieren?". GroenLinks-PvdA, D66 en de VVD worden in de antwoorden het vaakst genoemd. Kleinere partijen, zoals NSC, Partij voor de Dieren, FvD en DENK komen veel minder vaak aan bod, terwijl die partijen ook standpunten hebben over die onderwerpen.

Ook zijn de zoekresultaten veel vaker gebaseerd op informatie van de partijwebsites van D66 en GroenLinks-PvdA dan op de websites van andere partijen. De D66-website is tijdens de onderzoeksperiode zelfs vaker de bron voor antwoorden op algemene vragen dan Wikipedia.

Partijwebsites, met name die van D66 en GroenLinks-PvdA, worden ook gebruikt als bron om antwoord te geven op vragen over andere partijen: dat gebeurde bij 344 vragen over specifieke partijen. Als bijvoorbeeld wordt gevraagd of de VVD "het beste is voor klimaat", antwoordt Google op basis van informatie op de website van GroenLinks uit 2021.

Zie hier bovengenoemde voorbeelden:

"Dit laat zien dat de macht van Google heel groot is", zegt Sal Hagen, een van de onderzoekers. "De partijen die hun website optimaliseren zodat ze worden gevonden door Google, scoren hiermee beter dan andere, vaak kleinere partijen."

Rudy van Belkom, directeur van kennisinstituut Stichting Toekomstbeeld der Techniek, beaamt dit. "Dan wordt het ook een kwestie van budget: een partij met een hoger budget kan meer kiezers aanspreken." Volgens Van Belkom, die niet betrokken was bij het onderzoek, is dat kwalijk, omdat de AI-antwoorden pretenderen een neutraal advies te geven.

Google zegt in een reactie de resultaten "niet te kunnen reproduceren" en hun systemen "continu te verfijnen op consistentie en betrouwbaarheid".

AI-overzichten

Dit voorjaar zette Google 'AI-overzichten' aan in Nederland. Op een zoekvraag komt sindsdien meestal niet alleen een lijst met websites, maar ook een door kunstmatige intelligentie gegenereerd antwoord op de vraag, gebaseerd op online beschikbare informatie.

Google's zoekmachine is de belangrijkste toegangspoort tot het internet voor Nederlanders: ruim 90 procent van alle zoekopdrachten in Nederland begint bij Google.

Opvallend is dat Google de AI-antwoorden op dit soort politieke vragen half september zonder aankondiging uitschakelde. Begin oktober, een paar weken voor de verkiezingen, introduceerde Google een 'AI modus' in de zoekmachine: een chatbot die websites doorzoekt en samenvat. Als je daar dezelfde politieke vragen stelt, worden die wél beantwoord, vaak identiek aan de antwoorden die Google eerder uitschakelde. Afgelopen week kwamen er opeens ook weer AI-antwoorden tevoorschijn.

Onderzoeker Hagen: "Ik vind het kwalijk dat Google geen duidelijkheid geeft over de keuzes om AI-antwoorden wel of niet aan te bieden, en op welke vragen ze wel en geen AI-antwoorden geven."

Google maakte eerder bekend bij verkiezingen de antwoorden van hun AI-software "uit voorzorg" juist te beperken. Op de vraag of dat beleid nu is losgelaten, verwijst Google naar een statement over de Nederlandse verkiezingen. Daarin worden de AI-antwoorden niet genoemd. Wel schrijft het bedrijf dat het gebruikers "direct naar de overheidswebsite leidt voor betrouwbare informatie over hoe ze kunnen stemmen".

Is de SP tegen de wolf?

Dat AI-functies foutgevoelig zijn, benadrukt Google onderaan de antwoorden: "AI-antwoorden kunnen fouten bevatten." Het bedrijf zegt dat mensen zelf kunnen doorklikken naar de onderliggende bronnen om de informatie te verifiëren.

Dat deden de UvA-onderzoekers bij 100 antwoorden: bij ruim één op de vijf antwoorden worden bronnen vermeld die niets te maken hebben met het antwoord. Of er wordt een claim gemaakt die helemaal niet terug te vinden is in de genoemde bronnen.

