In de voorlopige prognose van het ANP zijn D66 en PVV de grootste partijen geworden. Wie het voortouw neemt in de formatie is nog onduidelijk, maar dat het een hobbelige rit wordt, lijkt onvermijdelijk.

Veel partijen spraken voor de verkiezingen de wens uit om nog voor de kerst een nieuw kabinet op het bordes te hebben. Doordat veel partijen de PVV bij voorbaat als coalitiepartner hebben uitgesloten, gaat er door veel mogelijke combinaties met die partij meteen een streep.

De kans is aanzienlijk dat partijleider Rob Jetten een eerste, serieuze poging kan gaan doen om een coalitie te vormen. Een kabinet ligt op dit moment getalsmatig voor de hand: een middenkabinet met D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA. Die partijen hebben samen 86 zetels in de voorlopige prognoses.

De centrumrechtse variant met D66, VVD, CDA en JA21 leek na de exitpoll van gisteravond ook een meerderheid te halen, maar staat inmiddels op 75 zetels. Vanaf 76 zetels is er een Kamermeerderheid.

Jetten heeft voorkeur voor het midden

De voorkeur van Rob Jetten is duidelijk: hij zei gisteravond dat hij het liefst in een coalitie in het "brede politieke midden" stapt. Daarmee doelt hij op een samenwerking met VVD, GroenLinks-PvdA en CDA, die in de prognoses dus op 86 zetels komt.

Swipe door de reacties van de lijsttrekkers:

Maar die coalitie stuit op grote weerzin bij de VVD. Lijsttrekker Dilan Yesilgöz heeft in de verkiezingscampagne keer op keer benadrukt absoluut niet met GroenLinks-PvdA in één kabinet te zullen stappen. De vraag is of het vertrek van partijleider Timmermans iets van die weerzin zal wegnemen.

Ook dan zijn er nog andere hobbels te nemen. Zo bezwoer Yesilgöz niet aan de hypotheekrenteaftrek te tornen, terwijl de andere drie partijen die juist willen afbouwen.

VVD wil graag centrumrechts kabinet

De VVD heeft op haar beurt de zinnen gezet op een centrumrechts kabinet. De partij heeft straks in de formatie de luxe om te kunnen afwachten. Want als de onderhandelingen voor het brede middenkabinet mislukken, heeft Jetten weinig andere opties dan naar JA21 van Joost Eerdmans te kijken. Die partij stijgt volgens de prognose van 1 naar 9 zetels.

Maar ook die samenwerking ligt niet meteen voor de hand. Wie de verkiezingsprogramma's van JA21 en D66 naast elkaar legt, moet met een loep zoeken naar overeenkomsten. De verschillen tussen de partijen zijn bijvoorbeeld groot als het gaat om onderwijsbezuinigingen en de gaswinning in Groningen.

Duidelijk is wel dat JA21-lijsttrekker Eerdmans staat te trappelen om deel te nemen aan een centrumrechtse coalitie. In ruil voor meeregeren zou hij daardoor bereid kunnen zijn om wat van zijn wensen in te leveren.

Uit kiezersonderzoek blijkt dat D66-kiezers en CDA-kiezers willen dat hun partijen met elkaar regeren. Bij VVD-kiezers en GroenLinks-PvdA-kiezers is dat juist niet het geval, zij werken liever met andere partijen samen:

Het CDA, dat volgens de prognose 18 zetels krijgt (+13), kan eveneens rustig afwachten. Het ziet ernaar uit dat de partij sowieso deel gaat uitmaken van de coalitie. Welke richting de partij zelf op wil, is nog onduidelijk. Ook vannacht hield partijleider Henri Bontenbal zijn kaarten tegen de borst.

Door alle uitsluitingen en inhoudelijke blokkades, is de kans groot dat komende formatie een lange staredown zal worden tussen de partijen. De vraag is wie het eerst met de ogen knippert en het landsbelang boven het partijbelang stelt.

Hoe dan ook kost het tijd om op dat punt te komen. Daarmee lijkt het ijdele hoop dat er met kerst een nieuw kabinet op het bordes staat.

De PVV staat volgens de tweede voorlopige prognose van het ANP op gelijke hoogte met D66. Beide partijen hebben 26 zetels. Dat betekent dat D66 er een is gezakt en dat de PVV er een bij heeft gekregen ten opzichte van de exitpoll van gisteravond.

Het is ongekend spannend welke partij uiteindelijk de grootste wordt. Met 99 procent van de stemmen geteld, heeft D66 volgens de telling van persbureau ANP een voorsprong van een kleine 1700 stemmen.

Uitslagen live te volgen bij de NOS

Alle ontwikkelingen zijn te volgen via een extra lang uitzendingen op NPO1, via de livestream, en in het NOS Radio 1 Journaal.

Er zijn meer verschuivingen te zien ten opzichte van de exitpoll. De VVD komt uit op 22 zetels, een minder dan volgens de exitpoll. Ook het CDA levert er een in en komt uit op 18. Dat betekent dan weer goed nieuws voor Forum voor Democratie en ChristenUnie, die er beide een zetel bij krijgen. FVD komt op 7 en CU op 3.

Verder krijgt JA21 9 zetels en BBB 4 zetels. Daarna komen de SP, Denk, Partij voor de Dieren en de SGP met 3 zetels. 50Plus krijgt 2 zetels, Volt 1 en NSC verdwijnt volgens deze prognose uit de Kamer.

De voorlopige prognose gaat uit van daadwerkelijke uitslagen, in tegenstelling tot de exitpoll. Bij de exitpoll is bij stembureaus door onderzoekers van Ipsos I&O gevraagd naar wat mensen hebben gestemd. De voorlopige prognose is dus een stuk nauwkeuriger dan de exitpoll.

Het ANP verwacht in de loop van de ochtend met een definitieve prognose te komen. Het blijft nog wel een prognose, omdat de Kiesraad de uitslag formeel moet vaststellen. Dat gebeurt eind volgende week.

Bekijk hier een korte samenvatting van de uitslagenavond:

Het lijkt erop dat D66 in veel grote steden wint. In Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg en Groningen kreeg de partij van Jetten de meeste stemmen. D66 boekte ook winst in Amsterdam, al blijft GroenLinks-PvdA daar de grootste partij.

In veel Limburgse gemeenten blijft de PVV de grootste partij. Wel heeft de partij veel verliezen geleden ten opzichte van de laatste verkiezingen. In Venlo, de geboortestad van partijleider Geert Wilders, is de PVV de grootste met 27,3 procent van de stemmen. Dat is 9 procentpunt minder dan twee jaar geleden.

Opvallend is verder dat kiezers in Twente die twee jaar geleden nog massaal overstapten van CDA naar NSC, nu weer grotendeels op CDA hebben gestemd. De partij die werd opgericht door Pieter Omtzigt kreeg twee jaar geleden in Borne, Oldenzaal, Losser, Dinkelland en Tubbergen ongeveer een derde van de stemmen. Nu krijgt NSC daar minder dan 1 procent van de stemmen.

Opkomst hoger

Het opkomstpercentage van deze verkiezingen is met 78,4 procent alsnog hoger komen te liggen dan bij de vorige verkiezingen. In 2023 ging 77,8 procent van de stemgerechtigden naar de stembus.

Verder valt op dat D66 en CDA in elke gemeente een beter resultaat boekten dan bij de vorige verkiezingen. GroenLinks-PvdA en de PVV deden het juist overal slechter dan in 2023.

Van dansen tussen je aanhangers (VVD-leider Yesilgöz) tot stoppen als partijleider (GL-PvdA-voorman Timmermans): na de exitpoll van Ipsos I&O reageren lijsttrekkers op de prestaties van hun partij bij de Kamerverkiezingen.

Of D66 of de PVV de meeste stemmen heeft gekregen is nog too close to call, omdat de zetelaantallen in de exitpoll erg dicht bij elkaar liggen. D66 lijkt op 27 zetels uit te komen, de PVV behaalt er 25 en VVD 23. Er is sprake van een foutmarge van één zetel, maar een verschil van twee zetels tussen de exitpolls en de uitslag is ook mogelijk.

D66 staat in de exitpoll bovenaan met 27 zetels (+18), al kan de PVV met 25 zetels dus (-12) ook nog de grootste worden. "Miljoenen Nederlanders kiezen voor een positievere politiek", viert D66-leider Jetten de zetelwinst. Als D66 inderdaad 27 zetels krijgt, is dat het hoogste aantal ooit sinds de oprichting.

Jetten maakt nu ook kans om de jongste premier te worden die het land ooit heeft gehad. Nog een primeur: Nederland zou voor het eerst een homoseksuele minister-president krijgen.

De reactie van Jetten in beeld:

GL-PvdA-leider Timmermans gaf het verwachte verlies van zijn partij (20 zetels, -5) een persoonlijk vervolg: hij kondigde aan te stoppen als lijsttrekker.

"Net als jullie ben ik natuurlijk enorm teleurgesteld in onze uitslag", zei hij tegen zijn aanhang in Rotterdam. Na een korte stilte en een geschrokken uitroep uit het publiek kondigde Timmermans zijn vertrek aan. "Dat hoort bij verantwoordelijkheid nemen."

