Vrijwel niemand was verbaasd toen Mark Rutte vorig weekend in een radio-interview dan eindelijk zei wel iets te voelen voor een internationale baan, zoals topman van de NAVO. Niemand geloofde dat de demissionair premier fulltime voor de klas zou gaan staan, zoals hij zelf altijd beweerde. Het nieuws ging de hele wereld over, volgens de doorgaans goed ingevoerde website Politico is Rutte op dit moment zelfs favoriet om de nieuwe NAVO-topman te worden.

De keuze voor het moment van Ruttes ontboezeming komt voort uit een mix van binnenlandse en internationale afwegingen. Voor de VVD-verkiezingscampagne is de timing prima, klinkt het binnen de partij. "Hij slaat twee vliegen in één klap. Ten eerste geeft dit Yesilgöz letterlijk ruimte, want Rutte wil naar het buitenland. En ten tweede laat hij zien: kijk eens wat een belangrijke mensen er bij de VVD rondlopen."

Rutte sprak in het interview over drie potentieel interessante internationale banen. Die van voorzitter van de Europese Raad, maar "een parttimefunctie", zei hij niet te willen. De plek van voorzitter van de Europese Commissie is volgens hem interessant, maar al bezet. Blijft over: secretaris-generaal van de NAVO.

Voor een lobby is het nog wel wat vroeg, zeggen bronnen bij het militair bondgenootschap. De huidige topman, Jens Stoltenberg, gaat in oktober 2024 weg. De verwachting is dat zijn opvolger komende zomer bekend wordt, voorafgaand aan het 75-jarig jubileum van de NAVO. Een formele procedure is er niet, de benoeming komt tot stand in achterkamertjes.

Ruttes ambitie is in het NAVO-hoofdkantoor in Brussel het gesprek van de dag. "Mensen vinden het interessant dat hij zich nu naar voren schuift als serieuze kandidaat", zegt iemand die er werkt. "Daarmee is de race echt begonnen." "Vogeltjes die te vroeg zingen, zijn in principe voor de poes", zegt een andere NAVO-bron. "Maar Rutte zegt zoiets niet om meteen z'n kop op het hakblok te leggen. Die is zeker van zijn zaak."

Volgens ingewijden kan Rutte al rekenen op steun van de Fransen, de Britten en de Duitsers. De belangrijkste speler, de VS, zou Rutte al twee keer gepolst hebben.

In Ruttes voordeel spreekt dat hij een van de langstzittende regeringsleiders van de Europese Unie is. Daardoor kent hij iedereen en veel mensen hem. Maar niet iedereen. In Amerika moet hij nog wat werken aan zijn naamsbekendheid, schreef Politico. Zo zei de invloedrijke Republikeinse senator Mitt Romney: "Misschien dat ik hem ontmoet heb, maar ik kan het me niet meer herinneren."

Na de inval in Oekraïne toonde Rutte zich een trouwe bondgenoot van het land. Zo pleitte hij relatief snel voor het sturen van tanks en gevechtsvliegtuigen. Door die opstelling zou Rutte voor Polen en de Baltische staten een aanvaardbare NAVO-topman kunnen zijn.

Twee dingen spreken in zijn nadeel voor de post: Nederland komt nog altijd niet aan de norm van 2 procent van het bruto binnenlands product die de NAVO stelt voor defensie, al komt ons land volgend jaar wel in de buurt. Belangrijker: hij is een man, terwijl het bondgenootschap volgens velen toe is aan een eerste vrouwelijke leider.

In het radio-interview vorige week zei Rutte dat hij het onwaarschijnlijk vond dat hij zo'n internationale baan zou krijgen, omdat er vrouwelijke concurrenten zijn. De Deense premier Mette Frederiksen zou in de race zijn, en ook de naam van de Estse premier Kaja Kallas valt af en toe. Die van de Duitse Ursula von der Leyen - nu voorzitter van de Europese Commissie - klinkt het hardnekkigst.

Binnen de NAVO worden de kansen van de eerste twee concurrenten niet hoog ingeschat. Tegen Frederiksen pleit dat er na de Noor Stoltenberg en diens Deense voorganger Rasmussen opnieuw een Scandinavische secretaris-generaal zou komen. Ook haalt Denemarken de tweeprocentsnorm voor defensie niet. Estland haalt die norm ruim, maar Kallas zou dan weer te uitgesproken anti-Russisch zijn. Blijft over: Ursula von der Leyen, die ook geïnteresseerd zou zijn in de NAVO-baan.

Mocht zij deze positie krijgen dan zal Rutte daar geen traan om laten, zegt een VVD'er. "Dan wordt hij misschien voorzitter van de Europese Commissie, en anders kan hij altijd nog voorzitter worden van de Europese Raad. Hij kan nu wel heel stellig zeggen dat hij dat niet wil, maar ik moet nog zien dat hij 'nee' blijft zeggen als hij die baan op een presenteerblaadje krijgt aangeboden."

Vermoedelijk zal pas komend voorjaar blijken of Rutte de baan bij de NAVO krijgt.

Gezondheidszorg staat op nummer één op de ranglijst van thema's die het zwaarst wegen voor kiezers bij het bepalen van hun stem voor de komende verkiezingen. Dat komt naar voren uit een peiling van Ipsos, in opdracht van de NOS, onder een representatieve groep stemgerechtigde Nederlanders.

Wat opvalt is dat het in de politieke campagnes nauwelijks gaat over de besluiten die nodig zijn om de zorg toegankelijk te houden. En pijnlijke keuzes zijn daarbij onontkoombaar.

De toestand van de gezondheidszorg in vogelvlucht:

In 2021 werd het Nederlandse zorgstelsel door de toonaangevende onderzoeksorganisatie The Commonwealth Fund gerekend tot de best presterende wereldwijd. Op die ranglijst stond Nederland tweede. Onder meer de toegankelijkheid werd geprezen.

Sindsdien is er veel gebeurd waardoor de toegankelijkheid van de Nederlandse zorg is verslechterd.

Door de coronapandemie liep de werkdruk fors op en ontstond er een tekort aan zorgpersoneel.

Sommige wachtlijsten en personeelstekorten (zoals in de verpleeghuiszorg) staan los van corona en zijn het gevolg van het beleid dat de afgelopen jaren onder premier Rutte is gevoerd.

Zo is sinds 2015 het aantal mensen op de wachtlijst voor een verpleeghuis verdubbeld. Het kabinet bleek nauwelijks bereid het aantal verpleeghuiszorgbedden uit te breiden.

Indien het budget voor verpleeghuizen wordt verhoogd, zal het overigens lastig zijn om personeel te vinden. Mensen worden afgeschrikt door de hoge werkdruk en vinden de arbeidsvoorwaarden mager.

Toch had het personeelstekort niet zo nijpend hoeven zijn. Daarvoor moeten we terug naar 2013. 'Den Haag' besloot toen verzorgingshuizen alleen toegankelijk te houden voor ouderen met een zwaardere indicatie. Daarop sloten zorginstellingen in rap tempo verzorgingshuizen. Duizenden zorgmedewerkers verloren hun baan. Dat zijn mensen die nu hard nodig zijn.

Een ander pijnpunt zijn de hardnekkige wachtlijsten in de geestelijke gezondheidszorg. De maximaal aanvaardbare wachttijd van 14 weken wordt overal in het land overschreden.

Er is niet één bepaalde oorzaak aan te wijzen voor de verslechterde toegankelijkheid van de ggz. Duidelijk is wel dat het aantal mensen dat om psychische hulp vraagt toeneemt, terwijl de zorgverzekeraars terughoudend zijn met inkopen vanwege de kosten.

Mensen met zware problemen moeten het langst wachten. Dat komt doordat het voor instellingen aantrekkelijk is om mensen met relatief simpele aandoeningen als eerste te behandelen. Dat kost minder tijd en is goedkoper. Intussen kunnen mensen met zwaardere klachten nieuwe problemen krijgen terwijl ze op hulp wachten. De patiënten doen dan bijvoorbeeld een beroep op hun huisarts, waardoor die het drukker krijgt.

De breed ervaren werkdruk leidt tot een uitstroom van verschillende type zorgprofessionals. Het aantal medewerkers dat buiten de zorg een baan zoekt is de afgelopen twee jaar toegenomen. Het aantal onvervulde vacatures in de zorg is sinds 2021 verdubbeld. De abnormale werkdruk tijdens de coronapandemie heeft in verschillende zorgsectoren, zoals de ziekenhuizen, zeker bijgedragen aan het ziekteverzuim en de uitstroom van medewerkers.

Zorguitgaven nemen toe, toegankelijkheid neemt af

Opeenvolgende kabinetten zoeken al jaren naar manieren om de zorgkosten in de hand te houden. Op de rijksbegroting is zorg de grootste kostenpost. Voor komend jaar is circa 103 miljard euro (op totale rijksuitgaven van ongeveer 433 miljard) begroot. Dat is ruim 23 procent van alle Nederlandse uitgaven en ruim 11 procent van het bruto nationaal product. Internationaal staat Nederland in de top qua zorguitgaven.