Zo volgt op de vraag "Is de SP tegen de wolf?" een antwoord met een claim over het standpunt van de SP. Wie doorklikt naar de bron, ziet dat er op die site niets over de SP staat.

'Informatie checken extreem lastig'

Volgens Van Belkom is het voor de gewone gebruiker "exreem lastig" om de AI-informatie van Google te checken. "Als je een Spaans gerecht zoekt, en er zitten Italiaanse invloeden in, dát overleef je wel. Maar dit gaat over politieke partijen en stemadvies. Als daar onbetrouwbare informatie tussen zit, misleid je mensen."

Google stelt in een reactie dat "de antwoorden worden ondersteund door de beste resultaten, inclusief links naar bronnen die de gepresenteerde informatie onderbouwen."

CDA-leider Bontenbal roept VVD-leider Yesilgöz en GroenLinks-PvdA-leider Timmermans op niet eindeloos hun verschillen te benadrukken. "Handdoekjes leggen, rode lijnen trekken, breekpunten, het helpt allemaal niet", zei Bontenbal in het 'debat van het midden' van het televisieprogramma Café Kockelmann.

"De verschillen mogen in een campagne worden benadrukt, maar we moeten straks ook een stabiel kabinet willen vormen", vindt de CDA-leider. Eerder zei Bontenbal nog dat, als hij met een pistool gedwongen werd, hij voor de VVD zou kiezen in plaats van GroenLinks-PvdA. Nu zei hij dat het meest realistische kabinet "door het midden gaat".

"Het belangrijkste is dat we uit de impasse komen en het landsbelang bovenaan zetten", vindt Bontenbal. Hij hoopt dat er in beide partijen discussie komt, want "uiteindelijk moeten we verder".

Uitgestoken hand niet aangenomen

Yesilgöz en Timmermans grepen de uitgestoken hand van Bontenbal niet aan. Timmermans zei dat de ervaring leert dat het CDA alleen in uiterste nood gaat samenwerken met links. Yesilgöz verweet de CDA-leider dat hij opnieuw geen duidelijkheid wil geven.

Volgens haar weten CDA-kiezers niet of ze met een stem op Bontenbal voor een links of rechts kabinet kiezen. Zelf blijft ze pleiten voor een centrumrechts kabinet, zonder GroenLinks-PvdA dus.

De lijsttrekkers van de grootste partijen gingen afgelopen avonden twee keer op rij met elkaar in debat: donderdagavond waren Bontenbal, Yesilgöz, Timmermans en Wilders bij SBS 6, vrijdagavond waren ze - zonder Wilders - bij het 'Debat van het midden'. Waar donderdagavond duidelijk werd dat CDA, VVD en GroenLinks-PvdA echt niet met Wilders om tafel gaan om over een nieuw kabinet te onderhandelen, was bij het 'Debat van het Midden' de vraag of ze dan wel met elkaar wilden.

'Mediator' Kockelmann

Gespreksleider Kockelmann - die zichzelf gekscherend 'mediator' noemde - probeerde vooral naar de overeenkomsten tussen de partijen te zoeken. "Alle drie zeggen ze dat er een stabiel kabinet moet komen, willen ze 100.000 woningen bouwen en de NAVO-norm halen", somde hij op.

Maar de manieren waarop partijen die doelen willen bereiken, verschillen flink. Zo kreeg Timmermans er van CDA en VVD van langs omdat hij voor het halen van de NAVO-norm vanaf 2030 nog geen geld had gereserveerd in de doorrekeningen van het Centraal Planbureau. Timmermans toont daarmee volgens Yesilgöz "geen leiderschap".

GroenLinks-PvdA en CDA weten elkaar wel te vinden bij het afbouwen van de hypotheekrenteaftrek, maar daar zet VVD-lijsttrekker Yesilgöz een blokkade op. Voor Bontenbal is het geen breekpunt. Timmermans vroeg zich op zijn beurt af hoe hard de VVD eraan gaat vasthouden.