Zo kondige Timmermans zijn vertrek aan:

Op basis van de exitpoll lijken alle partijen uit kabinet-Schoof (PVV, VVD, NSC en BBB) zetels in te moeten leveren. "Ik had graag een andere uitslag gezien", reageert PVV-leider Wilders. Hij benadrukt dat zijn partij ondanks zetelverlies veel stemmen trok. "Wij zijn nog steeds de tweede en misschien wel grootste partij van Nederland."

Van de vier voormalige kabinetspartijen reageert alleen VVD-leider Yesilgöz opgetogen. Haar partij lijkt 23 zetels te behalen, wat betekent dat de partij één zetel moet opgeven. In de laatste peilingen voor de stembusgang leek de partij nog af te stevenen op een steviger verlies. De VVD staat "fier overeind", concludeerde Yesilgöz. "We gaan feesten vanavond."

Bij het CDA, dat op basis van de exitpoll op 19 zetels kan rekenen (+14), wil partijleider Bontenbal nog niet vooruitlopen op wat de uitslag betekent voor de partij. "We gaan vanavond veel plezier hebben, dan gaan we morgen de uitslag duiden."

Grootste verliezer van de voormalige coalitiepartners is NSC. De partij kwam bij de vorige verkiezingen in 2023 met 20 zetels in de Kamer en lijkt ze nu allemaal te verliezen. Partijleider Van Hijum spreekt over een enorme teleurstelling. Hij zegt te willen blijven en met zijn partij mee te doen aan de gemeenteraadsverkiezingen.

BBB gaat in de exitpoll van 7 naar 4 zetels. Het is de eerste keer dat de BBB verliest bij een verkiezing, reageert partijleider Van der Plas. Ze zegt dat het te vroeg is om te concluderen wat de oorzaak van het verlies is. Dat BBB toch met vier zetels in de Kamer lijkt te komen, ziet ze als "bewijs dat de BBB een plek heeft in de Nederlandse politiek".

JA21 en FVD lijken er allebei zetels bij te krijgen. JA21 zou van 1 naar 9 zetels stijgen en FVD van 3 naar 6 zetels. JA21-leider Eerdmans vierde zijn grote winst in de Grote Kerk in Den Haag. "Je mag in de kerk niet vloeken, maar 'holy shit'", zei Eerdmans. "We hebben gewoon de hoofdprijs."

Partijleider De Vos (FVD) spreekt over een "fantastische avond". Ook zij wil eerst de zetelwinst vieren. "Maar morgen begint ons werk."

Swipe voor meer reacties van lijsttrekkers:

D66 lijkt met 17 nieuwe zetels uit te komen op 26, op gelijke hoogte met de PVV die er 11 moet inleveren. Waar komen al die nieuwe stemmen voor de partij van Rob Jetten vandaan?

D66 blijkt van alle grote partijen stemmen te hebben afgesnoept, maar de meeste van GroenLinks-PvdA (20 procent). Ook NSC (13) en VVD (11) leverden een flink aandeel aan de winst van D66, net als de PVV (7 procent).

De PVV lijkt volgens de prognose af te stevenen op een verlies van 11 zetels. De meeste PVV-stemmers die vertrokken zijn overgestapt naar de VVD, JA21 en FVD.

De belangrijkste thema's bij deze verkiezingen waren volgens de kiezers Immigratie en Asiel, Wonen en Gezondheidszorg, blijkt uit het Kiezersonderzoek van Ipsos I&O voor de NOS.

Binnen de partijen zijn daarin grote verschillen te zien. Zo speelt Immigratie en Asiel bij het CDA en D66 een veel minder belangrijke rol dan bij JA21 en PVV. CDA- en D66-stemmers noemen in plaats daarvan Waarden en Normen als belangrijk thema.

Kiezersbewegingen

Kiezersbewegingen van andere partijen vind je op de uitslagenpagina van de NOS.

Van de bovengenoemde thema's zien de kiezers het liefst dat het nieuwe kabinet eerst met Wonen aan de slag gaat (48 procent), daarna scoort Immigratie en Asiel hoog met 40 procent en op de derde plaats de Gezondheidszorg met 26 procent.

Vertrouwen

Uit het Prinsjesdagonderzoek van Ipsos I&O in opdracht van de NOS bleek half september dat een groot deel van de Nederlandse kiezers weinig vertrouwen heeft in de Nederlandse politiek. Ook aan het eind van de campagne blijkt het kiezersvertrouwen laag te zijn gebleven.

38 procent van de kiezers zegt een beetje vertrouwen te hebben in de politiek, slechts 4 procent heeft veel vertrouwen. 34 procent van de kiezers heeft weinig vertrouwen en 22 procent heel weinig.

De mensen die geen vertrouwen hebben in de politiek geven als belangrijkste redenen daarvoor dat de politiek te veel met zichzelf bezig is (62 procent), problemen niet oplost (60 procent), en niet kan samenwerken (60 procent).

Links of rechts kabinet?

Aan de kiezers werd ook gevraagd of zij een voorkeur hebben voor een links of rechts kabinet. Een middenkabinet is bij kiezers het populairst, maar daarna is er een grotere voorkeur voor een rechts kabinet, blijkt uit het Ipsos I&O-onderzoek.

Meerderhedenzoeker

Met de Meerderhedenzoeker op de uitslagenpagina kun je bekijken welke combinatie van partijen een meerderheid (75 zetels of meer) zou halenin de Tweede Kamer.

GroenLinks-PvdA-leider Timmermans stapt op als partijleider. In zijn speech op de verkiezingsbijeenkomst maakt hij bekend de leiding over te geven aan "een volgende generatie".

Timmermans zei de afgelopen dagen ervan overtuigd te zijn dat GroenLinks-PvdA de verkiezingen zou winnen. Maar zijn partij komt volgens de exitpoll deze verkiezingen uit op 20 zetels, ruim achter D66, de PVV en de VVD. Ook lijkt de partij 5 zetels ten opzichte van vorige verkiezingen te verliezen.

"Natuurlijk ben ik enorm teleurgesteld in onze uitslag, omdat we er zo erg voor geknokt hebben", zegt Timmermans in zijn speech. "Het is duidelijk dat ik mensen niet heb kunnen overtuigen om op ons te stemmen. Daarvoor neem ik de volledige verantwoordelijkheid. "

Kijk hier de hele speech van Timmermans terug:

De rest van de GroenLinks-PvdA-fractie gaat nu het formatieproces in. Namen die voor de hand liggen om Timmermans op te volgen zijn Jesse Klaver, de voormalige leider van GroenLinks, en Marjolein Moorman, die hiervoor wethouder in Amsterdam was.

Timmermans raakt niet de juiste snaar

Uit kiezersonderzoeken blijkt al langer dat Timmermans niet de juiste snaar bij kiezers raakt. "We zien in de data dat Timmermans slechter scoort in zijn eigen achterban dan andere lijsttrekkers", zegt politicoloog Sarah de Lange. "D66-leider Jetten scoort bij de GroenLinks-PvdA-kiezers zelfs nog iets beter dan Timmermans zelf."

Politicoloog Tom van der Meer ziet een dieperliggend probleem voor GroenLinks-PvdA. "Het is min of meer stilstaand water: de potentie van kiezers die ze kunnen trekken staat al jaren stil. En dat is opvallend als grootste oppositiepartij tegenover een uitgesproken rechtsgekleurde coalitie."

In de exitpoll van Ipsos I&O gaan twee partijen aan kop: D66 met 27 zetels en de PVV met 25 zetels. Ondanks de voorsprong kan D66 nog niet tot winnaar van de verkiezingen worden uitgeroepen. Zekerheid komt er pas als de stemmen zijn geteld. Dat kan uren duren, en misschien nog wel langer.

Ipsos I&O hanteert een foutmarge van een zetel per partij. In uitzonderlijke gevallen kan de foutmarge ook twee zetels zijn. Met andere woorden: als D66 na het tellen van de stemmen iets lager uitkomt dan in de exitpoll en de PVV iets hoger, kan de situatie heel anders zijn. Wie de grootste is, valt bij deze marges dus niet te zeggen.

Over de exitpoll van Ipsos I&O

De exitpoll is een soort schaduwverkiezing die onderzoekers van bureau Ipsos I&O in opdracht van de NOS en RTL Nieuws hebben gedaan bij 65 stembureaus verdeeld over Nederland. Die stembureaus zijn zo geselecteerd, dat ze bij elkaar een representatief beeld geven van het stemgedrag van alle kiezers. Ook de opkomst is gemeten. Er deden ongeveer 80.000 kiezers mee.

In een update van de eerste exitpoll, waarin ook rekening is gehouden met kiezers die vlak voor 21.00 uur hun stem uitbrachten, zijn de zetelaantallen van D66 en PVV onveranderd.