Zorgverzekeraars hebben sinds de zorgstelselwijziging van 2006 de wettelijke taak om via zorginkoop voor iedereen in Nederland voldoende en betaalbare zorg te organiseren. Dat lukt niet meer. Een jaar geleden zei Joep de Groot, directeur van zorgverzekeraar CZ, geen garantie te kunnen geven "dat zorg altijd voor iedereen toegankelijk is".

En de zorgpremie stijgt (sinds 2014 met zeker 60 procent) al is deze stijging vooral toe te schrijven aan inflatie en gestegen personeelskosten.

Sinds de verzorgingshuizen in 2013 als bezuinigingsmaatregel massaal werden gesloten, is het aantal mensen dat mantelzorg verleent sterk toegenomen. Een Kamermeerderheid vond dat destijds een goede maatregel. Maar vorige maand nam de Tweede Kamer een motie aan om het verzorgingshuis in ere te herstellen.

Om personeelstekorten aan te pakken blijkt langer thuis wonen trouwens niet erg efficiënt. Als er 's nachts thuis wat misgaat, moet er een hulpverlener naar een oudere toe. In een verpleeghuis kan een hulpverlener tegelijk twee mensen helpen.

Toch zien veel politieke partijen de mantelzorger nog steeds als de oplossing voor een maatschappelijk probleem. Maar dat is het niet, als je kijkt naar de bevolkingsopbouw van Nederland.

Aan de bevolkingspiramide is te zien dat de 45- tot 65-jarigen op dit moment de sterke schouders van de maatschappij zijn. Zo verleent deze groep relatief veel mantelzorg en passen opa en oma ook geregeld op de kleinkinderen als de ouders werken.

Maar ook de generatie van de 'sterke schouders' wordt ouder. En het is de vraag of de maatschappij de zorg voor deze mensen over pakweg twintig jaar kan opvangen.

Hierover durven politieke partijen zich nog niet écht uit te spreken.

In de NOS verkiezingsserie De Peilers praten verslaggevers Jeroen Gortworst en Margot Oosterwechel over de zorg met kiezers in Middelburg:

Lijsttrekker van de ChristenUnie (CU), Mirjam Bikker, zegt in een interview met Nieuwsuur dat het overeind houden van de principes van haar partij niet altijd makkelijk is. "Ik heb grijze haren van sommige gesprekken die ik binnenskamers voer. Soms lukt het niet om iets te bereiken, maar mijn standpunt verandert niet."

De CU heeft twee kabinetsperiodes meegeregeerd en profileert zichzelf als een partij die niet door een morele ondergrens wil gaan. Uit onderzoek blijkt dat normen en waarden voor de CU-achterban het belangrijkst zijn.

Voor de val van het kabinet, in juli dit jaar, legde de VVD aan het einde van de crisisonderhandelingen een plan op tafel die het recht op gezinshereniging van bepaalde vluchtelingen moest beperken. Dat plan was voor de CU onbespreekbaar. Dat leidde mede tot de val van het kabinet.

Bikker zegt dat haar partij wilde praten over verschillende plannen die VVD en CDA graag wilden. "Maar kinderen horen bij hun ouders. Dat is ons principe. Men wist dat vanaf het begin. Ik sprak er telkens opnieuw over, binnen de partij en ik kreeg elke keer hetzelfde antwoord: onze principes, daar staan we voor."

Maar een jaar eerder, in augustus 2022, kwam het kabinet al een asieldeal overeen waarin gezinshereniging wel degelijk werd beperkt. De ChristenUnie stemde daar toen wél mee in. De Raad van State schoot deze maatregel later af.

Meeregeren en de moeilijkheden daarvan, de CU weet er inmiddels alles van, zegt politiek duider Arjan Noorlander. "Bij de CU gaat het - uiteraard - veel over geloof, maar ook over geloofwaardigheid. Die bewaken, terwijl je in een kabinet stapte waar je niet in wilde, steeds weer principiële meloenen slikken om aan de macht te blijven. Het is nu aan Bikker om te bewijzen dat, na al die jaren meedoen met de macht, de CU nog een geloofwaardige partij is."

De laatste tijd vaart de partij een progressievere koers. Zo bestaat er binnen de partij sinds kort een lhbtiq+-netwerk: CU4all. Ook ondertekenden de lokale fracties van de CU het Regenboog Stembusakkoord in tenminste dertien gemeenten. Daarmee ondersteunen ze het hijsen van de regenboogvlag op Coming Out Day en de organisatie van andere lhbti-evenementen. Daarnaast staan dit jaar voor het eerst twee paragrafen over transgenderzorg in het verkiezingsprogramma.

Bikker spreekt zich niet uit over haar persoonlijke standpunt in dit thema, maar vindt het goed dat de lokale fracties hun eigen afweging maken. "Mooi dat iedereen zich bij de CU veilig voelt. Dat ervaren mensen zo. Lokale fracties stralen dat uit: iedereen mag hier meedoen."

Uit onderzoek van Ipsos blijkt dat 27.5 procent van de CU-achterban tegen homoseksuele bestuurders is. Terwijl één van de drie CU-senatoren openlijk een homoseksuele relatie heeft. Toch zegt het partijbestuur dat "mensen met een monogame homoseksuele relatie op een waardige wijze God kunnen dienen en de partij kunnen vertegenwoordigen".

Bikker noemt het "kostbaar" dat er binnen de CU ruimte is voor verschillende meningen. "We zijn een unie van christenen. In verschillende kerken voeren ze de gesprekken erover op verschillende wijze. Ik sta voor vrijheid en ruimte, ook voor mensen die het ingewikkeld vinden."

Bij de achterban heerst over die progressieve koers ook onvrede. Annelijn de Gier vraagt zich af waarom haar partij zich niet meer principieel profileert op abortus en euthanasie:

Bikker geeft toe dat ze grote zorgen heeft over medisch-ethische dossiers. "Over een heel aantal dingen kom je er samen uit, en je verwoordt waar het ingewikkeld wordt. De ChristenUnie kan niet al z'n idealen erdoor krijgen. Het is zoeken."

Zo is het abortusstandpunt van de partij flink opgeschoven. Waar de CU in 2006 een abortus alleen gerechtvaardigd vond als het leven van de moeder in gevaar is, verandert dat in de verkiezingsprogramma's van 2010 en 2017. Dan wil de partij de abortusgrens alleen nog verlagen, van 24 naar 18 weken zwangerschap. Nu noemt de CU zelfs geen wekengrens meer in het programma, maar zegt enkel te pleiten voor "een lagere wekengrens".

Er is nog een thema waar de CU twee achterbannen wil bedienen en ook daar levert dat een spanningsveld op: tussen boer en natuur. In april schreef Bikker in een blog: "Sinds de ChristenUnie in het kabinet zit, is het roer omgegaan: als land nemen we zorg voor de schepping eindelijk écht serieus."

Gepensioneerd boswachter én boerenzoon Arend Spijker ziet dat anders:

De zorg voor de schepping is leidend, zegt Bikker. "Als een visser uit Katwijk naar een vis kijkt, is dat voor hem ook de schepping. Boeren die houden van hun land, ook. Te lang is geld inderdaad leidend geweest. Dat moet anders."

Dat door de CU "het roer om is" blijkt niet altijd uit het stemgedrag van de partij, blijkt uit onderzoek van Nieuwsuur. In het Europees Parlement onthield de CU zich van stemming over de Natuurherstelwet, die lidstaten verplicht in slechte staat verkerende natuurgebieden te herstellen. De partij vond dat er te weinig rekening werd gehouden met boeren en vissers. Dat terwijl de jongerenbeweging van de CU opriep juist vóór de Natuurherstelwet te stemmen: "Het herstellen van natuur in Europa zou een topprioriteit moeten zijn."

In de Tweede Kamer stemde de partij meermaals tegen moties met plannen voor beschermde natuur op land en zee. Als Europa de garnalenvisserij in Natura 2000-gebieden wil tegengaan, schrijft de CU zelfs een motie om dat tegen te gaan. Een motie die wordt aangenomen.

Bikker zegt dat er in die moties ook afspraken werden geschonden die eerder waren gemaakt. "Bijvoorbeeld beloften aan de garnalenvissers. Hen was compensatie beloofd. En als er iets is beloofd dan is het beloofd."

Bekijk hier het hele gesprek met Mirjam Bikker terug:

VVD-leider Yesilgöz heeft afstand genomen van PVV-leider Wilders. Enkele maanden geleden zei Yesilgöz dat ze samenwerking met de PVV niet uitsloot, zoals haar voorganger Rutte wel deed. Maar in NOS Nederland Kiest: Het Debat was er van deze toenadering weinig meer te merken en botsten de twee partijen over het asielbeleid.