Hoe Bontenbal ook zijn best deed, Timmermans en Yesilgöz bleven de verschillen benadrukken. Maar kijkend naar de peilingen, is de kans groot dat die middenpartijen straks toch tot elkaar veroordeeld zijn. Duidelijk werd wel dat een coalitie met deze drie partijen na de verkiezingen allesbehalve makkelijk zal worden.

Politiek verslaggever Marleen de Rooy:

"Partijen roepen allemaal hard dat er snel een stabiel kabinet moet komen. Maar hoe partijen zich naar elkaar opstellen, maakt dat nog niet eenvoudig. Het benadrukken van de verschillen hoort natuurlijk bij de campagne, maar de toon en scherpte waarmee het nu gebeurt, kan het straks na de verkiezen ook lastig maken om nader tot elkaar te komen.

Wat wel echt duidelijk is: deze partijen gaan niet met Wilders samenwerken. Hun boodschap voor de kiezer is: een stem op Wilders is een verloren stem. Bij de PVV zijn ze daar niet rouwig om, omdat ze denken dat het kiezers juist kan motiveren op Wilders te stemmen als iedereen zich tegen hem keert. De grootste angst van de PVV is dan ook dat hun achterban niet gaat stemmen."

Met nog een paar dagen tot de verkiezingen te gaan, loopt de spanning op. Op de laatste zaterdag voor de verkiezingen gaan de lijsttrekkers nog één keer het hele land door om kiezers op te zoeken, met hen in gesprek te gaan en folders uit te delen. Nog altijd heeft een groot deel van de kiezers zijn keus niet bepaald, dus er valt nog veel te winnen voor de lijsttrekkers.

Welke lijsttrekker is waar deze zaterdag?

De helft van de PVV-achterban (49 procent) vindt dat de PVV leden moet gaan toelaten. Dat blijkt uit een peiling van Ipsos I&O in opdracht van Nieuwsuur. De PVV heeft nu slechts één lid: Geert Wilders.

Sinds de oprichting in 2006 staat Wilders als leider onbetwist aan het roer van de PVV. De 36 PVV-Kamerleden werken onder zijn strakke regie. De partij heeft geen wetenschappelijk bureau, geen jongerenbeweging en organiseert geen congressen.

In 2007 leek het erop dat Wilders zijn partij democratischer wilde maken. Hij zei toen tegen de Groene Amsterdammer: "Het is echt niet zo dat ik de Kim Il Sung wil uithangen." Maar na 18 jaar is van die democratisering nog niets terechtgekomen.

De uitkomst van de peiling van Ipsos I&O:

Politicoloog Matthijs Rooduijn doet onderzoek naar uiterst rechtse partijen en in het bijzonder naar populisme. Ook doet hij onderzoek naar kiezers in het 'Nationaal Kiezersonderzoek'. Hij ziet dat er twee groepen PVV-kiezers bestaan. "De groep die angst heeft voor de islam en een daadkrachtige leider wil en een minder radicale groep. Bij de vorige verkiezingen wist Wilders beide groepen aan zich te binden. Maar bij deze verkiezingen zou die laatste groep wellicht wel eens kunnen overstappen."

De PVV schrijft in het verkiezingsprogramma dat de partij is opgericht "om Nederland te beschermen tegen de islamisering. De islam is zonder uitzondering de grootste existentiële bedreiging voor onze vrijheid." Daarmee is de partij een zogenaamde 'getuigenispartij'.

Arjan Noorlander over een getuigenispartij

"Een getuigenispartij is een partij die voor alles de eigen idealen op een rechtlijnige wijze wil uitdragen, zonder bereid te zijn water bij de wijn te doen om via een compromis mee te kunnen doen aan een regering, zo omschrijft het Politiek woordenboek het. En al stuurde Geert Wilders wel PVV-ministers het kabinet in, zelf bleef hij er in feite buiten staan. Op het onderwerp immigratie wilde Wilders duidelijk geen compromissen sluiten; hij brak met het kabinet toen de druk op dit onderwerp opliep. Daardoor is de PVV nu weer op de plek terechtgekomen waar het voorheen altijd stond: vol in de aanval en uitgesloten door de meeste andere partijen."

