In aanloop naar de fusie van PvdA en GroenLinks hebben de partijen vandaag een gezamenlijk beginselprogramma naar hun leden gestuurd, dat draait om solidariteit. "De kern van onze politiek is de overtuiging dat mensen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn", staat in de inleiding. In het 17 pagina's tellende document staat 21 keer 'samen' en 54 keer 'samenleving'.

Een beginselprogramma is een stuk waarin de uitgangspunten en idealen van een partij worden beschreven. Concrete voorstellen staan er niet in, die staan in verkiezingsprogramma's.

De fusiepartij, die voorlopig nog GroenLinks-PvdA heet, schrijft dat solidariteit de voorwaarde is om idealen te bereiken. De partij streeft naar "een rechtvaardige samenleving", waarin iedereen gelijkwaardig is, mensen en natuur in evenwicht leven en mensen zelf "in vrijheid" kunnen bepalen hoe ze samen leven.

Middenklasse

In het stuk staat de analyse dat de "middenklasse van voorheen" uiteenvalt in twee delen. Aan de ene kant is er een groep "economische bevoorrechten" die het goed voor elkaar hebben en die "het wegvallen van publieke voorzieningen" zelf opvangen. Volgens het document heeft de overheid de behoeften van deze groep goed op het netvlies. "Niet in de laatste plaats omdat het merendeel van de politici en beleidsmakers zelf tot deze groep behoort."

Maar er is ook een groep "die hard werkt en zich staande houdt" voor wie de verzorgingsstaat weinig te bieden heeft, terwijl ze er "wel steeds meer aan meebetalen". Daartoe rekenen de schrijvers van het document buschauffeurs, verpleegkundigen, bouwvakkers, boeren, leraren en kleine zelfstandigen. "Een groeiend deel van de mensen zakt door het ijs en voegt zich bij de grote groep overlevers in ons land."

Om dit tegen te gaan wil de fusiepartij belangrijke publieke voorzieningen voor iedereen toegankelijk maken door ze niet aan de markt over te laten of uit te besteden. Ook pleit GL-PvdA voor "brede volkshuisvesting die voor iedereen toegankelijk is" en het tegengaan van "te grote beloningsverschillen".

Groene en sociale economie

De partij wil "selectieve groei" die moet leiden tot een groene en sociale economie. "Sectoren die daar aan bijdragen gaan groeien. Sectoren die de gezondheid van mens en natuur juist in gevaar brengen, zullen moeten krimpen."

Het beginselprogramma, is tegelijk met nieuwe statuten en een gezamenlijk regelement van orde aan de leden van GroenLinks en PvdA gestuurd. De komende maand kunnen leden aanpassingen voorstellen. Op het oprichtingscongres van de nieuwe partij in juni stemmen de leden over de beginselen en regels.

Het demissionaire kabinet maakt voor volgend jaar 700 miljoen euro extra vrij voor Oekraïne. Dat geld is beschikbaar, omdat het andere ministeries dit jaar niet meer gaat lukken om het geld uit te geven.

Voor volgend jaar dreigde vanuit Nederland een gat te ontstaan in de financiële steun aan Oekraïne, omdat het geld voor 2026 dit jaar al is uitgegeven. Premier Schoof wilde dat bedrag nu nog niet aanvullen, die beslissing stelde hij uit tot de Voorjaarsnota van volgend jaar.

Maar een ruime meerderheid van de Tweede Kamer steunt het plan van GroenLinks-PvdA-leider Klaver om nu al voor volgend jaar 2 miljard extra uit te trekken, alleen PVV, Forum voor Democratie, BBB en SP stemden tegen. Daarom is het kabinet toch naar extra geld gaan speuren op de begroting, zodat Oekraïne nog snel militaire orders kan plaatsen.

Gunstige dollarkoers

Op het Defensiematerieelbegrotingsfonds blijkt dit jaar 500 miljoen euro te blijven liggen, omdat defensieprojecten vertraging hebben opgelopen. Ook waren de kosten minder hoog, doordat de dollarkoers gunstig stond. Op de begroting van Buitenlandse Zaken was nog 200 miljoen euro te vinden.

Doordat het geld op het allerlaatste nippertje geregeld wordt, vragen ministers Heinen (Financiën), Van Weel (Buitenlandse Zaken) en Brekelmans (Defensie) met spoed de Tweede Kamer om toestemming voor de uitgaven. Zij willen begin volgend jaar kijken waar de rest van het geld vandaan moet komen.

Ze waarschuwen ervoor dat dat niet makkelijk zal worden. "De financiële realiteit is ook dat we volgend jaar tegen grenzen aanlopen", schrijven de demissionaire ministers in hun Kamerbrief.

13,5 miljard euro militaire steun

Nederland heeft sinds de inval van Rusland in Oekraïne 13,5 miljard euro aan militaire steun gegeven, en zo'n 3,5 miljard aan andere zaken. Vorige week werd bekend dat 250 miljoen euro daarvan naar een Amerikaans wapenpakket voor Oekraïne gaat.

Mensen die binnen 500 meter van een geitenhouderij wonen, hebben 73 procent meer kans op een longontsteking dan andere Nederlanders. Woon je binnen een kilometer van een geitenhouderij, dan heb je 19 procent meer kans op een longontsteking.

Het zijn conclusies uit onderzoek van de Gezondheidsraad in opdracht van het kabinet, waar de NOS inzage in heeft. Het rapport wordt dinsdag gepresenteerd. Eerder trok het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) al soortgelijke conclusies. Maar door onenigheid in het kabinet werd besloten tot nog een onderzoek.

Ook de Gezondheidsraad zegt nu tegen de politiek: bescherm omwonenden tegen de uitstoot van geitenhouderijen, anders krijgen velen van hen een longontsteking. Gemiddeld zijn dat 841 mensen per jaar, binnen een kilometer van een geitenstal. Het grootste risico lopen jonge kinderen, ouderen en mensen met onderliggend lijden.

De Gezondheidsraad noemt drie mogelijke oplossingen: afzuiginstallaties in stallen, bouwbeperkingen (geen nieuwe geitenstallen als er mensen in de buurt wonen en geen nieuwe huizen in de buurt van geitenstallen) en het laten krimpen van de sector. Het onderzoek volgt op een advies van deze zomer. Toen zei de Gezondheidsraad al dat maatregelen nodig zijn.

Geitensector komt zelf met plan

Donderdag lanceerde de geitensector zelf een "sectorplan voor een gezonde leefomgeving en toekomstbestendige geitenhouderij". Daarin staan maatregelen die de uitstoot van bacteriën moeten verminderen.

De geitensector is snel gegroeid en is grotendeels gericht op de export van geitenmelk en geitenkaas. Het aantal geiten nam toe van 350.000 in 2010, vlak na de ruimingen wegens Q-koorts, tot 636.000 in 2024. Dat aantal is daarna niet toegenomen vanwege de geitenstop in de meeste provincies. Meer dan de helft van de geiten wordt gehouden in Noord-Brabant en Gelderland.

LTO Geitenhouderij en de Nederlandse GeitenZuivel Organisatie (NGZO) behartigen de belangen van de sector. "Beleidsmakers moeten zorgvuldig besluiten nemen zolang nog niet duidelijk is wat de oorzaak van de verhoogde longontstekingen is", zeggen zij.

Bronnen: WUR, Rijksoverheid, LTO

Het advies is duidelijk, maar het conflict binnen het kabinet is nog steeds niet opgelost. Het begon in februari toen toenmalig minister van Volksgezondheid Agema (PVV) vond dat er ingegrepen moest worden na onderzoek van het RIVM.

Die onderzoekers concludeerden al dat mensen die binnen een straal van twee kilometer van een geitenboerderij wonen meer kans hebben op een longontsteking. En hoe dichterbij, hoe groter de kans. Hierdoor overlijden jaarlijks tientallen mensen, schatte het RIVM. De verklaring wordt gezocht in bepaalde bacteriën die zowel in de geitenstallen als in de zieke mensen uit de omgeving werden gevonden. Dat zijn andere bacteriën dan Coxiella burnetii, de veroorzaker van Q-koorts.

Agema vond dat dit gezondheidsrisico moest worden aangepakt, maar zij kreeg te maken met een onwillige minister van Landbouw Wiersma (BBB). Wiersma en haar partij vonden de conclusies van het onderzoek niet overtuigend. Daarom werd toen besloten tot het onderzoek door de Gezondheidsraad.