Echte uitslagen kunnen beeld veranderen

Het wachten is dus op getelde stemmen. Die druppelen de komende uren binnen via de verkiezingsdienst van persbureau ANP. Kleine gemeenten kunnen relatief snel hun uitslagen doorgeven. De eerste iets grotere gemeenten laten pas vanaf 23.30 uur van zich horen.

Vanaf 23.00 uur komt er voorzichtig enig tempo in de uitslagenstroom, hoewel de tendens de afgelopen jaren is dat de gemeentelijke uitslagen steeds langer op zich laten wachten. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 duurde het tot na middernacht voordat de uitslag van de eerste gemeente met meer dan 100.000 inwoners op het bord verscheen. Dat was toen Emmen.

NOS-uitslagentool

Alle uitslagen zijn direct te zien op onze uitslagenpagina.

In de loop van de nacht komt het ANP met de eerste, "voorlopige" prognoses van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Omdat die gebaseerd zijn op daadwerkelijke uitslagen, zouden die nauwkeuriger moeten zijn dan de exitpoll.

Grote vraag is of in die prognoses verschuivingen optreden. Pas als D66 daarin wordt bevestigd als grootste, kan de partij van Rob Jetten worden uitgeroepen tot winnaar.

Later op donderdag, als alle uitslagen binnen zijn, hoopt het ANP de voorlopige prognose om te zetten naar een definitieve. Alleen als de uitslagen van grote steden dan bijvoorbeeld nog niet binnen zijn, lukt dat niet. Het bureau blijft van een prognose spreken omdat het de Kiesraad is die de uitslag formeel moet vaststellen. Dat gebeurt eind volgende week.

D66 gaat met 27 zetels aan kop in de exitpoll van de Tweede Kamerverkiezingen die onderzoeksbureau Ipsos I&O in opdracht van NOS en RTL heeft gehouden. De partij wordt gevolgd door de PVV met 25 en de VVD met 23. Daarna volgen GL-PvdA (20) en het CDA (19).

Wie van de partijen de meeste stemmen heeft gekregen is daardoor nog too close to call. De exitpoll heeft namelijk een foutmarge van één zetel, maar ook een verschil van twee zetels met de uitslag is mogelijk.

Van de koplopers is D66 de enige partij die zetels lijkt te winnen. Bij de vorige verkiezingen haalde de partij 9 zetels. PVV (in 2023 37 zetels) lijkt 12 zetels in te leveren en GL-PvdA 5 zetels. De VVD heeft in de exitpoll één zetel minder dan in 2023. Het CDA (19 zetels) haalde bij de vorige verkiezingen 5 zetels en zou daar dus 14 zetels bij krijgen.

Kabinetsdeelnemers verliezen zetels

Op basis van de exitpoll lijken alle partijen die in kabinet-Schoof (PVV, VVD, NSC en BBB) zaten zetels in te moeten leveren. "De kiezer heeft gesproken", reageert PVV-leider Wilders op X. Zijn partij werd bij de vorige verkiezingen met afstand de grootste. Hij zegt op een andere uitslag te hebben gehoopt, maar voegt eraan toe: "Wij zijn nog steeds de tweede en misschien wel grootste partij van Nederland."

JA21 stijgt in de exitpoll naar 9 zetels. Bij de vorige verkiezingen haalde de partij 1 zetel. FVD (voorheen 3) stijgt naar 6 zetels. Hierna volgt BBB met 4 zetels (voorheen 7), SP met 3 zetels (voorheen 5).

NSC, die als nieuwkomer bij de vorige verkiezingen 20 zetels haalde, lijkt op basis van deze indicatie niet meer terug te keren op een van de 150 stoelen in de Tweede Kamer. De exitpoll wijst op een verlies van 20 zetels voor de partij.

Denk, PvdD en SGP lijken de drie zetels die ze al hadden te behouden. 50Plus lijkt terug te keren in de Tweede Kamer. De partij zou twee zetels halen. CU (voorheen 3) zou nu 2 zetels halen volgens de exitpoll. Volt (voorheen 2) lijkt te halveren naar 1 zetel.

Van de overige partijen die op dit moment niet in de Tweede Kamer zitten, lijkt geen enkele partij een zetel te bemachtigen.

Over de exitpoll van Ipsos I&O

De exitpoll is een indicatie van de verkiezingsuitslag, gebaseerd op een peiling door Ipsos I&O in opdracht van de NOS en RTL bij 65 stembureaus in het hele land. Het is het resultaat van een schaduwverkiezing. Ongeveer 80.000 kiezers, representatief gekozen, zijn na het stemmen gevraagd of zij nog een keer willen 'stemmen'. Ze vulden buiten het stembureau een formulier in dat lijkt op het officiële stembiljet en leverden dat anoniem in bij een stembus van de onderzoekers.

Op basis van die stemmen geeft Ipsos I&O een indicatie van de verkiezingsuitslag in zetels. Er geldt een foutmarge van één zetel, wat wil zeggen dat partijen in de uiteindelijke uitslag een zetel meer of minder kunnen halen dan de exitpolls laten zien. Het verschil kan ook twee zetels zijn, afhankelijk van het totaal aantal uitgebrachte stemmen. In heel uitzonderlijke situaties kan er een verschil van 3 zetels ontstaan.

Na de eerste exitpoll om 21.00 uur volgde een half uur later een tweede exitpoll nadat ook de 'schaduwstemmers' van de laatste dertig minuten waren meegenomen. Dit kan de indicatie van de verkiezingsuitslag nog wijzigen, maar dat was in zetelaantallen niet het geval.

Hierna is het wachten op de eerste resultaten, die gedurende de avond zullen binnendruppelen. Doorgaans komen de kleinere gemeenten als eerste met hun uitslagen, en komt de uitslagenstroom vanaf 23.00 uur pas echt op gang.

De verkiezingsresultaten zijn de hele avond te volgen bij de NOS via tv, radio, NOS.nl en de app. Online zijn alle uitslagen hier te vinden.

Omdat er dit jaar meer gemeenten meedoen aan het 'sneltellen' zullen de uitslagen naar verwachting eerder dan voorgaande verkiezingen naar buiten komen. Sneltellen houdt in dat alleen de stemmen per partij geteld worden. Pas later zullen de stemmen per kandidaat geteld worden. Gemeenten verwachten daardoor eerder met uitslagen te kunnen komen.

De opkomst lijkt op basis van de eerste exitpoll iets lager te liggen dan twee jaar geleden. Van de kiesgerechtigden bracht 76,3 procent een stem uit. Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 was dat 77,7 procent.

Sociale media worden steeds belangrijker in het bereiken van kiezers. Juist online bereiken politici een ander en vaak jonger publiek dan via radio en tv. Ook maken lijsttrekkers van kleine partijen daar meer kans, zeggen experts.

Waar iedereen kan zien wie er uitgenodigd wordt op tv, is wat we te zien krijgen op sociale media veel persoonlijker. En het is dus minder zichtbaar hoe dat daar gaat.

De NOS volgde de sociale media van de lijsttrekkers in de laatste twee weken voor de verkiezingen om te kijken wie daar het hardst groeide.

Algoritme

Eind vorig jaar won een onbekende Roemeense politicus de eerste ronde van de presidentsverkiezingen, vanwege een campagne op TikTok. En bij Nederlandse verkiezingen behaalden partijen die het op sociale media goed deden meer zetels, kopte Trouw in 2017.

Sociale media staan sinds enkele weken geen politieke advertenties meer toe. Politici zijn nu meer afhankelijk van algoritmes die bepalen hoe vaak hun berichten aan gebruikers worden getoond. "Maar ook algoritmes kunnen het kiesgedrag beïnvloeden", zegt Rejo Zenger van stichting Bits of Freedom.

Met ruim 2,5 miljoen volgers is PVV-leider Wilders al jaren met afstand het grootst op X, Instagram, Facebook, TikTok en LinkedIn bij elkaar. Dat is nog altijd zo. Hij bereikt dus automatisch de meeste accounts.

GL-PvdA lijsttrekker Timmermans volgt met ruim een half miljoen volgers. De derde plek was voor Van der Plas (BBB), maar zij werd de laatste twee weken ingehaald door Jetten (D66). Zij hebben allebei rond de 420.000 volgers.

Hardst gegroeid

Twee weken geleden lagen Jetten en Van der Plas nog een stuk uit elkaar. Waar Van der Plas er nauwelijks volgers bij kreeg, groeide Jetten met ruim 44.000 volgers.

FVD-leider De Vos kreeg er nog meer bij: 62.000 nieuwe volgers en haalde daarmee Esther Ouwehand met totaal aantal volgers in. Van Baarle van Denk steeg met bijna 26.000 volgers, met name op TikTok. Ondanks die groei op sociale media blijven de twee lijsttrekkers qua totaal aantal volgers achter op de populairste lijsttrekkers.

Polariserende content werkt

Dat Geert Wilders al jaren de grootste is en Lidewij de Vos afgelopen week het hardst groeide, is niet zo gek, zeggen experts.

"Bij De Vos zie je ten eerste deels berichten die sterke negatieve emoties oproepen", zegt communicatiewetenschapper Tom Dobber. "Daar blijven mensen bij hangen, sturen ze door, plaatsen een opmerking en dat is een belangrijk signaal voor het algoritme dat iets een 'goede post' is, die verder verspreid zou moeten worden."