Wilders krijgt volgens Ipsos I&O van Nederlandse kiezers een lage waardering: een 4,2. Maar zijn eigen kiezers geven hem een 8,7. Daarmee hoort hij bij de best gewaardeerde leiders onder de eigen achterban. Zijn kiezers blijven hem mede trouw omdat ze geloven dat de PVV weer de grootste kan worden, zodat andere partijen niet om de partij heen kunnen. Als dat geloof wegsijpelt, is het volgens Ipsos I&O onzeker of PVV-kiezers überhaupt naar de stembus zullen gaan.

Bij de laatste kabinetsval was het de vraag wie daarvoor de rekening zou betalen. Rooduijn: "Wilders positioneerde zichzelf als iemand die werd tegengewerkt en daarom opstapte. Dat slaat aan bij de achterban. Die vindt stabiel bestuur of specifieke beslissingen minder belangrijk. Het gaat ze om: voel ik me gehoord en gerepresenteerd. En Wilders zegt: ik verwoord jullie onvrede, ik sta voor wat jullie willen."

Dat beaamt PVV-stemmer Ronnie de Jonge. Wilders krijgt volgende week opnieuw zijn stem. "Er werd een spelletje gespeeld om hem uit te sluiten. Hij werd alleen maar gedoogd. Waar is dan onze democratie? Waarom zet je ons als kiezers buitenspel?" De Jonge is duidelijk: "Ik vind dat 2,5 miljoen mensen gehoord moeten worden."

Hoe deed de PVV het als het gaat om het politieke handwerk: wetten maken? En dan vooral op het speerpunt asiel/migratie:

Andere politieke partijen worden door kiezers vaak afgerekend op wat ze wel of niet voor elkaar hebben gekregen. Niet Wilders, kiezers blijven hem waarderen: volgens Ipsos I&O zegt ruim vijftig procent van zijn kiezers dat Wilders begrijpt wat er leeft onder gewone mensen.

'Strengste asielbeleid ooit'

Nadat Wilders in 2012 zijn gedoogsteun voor het kabinet-Rutte I introk, kreeg hij na jaren oppositie twee jaar geleden opnieuw de kans voor deelname aan het landsbestuur. De PVV beloofde "het strengste asielbeleid ooit", het intrekken van de spreidingswet, grenscontroles en het afschaffen van de voorrang van statushouders op een sociale huurwoning.

Verder beloofde Wilders dat het kabinet zou "knokken" voor een opt-out in Europa, waarmee Nederland een uitzondering wilde krijgen voor bepaalde Europese migratie-regels. Ook wilde de PVV verblijfsvergunningen voor onbepaalde tijd afschaffen.

Maar de ingevoerde grenscontroles stuitten op problemen: aangehouden vreemdelingen mochten volgens de rechtbank niet worden weggestuurd. De grenscontroles leiden bovendien niet tot minder migratie, bleek uit een onderzoek van de Rekenkamer dat gepubliceerd werd op de dag dat het kabinet viel.

Ook is de spreidingswet (nog) niet ingetrokken. De PVV liet het kabinet vallen op asiel, maar het was op initiatief van de VVD dat de twee asielwetten van PVV-minister Marjolein Faber werden behandeld. Beide wetten werden aangenomen. Voor de beloofde opt-out in Brussel is nog geen eerste stap gezet. Over het afschaffen van voorrang voor statushouders heeft de Raad van State een kritisch advies naar de Kamer gestuurd. Die daar naar verwachting na de verkiezingen over zal beslissen.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Ook de PVV was uitgenodigd, maar de grootste partij in de Tweede Kamer en in de peilingen heeft Nieuwsuur laten weten niet op de uitnodiging in te gaan. Dus we zoomen zonder hem in op zijn partij. Dat doen we met politicoloog Matthijs Rooduijn en met onze politiek duider Arjan Noorlander. Ook schuiven twee kiezers aan die in 2023 op de PVV stemden. Hoe kijken zij nu naar de partij?