Zakelijke belangen

Maar ook na deze conclusies is Wiersma nog niet overtuigd dat gezondheidsmaatregelen vanuit de overheid nodig zijn, zo vertellen bronnen. In een intern overleg op het ministerie en ook in gesprekken met de nieuwe minister van Volksgezondheid Bruijn (VVD) plaatst Wiersma opnieuw allerlei vraagtekens bij de wetenschappelijk onderbouwde onderzoeksresultaten.

Zij blijft vooral kijken naar de zakelijke belangen van de snel groeiende geitensector, zo melden ingewijden aan de NOS.

Zolang het demissionaire kabinet er niet uit is, hebben negen provincies een bouwmoratorium ingesteld. Dat betekent dat er tijdelijk geen nieuwe stallen gebouwd worden in de buurt van woonhuizen en geen woonhuizen in de buurt van stallen.

Een meerderheid van de Tweede Kamer heeft minister Wiersma om een (tijdelijke) landelijke bouwstop voor geitenbedrijven gevraagd, met het oog op de volksgezondheid, en ook om achteraf gezien nutteloze investeringen van geitenhouders te voorkomen.

Op 14 januari debatteert de Kamer met de ministers Wiersma en Bruijn over de kwestie, die er dan dus onderling uit moeten zijn. De betrokken ministeries zeggen in een reactie dat zij het rapport zullen "bestuderen" en dat de Kamer dinsdag een brief met een reactie tegemoet kan zien.

De beschikbaarheid van essentiële geneesmiddelen om patiënten in ziekenhuizen goede zorg te bieden of zelfs in leven te houden, staat op het spel. Dat komt door EU-regels die in de maak zijn. Dat zeggen de verenigingen van ziekenhuisapothekers (NVZA), apothekers (KNMP) en gespecialiseerde bereidingsapotheken (NGB) tegen de NOS.

Demissionair zorgminister Bruijn deelt deze zorgen en zegt met Brussel te overleggen. Hij hoopt zo deze problemen te voorkomen.

Vanuit Nederland wordt gevreesd dat in de EU-geneesmiddelenwetgeving, die op dit moment wordt herzien, geen wettelijke basis komt die essentieel is voor de gespecialiseerde apotheken. Zonder zo'n wettelijke basis kunnen de speciale apotheken (die onmisbare medicijnen maken) hun middelen niet aan de Nederlandse ziekenhuizen leveren.

'Levensbedreigende risico's'

"Als dat gebeurt zullen patiënten, zowel volwassenen als kinderen, op de spoedeisende hulp, intensive care en operatiekamer levensbedreigende risico's gaan lopen", zegt Claartje Samson, ziekenhuisapotheker en voorzitter van de beroepsvereniging NVZA.

"Stel dat een patiënt een ernstige bloeding of infectie heeft. Dan kan diegene in shock raken. Dan heb je meteen medicatie nodig om de dalende bloeddruk en omlaaggaande hartslag tegen te gaan en overlijden te voorkomen. De beschikbaarheid van zulke middelen staat nu op het spel."

Veel van dergelijke essentiële medicijnen worden niet of beperkt gemaakt door de farmaceutische industrie zelf. Afzetmarkten zijn soms, qua opbrengsten, niet interessant. Het gaat dan bijvoorbeeld om drankjes die gebruiksvriendelijk zijn om kinderen te kunnen verdoven, hun hoge bloeddruk tegen te gaan of om bij hen epileptische aanvallen te voorkomen.

Ook voor volwassenen maken de bereidende apothekers levensreddende middelen. Bijvoorbeeld flucytosine, een middel tegen levensbedreigende schimmelinfecties, dat niet meer door farmaceuten wordt geleverd sinds de registratiehouder failliet is gegaan.

Gedogen

Vroeger maakten veel meer apothekers in Nederland zelf medicijnen. Maar omdat de productie van dit soort geneesmiddelen moet voldoen aan steeds strengere kwaliteitsregels, zijn er in Nederland nog maar een beperkt aantal apothekers die zelf medicijnen mogen en kunnen bereiden. Zij leveren binnen de Nederlandse zorg waar nodig. Dit heet collegiaal doorleveren.

Eigenlijk is deze vorm van doorleveren nu al niet expliciet toegestaan volgens de huidige Europese wetgeving. Daarom gedoogt Nederland deze praktijk op dit moment via aparte beleidsregels.

In Brussel is al langere tijd een proces gaande om de geneesmiddelenwetgeving te verbeteren. Nederland wilde van deze herziening gebruikmaken om het collegiaal doorleveren helemaal te legaliseren.

Ook de brancheorganisatie van de farmaceutische industrie, in Nederland de Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen, zegt een goede wettelijke basis voor het doorleveren vanuit apothekers te steunen. "Zij spelen een belangrijke rol in het beschikbaar houden van onmisbare medicijnen", zegt een woordvoerder.

'Patiënt heeft altijd recht op geneesmiddel'

Maar uit de conceptwetteksten van de Europese Commissie, die op een later tijdstip aan het Europese Parlement worden voorgelegd, blijkt dat collegiaal doorleveren juist geen wettelijke basis krijgt. Dat is problematisch omdat nationale gedoogconstructies veel minder worden geaccepteerd wanneer er sprake is van nieuwe wetgeving.

"Daarom ben ik afgelopen dinsdag naar Brussel gereisd", zegt demissionair minister Bruijn. "Om daar met een aantal leden van het Europees Parlement en ook de betreffende Eurocommissaris te spreken en ons punt te maken. Wij zijn er sterk op tegen dat dit (collegiaal doorleveren, red.) onmogelijk gemaakt zou worden. Wij vinden dat een patiënt altijd het geneesmiddel moet krijgen dat hij nodig heeft."

Onder meer België, Oostenrijk, Italië en Kroatië hebben soortgelijke bezwaren als Nederland. Minister Bruijn zegt meer en meer steun te krijgen van andere landen.

Waarom de Europese Commissie niet zelf heeft gezorgd voor een wettelijke basis voor doorleveren blijft vooralsnog onduidelijk. De Commissie wil pas met een reactie komen als de wet wordt gepresenteerd.

Er komen duidelijkere regels voor de bijbanen van de nauwe familieleden van koning Willem-Alexander. Dat staat in een brief van demissionair premier Schoof.

Hij schrijft onder meer dat een betrokken vakminister vaker gaat beoordelen of een (neven)functie van een van de Oranjes nog wel verstandig is. Ook moet deze minister hierover (waarschijnlijk jaarlijks) een gesprek voeren met de betrokkene.

Schoof wil ook "periodiek" een overzicht krijgen van de nevenfuncties van de Oranjes en het onderwerp ter sprake brengen in een van de wekelijkse gesprekken tussen hem en de koning.

De brief over 'nevenfuncties leden Koninklijk Huis' is bedoeld om meer duidelijkheid te krijgen over de werkzaamheden van de leden van het Koninklijk Huis.

Schoof beloofde vorig jaar de Tweede Kamer de regels tegen het licht te houden, omdat er een "spanning" was.

Beraad

In de brief staat ook dat familieleden van de koning bij het aannemen van een functie in de private sector goed moeten oppassen dat er "geen ongewenste vermenging" van belangen ontstaat.

Ook moet er binnen de familie "onderling beraad" zijn over de (bij)banen, "vooral voor de komende generatie".

Het gaat vooral om de familieleden die geen inkomen van de staat krijgen, zoals de broer van de koning, prins Constantijn, en diens vrouw Laurentien. In de toekomst gaat dit ook spelen voor twee dochters van Willem-Alexander, Alexia en Ariane.

Zij moeten hun eigen geld verdienen, maar daar zitten haken en ogen aan. Met hun koninklijke achtergrond hebben zij een opvallend profiel, en de vraag is of alleen banen in de publieke sector (zoals de overheid en internationale organisaties) geschikt voor hen zijn. En wat zijn de regels voor functies in de commerciële sector?

Lastig is bovendien dat het kabinet, en de premier in het bijzonder, ministerieel verantwoordelijk is. Dat betekent dat werkende familieleden van de koning in het openbaar niet alles kunnen zeggen en doen, zo is het uitgangspunt.

Gevoelig

Aanleiding voor Schoofs brief zijn vragen uit de Tweede Kamer over de discussie die vorig jaar zomer ontstond rond de baan van prinses Laurentien.

Ze was voorzitter geworden van een stichting die zich inzet voor de gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire, een politiek gevoelig thema. Ze kreeg het aan de stok met ambtenaren van Financiën en er kwamen kritische berichten naar buiten over haar optreden achter de schermen. Uiteindelijk stopte Laurentien als voorzitter.