In het PVV-verkiezingsprogramma staat volgens Yesilgöz "echt niets wat het land vooruitbrengt, maar wel het land "kapot maakt". Wilders pleit bijvoorbeeld voor een algehele asielstop. "Ik heb helemaal niets met wat hij hier verkondigt," zei Yesilgöz.

Wilders op zijn beurt zei dat de VVD de afgelopen jaren vooral D66-beleid had uitgevoerd en dat er steeds meer asielzoekers bij zijn gekomen. Hij vindt ook dat de VVD-leider niet tegen kritiek kan, waarop Yesilgöz zei: "Ik raak niet geïrriteerd van dit geblèr, maar vind het vermoeiend."

Kijk hier naar de botsing tussen Yesilgöz en Wilders:

Op een vraag of VVD nu spijt had van haar toenadering tot de PVV zei Yesilgöz kort: "Ik sluit geen kiezers uit. Maar oneliners schreeuwen waar niemand iets mee kan, helpt niet."

Het Radio 1-verkiezingsdebat is het eerste grote debat met bijna alle lijsttrekkers. Omtzigt van Nieuw Sociaal Contract had een andere afspraak. De debatten gingen onder meer over klimaat, bestaanszekerheid en het terugwinnen van het vertrouwen in de politiek.

Kijk hier naar een aantal opmerkelijke momenten in het 2,5 uur durende debat:

Ook de oorlog tussen Israël en Hamas kwam aan de orde, waar vooral GroenLinks-PvdA-leider Timmermans kritisch was op de recente aanvallen van Israël op Gaza. Hij noemde de aanvallen "op geen enkele manier proportioneel".

Zijn partij begrijpt dat Israël zich moet verdedigen tegen de aanvallen van de terreurorganisatie Hamas. "Maar de vraag is langzamerhand wel: moeten er twee miljoen mensen zo lijden?" Hij denkt dat deze aanvallen het land ook niet helpen. "Zo creëer je meer haat."

PVV-leider Wilders was het daar absoluut niet mee eens. Hij noemde de uitspraak over het creëren van haat stuitend. "Israël vecht om zijn bestaan. Ze moeten hard terugslaan en hun optreden is wel proportioneel."

VVD-leider Yesilgöz benadrukte vooral dat Israël wel degelijk het recht heeft om zich te verdedigen. "Hamas en Hezbollah zijn terroristische organisaties die de staat Israël willen vernietigen."

Kijk hier de video:

De online verkiezingsserie bestaat uit vier video's over vier verschillende onderwerpen: bestaanszekerheid, wonen, klimaat en migratie/buitenland. De Nieuwsuur-redactie heeft naar eigen inzicht vastgesteld dat de gekozen thema's vier belangrijke crisisdossiers zijn. Deze onderwerpen hebben in de afgelopen jaren de politiek en het maatschappelijk debat beheerst, maar spelen ook tijdens deze verkiezingen een grote rol in het debat. Daarbij zijn we ons ervan bewust dat voor veel kiezers ook andere thema's belangrijk zijn.

In aanloop naar de verkiezingen maakt ProDemos de StemWijzer, een online verkiezingstool waarmee kiezers aan de hand van 30 stellingen erachter kunnen komen welke politie partij het beste aansluit bij hun voorkeuren. Hiervoor legt ProDemos de politieke partijen 94 stellingen voor en kijken ze naar het stemgedrag van partijen. Wij hebben deze data van ProDemos verkregen.

Daarnaast lazen we zelf de verkiezingsprogramma's van de partijen en verdiepten we ons in de thema's aan de hand van bestaande onderzoeken en artikelen.

We analyseerden hoe vaak partijen die verkiesbaar zijn voor de Tweede Kamer het in de StemWijzer van ProDemos met elkaar eens zijn. Deze analyse is gemaakt aan de hand van de stellingen over vijf thema's: migratie, buitenland, bestaanszekerheid, wonen en klimaat.

Een partij heeft drie antwoordmogelijkheden in de stemwijzer: neutraal, eens of oneens. In onze analyse zijn partijen het met elkaar eens als een antwoord exact gelijk is. Als partij 1 'eens' stemt en partij 2 'neutraal', dan zijn partij 1 en partij 2 het dus niet met elkaar eens. Voor iedere combinatie van partijen is berekend hoeveel procent van de stellingen ze het met elkaar eens zijn.

In de visualisatie staan de partijen op volgorde van hoe vaak ze het met elkaar eens zijn. De methode die we hebben gehanteerd is de volgende;

In het algemeen geldt dat er soms meerdere mogelijkheden zijn om een partij te plaatsen, er zit dus altijd enige vorm van willekeur in.

Ten slotte goed om te noemen dat de datavisualisatie achter de presentator in de video niet exact overeenkomt met de visualisatie op de tafel. Dit heeft te maken met het feit dat na de opname nog nieuwe data binnenkwam bij ProDemos bekend was.

In deze verkiezingsserie kijken we voor de kwantitatieve duiding naar achttien politieke partijen. We hebben deze selectie gemaakt op basis van een of meer zetels in de peilingen en het huidige zetelaantal in de Tweede Kamer. In de kwalitatieve duiding geven we meer aandacht aan partijen die hoog in de peilingen staan. Daarbij hebben we gezocht naar een evenwichtige balans.

De rente die studenten en afgestudeerden betalen over hun studielening wordt niet per 1 januari 2024 bevroren op het niveau van 2023.

Dat schrijft demissionair minister Dijkgraaf aan de Tweede Kamer. De Kamer had daarom gevraagd, wetende dat het waarschijnlijk niet uitvoerbaar is. Dat laatste blijkt nu inderdaad het geval.

Het vraagt grote aanpassingen van de systemen van DUO, die op zijn vroegst per 1 januari 2026 klaar zouden kunnen zijn. Ook zou de Wet studiefinanciering 2000 nog voor 1 januari gewijzigd moeten worden. "Ook dat is niet realistisch gelet op de zeer korte periode", zegt Dijkgraaf.

De rente op studieleningen vervijfvoudigt op 1 januari van 0,46 naar 2,56 procent. Dat betekent dat studenten en afgestudeerden vaak duizenden euro's meer moeten gaan betalen.

Dijkgraaf gaat nu onderzoeken hoe het amendement van Kamerlid Pieter Omtzigt kan worden uitgevoerd. Die wil dat de belastingvoordelen voor expats langzaam worden afgebouwd en dat de opbrengst wordt gebruikt voor een lagere rente op studieleningen. Dat heeft waarschijnlijk vanaf 2026 effect.

Voor bijzondere bromfietsen worden registratie en een kenteken verplicht. Het gaat dan bijvoorbeeld om de elektrische step, de zelfbalancerende segway en de BSO-bus (de opvolger van de stint). De plicht moet het makkelijker maken om voertuigen op te sporen die niet zijn goedgekeurd.

Demissionair minister Harbers wijst erop dat er steeds meer nieuwe en innovatieve voertuigen zijn en dat maar een deel daarvan is goedgekeurd voor gebruik op de weg. Maar als voertuigen erg op elkaar lijken, is het lastig om te zien of ze zijn goedgekeurd. "En dat is onwenselijk, want niet goedgekeurde voertuigen zijn niet veilig genoeg bevonden", zegt Harbers.

Wanneer het nieuwe systeem ingaat, is nog niet bekend. Na de inwerkingtreding is voor alle bijzondere bromfietsen een kenteken nodig. Eigenaren van bromfietsen die al in het verkeer zijn, krijgen een jaar de tijd om het voertuig te registreren en er een kenteken op te plaatsen.

Hoe het kenteken eruit zal komen te zien, is nog niet besloten. Harbers belooft dat rekening zal worden gehouden met de soms beperkte ruimte op veel bromfietsen.

Hoewel de oorlog tussen Hamas en Israël veelvuldig wordt besproken in de verkiezingscampagne, speelt het conflict een bescheiden rol bij de stemkeuze van kiezers. Dat valt op te maken uit representatief onderzoek van onderzoeksbureau Ipsos, in opdracht van de NOS.

Voor een vijfde van de kiezers speelt het conflict een rol bij de komende Tweede Kamerverkiezingen. De oorlog in Oekraïne speelt eveneens maar een kleine rol.

Veel belangrijker vinden Nederlanders inflatie, zorg, woningen, migratie en in mindere mate klimaat. Vooral op het gebied van klimaat zijn flinke verschillen te zien verspreid over het politieke spectrum. Zo is dat voor linkse kiezers het belangrijkste thema (46 procent), maar speelt het voor het politieke midden (21 procent) en op rechts (12 procent) veel minder.

Hoewel die thema's als belangrijk worden gezien door kiezers, vertalen ze dat niet altijd in een stemkeuze. Voor hun stemkeuze vinden Nederlanders gezondheidszorg (65 procent) het belangrijkst, gevolgd door betrouwbaarheid van de overheid (63 procent), inflatie (62 procent), normen en waarden (60 procent) en immigratie en asiel (55 procent).

