Vertegenwoordigers van Facebook, TikTok, X en Google willen niet naar de Tweede Kamer komen om daar uitleg te geven over hun activiteiten in verkiezingstijd. Een uitnodiging daarvoor is door de bedrijven afgeslagen of niet beantwoord.

De fracties van onder andere GL-PvdA, PVV, NSC, D66, BBB en Volt wilden nog deze week met de bedrijven in gesprek over "algoritmen en inmenging" tijdens de verkiezingscampagne. De partijen willen weten in hoeverre de Nederlandse kiezers op een ongeoorloofde manier worden beïnvloed, en wat deze platforms daar aan doen.

"Overal zie je in Europa dat verkiezingen onder druk staan", zegt GL-PvdA-Kamerlid Kathmann. Zij haalt het voorbeeld aan van de presidentsverkiezingen in Roemenië, waar volgens de Roemeense autoriteiten sprake was van beïnvloeding. "Wij willen weten wat de techbedrijven kunnen doen zodat het hier niet misgaat."

Ook BBB wilde het gesprek, met nog een paar weken te gaan tot de verkiezingen op 29 oktober. "Alle informatie die op mensen afkomt heeft natuurlijk invloed, de traditionele kanalen ook. Maar die algoritmes proberen mensen in een fuik te brengen."

Verdienen heel veel geld

De techbedrijven hebben er kennelijk niet veel belang bij om in de Kamer langs te komen, want ze verdienen heel veel geld met dit soort boodschappen, concludeert Kamerlid Van der Werf (D66). "Maar wij willen onze democratie schoon houden."

Volt-Kamerlid Koekkoek vindt het moeilijk te begrijpen dat de bedrijven niet willen komen of zeggen dat ze geen tijd hebben. "Het zijn grote multinationals waar heel veel mensen werken, en het gaat over onze democratie. Wij vragen dit niet zomaar."

Uit de uitnodiging aan de techbedrijven blijkt dat de Kamerleden zich zorgen maken na "mogelijke manipulatie van de Roemeense verkiezingen" en rapporten van de NCTV en AIVD dat "radicalisering in alle vormen" online wordt aangewakkerd, mogelijk door de werking van "aanbevelingsalgoritmen".

Die algoritmen spelen een grote rol. Die bepalen - mede gebaseerd op de interesse van de kiezer, maar ook op wat op dat moment populair is - wat iemand ziet. Je bepaalt het dus niet helemaal zelf, al lijkt dat soms zo.

Kort dag

Tiktok en X reageerden tot nog toe niet, ook niet op verzoeken van de NOS. Google laat de Kamer weten dat de uitnodiging "pas deze week" binnenkwam en dat het "te kort dag" is om dit in de agenda op te nemen.

Het was inderdaad kort dag, erkent initiatiefnemer Kathmann: "Maar je wordt uitgenodigd voor een gesprek over de veiligheid van onze verkiezingen. Het zijn allemaal bedrijven met meer dan 10.000 medewerkers; ik lees het zo dat je dan te belazerd bent om te komen."

Ook Vermeer kan niet plaatsen dat de bedrijven geen afgevaardigde willen sturen. "Een gemiste kans, want ze klagen soms ook dat ze moeite hebben om in contact te komen met Kamerleden. Ik kan niet in hun agenda kijken, maar is er iets belangrijkers dan met Nederlandse volksvertegenwoordigers in gesprek gaan?"

Telefoon opnemen

Koekkoek zegt dat het ook geen verrassing kan zijn voor de bedrijven dat de Kamer zich hier zorgen over maakt. "We zijn hier al jaren mee bezig", zegt zij. "Maar het feit dat we dit gesprek hebben geprobeerd, leidt misschien toch ook wel weer tot bewustwording over hoe het werkt."

Voor jonge kiezers die hun informatie vooral van sociale media halen heeft zij een eenvoudig advies. "Vraag je altijd af 'waarom zie ik dit en wie zit hierachter? 'En als je denkt 'hé dit is raar': check je feiten."