Hij wijst op Wilders en zijn twee partijgenoten die AI-gegenereerde plaatjes van Frans Timmermans en migranten deelden. Een afbeelding met het gezicht van een jonge blonde vrouw naast een norse, gerimpelde vrouw met hoofddoek werd op X 467.000 keer bekeken.

Bij het landelijk meldpunt voor discriminatie kwamen er 2500 meldingen over binnen. "Een emotie-opwekkende boodschap met beeld, dat werkt goed op visuele platformen", aldus Dobber.

Nieuwe spelers

Volgens hoogleraar journalistiekwetenschap Damian Trilling ligt de groei van De Vos niet alleen aan de keuze voor polariserende content. "Ze is een vrij nieuwe speler en algoritmes kijken vaak niet naar wie het grootst is, maar naar groei. Onbekende mensen kunnen hard groeien, terwijl iemand die al hoog staat als minder trending wordt gezien", vertelt hij.

Dat speelde waarschijnlijk ook een rol bij de groei van Van Baarle en Tofik Dibi van Bij1. Die laatste steeg na De Vos, Jetten en Van Baarle relatief het hardst, terwijl hij op nul zetels in de peilingen staat.

Traditionele media bepalen wie ze uitnodigen op basis van de grootte van een partij in de Tweede Kamer en de peilingen. "Maar op sociale media kunnen politici daaromheen", zegt Trilling.

Slimste Mens-effect

Toch spelen traditionele media nog steeds een belangrijke rol, ook in het bereik online, ziet Trilling. "Fragmenten uit talkshows worden losgeknipt en gaan vervolgens viraal op sociale media. Dat is vaak een vliegwiel voor online."

Drie van de vier meest gelikete posts van Jetten op Instagram gaan over De Slimste Mens. "Je ziet dat dingen die niet alleen hardcore inhoudelijk politiek zijn het vaak goed doen", aldus Trilling. "Met entertainment bereik je én mensen die fan zijn van jou én mensen die De Slimste Mens leuk vinden."

Maar niet iedereen profiteerde online van optredens in de traditionele media. Waar Wilders, Timmermans en Jetten met duizenden volgers doorgroeiden, kreeg de online populaire BBB'er Caroline van der Plas er nauwelijks volgers bij. VVD'er Yesilgöz verloor als enige 170 volgers op LinkedIn, maar steeg wel licht op andere platforms.

Volgens Dobber is populariteit op sociale media dan ook niet altijd een goede graadmeter voor electoraal succes. "Je weet niet in hoeverre het algoritme de boodschappen 'pusht' of juist 'downrankt'. Bovendien ken je de herkomst van de volgers niet: misschien is een deel wel buitenlands, of anderzijds niet stemgerechtigd, bijvoorbeeld te jong."

In verband met de Tweede Kamerverkiezingen is er vanavond geen uitzending van Nieuwsuur.

Wel kunt u vanaf ongeveer 20.30 uur kijken naar de NOS-verkiezingsuitzendingen op NPO 1, NPO Radio 1 en online. Om 21.00 uur is daar de exitpoll te zien, later volgen uitslagen per gemeente, politieke reacties en duiding en analyses van deskundigen.

Morgen is er weer een uitzending van Nieuwsuur. We gaan dan voor de laatste keer naar onze speciale verkiezingsstudio om terug te blikken op de verkiezingen en vooruit te kijken naar de formatie. Zoals u gewend bent: om 21.30 uur op NPO 2.

Vanavond om 21.00 uur sluiten de stembureaus en begint het tellen van de stemmen. De NOS brengt vanaf dat moment de verkiezingsresultaten via tv, radio, NOS.nl en de NOS-app. Hoe gaat dat precies in zijn werk?

Stap 1: exitpolls

De rechtstreekse, avondvullende NOS-verkiezingsuitzendingen op NPO 1 en NPO Radio 1 en online beginnen rond 20.30 uur. Een half uur later sluiten de stembureaus. Dat is het moment waarop op alle platforms de uitkomsten van de exitpoll worden bekendgemaakt.

De exitpoll is een soort schaduwverkiezing die onderzoekers van bureau Ipsos I&O in opdracht van de NOS en RTL Nieuws hebben gedaan bij 65 stembureaus verdeeld over Nederland. Die stembureaus zijn zo geselecteerd, dat ze bij elkaar een representatief beeld geven van het stemgedrag van alle kiezers. Ook de opkomst is gemeten. Er doen ongeveer 80.000 kiezers mee.

De praktijk leert dat de exitpoll een betrouwbare indicatie geeft van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Belangrijk om in het oog te houden is dat Ipsos I&O daarbij een foutmarge hanteert van een zetel per partij, maar dat dit er in uitzonderlijke gevallen ook twee kunnen zijn.

Met andere woorden: als in de exitpoll de ene partij 28 Kamerzetels haalt en de andere 26, dan kunnen ze ook beide op bijvoorbeeld 27 uitkomen. Wie de grootste is, valt bij een marge van twee zetels of kleiner daarom niet te zeggen.

Een half uur later levert Ipsos I&O een update van de exitpoll. Waar de eerste exitpoll gebaseerd is op de stemmen tot 20.30 uur, zijn in deze ook de stemmen van het laatste half uur meegenomen. In de regel zorgt dit niet of nauwelijks voor verschuivingen, maar die zijn uiteraard wel mogelijk.

Stap 2: uitslagen per gemeente

Ergens tussen 21.15 en 22.00 uur druppelen de eerste uitslagen binnen via de verkiezingsdienst van persbureau ANP. De kleinste gemeenten van het land, met ieder niet meer dan zo'n duizend stemgerechtigde inwoners, doen bij iedere verkiezing hun uiterste best om de eerste te zijn. De afgelopen keren was het steeds Schiermonnikoog, doorgaans gevolgd door Vlieland of het Gelderse Rozendaal.

De eerste iets grotere gemeenten laten pas vanaf 22.30 van zich horen. Vanaf 23.00 uur komt er voorzichtig enig tempo in de uitslagenstroom, hoewel de tendens de afgelopen jaren is dat de gemeentelijke uitslagen steeds langer op zich laten wachten.

Bij de vorige Kamerverkiezingen duurde het tot na middernacht voordat de eerste gemeente met meer dan 100.000 inwoners op het bord verscheen. Dat was toen Emmen. Op NOS.nl en in de app is de uitslagenstroom continu te volgen.

Alle uitslagen zijn direct te zien op deze uitslagenpagina. Daarnaast begint om 06.30 uur op televisie en online, via een livestream, de uitslagenuitzending.

Stap 3: prognoses

In de loop van de nacht komt het ANP met de eerste, "voorlopige" prognoses van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Omdat die gebaseerd zijn op daadwerkelijke uitslagen, zouden die nauwkeuriger moeten zijn dan de exitpoll.

In de vroege ochtend zijn de uitslagen te volgen vanaf 06.00 uur op de radio (NOS Radio 1 Journaal) en vanaf 06.30 uur op televisie (NOS Journaal via NPO1) en online, via een livestream, waarin de uitslagen en hun politieke gevolgen verder gevolgd en geduid worden.

Later donderdag, als alle uitslagen binnen zijn, hoopt het ANP de voorlopige prognose om te zetten naar een definitieve. Alleen als de uitslagen van grote steden dan bijvoorbeeld nog niet binnen zijn, lukt dat niet. Het bureau blijft van een prognose spreken omdat het de Kiesraad is die de uitslag formeel moet vaststellen.

Stap 4: definitieve uitslag

Dat doet de Kiesraad een dikke week later in Den Haag, in een openbare zitting van het zogeheten Centraal Stembureau. Dan pas weten we definitief wie er gaan plaatsnemen in de Kamerbankjes, want dan worden ook de voorkeurstemmen bekend. Kandidaten lager op de lijst kunnen hogergeplaatste partijgenoten de pas afsnijden als er genoeg stemmen op hun persoon zijn uitgebracht.

Inhoudelijke discussies, soms felle botsingen, waarschuwingen over en weer: vijftien partijleiders kruisten in het NOS Slotdebat de degens. Met nog een paar uur te gaan voordat de stembureaus opengaan kregen partijleiders van de grote en kleine partijen in het debat nog één keer de kans om op televisie hun plannen voor het voetlicht te brengen.

Zelden was het een dag voor de verkiezingen zo spannend, in de peilingen kruipen partijen naar elkaar toe en lijken er vijf die kans maken de grootste te worden: PVV, GroenLinks-PvdA, D66, CDA en VVD. Maar nog altijd heeft een kleine 40 procent van de kiezers zijn stem niet bepaald, dus was er voor de lijsttrekkers nog zeker iets te winnen.

Nu de eindstreep nadert benadrukten partijen vooral de verschillen en dat er echt iets te kiezen valt. VVD-leider Yesilgöz zei dat het gaat tussen links of centrumrechts, D66-leider Jetten, CDA-leider Bontenbal en GroenLinks-PvdA-leider Timmermans vonden het tijd voor het einde van het "tijdperk Wilders", Wilders meende op zijn beurt dat hij de enige is die de problemen en overlast in de migratieketen echt aanpakt.