Zeker kiezers van NSC geven aan dat de thema's 'betrouwbaarheid van de overheid' en 'normen en waarden' een belangrijke rol spelen. Voor ruim twee derde van de kiezers van GroenLinks/PvdA-kiezers is het klimaat juist een veel belangrijker stemmotief, terwijl slechts een kwart van de VVD'ers dat zo ziet.

Uit het onderzoek valt verder op te maken dat de campagne rond de gezichtsbepalende politici ook nog op gang moet komen. Vergeleken met het vorige onderzoek hiernaar, rond Prinsjesdag, is het beeld vrijwel onveranderd. Zo is NSC-leider Omtzigt nog altijd de best gewaardeerde politicus, gevolgd door Yesilgöz (VVD), Van der Plas (BBB) en Stoffer (SGP). GroenLinks/PvdA-leider Timmermans blijft zich in de middenmoot bevinden.

Desondanks worden Timmermans, Omtzigt en Yesilgöz wel met zijn drieën het meest genoemd als potentiële premier. Omtzigt wordt het breedst gedragen: kiezers links, rechts en in het midden vinden hem een acceptabele premier. Timmermans is de grote favoriet onder linkse kiezers, maar minder aansprekend in andere groepen. Voor Yesilgöz geldt het omgekeerde.

Hoewel Omtzigt vaak zegt dat het van hem over de inhoud en niet over 'de poppetjes' zou moeten gaan, vindt 68 procent van de NSC-kiezers de partijleider even belangrijk als het partijprogramma. Ook rechtse kiezers zien dat zo. Linkse kiezers vinden de leider minder belangrijk, en vinden het partijprogramma juist vaker bepalend.

Kiezers van vrijwel alle partijen zien graag Omtzigts NSC deelnemen aan een volgend kabinet. De NSC-kiezers zelf zien dat graag gebeuren in combinatie met BBB, VVD en PVV. Ook PVV-kiezers zien zo'n combinatie wel zitten, al is er binnen die groep verdeeldheid over samenwerking met de VVD. Tegelijk wil een deel van de VVD-achterban ook absoluut niet dat er wordt samengewerkt met de PVV.

Kiezers van GroenLinks/PvdA komen qua voorkeurscoalitie overeen met de wens van Timmermans. Die wil het liefst niet met de VVD samenwerken, maar voelt meer voor een centrumlinkse regering met NSC, D66 en Partij voor de Dieren.

Verder valt uit het onderzoek op te maken dat het vertrouwen in de landelijke politiek onder alle leeftijdsgroepen laag is, al is het vertrouwen sinds Prinsjesdag iets gestegen. Vier op de tien Nederlanders hebben momenteel vertrouwen in de politiek. Als belangrijke reden wordt het onvermogen genoemd om harde keuzes te maken en problemen op te lossen.

Kiezers vinden dat de politiek vaker knopen moet doorhakken, ook als niet iedereen daar even tevreden mee is. Ze willen vooral beleid op het gebied van migratie, ouderenzorg, de huizenmarkt en koopkracht, net als stikstof- en klimaatbeleid. Ook denken Nederlanders dat de Tweede Kamer slagvaardiger kan zijn als er minder partijen zouden zijn. Een groeiend aantal kiezers (43 procent) voelt wel wat voor een kiesdrempel.

Tot slot denkt een tiende van de Nederlanders dat de Tweede Kamerverkiezingen oneerlijk zullen verlopen. 55 procent denkt dat ze eerlijk zullen zijn. Na de verkiezingen van maart 2021 dacht 68 procent van de Nederlanders nog dat de verkiezingen eerlijk waren.

Het electoraat van BBB en PVV is relatief sceptisch. Respectievelijk 46 procent en 32 procent verwacht dat de verkiezingen eerlijk zullen gaan. Bij Forum voor Democratie denkt slechts 4 procent dat de verkiezingen eerlijk zullen verlopen. Bij andere partijen ligt dat aandeel tussen ruim de helft tot drie kwart.

Forum voor Democratie werd opgericht met als doel de democratie te vernieuwen, maar profileert zich steeds meer op commercieel vlak. Er zijn verschillende bv's opgericht, onder meer om boeken en maaltijdboxen te verkopen. Ondertussen is de FvD-fractie vergeleken met andere partijen weinig te vinden in de Tweede Kamer.

Baudet zelf vindt het "juist belangrijk voor de oppositie in de westerse wereld om allerlei economisch rendabele activiteiten te ontplooien", zo zegt hij in Nieuwsuur. Maar vanuit zijn achterban klinkt ook kritiek op de commerciële nevenwerkzaamheden.

Vorige maand organiseerde de partij Forum Outside, een evenement in Eefde waar het bedrijvennetwerk van de partij bijeenkwam. Tickets kostten 25 euro (12,50 voor leden). Bezoekers konden voor 75 euro een helikoptervlucht maken, FvD-merchandise en -boeken kopen en advies krijgen over alternatieve geneeswijzen zoals 'bioresonantie'.

Een van Baudets bedrijven is Eerlijk Eten, een aanbieder van maaltijdboxen. Het bedrijf belooft dat de producten "direct van het land" komen, en een "community" te vormen van "Nederlandse boeren" die "goed omgaan met hun dieren". De varkens en kippen op die boerderijen zouden hebben rondgescharreld.

Nieuwsuur abonneerde zich op de maaltijdbox en zag dat een aantal producten uit het buitenland kwam: Japanse noedels uit China, runderbavette uit Ierland en aardappelen uit Frankrijk. Baudet zegt daarover: "dat zal er dan een keer tussen zijn geglipt".

Nieuwsuur probeerde ook het Nederlandse vlees uit de boxen te traceren. De productcodes op de verpakkingen leidden niet naar een boer, maar naar een vleesgroothandel die ook levert aan Griekse en Turkse restaurants. In Nieuwsuur zegt Baudet dat deze informatie "nieuw" voor hem is. "Het is net opgezet, het kan dat er kinderziektes zijn. Dat moeten we even checken." Het bedrijf bestaat nu bijna een jaar.

Op een nationalistische Amerikaanse conferentie sprak Baudet over het idee achter het maaltijdbox-bedrijf:

Ondertussen boekte FvD de afgelopen jaren weinig resultaat rondom het thema democratische vernieuwing. Kamerleden dienen weinig moties in hierover. Een initiatiefwet om een niet bindend-referendum in te voeren werd verworpen. De SP, die door Baudet als 'kartelpartij' wordt weggezet, lukte het wél om een voorstel voor een bindend referendum door beide Kamers te krijgen. Na de verkiezingen zal blijken of deze grondwetswijziging het haalt.

FvD is daarnaast regelmatig afwezig bij debatten. De kleinere SGP (3 zetels) kent een hogere deelname dan FvD (5 zetels). Sinds 2017 was Forum bij 550 debatten aanwezig, de SGP bij 1510.

Het feit dat Baudet weinig aandacht heeft voor het thema democratie was voor FvD-lid Leander de reden om zijn lidmaatschap op te zeggen. Forum-lid Mari is kritisch op de boekenverkoop en andere commerciële activiteiten:

Baudet zei eerder dat politiek leiders in Europa geen echte macht hebben. De oppositie, zoals collega-Kamerleden Pieter Omtzigt en Caroline van der Plas, noemt hij "controlled opposition".

Volgens Baudet ligt de echte macht bij de zogenaamde deep state - een soort internationale elite van grote bedrijven en invloedrijke personen die volgens hem de wereld aansturen. Het World Economic Forum zou volgens FvD daar onderdeel van uitmaken. Zelfs Donald Trump zou daarom nooit de echte leider van Amerika zijn geweest, zo stelde Baudet laatst. "Hij was gewoon een aap in het Oval Office."

In Nieuwsuur nuanceert Baudet zijn eerdere uitspraken. "Ik geloof wel dat in de politiek macht ligt, maar dat die macht verschanst is."

Op nummer vijf van de FvD-kandidatenlijst staat Ralf Dekker. Hij was jarenlang bestuurder bij de Rabobank, die in die periode een partnerschap had met het World Economic Forum. Dekker is nu ook bestuurder van verschillende bedrijven van FvD.

Ook blijkt Tweede Kamerlid Pepijn van Houwelingen een terugkeerregeling te hebben afgesproken met zijn oude werkgever, het Sociaal Cultureel Planbureau, onderdeel van het ministerie van Volksgezondheid. Mocht het mislopen bij Forum, kan hij dus terugkomen bij het SCP.

Het SCP laat hierover weten dat een terugkeerregeling niet standaard is voor mensen die vertrekken, maar dat daar "in overleg afspraken over worden gemaakt".

Baudet ontkent dat de twee collega's onderdeel zijn van wat hij ziet als de deep state, dan wel de controlled opposition. Dekker en Van Houwelingen noemt hij "mensen die weten hoe de macht echt werkt. Zij zijn een van de redenen dat wij zo gedegen kritiek kunnen leveren."