Kathmann: "En ik hoop wel dat ze de telefoon opnemen als premier Schoof belt dat er iets niet in de haak is."

Regels voor 'bigtech'

In Nederland bewaakt, voor zover dat gaat, de Autoriteit Consument en Markt (ACM) de aanbieders van sociale media. In juli heeft de ACM nog twaalf grote online platforms, zoals Facebook, TikTok en X geïnformeerd over de aankomende Tweede Kamerverkiezingen en ze gewezen op hun verantwoordelijkheden.

Ze moeten "een betrouwbaar online publiek debat in verkiezingstijd in Nederland" garanderen en mogen niet zomaar accounts blokkeren of inhoud verwijderen zonder duidelijke onderbouwing. Illegale haatzaaiende content, "malafide buitenlandse inmenging" en desinformatie rond de verkiezingen moeten ze verwijderen.

In de EU moet de Digital Services Act consumenten beschermen en de macht van internetgiganten als Google en Meta inperken. Bijvoorbeeld door transparanter te zijn over hun algoritmes en een verbod op gerichte advertenties op basis van religie of politieke opvattingen.

Ongeveer twee derde van de VVD- en GroenLinks-PvdA-stemmers is niet van plan om bij de aankomende verkiezingen op de lijsttrekker van die partij te stemmen. Dat blijkt uit onderzoek van Ipsos I&O in opdracht van Nieuwsuur.

Slechts 36 procent van de kiezers die de VVD als voorkeurspartij hebben, zegt op partijleider Dilan Yesilgöz te zullen stemmen. Tijdens de vorige Tweede Kamerverkiezingen stemde nog 85 procent op de toen kersverse partijleider.

De populariteit van GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans was bij de vorige verkiezingen al niet heel groot. Minder dan de helft (46 procent) stemde toen op hem. Bij die partij stemt altijd een kleiner deel op de lijsttrekker, maar uit het Ipsos-onderzoek blijkt dat het nu is gedaald tot 32 procent.

De populariteit van lijsttrekkers bij kiezers van hun eigen partij:

Binnen de VVD-achterban klinkt al langer kritiek op het leiderschap van Yesilgöz. Leden hekelen onder andere haar - in hun ogen - populistische stijl. Politiek duider Arjan Noorlander: "Dat Yesilgöz niet populair is, weten ze bij de VVD maar al te goed. De laatste tijd treden steeds vaker andere VVD-politici naar voren, bijvoorbeeld door aan te schuiven in talkshows."

De relatief lage populariteit van Timmermans is volgens Noorlander onder andere te wijten aan de fusie tussen GroenLinks en PvdA: "Veel kiezers zien Timmermans als een soort overblijfsel van die partijfusie, maar hebben behoefte aan een fris nieuw gezicht. Dat komt misschien bij de volgende verkiezingen, maar voor nu moeten ze het doen met Timmermans."

PVV en CDA

De partijleiders van de andere twee grote partijen in de peilingen, de PVV en het CDA, zijn juist zeer populair. Van de PVV-stemmers zegt 86 procent op Geert Wilders te stemmen en 79 procent van de CDA'ers kiest voor Henri Bontenbal. Bij beide partijen komt dat overeen met het aantal kiezers dat vorige keer op de partijleider stemde.

Noorlander: "De populariteit van de partijleiders is ook terug te zien op de verkiezingsposters. Wilders en Bontenbal staan prominent op de posters van hun partijen, terwijl Yesilgöz en Timmermans er niet op staan. Bij zowel de VVD als GroenLinks-PvdA redeneren ze: de partij is aantrekkelijker dan de leider. Vooral bij de VVD valt dat op, want tijdens de vorige verkiezingscampagne prijkte haar afbeelding nog prominent op VVD-billboards."

De verkiezingsposters van de grootste partijen dit jaar, en een VVD-billboard in 2023:

Hoe erg is het als andere kandidaten dan de lijsttrekker veel stemmen krijgen? Een stem op de partij is toch het belangrijkste? Toch kan het ook gedoe opleveren. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 haalde Rita Verdonk, de nummer 2 op de VVD-lijst, meer stemmen dan toenmalig partijleider Mark Rutte. Op haar verzoek werd daarna een commissie aangesteld om uit te zoeken wat voor consequenties dit zou moeten hebben. Uiteindelijk leidde het tot haar vertrek bij de VVD.