In de Tweede Kamer kwam de kwestie aan de orde. NSC constateerde "een ongemak in de samenleving", de SGP vreesde voor "ongelukken", en de VVD eiste een plan voor de toekomst.

Talenten

Schoof schrijft aan de Tweede Kamer hoe de regels werken. Een lid van het Koninklijk Huis mag zelf een functie kiezen op basis van "persoonlijke interesses, talenten, opleiding en wensen tot ontplooiing".

Maar voordat de baan wordt aangenomen, moet altijd toestemming worden gevraagd aan de betrokken vakminister. Dus als een Oranje iets wil doen op het gebied van armoede, gaat de minister van Sociale Zaken er over. Die minister beoordeelt onder meer of de functie geschikt is, hoeveel er wordt betaald en waar het werk plaatsvindt.

Premier Schoof benadrukt dat er altijd "maatwerk" nodig blijft.

Dinsdagavond in een debat over het koningshuis moet blijken of de Kamer tevreden is met de opgeschreven regels.

Tot verrassing van sommigen heeft informateur Buma vandaag in het formatiegesprek met D66, CDA, VVD, GroenLinks-PvdA en JA21 de partijen voorgesteld om een vijfpartijenkabinet te vormen.

Met twee rechtse partijen in een kabinet wordt de drempel voor VVD en JA21 kleiner om met GroenLinks-PvdA in een kabinet te stappen, was Buma's idee. Daarnaast zou dit brede kabinet kunnen rekenen op meerderheden in de Tweede Kamer én de Eerste Kamer.

Maar ook dit voorstel bleek een stap te ver. JA21-leider Eerdmans noemt het "iets te creatief", VVD-leider Yesilgöz blijft bij haar boodschap dat de VVD niet met GroenLinks-PvdA in een kabinet stapt.

'Goed gesprek', maar geen stap verder

Hoewel de partijleiders na de bijeenkomst met Buma spraken over "een goed gesprek", "in een prettige sfeer" waarbij "iedereen de verantwoordelijkheid voelt", is duidelijk dat ze geen stap verder zijn gekomen. Op papier zijn er heel wat mogelijkheden, maar elke optie wordt door minstens één partij geblokkeerd. En daarmee zit de formatie in een impasse.

Buma geeft Jetten (D66), Yesilgöz (VVD), Klaver (GroenLinks-PvdA), Bontenbal (CDA) en Eerdmans (JA21) daarom opdracht dit weekend na te denken: wie is bereid een blokkade op te heffen en zo een kabinet mogelijk te maken? En wat wil die partij ervoor terug?

Deze opties liggen op tafel:

De ogen zijn vooral gericht op GroenLinks-PvdA en JA21. Als deze partijen een minderheidskabinet willen gedogen, kan vanaf volgende week daarover worden onderhandeld. De teleurstelling bij andere partijen was dan ook groot, toen GroenLinks-leider Klaver aankondigde daar niet aan mee te willen werken.

Hij noemt een minderheidskabinet "onverstandig" en "een beloning voor het blokkeren door de VVD". Ook wijst hij naar de Eerste Kamer, waar GroenLinks-PvdA op veel onderwerpen nodig is voor een meerderheid. "Als je niet met ons wil onderhandelen over een kabinet, waarom wil je dan wel afspraken maken in de Eerste Kamer?", zei Klaver richting de VVD.

Ook Eerdmans voelt niet voor de minderheidsoptie. "Het is voor ons een niet heel prettige variant, want dan zijn wij niet goed genoeg om in te stappen", zegt hij. Echt uitsluiten doet hij het niet: "We moeten nadenken over wat dat brengt".

De andere optie is dat de VVD de blokkade op GroenLinks-PvdA opheft, al houdt eigenlijk niemand er nog rekening mee dat dat gebeurt. "Wij zullen ons standpunt niet veranderen", herhaalde Yesilgöz nog maar eens. Volgens haar zijn er "echt wel" verschillende varianten mogelijk, ook varianten waarin de VVD niet in een kabinet zit, maar welke dat zijn zei ze er niet bij.

'Wind van voren bij beweging'

De partijleiders beloven stuk voor stuk dit weekend heel wat belletjes met elkaar te plegen, tot tevredenheid van Buma die "proeft dat ze de verantwoordelijkheid voelen". Maar hij benadrukt ook dat het lastig zal zijn over de eigen schaduw heen te stappen. "Je krijgt bij iedere beweging de wind van voren, dus ik snap dat het ingewikkeld is", zegt hij.

Voorlopige conclusie is dat de "positieve agenda" van Jetten en Bontenbal, die dinsdag werd gepresenteerd, nog niet het gewenste effect heeft. Hoewel alle vijf partijen aan Buma vertelden op inhoud "aanknopingspunten" te zien, blijft de wie-met-wie-discussie de boventoon voeren.

Het is dan nog onduidelijk hoe het maandag verder moet. Buma heeft dan nog heel weinig tijd om een doorbraak te bereiken, want op dinsdag moet hij zijn eindverslag presenteren. De dag erna is er een debat met hem in de Tweede Kamer.

Duidelijk is wel dat PVV-leider Wilders kansen ruikt. "Als het D66 en CDA niet lukt, dan is het de beurt aan de PVV om een poging te doen om een kabinet te vormen en een conceptakkoord te maken met andere partijen", schrijft hij op X.

Doordat een ruime meerderheid van de partijen de PVV heeft uitgesloten, lijkt ook die optie bij voorbaat kansloos.

Demissionair minister Van Weel is het eens met het besluit van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) om enkele vrouwen terug te sturen naar Afghanistan. Hij vindt dat "alleen het onderdrukken van, of het minder rechten toekennen aan vrouwen" geen reden is om hen asiel te verlenen. Dan zou je, naar zijn mening, ook vrouwen uit bijvoorbeeld Saudi-Arabië moeten toelaten.

Van Weel beaamde voor aanvang van de ministerraad dat de Taliban in Afghanistan stelselmatig vrouwen onderdrukken, en vervolgen als zij zich niet aan de regels houden. Maar hij zegt dat Afghaanse vrouwen "niet per se onveilig" zijn. "Dat is wat anders dan dat het goed gaat met de vrouwenrechten daar."

De IND besloot onlangs om de asielaanvraag van een aantal vrouwen af te wijzen, hoewel het Europees Hof van Justitie zegt dat het regime van de Taliban neerkomt op vervolging van vrouwen. Nederland is in september 2024 met Canada, Duitsland en Australië een procedure begonnen om Afghanistan aansprakelijk te stellen voor systematische schendingen van het VN Vrouwenverdrag.

Vrouwenrechten Saudi-Arabië

Toch staat de minister van Buitenlandse Zaken achter het besluit van de IND om elke asielaanvraag individueel te beoordelen. Dat betekent dat iedere vrouw aannemelijk moet kunnen maken dat zij zich niet kan schikken naar de regels van de Taliban en daarom gevaar loopt om te worden vervolgd.

"U kunt zich voorstellen," zegt Van Weel, "dat het in Saudi-Arabië ook niet fantastisch is gesteld met de vrouwenrechten. Daar hebben we ook bezwaar tegen, maar dat wil niet zeggen dat alle vrouwen uit Saudi-Arabië zomaar op basis van het feit dat ze vrouw zijn asiel krijgen"

Hij geeft toe dat de mate waarin de Taliban sinds de machtsovername in 2021 huishouden "zeker anders" is. "Maar het is niet zo dat alle vrouwen vervolgd worden."

Er loopt nog een hoger beroep tegen de afwijzingen bij de Raad van State.

De Tweede Kamer lijkt in de kwestie-Nexperia meer begrip te hebben voor het optreden van demissionair minister Karremans van Economische Zaken. Het "verdiende de schoonheidsprijs niet" en had "misschien anders" gemoeten, maar het merendeel van de Kamer kan leven met zijn uitleg dat er zonder ingrijpen cruciale kennis dreigde weg te lekken en er een acute dreiging van leveringszekerheid was.

Karremans greep eind september in bij Nexperia, een chipbedrijf met het hoofdkantoor in Nijmegen, en de chipfabrieken voor het grootste deel in China. Hij deed dat met een nooit eerder gebruikte wet uit 1952.

Kort daarna zette een rechter de Chinese directeur van Nexperia uit zijn functie. China reageerde woedend en voerde een volledig exportverbod in voor Nexperia-chips uit China. Dat leidde tot paniek bij Europese bedrijven die afhankelijk zijn van de chips. Met name de auto-industrie werd geraakt.