Kijk hier het hele gesprek met Baudet terug:

In aanloop naar de verkiezingen wordt de kas van politieke partijen flink gespekt door donateurs. De VVD heeft dit jaar al 1,5 miljoen euro gekregen en staat daarmee ruim aan kop.

Daarna volgen GroenLinks en SP. De donaties bij deze twee partijen zijn voornamelijk van Kamerleden en andere politici. Binnen deze partijen geldt de afspraak dat zij een deel van hun salaris afstaan aan de partij.

Veel partijen krijgen geld van donateurs, maar vooral de VVD springt in het oog. Dat komt door een fondsenwervingsdiner dat vastgoedondernemer Cor van Zadelhoff eind augustus organiseerde. Lijsttrekker Dilan Yeşilgöz wist de ruim zeventig ondernemers daar te overtuigen met haar verhaal en harkte meer dan een miljoen binnen.

De suggestie dat de ondernemers hiermee invloed zouden kopen, klopt niet, zegt Van Zadelhoff. "Onze stichting heeft vooropstaan: geen invloed kopen met geld. Wat wij wel willen, is wederzijds begrip tussen politiek en bedrijfsleven over bepaalde onderwerpen. De politiek heeft onvoldoende kennis over de onderwerpen waarover ze moeten beslissen. Dus wij adviseren uitsluitend."

Van Zadelhoff vindt het vooral belangrijk dat GroenLinks/PvdA niet aan de macht komt. "Het is nu belangrijker dan ooit dat VVD de grootste wordt. Als Frans Timmermans aan de macht komt, is het een ramp voor het land en de ondernemers."

Ict-ondernemer Ernst Nijkerk, die zelf een ton doneerde, benadrukt dat hij de VVD ziet als een goed doel. "Als ik een donatie doe aan het Rijksmuseum luisteren ze echt niet naar mij welk schilderij ze moeten ophangen, dat geldt ook voor de VVD." Hij vindt het liberaal gedachtegoed belangrijk, het is "onderdeel van een beter Nederland."

Sinds begin dit jaar mogen donateurs niet meer dan een ton schenken per jaar aan een partij. Bovendien moeten giften van boven de 10.000 euro binnen drie dagen worden gemeld. Het ministerie van Binnenlandse Zaken publiceert in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november regelmatig een update.

Jesse Klaver, nummer drie op de lijst van GroenLinks/PvdA, is blij dat dit voortaan openbaar te zien is. "Dit laat zien dat de VVD niet de partij voor de middenklasse is, maar voor miljonairs. Mensen met veel geld willen dat de VVD aan de macht blijft en proberen met geld invloed te kopen."

De begrenzing kwam er onder meer nadat commotie was ontstaan over twee grote donaties van 1 miljoen aan het CDA en D66. Techondernemer Steven Schuurman, die toen dat miljoen schonk aan D66, doneert dit jaar weer, dit keer de maximale ton. Hij wil dit niet toelichten.

Partijen zijn niet alleen afhankelijk van donaties, maar ook van (toenemende) overheidssubsidies en (afnemende) ledencontributies. Toch is het speelveld niet gelijk, stelt politicoloog Gerrit Voerman. "Een aantal partijen, die op minder goede voet staan met ondernemers, zullen niet in aanmerking komen voor grote donaties."

De nieuwe regels vindt Voerman een goede stap. "Er worden obstakels opgeworpen. Je moet zo veel mogelijk proberen te vermijden dat iemand invloed probeert te kopen en dat kun je doen door er transparant over te zijn en het bedrag te maximeren. Ik zou het zelfs geen slecht idee vinden als het nog minder dan een ton wordt."

Politicoloog Ingrid van Biezen vindt het maximumbedrag van een ton eveneens aan de hoge kant, zeker internationaal gezien. "In Frankrijk mag een individu bijvoorbeeld maar 7500 euro doneren en bedrijven mogen het helemaal niet. Je kunt goede bedoelingen hebben, maar je wil de schijn van belangenverstrengeling vermijden. En met een ton is het niet ondenkbaar dat je invloed kunt kopen."

Steven van der Heijden, topman bij Corendon, vindt dat er eigenlijk geen maximum zou moeten zijn aan 'belangeloos schenken' aan politieke partijen. Hij doneerde een ton aan D66. "Er is totaal geen sprake van beïnvloeding. Ik doe het omdat ik de partij een warm hart toedraag, ik ben al jaren trouw lid", licht hij toe. "Maar ik ben ook niet naïef, ik weet dat er kans is op beïnvloeding. Dus ik snap het ook wel weer."

Het overzicht van het ministerie van Binnenlandse Zaken schetst overigens geen compleet beeld: er staan alleen giften in van boven de 10.000 euro. Sommige partijen ontvangen (veel) kleinere giften. NSC van Pieter Omtzigt laat bijvoorbeeld weten dit jaar 305.000 euro aan kleine donaties te hebben ontvangen. De partij wil geen donaties van boven de 850 euro. Die hoeven bovendien helemaal niet gemeld te worden, maar giften boven de 1000 euro komen uiteindelijk wel in het jaarverslag te staan.

De politie heeft demonstranten van actiegroep Kick Out Zwarte Piet en waarnemers van Amnesty International vorig jaar niet goed beschermd tegen relschoppers. De demonstranten waren onderweg naar Staphorst voor een protest bij de Sinterklaasintocht op 19 november, toen ze werden belaagd door mensen die de betoging wilden voorkomen. De politie was onvoldoende voorbereid en de demonstratie werd op het laatste moment verboden.

De politie had moeten ingrijpen en de demonstranten en waarnemers beter moeten beschermen, stelt de Inspectie Justitie en Veiligheid na onderzoek. Al tijdens de voorbereiding schatte de politie de ernst van de risico's verkeerd in.

Kick Out Zwarte Piet (KOZP) wilde demonstreren omdat er Zwarte Pieten meeliepen bij de intocht in Staphorst. Bij de afrit op de A28 werden twee busjes met demonstranten tegengehouden en belaagd door tientallen mannen. Een deel van hen was zwart geschminkt en had een zwartepietenpak aan.

"Er werd met eieren gegooid, vreedzame demonstranten en hun voertuigen werden overgoten met brandstof en bekogeld met fakkels en vuurwerk", liet KOZP later weten in een persverklaring. "Het is duidelijk dat dit extreem gevaarlijke situaties heeft opgeleverd die nog veel slechter hadden kunnen aflopen."

Ook waarnemers van Amnesty International die de demonstratie wilden monitoren, werden belaagd. De burgemeester verbood daarop de demonstratie. Het Openbaar Ministerie besloot in juni om vier relschoppers te vervolgen voor openlijk geweld op de A28.

De inspectie concludeert dat het in de voorbereiding al misging. De politie onderkende de risico's van de demonstratie, zoals wegblokkades door relschoppers, maar werkte niet goed uit hoe daartegen moest worden opgetreden. De ernst van de risico's werd onderschat.

Dat erkende de gemeente ook na onderzoek dat ze zelf liet uitvoeren. Daaruit bleek dat de gemeente "aan blinde vlekken leed" bij de voorbereiding van de intocht en de aangekondigde demonstratie van KOZP. "We hadden het vertrouwen dat het goed zou gaan, maar dat was te naïef. We hebben het onderschat", zei de burgemeester.

De inspectie noemt twee cruciale aspecten die hebben bijgedragen aan de ontstane situatie: de keuze om niet op te treden tegen de tegenacties, maar eromheen te werken en de aanname dat de dag volgens plan zou verlopen.

Toen alles anders liep, was de politie niet in staat effectief in te grijpen, zegt de inspectie. Het ging al mis met het vervoer van de demonstranten naar Staphorst. Die kregen van de politie geen routekaartjes, wat wel de bedoeling was.

Verder was er geen zichtbare politiebegeleiding, maar reden er onopvallende politieauto's mee, die ook voor de demonstranten niet als politie herkenbaar waren. Daardoor raakte een deel van de voertuigen uit de colonne en was er veel te weinig politie bij toen ze op de afrit werden bekogeld en hun auto's werden vernield. De ME kon daar vervolgens niet snel komen door een wegblokkade.

Daarop besloot de politie om de colonne demonstranten die nog onderweg was te laten stoppen bij een tankstation op de A28 bij Meppel. De relschoppers wisten hen daar snel te vinden. Politieagenten droegen de demonstranten daarom op weer weg te gaan en vertrokken zelf inderhaast, omdat ze de situatie te dreigend vonden.

Relschoppers reden toen op de parkeerplaats de bus van KOZP klem. De bus wist weg te komen, terwijl de politie op afstand stond en niet ingreep. Dat had wel moeten gebeuren, zegt de inspectie. De politie had de demonstranten moeten beschermen.

De inspectie wil met dit rapport het belang van goede voorbereiding door de politie benadrukken. Het advies is dan ook om meer aandacht te geven aan het beschermen van demonstranten als het risico op confrontaties groot is en vooraf duidelijke afspraken te maken met de organisatie van een betoging. En er moeten beter uitgewerkte plannen liggen waarin staat hoe agenten moeten reageren.