Noorlander noemt het onwaarschijnlijk dat dit Yesilgöz zal gebeuren. "Er is niet één kandidaat op de VVD-lijst dusdanig populair dat die Yesilgöz zou kunnen voorbijstreven. De vraag is wel of haar positie houdbaar is als de partij veel zetels verliest."

Stemmen op een vrouw

Er zijn ook andere redenen waarom kiezers niet op de lijsttrekker van hun partij stemmen. Zo stemmen sommige kiezers bewust op een kandidaat die strijdt voor een bepaald thema, of op een vrouw die lager op de lijst staat, met als doel meer vrouwen in de Kamer te krijgen. Toch is dit volgens Noorlander niet een volledige verklaring voor het lage populariteitscijfer van bijvoorbeeld Timmermans. "Bij andere lijsttrekkers zie je dit effect niet. Veel kiezers stemmen pas op een lagere kandidaat als ze geen fan zijn van de lijsttrekker."

Ipsos I&O vroeg de achterban ook naar het waarderingscijfer voor de lijsttrekkers. Timmermans kreeg van zijn achterban een 7,8 en Yesilgöz een 6,5. Wilders en Bontenbal eindigen respectievelijk met een 8,7 en 8,4.

Verkiezingsuitzendingen Nieuwsuur

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen ontvangt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de grootste politieke partijen. Vanavond trappen we af met JA21-leider Joost Eerdmans. Om 21.30 uur te zien op NPO2 of via de livestream: https://nos.nl/livestream/2585417-joost-eerdmans-ja21-bij-nieuwsuur

De laatste jaren neemt het vertrouwen in de politiek af en het aantal dagen dat er in Den Haag wordt geformeerd alleen maar toe. Is ons politieke systeem stuk? We bespreken het met deskundigen, lijsttrekkers en onze politiek duider Arjan Noorlander:

Defensie is nalatig geweest rond het dodelijke mortierongeluk in Mali in 2016. Dat concludeert een onafhankelijke commissie die onderzoek deed naar het ongeluk. Tijdens een oefening in Mali kwamen twee Nederlandse militairen om het leven toen een granaat voortijdig explodeerde. Een derde militair raakte zwaargewond.

Volgens de commissie hield Defensie zich jarenlang niet aan de geldende normen. Defensie wist dat de munitie niet deugde en dat regels rond de veiligheid niet werden gevolgd. In drie gevallen was sprake van verwijtbaar handelen.

Ook was er volgens de commissie te weinig aandacht voor de nabestaanden.

Leren

Demissionair minister Brekelmans spreekt van "pijnlijke conclusies". Volgens hem voelde Defensie de druk om ondanks bezuinigingen en reorganisaties toch goed inzetbaar te blijven. "Defensie wil daarvan leren. Er zijn inmiddels extra mensen aangenomen, de veiligheid is verbeterd en er is een onafhankelijk toezichthouder aangesteld. Maar het werk is nog zeker niet klaar."

De nabestaanden zijn blij dat "eindelijk de waarheid boven tafel is gekomen", zei Jennifer Schouten tijdens de presentatie van het rapport. Zij is de weduwe van een van de twee omgekomen militairen. Ze heeft net als de commissie kritiek op het ministerie. "Nabestaanden voelden zich vaak niet serieus genomen."

Eerdere onderzoeken

Naar het ongeluk zijn al eerder onderzoeken ingesteld, niet alleen door Defensie zelf, maar ook door de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV). Uit dat onderzoek, dat verscheen in 2017, kwam al naar voren dat er ernstige tekortkomingen waren in de zorg voor de veiligheid van de militairen in Mali.

Na het verschijnen van het rapport van de OVV stapte minister Hennis van Defensie op, samen met de Commandant der Strijdkrachten, Tom Middendorp.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond trappen we af met JA21: wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Joost Eerdmans is te gast.