Huiliehuilie-verhaal

Tussen Jetten en Wilders ging het zoals verwacht fel op het thema asiel. Jetten zette zich als de anti-Wilders neer. "Nederland wil niet nog eens twintig jaar gechagrijn." Hij zei er te willen zijn voor "teleurgestelde PVV-kiezers", maar voegde toe dat D66 kiest voor andere oplossingen.

Wilders zei dat D66 juist alle wetten voor strenger beleid wegstemde. "Een bijna gênant huiliehuilie-verhaal", reageerde Jetten, "voor iemand die met 37 zetels en een eigen minister op Asiel en Migratie nog geen wet door de Tweede Kamer heeft gehaald".

Bekijk hier hoe het allerlaatste debat van de campagne verliep:

Yesilgöz kwam tijdens diverse thema's steeds weer uit bij de keuze tussen een links en een centrumrechts kabinet. Kiezers van GroenLinks-PvdA worden volgens haar de dag na de verkiezingen wakker met "een kater en de rekening" omdat bijvoorbeeld de woonplannen van die partij veel te duur uitpakken en de regels te veel toenemen. Timmermans vond juist dat de VVD de markt te veel zijn gang heeft laten gaan.

Om meer te kunnen bouwen wil GroenLinks-PvdA boeren onteigenen, maar de VVD denkt niet dat dat nodig is. De BBB wil dat al helemaal niet. Van der Plas, tot dan toe een beetje aan de zijlijn, sprong in: als de nieuwe rekengrens voor stikstof er straks is, kan Nederland volgens haar van het slot. VVD en GroenLinks-PvdA zijn er nog niet van overtuigd dat dat juridisch houdbaar is.

In het debat over de portemonnee van mensen botsten SP-leider Dijk en NSC-leider Van Hijum. Dijk noemde het niet te verkroppen dat 115.000 kinderen in armoede leven, terwijl de "rijkste negentien Nederlanders meer dan de helft van de rest van Nederland" bezitten. Volgens Dijk heeft het vorige kabinet met NSC veel te weinig gedaan. Van Hijum wees erop dat onder meer door uitkeringen te verhogen de armoede juist wel tot een historisch laag niveau gedaald is.

'Politieke spelletjes'

CDA-leider Bontenbal hield zich lang rustig in het debat, tot VVD-leider Yesilgöz hem opnieuw vroeg te kiezen voor links of rechts. Toen sloeg Bontenbal terug. De kiezer is de "politieke spelletjes van de VVD" volgens hem "spuugzat".

"U zette de deur open voor Wilders en stortte het land in chaos", sneerde Bontenbal. Ook deelde hij een tik aan Timmermans uit. "Terwijl het huis in de fik stond, stond GroenLinks-PvdA aan de zijkant te vertellen wat fout was", aldus de CDA-leider. "CDA was met vijf zetels constant bezig te blussen en Nederland vooruit te helpen."

Toen het aan het einde van het debat over leiderschap en vertrouwen ging, werd de toon steeds feller. Bontenbal vond het tijd om de "zwarte bladzijde in de Nederlandse politiek om te slaan", doelend op de jaren waarin de PVV de grootste was.

Ook Timmermans zei het "tijdperk Wilders" te willen "afsluiten". Volgens hem is haat "dominant geworden". Wilders zei dat Timmermans juist zijn oorspronkelijke kiezers heeft verwaarloosd. De PVV heeft die overgenomen omdat "u te arrogant was ze serieus te nemen".

In de laatste Peilingwijzer voor de verkiezingen staan drie partijen op vergelijkbare hoogte.

De PVV heeft vooral in de laatste fase van de campagne terrein verloren en staat nu op 24 tot 28 Kamerzetels. GroenLinks-PvdA blijft juist week na week stabiel op 22 tot 26, terwijl D66 onder leiding van Rob Jetten verder is doorgegroeid naar 21 tot 25.

Kort daarachter komt het CDA met 18 tot 22 zetels, op de voet gevolgd door de VVD op 15 tot 19. JA21 staat een stuk lager met 9 tot 12.

De Peilingwijzer berekent een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag. Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, zegt dat er enkele verschillen zijn tussen de bureaus. Zo schat Verian de PVV zes zetels hoger in dan Ipsos I&O doet.

Verschuivingen

De trend voor de partij van Geert Wilders is bij beide bureaus de afgelopen week wel dalende. Kiezers die bij de PVV weglopen, zeggen dat vaak te doen omdat het steeds duidelijker wordt dat de PVV niet gaat meeregeren. De groei van D66 is voor een belangrijk deel te verklaren uit het goede imago van Rob Jetten en zijn optreden tijdens debatten.

Andere partijen die in de loop van de verkiezingscampagne winst hebben geboekt, zijn Forum voor Democratie, dat inmiddels op 4 tot 6 zetels uitkomt, en 50Plus, met 1 tot 3 zetels.

Er zijn ook partijen die juist iets zijn teruggezakt. Dan gaat het bijvoorbeeld om Volt, dat nu op 1 tot 3 zetels staat. Ook het CDA heeft zetels ingeleverd de voorbije maand.

De overige kleinere partijen laten niet of nauwelijks beweging zien: BBB en de SP staan nog op 3 tot 5 en Denk, de Partij voor de Dieren, de SGP en de ChristenUnie op 2 tot 4. NSC blijft onveranderlijk op 0 tot 1.

Andere partijen, met name BIJ1, BVNL en Vrede voor Dieren, worden in het onderzoek van Ipsos I&O wel af en toe genoemd, maar onvoldoende voor een zetel.

Velen nog zwevend

Louwerse onderstreept dat ook de slotpeilingen geen voorspeller zijn van de verkiezingsuitslag. Dat is alleen al zo omdat een belangrijk deel van de kiezers pas op het laatste moment besluit: op verkiezingsdag zelf of vlak daarvoor. Ipsos I&O schat dat 39 procent van de kiezers nog geen definitieve keuze heeft gemaakt; Verian denkt 35 procent. Deze late beslissers zitten niet in de slotpeilingen.

Louwerse wijst erop dat er de laatste zes verkiezingen bij de uitslag steeds een verschil is geweest van minstens 5 zetels voor minimaal een partij vergeleken met de slotpeilingen.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

De kiezer kan er in de laatste dagen voor de verkiezingen niet omheen: de peilingen. Ze domineren de gesprekken aan de talkshowtafels, de artikelen in de kranten en de debatten met politici. "Peilingen hebben invloed op meerdere manieren", zegt Armen Hakhverdian, hoofddocent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. "Maar dat hebben talkshows, krantenartikelen en filmpjes op sociale media ook."

In Nederland peilen we al zo'n tachtig jaar rond verkiezingen wat mensen van plan zijn om te stemmen. En hoewel er veel aandacht voor is, kennen we in Nederland een stuk minder peilingen dan in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten.

Peilingen kunnen twijfelende kiezers een zetje in de rug geven, zegt Hakhverdian, maar ze geven lang niet altijd de doorslag: "Als een kiezer twijfelt tussen partijen die inhoudelijk dicht bij elkaar liggen, kan iets anders de doorslag geven. Dat kan het imago van een lijsttrekker zijn, maar ook of je op een grote of kleine partij wilt stemmen. Het is niet zo dat kiezers blind achter peilingen aanlopen zonder ideologie. Het is een bron van informatie."

Beperkte invloed

Ook Peter Kanne, onderzoeker van Ipsos I&O, ziet dat de peilingen een beperkte invloed hebben. "Ongeveer 17 procent van de kiezers stemt op basis van peilingen." Volgens Kanne zijn dat dan vaak mensen die strategisch willen stemmen.

"Het kan voor mensen van waarde zijn om op een grote partij te stemmen met invloed. Aan de onderkant, voor mensen die op een kleine partij willen stemmen, kan het van belang zijn om te weten of een partij op één of twee zetels staat in de peilingen of op nul."

De experts wijzen ook op indirecte effecten van de peilingen. Zo worden de lijstrekkers in debatten uitgenodigd op basis van de peilingen en wordt de media-aandacht voor partijen gebaseerd op de peilingen. "Dat kan in de loop van de campagne een vliegwieleffect hebben", zegt Hakhverdian.

Rol van de media

De universitair hoofddocent ziet vooral dat media peilingen erg belangrijk maken. "Veel journalisten vallen voor de verleiding om de peilingen te groot te maken."

Hij verwijt sommige media een gebrek aan uitleg bij de cijfers: "Het gaat te veel over kleine schommelingen, terwijl er juist veel meer informatie achter de peilingen zit. Dat is echt belangrijk!" De politicoloog doelt dan op cijfers waar partijen hun kiezers vandaan halen en bij welke partijen kiezers weglopen. "Dan kan er preciezer geduid worden hoe succesvol een campagne is. Nu zijn media niet aan het meten, maar bewegingen aan het creëren."