Volgens de inspectie neemt het aantal demonstraties toe en roepen die steeds vaker reacties op van tegenstanders. Daarom wordt de komende twee jaar onderzocht hoe de politie moet reageren bij demonstraties en wat er nodig is om de politie daarop goed toe te rusten.

In een reactie laat de politie weten de conclusies van de Inspectie Veiligheid en Justitie te onderschrijven en er landelijk lering uit te willen trekken. Er zijn na de gebeurtenissen van november vorig jaar gesprekken geweest met Kick Out Zwarte Piet en Amnesty International en er zijn excuses aangeboden.

De gesprekken worden naar aanleiding van dit rapport voortgezet. Het afgelopen jaar is de politie ook begonnen met trainingen over demonstraties.

Ook demissionair minister Yesilgöz van Justitie vindt dat de politie meer had moeten doen om te voorkomen dat de relschoppers hun doel bereikten. In een brief aan de Tweede Kamer erkent ze ook dat de politie de risico's vooraf beter in kaart had moeten brengen. Maar ze voegt eraan toe "dat niet van de politie kan en mag worden verwacht om voorafgaand aan een demonstratie alle mogelijke situaties te beschrijven".

Over de aanbeveling dat de politie beter moet communiceren met betogers, schrijft Yesilgöz dat dit een wisselwerking is tussen de lokale driehoek en de organisatoren van de demonstratie. "Ook in dit geval is dit gebeurd. Vaste aanspreekpunten zouden hierbij helpend zijn." De minister vindt ook dat de politie niet altijd bij elke demonstratie alle informatie met de betogers kan bespreken.

Het gezin als hoeksteen van de samenleving weet zijn weg te vinden naar alle verkiezingsprogramma's. Politieke partijen hebben er verschillende ideeën over: van een wettelijke regeling voor een derde of vierde ouder van een kind tot verlofregelingen voor werkende opa's en oma's.

Vier politieke partijen komen, niet toevallig in verkiezingstijd, met het voorstel om het recht op een goed gezinsleven in de grondwet op te nemen. De SGP heeft samen met CDA, CU en BBB de tekst en juridische aanpak voorbereid.

"Het gezin komt er een beetje bekaaid af in Nederland. Het is opvallend onopvallend aanwezig", zegt SGP-lijsttrekker Chris Stoffer. "We moeten de sociale, zorgende kant van gezinnen weer meer aandacht geven."

Wat de SGP betreft bestaat een gezin uit een vader, een moeder en een aantal kinderen, zegt Stoffer. "Maar ik weet dat andere partijen daar anders over denken." Daarom is de wettekst neutraal opgesteld, voor alle soorten gezinnen. "Iedereen kan zich er in herkennen, het is D66-proof", legt Stoffer uit.

De partijen proberen met de grondwetsbepaling meer dan een ideologie vast te leggen, zegt CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal. Het moet de politiek dwingen tot praktische oplossingen.

"Problemen die niet in de gezinnen worden opgelost sijpelen door naar school of naar de zorg", zegt Bontenbal. "Als het met gezinnen niet goed gaat, dan gaat het met de samenleving niet goed."

In de verkiezingsprogramma's staan veel ideeën over de toekomst van het gezinsleven. Om van gezinspartij SGP een voorbeeld te geven: de partij wil voor overheidsmaatregelen een toets van de effecten op gezinnen met meer dan drie kinderen. En er moet een eind komen aan de benadeling van eenverdienersgezinnen, vindt de partij.

De CU vraagt om een minister die speciaal verantwoordelijk is voor gezinsbeleid en wil een jaarlijks onderzoek of verlofregelingen, kinderopvang en jeugdzorg wel goed bij gezinnen terechtkomen.

BBB wil de gezinshulp van vroeger terug "die in gezinnen die dat zelf niet voor elkaar krijgen rust, reinheid en regelmaat brengt". PVV, SP en JA21 richten zich op de praktische kant, zoals een betaalbaar huis en goedkopere boodschappen.

VVD, GL-PvdA, PvdD en D66 willen regelingen voor meerouderschap en draagmoederschap. En het CDA wil een verlofregeling voor grootouders die werken, maar die wel hun kinderen en kleinkinderen willen ondersteunen.

In het voorgestelde grondwetsartikel van SGP, CDA, CU en BBB staat samengevat dat ieder recht heeft op "eerbiediging van zijn gezinsleven". Het gezins- en familieleven krijgt economische, sociale en culturele bescherming. Op wettelijke uitzonderingen na heeft iedereen het recht zijn biologische ouders te kennen. En de regering moet jaarlijks verslag doen aan de Staten-Generaal over de staat van het gezin.

"Gelukkig gaat het in heel veel gezinnen goed", zegt Stoffer (SGP). "Maar in de jeugdzorg zie je dat steeds meer kinderen hulp nodig hebben. Dat komt voor een deel ook omdat we te weinig oog hebben voor de sociale kant van het gezinsleven."

Met de vergelijkingen tussen de verkiezingsprogramma's wordt geen volledigheid nagestreefd. Bij alle partijen is het verkiezingsprogramma in te zien via de eigen website.

Politieke partij Denk is sinds kort een conservatievere koers ingeslagen en dat leidt tot verwarring bij de achterban. Denk verzet zich namelijk tegen kwesties waar de partij de afgelopen jaren vóór stemde in de Tweede Kamer.

Volgens lijsttrekker Stephan van Baarle gaat het slechts om "accentverschillen" en is er geen sprake van een "heel grote" koerswijziging. Dat zegt hij in de eerste verkiezingsuitzending van Nieuwsuur.

Denk zorgde afgelopen week voor ophef door in het verkiezingsprogramma een afbeelding op te nemen van een kind en een moeder die angstig kijken naar regenboogvlaggen in de openbare ruimte met daarbij de tekst 'Zullen we weer gewoon doen?' De partij profileert zich deze campagne met kritiek op thema's als meerouderschap en, zoals Denk-kandidaten het zelf noemen, 'regenboogdwang'.

Nieuwsuur onderzocht het stemgedrag van Denk en daaruit blijkt dat de partij de afgelopen periode juist heel andere standpunten had. Denk stemde in de Tweede Kamer bijvoorbeeld vóór moties die het meerouderschap dichterbij brengen, maar is nu tegen een plan om mogelijk te maken dat kinderen juridisch meer dan twee ouders hebben.

In het programma spreekt Denk zich bovendien uit tegen puberteitsremmers en hormonale behandelingen bij minderjarigen. Eerder stemde de partij nog vóór moties die wachttijden in de transgenderzorg helpen te verkorten. Ook voor pubers en adolescenten.

Nieuwsuur sprak met mensen uit de achterban van Denk waar de wisselende koers - eerst progressief en nu conservatief - tot verwarring leidt. De Turks-Nederlandse Sezer, die homoseksueel is, vroeg in 2021 tijdens de campagne aan toenmalig lijsttrekker Farid Azarkan of hij er ook was voor jongeren zoals hij. Daarop antwoordde Azarkan bevestigend. "Als je kijkt naar hoe wij gestemd hebben, als het gaat om de ondersteuning van alle groepen, dan hebben wij dat altijd gesteund."

Sezer vindt het huidige verkiezingsprogramma van Denk daar slecht mee te rijmen. "Ik geloof het gewoon niet. Denk heeft lange tijd zijn best gedaan voor jongeren zoals ik, en dan komen ze opeens met deze campagne. Kom uit de kast, Denk!"

Van Baarle zegt dat hij er nog altijd is voor jongens als Sezer. Maar ondertussen hoopt een ander deel van zijn achterban juist op een conservatievere koers. Sociaal ondernemer en jongerenwerker Mourad Ouari ziet dat verschillende jongeren in de Schilderswijk in Den Haag die zich eerder thuis voelden bij Denk, fan zijn van Thierry Baudet. "Ze zijn tegen woke en lhbti-indoctrinatie, zoals zij dat noemen. Dat vinden ze terug bij Forum voor Democratie."

Nieuwsuur sprak verschillende islamitische jongeren die in 2021 op Denk stemden, maar vinden dat de partij zich nu te progressief positioneert. Ook zij zeggen over te gaan naar Forum.

Van Baarle verwacht niet dat het om een grote groep gaat die zo'n overstap overweegt. "Mensen in het land weten dondersgoed waar Baudet voor staat."

De Denk-leider laat zich in de Tweede Kamer vaak kritisch uit over de PVV, die hij een "pseudo-fascistische sekte" noemt. Ook partijen zoals de VVD die de deur nu openzetten voor eventuele samenwerking met Wilders, krijgen ervan langs. Lijsttrekker Dilan Yesilgöz zou volgens Van Baarle bijvoorbeeld "1,5 miljoen moslims voor de bus gooien voor de macht".