Volgens Karremans kon het echt niet anders en waren de enige alternatieven staatsnoodrecht en nationalisatie. Hij zag "de krantenkoppen al voor zich" en koos daar niet voor.

Vóór het debat werden Kamerleden bijgepraat in een vertrouwelijke briefing. Volt-leider Dassen en GroenLinks-PvdA-Kamerlid Van der Lee gingen daar niet heen. Omdat vertrouwelijke informatie die daar gedeeld werd vertrouwelijk moest blijven, zou dat in hun ogen ten koste gaan van de controlerende taak van de Kamer.

'Voldongen feit'

Van der Lee verweet andere Kamerleden in het debat dan ook met meel in de mond te spreken. VVD-Kamerlid Martens-Amerika, die de briefing wel bijwoonde, deelde geen details maar wel een conclusie. "We zijn in vertrouwen bijgesproken en het ziet ernaar uit dat we bijna voor een voldongen feit zijn geplaatst." CU-Kamerlid Grinwis zei te denken dat Karremans "gerechtvaardigd aan de noodrem" heeft getrokken.

Over de manier waarop het ging, kreeg Karremans nog veel kritische vragen. Zo wilde Dassen weten waarom het ingrijpen zonder medeweten van Europese partners was gebeurd. Karremans zei de vraag te begrijpen, maar benadrukte dat snel handelen noodzakelijk was. Ook moest "de kring zo klein mogelijk blijven". "Naarmate je meer mensen betrekt neemt het risico toe dat informatie bij de verkeerde partijen komt".

Op vragen wat hij van de rechtsgang wist en of hij daar niet op had moeten wachten, zei Karremans dat hij daar geen bemoeienis mee had. Ook was er volgens hem "absoluut geen druk van de Amerikanen".

Brede zorgen over toekomst

In de Kamer is een breed gedeeld gevoel van bezorgdheid over de toekomst van Nexperia en de Europese afhankelijkheid van China. Volgens Dassen laat de gang van zaken rond Nexperia zien hoe "afhankelijk we zijn geworden van China".

Een aantal partijen diende voorstellen in die het kabinet oproepen te onderzoeken wat er in Europees verband kan worden gedaan. De zorgen leven in andere Europese landen ook en het is een wens van de EU om zelf chips te maken om minder afhankelijk te worden van landen als China .

Half november schortte Karremans de ingreep bij Nexperia op om de relatie met China te verbeteren. Kamerleden waren er niet over te spreken dat hij kort daarvoor in een Britse krant nog had gezegd: "I would do it all again". Karremans erkende dat hij "zeker dingen anders had kunnen aanpakken" en dat het interview "ongelukkig heeft uitgepakt".

De kabinetsformatie is voorlopig vastgelopen. Er is in de Tweede Kamer geen combinatie te vinden van partijen die met elkaar een meerderheidscoalitie willen vormen. Een minderheidskabinet gaat nu ook niet lukken, ook daarvoor is te weinig steun.

Buma wil morgen met vijf partijen - D66, CDA, VVD, GroenLinks-PvdA en JA21 in een gezamenlijk gesprek kijken hoe het verder moet. Hij zegt dit te doen om een "impasse" te voorkomen.

De informateur heeft de afgelopen twee dagen gesproken over het 'tussenstuk' dat D66 en het CDA onder zijn leiding hebben geschreven. Dit stuk was bedoeld als "uitgestoken hand" om vervolgens te kijken welke partijen bereid zijn om aan te haken en in nieuwe onderhandelingen vervolgens een regeerakkoord te schrijven.

Wel aanknopingspunten

Partijen die genoemd zijn als mogelijke coalitiepartners, zoals VVD en GroenLinks-PvdA, zeiden dinsdag na de presentatie wel aanknopingspunten te zien. En Buma merkte in zijn nieuwe gesprekken ook steun voor voorstellen van D66 en CDA.

Maar toen het gesprek ging over mogelijke steun aan een meerderheids- of minderheidscoalitie bleek Buma niet verder te komen. Want een meerderheidskabinet van D66, CDA, GroenLinks-PvdA en VVD blijft onmogelijk, omdat de VVD niet met de partij van Klaver samen wil.

De verwachting was ook niet dat de VVD van mening zou veranderen, en er werd de laatste dagen steeds vaker gesproken over een minderheidskabinet. In de Tweede Kamer zouden GroenLinks-PvdA, JA21, of andere partijen dan de plannen van een kabinet van D66, CDA en VVD aan een meerderheid kunnen helpen.

Werkkamer van Buma

Maar in de werkkamer van Buma is ook door deze route een streep gezet, zo maakte de informateur vanmiddag duidelijk. Er zijn geen partijen bereid om "structurele steun" te geven. En zulke gedoogsteun is echt nodig om een nieuw kabinet te laten functioneren.

Een "centrumrechts kabinet" van D66, VVD, CDA en JA21 - de voorkeur van VVD en JA21- zien ook onvoldoende partijen zitten, omdat D66 grote moeite heeft met JA21.

Buma wil morgen met vijf partijen tegelijk om tafel om "neer te leggen" hoe het verder moet. "Alle posities zijn nu nog hetzelfde als het begin", constateert hij. "Bij hen ligt er ook een verantwoordelijkheid om een stap verder te gaan."

Tot nu toe is het in deze kabinetsformatie nog niet gebeurd dat er vijf partijen bij een informateur zitten, omdat de kans dan groter is dat ze ruzie krijgen en er te grote stellingen worden ingenomen.

Geen PVV

Buma is zich van dit risico bewust, maar wil dit toch zo aanpakken. De PVV is niet uitgenodigd voor het gesprek, omdat geen van de grote partijen met PVV-leider Wilders wil regeren.

Dinsdag waren D66-leider Jetten en CDA-leider Bontenbal nog enthousiast over hun aanpak en klonk de hoop door dat dit inhoudelijke document een goede basis zou zijn om toch voortvarend een kabinet te vormen. Maar vanmiddag waren de twee partijleiders na hun gesprek met Buma somberder. "De formatie is heel erg ingewikkeld geworden", constateerde Jetten.

Arrogantie

Hij had ook de uitspraken van GroenLinks-PvdA-leider Klaver gehoord die de keuze voor een minderheidskabinet "een cruciale fout" noemde. Volgens hem zou je met deze minderheidsvariant de blokkade van de VVD belonen. "De arrogantie van de macht", aldus Klaver vanmiddag.

JA21 heeft ook gezegd dat ze weinig zien in een minderheidskabinet.

Politiek verslaggever Marleen de Rooy:

"Je kunt wel zeggen dat de formatie op dit moment in een impasse zit. En dan gaat het niet zozeer over de inhoud, maar vooral over de vraag welke partijen met elkaar willen regeren.

Morgen gaat de informateur met de vijf grote fracties om tafel in de hoop dat de partijen eens met elkaar praten in plaats van over elkaar. Hij hoopt dat er dingen gaan schuiven. Buma wil ze aanspreken op hun verantwoordelijkheid voor het landsbestuur en daarom zet hij ze bij elkaar."

Kamerleden van alle partijen hebben opnieuw hun frustratie geuit over de problemen in de jeugdzorg en de jeugdbescherming. Al jaren trekken de inspecties aan de bel, maar veel verandert er niet. Kinderen krijgen niet de zorg die ze verdienen en organisaties werken niet goed samen. Ook nu liggen er weer twee alarmerende rapporten van de zorginspectie en de inspectie voor justitie en veiligheid.

De zaak van het Vlaardingse pleegmeisje, dat ernstig mishandeld werd door haar pleegouders, is het symbool geworden van alles wat er misgaat. En recent kwam aan het licht dat in Noord-Nederland twee kinderen in een gezinshuis mishandeld zijn, terwijl er ook daar signalen waren dat het niet goed ging.

"Dit mag nooit meer gebeuren, zeggen we iedere keer", verzuchtte Kamerlid Westerveld van GroenLinks-PvdA in een debat. Ze houdt zich al jaren bezig met de jeugdzorg. "Maar de inspectie trekt nu dezelfde conclusies als zes jaar geleden. Het zijn geen incidenten, ze vinden plaats binnen een falend systeem." Volgens haar staat de jeugdzorg en de jeugdbescherming nooit op het prioriteitenlijstje van het kabinet.