Volgens Kanne hebben droge peilingen alleen geen effect. "Lijsttrekkers die het goed doen worden in de media winnaars genoemd. Dat heeft natuurlijk een versterkend effect naar boven. Partijen die het slecht doen, worden verliezers genoemd en dat heeft een effect naar beneden."

Stoppen met peilingen?

In andere landen wordt enkele dagen of enkele weken voor de verkiezingen geen peilingen meer gepubliceerd. Kanne, die ook peilingen doet: "Na de verkiezingen van 2023 zijn we in gesprek gegaan met grote media en hebben we het erover gehad om een paar dagen voor de verkiezingen te stoppen met peilen. Niemand was toen voor, behalve dagblad Trouw."

"Peilingen zijn een goede informatiebron, maar het is wel vermoeiend dat media er gretig en kritiekloos gebruik van maken", zegt hij. "Wij vinden het prima als er een pauze komt voor de verkiezingsdag, maar het is niet de bedoeling dat andere opiniepeilers dan wel doorgaan. Laat relevante partijen, de media en de overheid het dan organiseren."

Hakhverdian wil daarbij benadrukken dat kiezers ook dol zijn op peilingen. "Journalisten zijn ook niet gek en zien wat veel kliks krijgt. Zo'n scorebord houdt de politiek spannend en aantrekkelijk. Kiezers vinden het gewoon interessant dat er peilingen zijn."

Peilingen bij de NOS

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag.

De NOS gebruikt deze methode vanuit de gedachte dat door een samenvoeging van kwalitatief hoogwaardige zetelpeilingen het meest betrouwbare beeld ontstaat van de kiezersvoorkeuren.

De afgelopen campagneweken werden D66 en CDA uitgedaagd: willen deze partijen, die vermoedelijk een sleutelrol gaan spelen bij de formatie, nou een links of een rechts kabinet?

Zowel CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal als D66-leider Rob Jetten heeft een voorkeur voor een kabinet door het midden. Jetten noemt "links-rechts een achterhaald concept". Heeft hij gelijk?

De termen links en rechts ontstonden in de Franse Revolutie, maar de Nederlandse politiek was lang verdeeld in zuilen, zegt politiek onderzoeker Josse de Voogd. "Men stemde vooral langs religieuze lijnen. In de jaren 70 werden links en rechts belangrijker."

Die nieuwe tegenstelling pakte gunstig uit voor de democratie, betoogt hoogleraar politicologie Tom van der Meer (Universiteit van Amsterdam). "Eerst stemden mensen op een partij omdat die paste bij hun zuil, klasse en religie. Later is de kiezer echt gaan kiezen. Welke partij past nou het beste bij mijn waarden? Dat is vanuit democratisch oogpunt precies wat je wilt."

Links vs rechts

Linkse partijen leggen de nadruk op gelijkheid. Ze willen een overheid die inkomensverschillen verkleint en zaken als zorg, onderwijs en klimaatbeleid regelt. Rechtse partijen benadrukken individuele verantwoordelijkheid en vrijheid en willen een kleinere overheid met meer ruimte voor marktwerking en minder herverdeling van inkomen.

Links-rechts gaat in essentie om de vraag hoeveel belasting de overheid heft en hoe die dat geld vervolgens verdeelt. "Maar in debatten houden politici zich niet aan die klassieke, wetenschappelijke ordering", zegt onderzoeker Willem Blanken. "Voor of tegen Zwarte Piet wordt ook onder links en rechts geschaard."

Maar voor sociaal-economische thema's blijft links-rechts een goede manier om te weten waar partijen staan, vindt Blanken. Als een partij voor belastingverhoging voor de rijken is, vindt die waarschijnlijk ook dat het bouwen van sociale huurwoningen meer prioriteit moet krijgen dan het bouwen van koopwoningen. "Die samenhang is heel sterk."

Wel zijn er thema's die minder makkelijk onder links-rechts te scharen zijn, zoals migratie en buitenlands beleid. Voor het Kieskompas, waar hij directeur van is, ordent Blanken partijen daarom ook langs een culturele lijn: progressief-conservatief. Met de stemhulp kunnen mensen vervolgens hun eigen positie in het schema bepalen. Dat gebeurde in 2023 drie miljoen keer.

Het Kieskompas bepaalt de positie van partijen (en die van jou) op basis van dertig stellingen. Vergeleken met de vorige verkiezingen zijn er wat verschuivingen te zien:

Vooral de BBB valt op, maar politicoloog Simon Otjes plaatst kanttekeningen bij die verschuivingen. Het Kieskompas gebruikte dit jaar andere stellingen dan bij de vorige verkiezingen, "maar om ontwikkelingen door de tijd te kunnen volgen, moet je precies dezelfde stellingen gebruiken". Als dezelfde stellingen zouden zijn voorgelegd als in 2023, zou de BBB misschien meer naar links in het schema zijn uitgekomen.

Blanken noemt de kritiek onterecht. Hij erkent dat een precieze vergelijking niet te maken is, maar vindt dat je op basis van zijn methode wel degelijk kunt stellen dat de BBB flink naar rechts is verschoven. "De BBB gaf over de hele linie meer uitgesproken antwoorden. Op de stellingen die hetzelfde waren als in 2023 gaven ze acht keer een antwoord waardoor ze meer rechts en conservatief uitkomen."

Andere partijbewegingen vindt Blanken ook goed te verklaren. D66 is wat conservatiever geworden op migratiegebied, en gaf 'linkse' antwoorden op nieuwe stellingen over het verhogen van belastingen op grote vermogens en de afbouw van de hypotheekrenteaftrek.

Eén as voldoende?

Maar Otjes heeft nog een fundamenteler kritiekpunt: de lijn progressief-conservatief vindt hij eigenlijk overbodig. De meeste stellingen "vallen naadloos in de links-rechts-tegenstelling". Linkse partijen geven meestal progressieve antwoorden en rechtse partijen conservatieve.

Voor culturele kwesties die níet samenvallen met links-rechts, is de progressief-conservatief-verdeling vaak juist verwarrend, zegt Otjes. "Christelijke partijen zijn bijvoorbeeld over Israël-Gaza relatief conservatiever dan gemiddeld, maar progressief over de strafbaarstelling van illegaliteit."

Op de culturele lijn is het verband tussen onderwerpen minder sterk, erkent ook Blanken. "Als je heel progressief bent op klimaat, betekent dat zeker niet automatisch een progressief antwoord op de migratie-stelling. Daarom moet je na het invullen van de stemhulp altijd zelf verder op onderzoek uitgaan."

In tegenstelling tot wat Jetten stelt, lijkt links-rechts dus de beste manier om partijen te ordenen. Toch houdt Blanken vast aan twee assen. D66 heeft weleens rechtsboven gezeten in het Kieskompas, en PVV linksonder, benadrukt hij. "De PVV was eerder meer economisch beschermend, maar is nu aan het verrechtsen."

Wispelturig

In Nederland zitten nu geen uitgesproken links-conservatieve of rechts-progressieve partijen, maar die kiezers zijn er wel degelijk, ziet Blanken. Ook De Voogd ziet dat partijen een fors deel van de kiezers niet aanspreken. "Veel kiezers worden als wispelturig en zwevend neergezet, terwijl ze eigenlijk best een consistente opinie hebben. Het partijlandschap past alleen niet goed bij ze."

De apotheose van de verkiezingscampagne is aangebroken en veel lijkt nog open te liggen. Vier of misschien wel vijf partijen strijden om de grootste te worden en er is een grote groep kiezers die nog niet weten wat ze morgen gaan stemmen. Vanavond hebben lijsttrekkers nog een laatste kans om mensen over de streep te trekken in het NOS-slotdebat.

Een trend in de laatste Peilingwijzer, van zaterdag, is dat de grootste partijen elkaar naderen. De PVV staat bovenaan, met GroenLinks-PvdA, CDA en D66 daarachter en de VVD daar weer achter. Vandaag komt er nog een laatste update van de Peilingwijzer.

De afgelopen dagen proberen verschillende partijen de gunst van de kiezer te krijgen door te waarschuwen voor een ander. Zo gebruiken VVD en PVV GroenLinks-PvdA-leider Timmermans als schrikbeeld. Andersom zegt GroenLinks-PvdA dat de PVV vooral niet weer de grootste moet worden. D66 en CDA willen ondertussen vooral uitstralen dat ze de partijen 'in het midden' bij elkaar willen brengen.

De afgelopen weken probeerden de meeste partijen vooral op inhoud te debatteren. Tot gisteren bij het lijsttrekkersdebat van EenVandaag, waar het er een stuk feller en persoonlijker aan toe ging dan tot nu toe. De lijsttrekkers proberen de laatste dagen voor het openen van de stembussen nog alles uit de kast te halen om de kiezers over te halen op hen te stemmen.

Eerst de kleine partijen

Ook voor de wat kleinere partijen is het nog spannend. Voor partijen die rond de vier zetels staan, maakt eentje erbij of eraf natuurlijk nogal uit.