Denk werkt sinds vorig jaar in de Rotterdamse gemeenteraad wel samen met de rechtse tegenpool Leefbaar Rotterdam, in een coalitie met VVD en D66. Ook op die samenwerking klinkt kritiek bij de achterban. Onder toeziend oog van die coalitie kon een demonstratie van anti-islamorganisatie Pegida doorgang vinden, en twitterde een Leefbaar-wethouder een foto van Zwarte Piet. Turkse Nederlanders die de verkiezingsoverwinning van president Recep Erdogan vierden, omschreef Leefbaar als 'toeterturken' op X. De partij noemde de viering een "toonbeeld van falende integratie".

Van Baarle zegt samen met Leefbaar en de VVD veel bereikt te hebben. Zo is er volgens hem meer geld gekomen voor de bestrijding van discriminatie in Rotterdam. In Nieuwsuur zegt hij ook een landelijke samenwerking met de VVD niet uit te sluiten.

Bekijk hieronder het hele gesprek met Van Baarle in Nieuwsuur terug:

Eén lijsttrekker stond als kleuter al op een verkiezingsposter van de partij die ze nu leidt; een ander is de kleinzoon van een Turkse bonenboer. Eentje werkte in Gabon, Oman en Schotland en een van de partijleiders wil per se niet in nette kleren de wereld over vliegen.

Wie zijn de lijsttrekkers waar je over drie weken op kunt stemmen? En waar staan hun partijen eigenlijk voor? Met onderstaande tool kom je erachter. Schuif met de filters om te ontdekken hoe partijen denken over verschillende thema's en klik op de lijsttrekkers voor meer informatie over hem/haar en de partij.

Voormalig Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib heeft zich schuldig gemaakt aan het veroorzaken van een sociaal onveilige werkomgeving. Dat schrijft het presidium, het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer onder leiding van Kamervoorzitter Vera Bergkamp.

Het presidium trekt die conclusie uit een samenvatting van het onderzoeksrapport van bureau Hoffmann. Het onderzoeksrapport zelf blijft vertrouwelijk. De onderzoekers spreken overigens zelf niet van een onveilige werkomgeving. Wel beschrijven zij verschillende incidenten.

Over Arib werden anonieme klachten ontvangen. Meerdere ambtenaren hadden zich beklaagd over een onveilig werkklimaat onder haar voorzitterschap. Hoffmann sprak met deze ambtenaren en andere betrokkenen.

In totaal sprak Hoffmann met negentien personen. Uit de gesprekken maken de onderzoekers op dat Arib zich structureel bemoeide met de ambtelijke organisatie. Volgens tien mensen sprak zij hen rechtstreeks en soms met stemverheffing aan. Negen mensen zeiden hier emotioneel onder te hebben geleden. Arib liet zich daar niet op aanspreken en bood niet haar excuses aan, schrijven de onderzoekers.

De onderzoekers concluderen ook dat niet alle klachten over Arib kloppen. Er zijn geen ambtenaren ontslagen na valse beschuldigingen van Arib. Ook zijn er geen ambtenaren vertrokken vanwege haar gedrag. Van een persoon die vertrok had Arib gezegd dat die niet functioneerde.

Vijftien van de negentien hebben ook een positief oordeel over Arib. "Hoewel het strikt genomen buiten de orde van het feitenonderzoek valt, verdient het vermelding dat vijftien gesprekspartners verklaarden dat zij de voormalig Voorzitter als een zeer bekwame Kamervoorzitter hebben ervaren, die op momenten attent en betrokken was", schrijven de onderzoekers.

De uitkomst is tegen de zin van Arib naar buiten gebracht. Arib begon in augustus een juridische procedure om de deugdelijkheid van het onderzoek aan te vechten. De rechtszaak daarover dient in november. Ze vindt dat hierop gewacht had moeten worden.

Arib schreef vorige week een woedende brief aan de Kamer. "Het zou de Tweede Kamer passen om aan dit handelen een halt toe te roepen en te voorkomen dat een onrechtmatige rapportage over het onrechtmatige onderzoek wordt uitgebracht en gepubliceerd voordat de rechter een oordeel heeft geveld."

Het dagelijkse bestuur van de Tweede Kamer zette de publicatie toch door omdat dit "in het belang van alle betrokkenen" zou zijn.

Kamervoorzitter Vera Bergkamp blijft erbij dat zij juist heeft gehandeld:

Arib kreeg in de Tweede Kamer bijval van PvdA-GroenLinks, SP, Partij voor de Dieren, BBB en het lid Omtzigt. Zij menen dat het presidium door de publicatie de rechtsgang belemmert.

Khadija Arib zat 24 jaar voor de PvdA in de Tweede Kamer en was tussen 2016 en 2021 voorzitter. Eind september vorig jaar lekte uit dat er een onderzoek naar haar werd ingesteld.

De Eerste Kamer zal de spreidingswet behandelen. Een deel van de senaat wilde het voorstel 'controversieel' verklaren, wat betekent dat de Eerste Kamer pas over het voorstel zou praten als er een nieuw kabinet is. Maar in een hoofdelijke stemming stemden 54 senatoren tegen controversieel verklaren en 21 voor. De stemmen vóór uitstel kwamen van VVD, PVV, SGP, FvD en JA21. De wet wordt niet meer voor de Tweede Kamerverkiezingen behandeld, zo bleek vanavond.

BBB (met 16 zetels de grootste fractie in de senaat) is zeer kritisch over de wet en zal vrijwel zeker tegenstemmen, maar wilde dat burgers en gemeenten voor de Kamerverkiezingen duidelijkheid hebben. Dat bleek door procedures toch niet mogelijk, daarom trok de BBB een voorstel om de behandeling voor de verkiezingen te doen in. Fractievoorzitter Lagas vindt dat "Nederland toe is aan een antwoord" en dat er knopen moeten worden doorgehakt. Dat zal nu na de verkiezingen gebeuren. Of de wet het uiteindelijk in de Eerste Kamer zal halen, is nog niet duidelijk; het lijkt hoe dan ook spannend te worden.

De Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel al plenair behandeld, óók toen het kabinet demissionair was. Het werd op 10 oktober aangenomen met 81 stemmen voor en 66 tegen. Onder de tegenstemmers was ook de VVD, de partij van demissionair staatssecretaris Van der Burg, die inmiddels wegens ziekte tijdelijk is vervangen door zijn collega Van der Maat.

Kern van de wet is dat gemeenten in het uiterste geval gedwongen kunnen worden om mee te werken aan opvang van asielzoekers, waardoor die evenwichtiger worden gespreid over het land. Over de wet was en is veel gediscussieerd. Tegenstanders zeggen onder meer dat de gemeentelijke autonomie erdoor wordt aangetast.

Bij de stemming in de Tweede Kamer werd ook een amendement van de SP aangenomen, waardoor bij de verdeling van asielzoekers over het land ook de financiële situatie van een gemeente gaat meespelen. Daardoor ging de SP akkoord met de wet en uiteindelijk ook een meerderheid van de Tweede Kamer.

Demissionair onderwijsminister Dijkgraaf roept havo- en vwo-leerlingen op om ook eens te kijken naar mbo-opleidingen. Dat schrijft hij in een brief die vandaag bij 200.000 eindexamenleerlingen op de mat valt.

"Vraag jezelf af waar je plezier en voldoening uit haalt en waar jouw toekomst ligt", schrijft Dijkgraaf. "Het vergroot de kans dat je je opleiding succesvol afrondt. En staar je daarbij niet blind op de zogenaamde 'hoogte' van de opleiding."

De brief komt juist nu omdat mbo-scholen, hogescholen en universiteiten weer starten met de open dagen en studiekeuzeactiviteiten.

Dijkgraaf wijst erop dat zonder vakmensen ons land stilvalt. "Goede vakmensen zijn hard nodig voor de uitdagingen waar de samenleving voor staat. Denk aan de energietransitie, de woningbouw en de zorg: mensen die de warmtepompen installeren, huizen bouwen en ouderen verzorgen."

In zijn tijd als onderwijsminister heeft Dijkgraaf vaak opgeroepen om af te stappen van het beeld van 'hogere' en 'lagere' opleidingen. Hij vindt dat aanzien te veel wordt gekoppeld aan opleidingsniveau.

Dijkgraaf heeft na zijn studie natuurkunde en wiskunde aan de Universiteit Utrecht zelf ook gezocht naar een creatieve uitdaging waar hij plezier uit haalde. Hij volgde enkele jaren een schildersopleiding aan de Gerrit Rietveld Academie. Na afronding daarvan ging hij door met wis- en natuurkunde en promoveerde in Utrecht.

In de brief neemt Dijkgraaf een vaderlijke rol aan naar de eindexamenleerlingen. Hij benoemt direct dat er een bijzonder jaar voor de deur staat waarin belangrijke keuzes gemaakt worden.

"Kies je eigen weg en bestemming", schrijft hij. "Want er zijn zo veel dingen die je kunt doen, maar slechts een paar die alleen jij kunt doen. Ons land heeft jouw talenten hard nodig."