Rapport op rapport

Haar collega Ceder van de ChristenUnie heeft de jeugdzorg ook al jaren in zijn portefeuille en ging mede de politiek in om de situatie te verbeteren. "Maar ik heb vooral rapport op rapport gelezen dat kinderen niet altijd beter af zijn als de overheid de zorg overneemt. Soms worden ze er zelfs slechter van."

Veel partijen vinden dat het tijd is voor een stelselwijziging. Het systeem is te bureaucratisch, er is te weinig personeel en geld voor aangekondigde verbeteringen is er niet. "Niemand is meer verantwoordelijk. Het huidige systeem stuurt op winsten en niet op resultaten", zei SP-Kamerlid Dobbe, die af wil van de commerciële zorgaanbieders en de marktwerking.

Naast deze 'oudgedienden' deden ook veel nieuwe Kamerleden mee aan het debat. Ingrid Coenradie, oud-staatsecretaris van Justitie en nu Kamerlid voor JA21, haalde fel uit naar de rechter in de zaak van het Vlaardingse pleegmeisje. Die veroordeelde de pleegouders tot acht jaar cel. TBS met dwangverpleging vond de rechter niet passend, omdat de twee toch nooit meer pleegouders worden.

"De rechter slaat daarmee de plank grandioos mis", was de conclusie van Coenradie. Het is niet gebruikelijk dat politici kritiek leveren op gerechtelijke vonnissen. De rechtspraak is in Nederland onafhankelijk.

Pleeggezinnen onverwachts controleren

Het uit huis plaatsen van kinderen mag alleen als het echt niet anders kan. Het gebeurt de laatste jaren minder, maar volgens veel Kamerleden nog te vaak. Kamerlid Van Houwelingen van Forum voor Democratie vroeg zich af of het niet beter is om helemaal niet in te grijpen als de Staat er niet voor kan zorgen dat een kind op een veilige plek terechtkomt.

Ook vindt hij dat pleeggezinnen en gezinshuizen tenminste één keer per jaar onverwachts gecontroleerd moeten worden door de inspectie om te kijken of het er wel veilig is. Voor het beginnen van een gezinshuis of een zorgboerderij is nu ook geen vergunning nodig.

De meeste partijen willen dat er veel meer één-op-één-contact komt tussen kinderen en hulpverleners. Volgens de inspectierapporten gebeurt dat veel te weinig en krijgen kinderen ook te vaak weer een nieuwe hulpverlener, waardoor ze geen band kunnen opbouwen. Ook het kabinet wil daar meer op gaan controleren.

Eigen bijdrage

SP en GroenLinks-PvdA willen dat de geplande bezuiniging van een half miljard euro voor komend jaar geschrapt wordt. Staatssecretaris Tielen (Volksgezondheid) benadrukte dat er eenmalig wel 3,7 miljoen euro is vrijgemaakt voor de jeugdzorg in gemeenten.

Ook wil ze nog een keer kijken naar het plan om cliënten in de jeugdzorg een eigen bijdrage te laten betalen. Veel fracties vinden dat een heel slecht idee en Tielen begrijpt dat. Maar ze heeft op dit moment nog geen financiële dekking om ervan af te zien.

Demissionair staatssecretaris Rutte (Veiligheid en Justitie) kondigde aan dat er sinds kort weer met de organisaties overlegd wordt over verbeteringen, al is er nu nog geen geld voor veranderingen in het stelsel. Maar dat kan in de toekomst veranderen. "Als er beperkingen zijn, wellicht ook financieel, dan moeten we dat op dat moment bezien", zei hij.

Daarmee komen de grote problemen in de jeugdzorg en de jeugdbescherming ook op de onderhandelingstafel voor het nieuwe kabinet te liggen.

Het lijkt erop dat een meerderheid van de Tweede Kamer wil toestaan dat wetenschappers menselijke embryo's mogen kweken puur voor onderzoek. Vanavond sprak de Kamer over het initiatiefwetsvoorstel van D66 en VVD dat dat mogelijk moet maken.

In september, toen het voorstel ook al werd besproken, was er nog veel weerstand in de Kamer. Maar na de verkiezingen zijn de zetels anders verdeeld en is een van de tegenstanders, NSC, helemaal verdwenen uit de Kamer. En het CDA staat inmiddels, onder strenge voorwaarden, open voor een verruiming van de mogelijkheden.

Nu mag voor wetenschappelijk onderzoek alleen gebruikgemaakt worden van embryo's die overblijven bij ivf-behandelingen. Maar voor specifiek onderzoek zijn die embryo's eigenlijk te oud. Wetenschappers willen meer weten over de eerste uren en dagen na de bevruchting. De verwachting is dat ze daarmee stellen kunnen helpen die het nu niet lukt om zwanger te worden.

Glijdende schaal naar designerbaby's

Partijen als de SGP en de ChristenUnie zijn faliekant tegen deze ontwikkeling. Vanuit hun christelijke gedachtengoed zien ze ook het prilste embryo als een mens en daar mag niet mee worden geknoeid. "Als dit doorgaat gaan we twee soorten leven creëren", zei Kamerlid Van Dijk van de SGP. "Leven dat beschermd wordt en leven dat alleen dient als onderzoeksmateriaal."

Maar ook bij partijen als de PVV en Forum voor Democratie klinken kritische geluiden. Zij vrezen vooral een glijdende schaal, waardoor we uiteindelijk zouden uitkomen bij 'designerbaby's'. Volgens de initiatiefnemers is hun voorstel met voldoende waarborgen omkleed om dat te voorkomen.

D66 en VVD steunen uiteraard hun eigen voorstel. Vanavond lieten GroenLinks-PvdA en de SP weten dat ze zich erin kunnen vinden. Als ook andere linkse fracties als de Partij voor de Dieren en Volt de wet steunen, staat de teller op 75 zetels.

CDA twijfelt nog

Maar ook het CDA zou het voorstel dus kunnen steunen. Kamerlid Krul van die partij zei vanavond dat hij anders naar de beschermwaardigheid van prille embryo's kijkt dan zijn collega's van SGP en ChristenUnie. Daarom vindt hij het geoorloofd om een afweging te maken tussen het beschermen van embryo's en het voorkomen van ernstig lijden. "Daar reken ik kinderloosheid ook toe."

Hij vindt niet dat met de wetswijziging een deur opengaat die vervolgens nooit meer dichtgaat. "Met dit voorstel gaan we niet de Rubicon over", zei Krul. Toch kon hij nog geen eensluidend antwoord geven op de vraag of het CDA het voorstel uiteindelijk gaat steunen.

Krul heeft zelf nog een wijzigingsvoorstel op de wet ingediend om wetenschappers zwaarder te straffen als ze de verruiming van de mogelijkheden misbruiken om toch verder te gaan dan ethisch verantwoord is. En embryokweek mag wat het CDA betreft alleen gebeuren als er echt geen alternatieven zijn. Zodra die er wel zijn, moet het ook weer stoppen.

Ook andere partijen hebben wijzigingsvoorstellen ingediend. Over die zogeheten amendementen wordt aanstaande dinsdag eerst gestemd; over de initiatiefwet een week later. Krul wil met zijn fractie pas een definitief oordeel vellen als hij weet welke aanpassingen een meerderheid hebben gehaald.

Bij de definitieve stemming kan het ook zo zijn dat individuele Kamerleden een eigen afweging mogen maken. Dat is niet ongebruikelijk bij dit soort medisch-ethische kwesties.

Iets bestellen bij een Chinese webshop wordt zeer binnenkort duurder. Het kabinet wil begin januari een pakkettoeslag invoeren voor pakketjes van buiten de Europese Unie, waardoor een gemiddelde bestelling zo'n 6 euro duurder wordt. Dat blijkt uit een conceptwetsvoorstel in handen van de NOS.

Door de enorme vlucht van het aantal pakketjes heeft de douane het zo druk dat de dienst niet meer aan haar eigenlijke werk toekomt: het controleren van vracht op veiligheid en het innen van invoerrechten en belastingen.

De toeslag gaat gelden voor pakketjes tot 150 euro. Die zijn nu nog vrijgesteld van douanekosten, maar er komen er inmiddels dagelijks ongeveer één miljoen van naar Nederland. 80 tot 90 procent daarvan komt van Chinese webwinkels als AliExpress, Temu en Shein. Ieder pakketje moet door de douane worden ingeklaard en dat is zo langzamerhand niet meer te doen.

Schatkist

Niet al die pakketjes gaan overigens naar Nederlandse consumenten. Een groot deel gaat uiteindelijk naar andere EU-landen, maar komt wel via Nederlandse havens en vliegvelden de unie binnen.