Vanavond hebben alle lijsttrekkers van partijen die nu in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd nog een kans om kiezers te overtuigen in het NOS-slotdebat NL Kiest: het Debat op NPO 1 en NPO Politiek en Nieuws. Vanaf 19.00 uur debatteren eerst de zes kleinere partijen met elkaar.

Dat doen ze over deze thema's:

De thema's van de kleinere partijen

Vanaf 20.30 uur zijn de negen grootste partijen aan de beurt. Net als de lijsttrekkers van de kleinere partijen, komen deze lijsttrekkers allemaal twee keer aan bod.

En ze hebben het hierover:

De thema's van de grotere partijen

De verdeling tussen de kleinere en grote partijen is gemaakt met een berekening van het gemiddelde van de zetels die partijen nu in de Kamer hebben en de Peilingwijzer.

Het debat is vanaf 19.00 uur te volgen op NPO 1 en op NPO Politiek en Nieuws. Op NOS.nl en in de app is vanaf 18.45 uur een stream van het debat te volgen, met daarin ook kijkjes achter de schermen en ruimte voor kijkersvragen. Heb je een vraag voor de NOS over de organisatie van het debat? Stel die dan via vraag@nos.nl.Stel die dan via vraag@nos.nl.

"Kan de politiek alsjeblieft even normaal doen?", roept CDA-lijsttrekker Bontenbal aan het einde van het tv-debat, in een poging de discussie in het Rotterdamse Ahoy een iets ander karakter te geven. Maar Bontenbals oproep aan zijn vijf collega's blijkt aan dovenmansoren gericht.

De verwijten vlogen over en weer, of het nu over hogere defensie-uitgaven ging, belastinghervormingen, het basispakket, de pensioenleeftijd of de vrijheid van onderwijs. Over ruim 24 uur gaan de stembureaus open en dat was duidelijk te merken. De aanvallen waren fel, persoonlijk soms en niemand had het geduld elkaar uit te laten praten.

Traditiegetrouw organiseerde EenVandaag de maandag voor de Tweede Kamerverkiezingen een debat van zes partijen. Dit keer mochten Wilders (PVV), Timmermans (GroenLinks-PvdA), Yesilgöz (VVD), Bontenbal (CDA), Jetten (D66) en Eerdmans (JA21) komen. Op een podium, omringd met meer dan 2000 studenten, gingen ze in groepjes van vier met elkaar in debat.

Kijk hier naar enkele video's van het EenVandaag-verkiezingsdebat met harde aanvallen over en weer:

De afgelopen weken probeerden de middenpartijen VVD, CDA, D66 en GroenLinks-PvdA in tv- en radiodebatten juist zo hoffelijk mogelijk tegen elkaar te doen. Het was vooral de bedoeling om inhoudelijk te debatteren en duidelijk te maken dat een stem op de PVV geen zin heeft. Donderdag bij het SBS-debat was het drie tegen één: Yesilgöz, Bontenbal en Timmermans willen echt niet met Wilders regeren, omdat die er een puinhoop van had gemaakt, was toen de boodschap.

Nu nemen de spanningen zo toe, dat de tijd van hoffelijkheid voorbij is. Uit de laatste Peilingwijzer, het gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag, blijkt dat de grote partijen heel dicht tegen elkaar aankruipen. De PVV is nog steeds de grootste, maar is wel significant teruggezakt. GroenLinks-PvdA is nog steeds de tweede partij, maar de voorsprong op het CDA en D66 is gering.

Secuur voorbereide aanvallen

En dus gingen de lijsttrekkers er in Ahoy met gestrekt been in. De aanvallen zijn secuur voorbereid. D66-Jetten zegt dat het "allemaal de schuld is van Wilders" dat de Nederlandse identiteit onder druk staat en dat er een "sluier van negativiteit" over Nederland hangt. "Een mooi ingestudeerd verhaal", constateert zijn opponent.

VVD-leider Yesilgöz ergert zich aan "de gladde praatjes" van Jetten, en zegt dat hij geen stevige asielmaatregelen wil nemen. Timmermans verwijt de D66-leider weer een "boekhoudersmentaliteit", omdat Jetten er steeds op hamert dat GroenLinks-PvdA niet tot 2035 extra defensie-uitgaven heeft begroot. JA21-leider Eerdmans moet zich verdedigen tegen de bewering van Yesilgöz dat zijn partij een lastenverzwaring wil van 46 miljard euro. "Dat is echt de grootste onzin", probeert Eerdmans tegen te werpen.

Wilders zegt dat hij de verlaging van de btw naar 0 procent wil betalen door te stoppen met ontwikkelingssamenwerking. "Dan hebben ze misschien iets meer honger in Afrika, maar hier niet", zegt hij. Hierop volgt veel gejoel van de studenten uit de zaal.

D66-leider Jetten kreeg nog een tik op zijn vingers van debatleider Suzanne Bosman, over een opmerking over prinses Amalia in het leger:

Wilders is na afloop snel weg. De andere partijleiders vinden achteraf dat het er behoorlijk stevig aan toe ging. "Wat chaotisch, veel gekissebis", constateert JA21-leider Eerdmans. Timmermans en Yesilgöz noemen het rommelig en Bontenbal "dynamisch, scherp en een hoop door elkaar praten".

Morgen is het NOS-debat met alle lijsttrekkers in de Tweede Kamer. Eerst zijn de zes kleinere partijen (ChristenUnie, Forum voor Democratie, Denk, SGP, Partij voor de Dieren en Volt) aan de beurt, om 19.00 uur. Anderhalf uur later volgen de lijsttrekkers van de negen grootste partijen: PVV, GroenLinks-PvdA, VVD, D66, BBB, CDA, SP, JA21 en NSC.

Met de verkiezingen voor de Tweede Kamer in aantocht, maakt de Nederlandse sportwereld zich grote zorgen over het gebrek aan urgentie op het gebied van sport en bewegen bij de politieke partijen.

Sport en bewegen zouden veel meer meegenomen moeten worden in de bestrijding van allerlei problemen in de samenleving, zo klinkt het.

"Welke coalitie er ook komt, het onderwerp sport en bewegen moet op de bovenste stapel meegenomen worden na de verkiezingen", zegt Tom van 't Hek.

"Sport en bewegen moeten integreren in belangrijke beleidsvelden zoals onderwijs, zorg, ruimtelijke ordening. Er moet een groot plan komen, want sport en bewegen leveren de samenleving op lange termijn veel op."

De oud-hockeycoach is voorzitter van de Nederlandse Sportraad (NLsportraad), een onafhankelijk orgaan dat kabinet en parlement adviseert over sport in de samenleving.

Niet op waarde geschat

Van 't Hek vindt het jammer dat de politiek de rol van sport en bewegen nog niet echt op waarde weet te schatten. Er liggen in zijn ogen grote kansen. "Of het nou defensie is, of onderwijs, of gezondheidszorg of werkgevers; het onderwerp sport en bewegen keert steeds terug in allerlei gesprekken", zegt hij.

"Met de bewegingsarmoede die we nu zien in onze samenleving en bij onze jeugd, de toenemende problemen in die sector: de urgentie is groot. Sport en bewegen kunnen een belangrijke rol spelen om dat tegen te gaan, maar dan moet je het echt integreren in die thema's", geeft Van 't Hek de politici mee. "We hebben een buitengewoon zorgelijke situatie."

Van 't Hek heeft de verkiezingsprogramma's van de diverse politieke partijen goed bekeken en constateert dat de sportwereld er bekaaid vanaf komt. "Sport en bewegen zijn dingen waar iedereen vóór is, niemand is er tegen. Het is een fijn onderwerp om over te praten, maar geen onderwerp dat hoog op de politieke agenda staat."

Algemeenheden

Waar politieke partijen in hun programma's amper met concrete sportplannen voor de dag komen en meestal in algemeenheden blijven steken, zijn ze zeker wel trots op de prestaties van Nederlandse topsporters bij titelevenementen, zoals bijvoorbeeld de Olympische Spelen.

Successen worden uitgebreid door de politiek meegevierd. "Ik zie echter dat er voor sport gewoon heel weinig aandacht is", luidt de nuchtere conclusie van Van 't Hek aan de vooravond van de verkiezingen.

Voormalig toproeister Inge Janssen komt tot dezelfde conclusie als Van 't Hek. Janssen, voorzitter van de Nederlandse atletencommissie van sportkoepel NOC*NSF, mist bij de politieke partijen een concrete visie op (top)sportgebied.

"Sport is essentieel voor een gezonde samenleving. Topsport en breedtesport zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Ik mis echter een visie op het belang van sport en topsport in de samenleving. En daarbij de durf om daar ook geld in te investeren. Sport en succes gaan niet vanzelf", legt ze uit.

"Ik denk dat sport altijd een thema is dat we heel belangrijk vinden, maar in het politieke debat ondersneeuwt", zegt Janssen. "Dat is zonde, want ik denk dat we heel veel baat hebben bij investeren in de sport."

Directeur topsport André Cats van NOC*NSF zei na de successen van de Olympische Spelen in Parijs (2024) dat er 20 miljoen euro nodig was om de Nederlandse topsport op dat niveau te behouden en te versterken.