De Gezondheidsraad adviseert aan het kabinet om wettelijk toe te staan dat wetenschappelijk onderzoek mag worden uitgevoerd op menselijke embryo's tot 28 dagen oud. Nu ligt de wettelijke limiet om embryo's, die overblijven bij ivf-behandelingen, buiten de baarmoeder te laten groeien via een kweek op 14 dagen.

Volgens de Gezondheidsraad biedt deze verruiming de mogelijkheid om onder meer beter te onderzoeken waarom sommige embryo's uitgroeien naar kinderen met aangeboren hartproblemen of een open rug. Die kennis kan nu nog niet op een andere manier worden verkregen.

Voor dit advies heeft de raad een speciale adviescommissie met vooraanstaande deskundigen geformeerd. Deze commissie benadrukt wel dat elk onderzoek op een embryo afhankelijk is van toestemming van de ouders en dat het medisch-ethisch wordt getoetst door de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO).

Onderzoek zal alleen toegestaan zijn als er geen alternatieve methoden voor handen zijn. Ook moet het aannemelijk zijn dat het onderzoek resultaat oplevert dat van aanzienlijk wetenschappelijk en medisch belang kan zijn.

Het gebruik van embryo's ligt maatschappelijk gevoelig omdat een embryo wordt beschouwd als het begin van menselijk leven. Het is met name controversieel binnen religieuze gemeenschappen.

De Gezondheidsraad is nagegaan wanneer een embryo zodanig is ontwikkeld dat zelfs onderzoek met een grote wetenschappelijk doorbraak moreel niet te verantwoorden is. Dat zou het geval zijn wanneer bewustzijn niet meer valt uit te sluiten. Maar dat is volgens de Gezondheidsraad pas het geval vanaf 22 weken.

In de vroege embryonale ontwikkeling vinden ook stappen plaats met morele betekenis, maar een duidelijke, breed gedragen grens is daar volgens de Gezondheidsraad niet uit af te leiden.

Wel is duidelijk dat in de periode tussen de 14 en 28 dagen belangrijke embryonale processen plaatsvinden die tot aangeboren afwijkingen kunnen leiden. Over die ontwikkeling is nu vrijwel geen kennis beschikbaar.

De Gezondheidsraad stelt dat het "cruciaal" is dat de overheid deze afwegingen goed uitlegt aan de maatschappij om een breed draagvlak te creëren voor een verruiming van de onderzoeksmogelijkheden.

Wereldwijd is Nederland een van de landen die met de huidige regels voor embryo-onderzoek een middenweg bewandelt. Dit in tegenstelling tot sommige Amerikaanse staten waar helemaal geen regels rondom onderzoek met embryo's gelden en andere landen waar dit type onderzoek compleet verboden is.

Tot voor kort was er geen discussie over een verruiming van de termijn, omdat het niet mogelijk was om een embryo langer dan 7 tot 14 dagen via een kweek te laten groeien. Inmiddels kan dat wel.

Maar of het ook gaat gebeuren, hangt van de verkiezingen en een nieuw kabinet af. NSC, de partij van Pieter Omtzigt die gezien de peilingen een belangrijke rol kan gaan spelen in de komende formatie, geeft in het partijprogramma aan terughoudend en voorzichtig te willen zijn bij het onderzoek met embryo's.

BBB wil de huidige regels behouden, terwijl VVD meer ruimte wil maken voor embryo-onderzoek. GroenLinks/PvdA en PVV, ook partijen die het goed doen in de peilingen, hebben in het verkiezingsprogramma niets staan over embryo-onderzoek. D66 staat achter het advies van de Gezondheidsraad. De partij schrijft in het verkiezingsprogramma dat de 14-dagengrens "achterhaald" is en in de Embryowet moet worden verruimd.

Opvallend veel partijen die meedoen aan de verkiezingen van 22 november willen de belastingen voor mensen met veel geld verhogen. Partijen waarvan je het in eerste instantie niet van verwacht, zoals CDA, BBB en PVV, kiezen zelfs voor een extra miljonairsbelasting van 1 procent. Dat blijkt uit de verkiezingsprogramma's en de antwoorden die de partijen hebben gegeven op stellingen van de Kieswijzer.

Alle politieke partijen die nu in de Tweede Kamer zitten willen de belasting op inkomsten uit werk verlagen, vooral voor de lage en middeninkomens. Ze vinden dat werken meer moet lonen.

De meeste partijen koppelen die verlaging van de inkomstenbelasting aan de afbouw van het toeslagenstelsel. Als mensen van hun salaris meer overhouden, hebben zij die ingewikkelde toeslagen als aanvulling op hun inkomen niet meer nodig, zo is de gedachte.

Tegelijkertijd is er dus veel steun om rijke Nederlanders juist meer belasting te laten betalen. Elf partijen willen zelfs een speciale miljonairsbelasting, voor iedereen die meer dan 1 miljoen euro bezit. Daarbij gaat het niet alleen om de traditioneel linkse partijen. Ook PVV en BBB kiezen daar volgens de Stemwijzer voor, al staat het niet in hun verkiezingsprogramma's.

Volgens de laatste cijfers van het CBS waren er in 2021 317.000 huishoudens miljonair. Dat is vier procent van de huishoudens in Nederland. Twee derde van die miljonairs was toen werkzaam als zelfstandige. De meeste miljonairs zijn te vinden in de financiële dienstverlening, landbouw en verhuur en handel van onroerend goed.

Er komen nog steeds elk jaar miljonairs bij, maar daarbij moet worden aangetekend dat door de inflatie ook hun euro's minder waard zijn geworden.

Mensen die werken moeten dus meer overhouden in hun portemonnee, zeggen vrijwel alle partijen, van links tot rechts. Een deel daarvan wil via de belastingen ook nog de verschillen tussen hoge en lage inkomens verkleinen.

De vraag in de Stemwijzer of "mensen met een hoog inkomen meer inkomstenbelasting moeten betalen dan ze nu doen" wordt door een flinke groep partijen instemmend beantwoord (zie tabel).

Vrijwel alle partijen steunen de herziening van de vermogensbelasting in Box 3. Die is nu gebaseerd op een fictief rendement, maar wordt vanaf 2027 gebaseerd op daadwerkelijke inkomsten en winsten uit vermogen en beleggingen.

En er is ook steeds meer politieke steun om met die vermogensbelasting meer geld op te halen (zie tabel). Het CDA kiest voor een iets andere route: die partij wil de erf- en schenkbelasting verhogen om vermogens meer te belasten.

Het invoeren van de extra miljonairsbelasting kan in beginsel op een meerderheid rekenen als je kijkt naar de huidige peilingen, maar het is nog hoogst onzeker of het er na de verkiezingen ook echt van komt. De twee grootste partijen in de peilingen, NSC van Omtzigt en de VVD, zijn er tegen. De kans is groot dat deze partijen betrokken zullen worden bij de formatie.

Toch is ook de VVD van lijsttrekker Yesilgöz niet helemaal doof voor de roep om hogere belastingen voor de rijken, zo lijkt het als je het verkiezingsprogramma leest. Daarin staat: "Ook kijken we waar we de verhouding tussen lasten op arbeid en lasten op vermogen rechtvaardiger kunnen maken. Maar tegelijkertijd mag dat geen excuus worden om het eigen huis, het pensioen of mkb'ers te belasten."

In een toelichting aan de NOS zegt NSC ook voor solidariteit in het belastingstelsel te zijn, zodat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. De partij van Omtzigt zet in op het veel meer belasten van het reëel rendement dat mensen behalen op hun vermogen. Volgens een woordvoerder kan dat zeker betekenen dat mensen die bijvoorbeeld een tweede huis hebben meer belasting gaan betalen.

Met de vergelijkingen tussen de verkiezingsprogramma's wordt geen volledigheid nagestreefd. Partijen formuleren hun standpunten soms zo dat een één op één-vergelijking niet mogelijk is. Bij alle partijen is het verkiezingsprogramma in te zien via de eigen website.

Het verkiezingsdebattenseizoen is geopend en voor politici staat er tijdens die debatten veel op het spel. Ze doen er graag aan mee, want niets is in campagnetijd belangrijker dan zichtbaarheid. Tegelijkertijd weten ze ook dat ze risico lopen op uitglijders die een grote impact kunnen hebben op het verkiezingsresultaat.

Dominique van der Heyde, chef van de politieke redactie van de NOS, is al ruim twintig jaar nauw betrokken bij het organiseren van verkiezingsdebatten op radio, tv en online. Hoe hou je het spannend, zonder de 'inhoud' uit het oog te verliezen en iedereen aan het woord te laten? Leent deze tijd, met een recordaantal politieke partijen, zich nog wel voor het concept van een groepsdebat?

Dominique van der Heijde geeft in deze podcast een blik achter de schermen en vertelt dat zowel politici als politieke redacties worstelen met de beste vorm, maar dat ze ook allemaal de waarde inzien van debatten waarbij politici worden uitgedaagd om zich onder druk staande houden.

Reageren? Mail dedag@radio1.nl

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.