De toeslag, die officieel een 'handling fee' heet, wordt 2 euro per productregel in de bestelling. Omdat in een gemiddeld pakket drie verschillende producten zitten, betekent het een gemiddelde kostenstijging van 6 euro.

Hoe werkt het?

Stel, je koopt vier dezelfde voetbalshirts bij een Chinese webshop, dan betaal je 2 euro toeslag. Als je in dezelfde bestelling ook nog twee paar dezelfde voetbalsokken bestelt, dan loopt de toeslag op naar 4 euro. Zie je ook nog een paar voetbalschoenen, dan is de totale heffing 6 euro.

Iedere nieuwe productregel in de bestelling kost 2 euro extra.

Met de huidige hoeveelheid pakketjes zou dat 2 miljard euro per jaar opleveren, geld dat voor een deel naar de Nederlandse schatkist gaat, al is niet duidelijk hoeveel. De hoop is natuurlijk dat er veel minder besteld gaat worden.

De opbrengst kan voor een deel ingezet worden om de douane te versterken. Het kabinet wil met de toeslag ook de Nederlandse webwinkels en gewone winkels beschermen, die veel last hebben van de concurrentie uit China.

Niet wachten op EU

Binnen de EU wordt ook gewerkt aan een gezamenlijke regeling met hetzelfde doel, maar die gaat waarschijnlijk pas op 1 november volgend jaar in. Frankrijk, België en Luxemburg vinden dat te lang duren en gaan op zeer korte termijn, het liefst volgende maand, een eigen heffing invoeren van 2 euro per product.

Nu al is Nederland koploper als het gaat om de invoer van pakketjes van buiten de EU, maar als onze buurlanden de toeslag invoeren vreest het kabinet een waterbedeffect. Dan worden die pakketjes waarschijnlijk via Nederland verstuurd, mogelijk elke dag meer dan drie miljoen.

"De Nederlandse markt wordt dan nog meer dan nu overspoeld door een tsunami aan e-commerce-zendingen", staat in de toelichting. "De gevolgen hiervan zullen stilstaande containers in de haven van Rotterdam en het stilvallen van de doorvoer van goederen op Schiphol zijn."

Frankrijk, België en Luxemburg willen de toeslag per 1 januari invoeren, maar zowel in België als Frankrijk is het de vraag of dat ook echt op die datum lukt. Het zou ook een paar weken later kunnen worden. Het Nederlandse kabinet wil de heffing daarom pas in laten gaan als de buurlanden ook zo ver zijn.

Doorberekenen

De pakkettoeslag moet worden betaald door de vervoerders, zoals Post NL, DHL en FedEx. Maar die zullen die vrijwel zeker doorberekenen aan de consumenten. De vervoerders vinden dat ze te weinig voorbereidingstijd hebben als de heffing al in januari ingaat.

Het wetsvoorstel ligt op dit moment bij de Raad van State. Als die positief adviseert, wordt het besproken in de ministerraad. Ingewijden verwachten dat het daar zonder veel problemen zal worden goedgekeurd.

De Tweede Kamer nam vorige week nog een motie aan van de ChristenUnie, waarin het kabinet gevraagd wordt om zo snel mogelijk een toeslag op pakketjes van buiten de EU in te voeren.

De VVD "staat klaar" om het gesprek aan te gaan, GroenLinks-PvdA ziet "voldoende aanknopingspunten" en JA21 gaat het stuk "nauwgezet bestuderen". Zo reageren de meest genoemde potentiële coalitiepartners op de "uitgestoken hand" van D66 en CDA.

De komende dagen spreekt informateur Buma met alle partijen in de Tweede Kamer of die zich kunnen vinden in de plannen van Jetten en Bontenbal. Ook wil Buma van de partijleiders weten of ze in een coalitie zouden willen of "bereid zijn tot constructieve steun".

Interessant is daarbij hoe de VVD erin staat, omdat die partij onmisbaar is voor veel coalitievarianten. In het 17 pagina's tellende document staat een aantal zaken waarin de liberalen zich kunnen vinden. Zo willen D66 en CDA stikstof aanpakken, investeren in de industrie, netcongestie aanpakken, de regeldruk voor bedrijven en woningbouw verminderen en het migratiebeleid strenger maken. Daar is de VVD ook voor.

Een echt onaantrekkelijk punt voor de VVD is het afbouwen van de hypotheekrenteaftrek. Voor die partij is dat in principe onbespreekbaar. Verder willen CDA en D66 rekeningrijden invoeren, vermogen meer belasten en losser begroten dan nu het geval is. Dat zijn geen hobby's van de VVD, maar overal kan over worden gepraat, benadrukken de auteurs van het stuk. "Het is nadrukkelijk geen eindpunt, maar een begin", zei D66-leider Jetten.

Aanvullen en invullen

VVD-leider Yesilgöz wil de komende tijd dan ook graag verder praten met D66 en het CDA. "In een volgende ronde zullen zaken moeten worden aangevuld en ingevuld." Ze zegt onder meer te willen werken aan "concrete oplossingen" voor het vestigingsklimaat, de asielinstroom en koopkracht.

Mocht de VVD aanhaken dan zouden de drie partijen een minderheidskabinet kunnen vormen. Die D66-VVD-CDA-combinatie lijkt op dit moment het meest voor de hand te liggen als uitkomst van de formatie. De VVD wil expliciet niet met GL-PvdA in een kabinet, D66 liever niet met JA21. De minderheidsvariant zou per thema steun kunnen zoeken bij GroenLinks-PvdA of JA21, zonder dat die partijen echt in de coalitie zitten.

Jetten en Bontenbal willen snel aan de slag:

Maar hoe kijken JA21 en GL-PvdA aan tegen de plannen die zijn gepresenteerd? GL-PvdA-leider Klaver noemt het stuk "nog niet sociaal en groen genoeg", maar zegt ook aanknopingspunten te zien. Wel noemt Klaver daar expliciet bij dat hij dan wil onderhandelen "over een meerderheidskabinet". Het steunen van een minderheidsregering ziet GL-PvdA dus vooralsnog niet zitten.

Het harde migratiebeleid en bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid zijn moeilijke punten voor GL-PvdA. Maar in de hoofdstukken wonen en stikstof van het D66-CDA-stuk zijn juist veel overeenkomsten te vinden. Ook wat betreft klimaat bewegen de twee partijen richting GL-PvdA, maar gezien de woorden van Klaver dat het "niet groen genoeg" is, zou hij daar nog wat bij willen onderhandelen.

Kernenergie

Dan JA21. Partijleider Eerdmans zei het formatiestuk van D66 en CDA te gaan lezen met speciale aandacht voor migratie, economie en veiligheid. In zijn korte verklaring herhaalde Eerdmans partijstandpunten zoals het "stevig indammen van de instroom" en "gericht investeren in onze economie en de veiligheid".

Wat betreft migratie komt JA21 best aan zijn trekken in de plannen, behalve dat D66 en CDA de spreidingswet willen behouden. Dat wil de partij van Eerdmans niet. Dat de D66-CDA-combinatie net als het huidige kabinet inzet op kernenergie past dan wel weer in het straatje van JA21.

Dat geldt niet voor meer Europese samenwerking op defensie. JA21 wil vooral minder Europa. Wat de partij van Eerdmans ook minder wil, is geld voor klimaat- en stikstofbeleid en ook daaraan komen de plannen van D66 en CDA JA21 niet tegemoet.

Verantwoordelijkheid voelen

De komende dagen is het dus aan Buma om de coalitiepuzzel verder te brengen. Alle partijleiders komen bij hem langs. De informateur zegt te hopen dat ze in het document "een basis" zien om het gesprek aan te gaan en om samen te werken. "Ik ga ervan uit dat partijen die verantwoordelijkheid voelen."

Jetten en Bontenbal hielden zich bij de presentatie op de vlakte over welke kant het op moet gaan. "Ik denk dat zowel partijen op links als rechts ermee uit de voeten kunnen", zei de D66-leider. "Ik weet wat de verkiezingsprogramma's van andere partijen zijn, maar ik weet niet hoe ze aan tafel komen", zei de CDA-leider.

Volgende week dinsdag moet Buma met zijn eindverslag komen, met daarin aanbevelingen over het vervolg van de formatie.

Demissionair minister van Economische Zaken Karremans gaat komende week toch niet naar China op handelsmissie. Hij wilde deze reis ook aangrijpen om daar te praten over de diplomatieke rel die is ontstaan rond Nexperia.