"Dat klinkt als veel geld, het is ook veel geld, maar op een rijksbegroting is het peanuts", aldus Janssen. "We hebben in Nederland een zeer effectief en efficiënt topsportprogramma, maar er is extra geld nodig om te blijven presteren en de positie van de Nederlandse topsporter structureel te verbeteren."

Weerbare samenleving

Van 't Hek maakt zich grote zorgen. "Er is een grote roep om meer te investeren in defensie. We willen een weerbare samenleving, maar bij het ministerie van Defensie maken ze zich zorgen waar ze die weerbare mensen moeten vinden."

"Bewegen is een achtergebleven gebied bij onze jeugd. In het westerse deel van de wereld hebben we tegenwoordig meer kinderen met overgewicht dan kinderen zonder overgewicht. Onderwijs is de plek waar het moet beginnen. Daar zouden sport en bewegen een veel prominentere plaats moeten innemen."

Je politieke tegenstanders zwart maken is van alle tijden, maar deze verkiezingscampagne gaat dat op een volgens experts zeer gevaarlijke manier: levensechte AI-beelden. Vooral de PVV maakt hier veel gebruik van, blijkt uit onderzoek.

Vandaag deed GroenLinks-PvdA aangifte vanwege lasterlijke afbeeldingen van lijsttrekker Frans Timmermans. Die stonden op een Facebookpagina die werd beheerd door de PVV-Kamerleden Maikel Boon en Patrick Crijns. Zij zouden zelf met AI-software de plaatjes hebben gegenereerd.

De betreffende plaatjes:

Een gevaarlijke ontwikkeling, vindt Fabio Votta, de onderzoeker achter CampAIgntracker. Die site analyseert berichten die partijen, politici en bewegingen op sociale media plaatsen in aanloop naar de verkiezingen. Tot en met 12 oktober zijn er 231 door AI gemaakte berichten verschenen. De helft daarvan is afkomstig van de PVV.

Veel van die berichten stonden op de inmiddels offline gehaalde Facebookpagina 'Wij doen geen aangifte tegen Geert Wilders', die dus beheerd werd door de twee PVV-Kamerleden. Naast afbeeldingen van Timmermans stonden er ook AI-foto's op die asielzoekers in een kwaad daglicht zetten.

Onderzoeker Votta schrok van de hoeveelheid berichten en het grote bereik van de pagina. "Veel foto's werden verder online verspreid. Dat maakt het doel van zo'n pagina, namelijk het wegzetten van tegenstanders, zeer succesvol." Ook de snelheid en het gemak waarmee dit soort afbeeldingen wordt gemaakt, baart Votta zorgen.

Onderzoek CampAIgntracker.nl

CampAIgntracker analyseerde tot en met 12 oktober 231 berichten uit de verkiezingscampagne die door AI zijn gegenereerd. De herkomst daarvan bleek:

51,9 procent van de PVV

12,6 procent van Vrede voor Dieren

7,4 procent van de VVD

3,9 procent van D66

2,6 procent van BVNL

2,2 procent van FvD, BBB, SP en CDA

1,7 procent GroenLinks-PvdA

Volgens Votta is niet te bewijzen of het mensen daadwerkelijk van ideeën of stemgedrag doet veranderen. Maar het kan wel het gevoel versterken dat ze al hadden. "Hun opvattingen over bijvoorbeeld Timmermans of asielzoekers worden bevestigd. Daarmee wordt het voor hen de waarheid."

En dat kan ook gevaarlijke gevolgen hebben, zegt Votta. "Asielzoekers en ook politici worden door dit soort berichten gedemoniseerd. Daardoor kunnen ze doodsbedreigingen krijgen of kan er geweld tegen ze worden gebruikt."

Ook het Alan Turing Institute uit Londen deed afgelopen jaar onderzoek naar de invloed van AI op verkiezingen. In dat jaar werden wereldwijd maar liefst vijftig landelijke verkiezingen gehouden, waarbij twee miljard mensen hun stem uitbrachten. Hoewel daarbij veel gebruik werd gemaakt van AI is volgens het instituut niet te bewijzen dat dit directe invloed had op het stemgedrag.

Maar, zo zegt het instituut, de bedreigingen van AI zijn er wel degelijk. Dat beaamt ook Fabio Votta. "Het wordt steeds makkelijker om AI in te zetten. Daarnaast wordt het ook steeds moeilijker om nep van echt te onderscheiden. Het kan best zijn dat volgend jaar wijzelf als onderzoekers al niet meer het verschil kunnen zien. Met als gevolg dat straks iedereen in zijn eigen AI-gegenereerde realiteit leeft."

De stemlokalen zijn open, de verkiezingsdag is in volle gang en vanavond weten we welke politieke partij de grootste wordt in de Tweede Kamer. In deze aflevering een overzicht van de campagne in audio. Wat voor campagne hebben we gezien? Politiek duider van Nieuwsuur Arjan Noorlander noemt 'm verwarrend en dat leidde tot veel zwevende kiezers.

Er was geen duidelijk overheersend verkiezingsthema, de zittend premier deed niet mee en door het uitsluiten van de PVV ging de strijd om het Torentje om plek 2. Noorlander merkte daardoor verwarring bij de lijsttrekkers: waar moet deze campagne over gaan en hoe zorgen wij ervoor dat die zwevende kiezers bij ons landen?

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek, Ulrike Nagel, Lisa Konings, IJsbrand Terpstra, Rosanne Sies

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

GroenLinks-PvdA gaat aangifte doen vanwege mogelijk lasterlijke afbeeldingen die met kunstmatige intelligentie zijn gemaakt van lijsttrekker Frans Timmermans. Dat meldt de partij na berichtgeving van de Volkskrant. Volgens de krant zijn de makers van de afbeeldingen op Facebook de PVV-Kamerleden Maikel Boon en Patrick Crijns. Op X heeft Wilders zijn excuses aangeboden.

De AI-afbeeldingen stonden op de Facebookpagina 'Wij doen geen aangifte tegen Geert Wilders'. De Groene Amsterdammer schreef eerder, net als de Volkskrant, al dat de twee PVV'ers de beheerders van die groep zijn.

In het programma Sven op 1 op NPO Radio 1 zegt Timmermans ervan uit te gaan dat Wilders actie onderneemt en Boon en Crijns niet meer terugkomen in de Kamer. Mensen die zich hiertoe verlagen, hebben geen plaats in het parlement, vindt hij.

Daar reageert Wilders met een nieuw bericht op X fel op. Hij verwijt Timmermans "een dubbele moraal" en verwijst naar posters van The Rights Forum met foto's van Wilders, Van der Plas en Yesilgöz waarop staat dat "zij kozen voor genocide". Voormalige PvdA-politici Hedy d'Ancona en Jan Pronk zijn lijstduwers van GroenLinks-PvdA en zijn aangesloten bij die pro-Palestijnse groep. Wilders constateert dat Timmermans hen ook niet van de lijst haalde.

CORRUPT

Op de afbeeldingen waartegen GroenLinks-PvdA nu aangifte doet is onder meer te zien hoe Timmermans geboeid wordt afgevoerd door twee agenten en hoe de partijleider geld afpakt van een witte man en aan een moslim-koppel geeft. Op een ander plaatje staat een portret van Timmermans met daaronder het woord 'CORRUPT'.

Hieronder de AI-plaatjes:

"Politici worden steeds vaker bedreigd, dat zien we ook tijdens deze campagne. Dat is een bedreiging voor de democratie. Pagina's als deze dragen daaraan bij. Daarom doen we aangifte van laster tegen de beheerders van deze pagina", aldus GroenLinks-PvdA. De partij doet ook aangifte van doodsbedreigingen in de reacties onder de plaatjes.

Excuses

Wilders reageerde vanmorgen op X dat hij afstand neemt van de plaatjes en noemt ze "ongepast en ongehoord". Ook maakt hij excuses aan "collega Timmermans".

Timmermans nam geen genoegen met die excuses. "Als Kamerleden zich verlagen tot het organiseren van opruiing en het aanzetten tot haat, dan raakt dat onze democratie als geheel", zet hij in het radioprogramma Sven op 1. Wilders is de baas, benadrukt hij "dus ik verwacht dat hij actie onderneemt". Volgens hem is dit een concreet voorbeeld dat de PVV haat zaait. En die haat verzwakt de samenleving, vindt hij.

Daarop reageerde Wilders op X met een bericht over de eerdere posters van The Rights Forum en de lijstduwers, die Timmermans niet van de lijst haalde. In het programma Nieuwsuur zei Timmermans vorige week dat de posters ook niet zijn manier van actie voeren waren, maar dat hij zijn partijgenoten er niet op aan ging spreken.

Het Team Bedreigde Politici van de politie zegt tegen de Volkskrant dat er onderzoek wordt gedaan naar de Facebookpagina, die door de beheerders offline is gehaald. De twee PVV-Kamerleden Boon en Crijns staan ook deze verkiezingen weer op de lijst, op de plekken 23 en 34.