Karremans zou op 9 december vertrekken en had gehoopt in China te praten met collega-ministers over de ontwikkelingen rondom de Chinees-Nederlandse chipmaker met een hoofdkantoor in Nijmegen.

Nu blijkt dat Karremans de betrokken Chinese ministers niet kan ontmoeten, omdat zij ergens anders (bij de Central Economic Work Conference) moeten zijn, zo verklaart de minister het afzeggen van zijn reis.

Wat ook meespeelt: een ontmoeting op ministersniveau is nog te vroeg, omdat de diplomatieke gesprekken over de toekomst van Nexperia nog in volle gang zijn.

Verdwijnen

In september is Karremans in een diplomatieke rel met China beland. De demissionair minister van Economische Zaken nam in september het toezicht over op de chipproducent uit vrees dat cruciale technologische kennis en capaciteiten zouden verdwijnen uit Nederland. Zo zou de Chinese eigenaar van plan zijn om het intellectueel eigendom van Nexperia te verplaatsen van Nijmegen naar China en dat zou volgens het kabinet grote gevolgen hebben voor de Europese economie.

Vervolgens reageerde Peking woest en het land kwam al snel met een exportstop voor chips die Nexperia in China maakte. Door dit exportverbod zaten vooral automakers en hun leveranciers wekenlang in onzekerheid over hun voorraden en nieuwe leveringen.

Gevaar

In november reisde al een ambtelijke delegatie naar China om de zaak te sussen. Karremans besloot vervolgens om de beperkingen op te schorten, om de relatie met China te verbeteren. Ook zei Karremans dat hij geen direct gevaar meer zag dat Nexperia zijn chipproductie naar China verplaatst.

Het opschorten van Karremans' besluit betekent niet dat de ingreep volledig is teruggedraaid. De minister kan de maatregel op een later moment weer laten ingaan.

Tussentijd

Inmiddels moet Karremans in de Tweede Kamer uitleg geven over zijn handelen rondom de chipmaker in Nijmegen. Dat debat moest wel plaatsvinden voor zijn reis naar China. Die reis gaat nu dus niet door. "Indien de situatie rond Nexperia in de tussentijd aanleiding geeft om alsnog op korte termijn af te reizen naar China, dan zal ik dat doen. Daarover heb ik ook afspraken gemaakt met de Chinese minister van Handel", zegt Karremans.

De VNO-NCW-delegatie gaat wel. Het Kamerdebat is donderdag.

D66 en CDA willen de spreidingswet behouden, de hypotheekrenteaftrek geleidelijk afbouwen en strengere asielmaatregelen invoeren. Dat staat in de plannen waar de twee partijen de afgelopen weken aan hebben gewerkt.

De komende tijd moet duidelijk worden welke andere partijen zich kunnen vinden in het document, of delen ervan. In de inleiding van het zeventien pagina's tellende stuk staat dat het "een uitgestoken hand" is aan andere partijen.

Op het gebied van asiel en migratie schrijven de partijen dat ze een tijdelijke verblijfsvergunning voor drie jaar willen invoeren en ook een stelsel met twee asielstatussen. Verder willen D66 en CDA de veelbesproken spreidingswet, die de verdeling van asielzoekers over Nederland regelt, behouden.

Wijken en steden

Op het gebied van wonen willen de twee partijen zeker 21 grootschalige nieuwbouwlocaties aanwijzen "verspreid over het land". Dat kunnen nieuwe wijken zijn, maar ook hele steden. Verder pleiten ze ervoor om de regels voor bouwen te versimpelen.

D66 en CDA willen een "fors budget" voor infrastructuur rond nieuwe woningen, en een "groot investeringspakket" voor belangrijke bouwlocaties tussen 2030 en 2040. Exacte bedragen noemen de partijen daarbij niet.

Informateur Buma overhandigde het stuk aan Tweede Kamervoorzitter Van Campen; Jetten en Bontenbal benadrukten dat het "geen eindstuk" is:

De partijen willen de hypotheekrenteaftrek geleidelijk afbouwen, schrijven ze (net zoals in hun verkiezingsprogramma's). Maar wel pas vanaf het moment dat compensatie mogelijk is via de inkomstenbelasting. "Zodat huiseigenaren in hun financiële planning niet in de knel komen."

De formerende partijen willen verder met een zogenoemde "crisiswet netcongestie" de overbelasting op het stroomnet tegengaan. Met die wet willen de partijen procedures versnellen en kunnen ingrijpen als verdere uitbreiding van het stroomnet stagneert.

Stikstof in 2035

Wat betreft stikstof en landbouw stellen D66 en CDA voor om het afgesproken stikstofdoel te halen in 2035. Als dat niet lukt, is het in het uiterste geval mogelijk dat boeren de rechten die ze nodig hebben om dieren te houden, moeten inleveren.

De overheid moet volgens de twee partijen duidelijke algemene doelen stellen voor de vermindering van stikstof, CO2 en watervervuiling. Boeren mogen zelf invullen hoe ze daaraan gaan voldoen.

Ook de wensen van het kabinet-Schoof over het inruilen van de zogenoemde kritische depositiewaarde en het verlagen van de rekennorm, staan in het stuk. Wel verbinden de partijen daar voorwaarden aan over het terugdringen van stikstof. Daarbij moeten de plannen standhouden bij de rechter.

Dienstplicht

Een opvallende passage in het document gaat over het leger. De krijgsmacht moet over vijf jaar minimaal 122.000 militairen tellen, vinden de partijen. Als zich daarvoor onvoldoende mensen melden, willen D66 en CDA de dienstplicht weer deels invoeren. "Voor het geval de opschaling van de krijgsmacht onvoldoende snel gaat, bereiden we een selectieve opkomstplicht voor."

Nederland moet volgens de partijen "zelfverzekerd weer de kop pakken in Europa, op handel en diplomatie". Ook moet er weer worden geïnvesteerd in ontwikkelingssamenwerking en moeten bezuinigingen op bepaalde diplomatieke posten ongedaan worden gemaakt, staat in de plannen. De hulp aan Oekraïne willen D66 en CDA versterken.

Informateur Buma benadrukte bij de presentatie dat het stuk dat onder zijn leiding tot stand is gekomen "een uitnodiging" is. "Waar hopelijk politieke partijen, organisaties, sociale partners en medeoverheden aanknopingspunten voor samenwerking in zien."

De kans is groot dat partijen als VVD, GroenLinks-PvdA en JA21 het niet met alle afspraken eens zijn en over sommige punten willen onderhandelen. Welke vorm van samenwerking hier dan uiteindelijk uitkomt, is nog ongewis.

Buma's puzzel

Veelgenoemd is een minderheidskabinet van D66, CDA en VVD dat per onderwerp voor steun naar JA21 en naar GroenLinks-PvdA kan kijken. Maar ook andere opties zijn nog mogelijk. Jetten en Bontenbal deden bij de presentatie geen uitspraken over hun voorkeur en legden deze puzzel nadrukkelijk bij Buma neer.

"Ik weet wat de verkiezingsprogramma's van andere partijen zijn, maar ik weet niet hoe ze aan tafel komen", zei Bontenbal. "Dat ga je pas zien als je met elkaar in gesprek gaat." Jetten: "Ik denk dat zowel partijen op links als rechts ermee uit de voeten kunnen."

De komende dagen gaan leiders van andere partijen langs bij de informateur. "Ik wil weten of zij zich op hoofdlijnen kunnen vinden in de agenda en of zij bereid zijn om deel te nemen aan een coalitie, of dat zij bereid zijn tot constructieve steun", zei Buma daarover. Volgende week dinsdag moet zijn eindverslag af zijn.

D66 en CDA hopen met het stuk in de hand snel verder te kunnen met het vormen van een nieuw kabinet:

Oud-staatssecretaris Michel van Hulten is gisteren op 95-jarige leeftijd overleden, meldt zijn zoon aan persbureau ANP. De oud-politicus leed aan uitgezaaide prostaatkanker.

Hij was staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat in het kabinet-Den Uyl namens de Politieke Partij Radikalen (PPR), een partij die later opging in GroenLinks.

Van Hulten werd geboren in Batavia, het huidige Jakarta in Indonesië en studeerde sociografie aan de Universiteit van Amsterdam. In 1971 trad hij toe tot de Eerste Kamer, waarna hij anderhalf jaar later overstapte naar de Tweede Kamer. In 1973 werd hij staatssecretaris in het kabinet-Den Uyl.

Tachograaf

Als bewindspersoon voerde hij in 1974 de tachograaf in, toen nog een papieren kaart waarmee rij- en rusttijden van vrachtwagenchauffeurs worden geregistreerd. Dat leidde tot acties waarbij vrachtwagenchauffeurs het registratiekaartje doorscheurden, omdat werkgevers en chauffeurs zonder vast dienstverband het niet eens waren met de opgelegde arbeidsvoorwaarden.

Ook was Van Hulten verantwoordelijk voor de verplaatsing van het hoofdkantoor van de PTT, het huidige PostNL, van Den Haag naar Groningen. In 1979 verliet hij de landelijke politiek omdat hij zich niet kon vinden in de keuze voor Ria Beckers als fractievoorzitter van de PPR. Hij was het bovendien niet eens met de koers van de partij.

Vanaf eind jaren 70 werkte hij ruim tien jaar voor de Verenigde Naties in Mali, New York, Burkina Faso en Maleisië. Vanaf 1994 sloot hij zich aan bij verschillende partijen, zoals D66, de Partij van de Arbeid en de ouderenpartij 50Plus. Voor die partij stond hij in 2011 op de kandidatenlijst voor de Eerste Kamer.

In 2014 deed Van Hulten nog mee met de verkiezingen voor de Europese Parlementsverkiezingen voor ikkiesvooreerlijk.eu, maar de partij kreeg geen zetel.

Informateur Sybrand Buma denkt dat hij in de loop van de middag een document kan presenteren met de gezamenlijke plannen van D66 en CDA voor een nieuw kabinet. Deze middag spreekt Buma nog een keer met de partijleiders Jetten en Bontenbal om "de puntjes op de i" te zetten, zoals hij dat noemt.

De informateur wil daarna zijn "tussenverslag" presenteren. Dat moet de opmaat zijn voor gesprekken met fractievoorzitters van de andere partijen, om te kijken wie er bij D66 en CDA kunnen aansluiten om tot een werkbare meerderheid in de Tweede Kamer te komen.

Gisteravond sprak Buma nog een keer met de onderhandelaars en hun secondanten in het Johan de Witthuis in Den Haag. Na afloop lieten die niet veel los over de inhoud van de afspraken. D66-leider Jetten zei wel trots te zijn op het bereikte resultaat.

D66 en CDA hebben volgens hem knopen doorgehakt over thema's als stikstof en migratie. "Ik denk dat Nederlanders het zat zijn dat er de afgelopen jaren geen grote keuzes zijn gemaakt."

Andere partijen enthousiasmeren

Het akkoord is volgens Jetten "een aanzet om uit de politieke impasse te komen". Hij zei te hopen met het eindresultaat "ook andere partijen kunnen enthousiasmeren".

De kans is groot dat partijen als de VVD, GroenLinks-PvdA en JA21 het niet met alle afspraken eens zijn en over sommige punten willen heronderhandelen.

Dat beseft CDA-leider Bontenbal ook. "Dit is geen coalitieakkoord, het is niet een dichtgetimmerd stuk. Het is een oprechte, open uitnodiging aan andere partijen om mee te praten."

Met veel plezier zetten D66 en het CDA een handtekening onder het tussenstuk in de formatie, volgens D66-leider Rob Jetten. In minder dan drie weken tijd hebben de partijen in zeventien pagina's op papier staan hoe ze de vijf grote vraagstukken van deze tijd willen oplossen: wonen, stikstof, economie, migratie en de veiligheid. Ze zeggen knopen door te willen hakken in dossiers die al lange tijd stilliggen.

Lukt dat ook? Voor podcast De Dag lazen vijf experts de plannen door. Wat gaat werken? Wat mist er in de plannen? En het belangrijkste: zorgt het ervoor dat die jarenlange dossiers worden vlotgetrokken? In deze aflevering hoor je hoogleraar woningmarkt Peter Boelhouwer, hoogleraar stikstof Jan Willem Erisman, hoofdeconoom Marieke Blom, hoogleraar migratiegeschiedenis Marlou Schrover en defensiespecialist Peter Wijninga.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek & Ulrike Nagel

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

Als een kabinet valt, is het mogelijk om binnen drie maanden nieuwe verkiezingen te houden. Dat is ongeveer twee maanden sneller dan nu het geval is, zegt de Kiesraad in een advies dat vandaag is gepresenteerd. Voorwaarde is wel dat gemeenten en politieke partijen altijd klaar zijn voor een stembusgang. En dat er minder rekening gehouden wordt met vakantieperiodes.

Het kabinet-Schoof viel op 3 juni, en het duurde tot 29 oktober voordat er verkiezingen gehouden werden. De Tweede Kamer vond dat te lang duren en droeg de regering op om te onderzoeken of het sneller kan.

De Kiesraad, die toeziet op eerlijke verkiezingen en adviseert, komt tot de conclusie dat het inderdaad sneller kan. De verkiezingsdag zelf kan het beste niet in een vakantie vallen, maar de voorbereidingen kunnen wel in zo'n periode plaatsvinden, mits er voldoende personeel beschikbaar is. Dat vraagt om investeringen, stelt de Kiesraad.

Er zou ook iets kunnen veranderen in de registratie van nieuwe partijen en het aanmelden van kandidaten. Dat proces kan verkort worden als ze gecombineerd worden. Ook oppert de Kiesraad om de registratie van partijnamen en logo's meteen te sluiten na de val van een kabinet. Politieke partijen kunnen zich het hele jaar door laten registreren en hoeven niet te wachten tot er nieuwe verkiezingen aankomen.

'Fundamentele keuzes nodig'

Volgens voorzitter Wim Kuijken van de Kiesraad zijn er "fundamentele keuzes" nodig om tussentijdse verkiezingen sneller mogelijk te maken. Het komt erop neer dat alle betrokkenen altijd klaar moeten zijn voor verkiezingen, ook als er geen verkiezingen gepland zijn.

Die permanente voorbereiding kost geld en aanpassingen in het systeem. De Kiesraad komt nog met een tweede advies dat ingaat op de vraag wat er nodig is aan aanpassingen en investeringen.

Afgelopen maand zijn acht kittens uit hetzelfde nest doodgegaan door vogelgriep. Het was al bekend dat het virus kan voorkomen bij zoogdieren en ook bij katten, maar het is voor het eerst dat er in Nederland ook jonge katjes aan zijn gestorven, schrijft demissionair minister Wiersma aan de Tweede Kamer.

Het gaat om een nest jonge katten dat geboren is op een boerderij met melkgeiten. Zeven kittens waren inmiddels naar nieuwe baasjes, toen de eigenaar het enige overgebleven jong dood aantrof. Onderzoek heeft aangetoond dat de kitten was bezweken aan de H5N1-variant van het vogelgriepvirus. Ook de andere dieren uit het nest zijn dood, schrijft Wiersma, waarschijnlijk ook door besmetting met het virus.

Het is niet zeker hoe de dieren besmet zijn geraakt, maar volgens de eigenaar nam de moeder van de kittens eind oktober een karkas van een wilde vogel mee naar het nest. Vermoedelijk droeg die vogel het virus bij zich, en zijn de kittens besmet geraakt door het eten van die vogel. De moeder, de andere katten en de geiten op de boerderij zijn niet ziek geworden.

Direct dierenarts raadplegen

Wiersma schrijft dat de kans dat katten of andere zoogdieren besmet raken klein is, maar als een kat verschijnselen vertoont en mogelijk in contact is geweest met een vogel, moeten eigenaren direct een dierenarts raadplegen en hygiënemaatregelen nemen.

De kans dat mensen besmet raken met het virus is volgens experts nog steeds zeer klein. Uitzondering vormen mensen die vanwege hun werk met besmette vogels in aanraking komen, zoals jagers en poeliers. Het risico voor deze beroepsgroepen wordt inmiddels ingeschat op 'gemiddeld'.

Verbod vogeltentoonstellingen

Wiersma vindt de huidige situatie "zeer zorgelijk", omdat er steeds meer wilde eenden zijn die het virus bij zich dragen maar lang niet altijd symptomen hebben. Daarom zijn er nog strengere regels voor bezoek aan pluimveebedrijven. Dat mag alleen nog maar als het noodzakelijk is voor de gezondheid van de dieren of de mensen die in de stal werken.

Binnenkort komt er ook een totaalverbod op vogeltentoonstellingen. Tot nu toe waren alleen exposities met risicovogels verboden.