Televisiedebatten, gesprekken op de radio en interviews in kranten en tijdschriften maken al jaren onderdeel uit van de verkiezingscampagne van politici. Aan dat rijtje media waar kandidaten te zien en te horen zijn is inmiddels een nieuw medium toegevoegd: de podcast.

Net als in de Verenigde Staten - waar de laatste presidentsverkiezingen werden geduid als 'de podcastverkiezingen' - is de podcast ook in Nederland een belangrijk platform geworden voor politici om zich te profileren, zegt Sanne Kruikemeier. De Wageningse hoogleraar onderzoekt wat de gevolgen zijn van digitalisering voor de samenleving en democratie.

Politieke partijen willen zoveel mogelijk mensen bereiken en kijken naar waar kiezers zitten, en proberen daarop in te spelen, legt ze uit. Dat is volgens haar helemaal zo nu partijen minder mogelijkheden hebben om op sociale media te adverteren. Ze kijken daarbij ook naar specifieke doelgroepen, en gaan in gesprek in een podcast waar hun (potentiële) stemmers naar luisteren.

Uur over de inhoud

Dat de podcast een populair platform voor politici is, is niet verrassend, zeggen Klaas Dijkhoff, voorheen VVD-fractievoorzitter, staatssecretaris en minister, en Gert-Jan Segers, oud-voorman van de ChristenUnie. De twee hebben sinds 2023 de wekelijkse podcast Dijkhoff & Segers, waar ze de politieke actualiteit bespreken.

"Het is voor een lijsttrekker best aantrekkelijk om een uur lang zijn verhaal te mogen doen", zegt Segers. "Je krijgt in een podcast meer gelegenheid voor de inhoud, en je zit bij een heel geïnteresseerde doelgroep, die doorgaans iedere week weer inschakelt." Dat is anders dan bijvoorbeeld bij een talkshow, waar kandidaten vaak maar kort de tijd hebben, en alles geregisseerd is.

Dat beeld herkent journalist en ondernemer Sander Schimmelpenninck. "Talkshows zijn een soort mijnenveld, waar je bijna nooit zonder schade uitkomt. Bij podcasts is dat anders, omdat je dingen kan nuanceren, en meer de inhoud kan bespreken." Hij maakt sinds 2019 samen met zanger Jaap Reesema de Zelfspodcast, waar tijdens deze campagneperiode ook politici te gast zijn.

'Transparanter'

Volgens Dijkhoff is een podcast "veel transparanter" dan een geschreven interview. "Toen ik zelf als politicus werd geïnterviewd wist ik niet wat daar in het uiteindelijke artikel van overbleef. Journalisten kozen er dan bijvoorbeeld voor om uit te lichten dat ik ergens kribbig op reageerde of dat ik enthousiast was over iets."

"Bij een podcast is dat anders: daar is het hele interview, soms zelfs met beeld, voor iedereen toegankelijk, en kan een luisteraar zelf een oordeel vellen over het gesprek." Bij een podcast kan je niet zeggen dat iets anders is opgeschreven of gemonteerd, zegt Dijkhoff. "Als de podcast niet goed gaat, dan heb je het in ieder geval zelf gedaan."

Volgens politiek eindredacteur Maike van Leeuwen, ook betrokken bij de podcast van Dijkhoff en Segers, is er in Nederland wel een ander podcastlandschap dan in de Verenigde Staten. Daar is het zo dat er twee kampen zijn, zegt ze, waarin de luisteraar vooral wordt bevestigd in wat die al vindt. "Maar hier is het pluriformer. Politici zijn dan ook meermaals in verschillende podcasts te horen, en iedere keer met een andere insteek."

Volgens de oud-politici is de podcast geen vervanging van een ander medium, maar vooral een extra plek waar partijen hun verhaal kunnen doen. "Het is een ander publiek, een andere benadering. Maar je ziet dat mensen ontzettend veel interesse in politiek hebben, en bereid zijn daar vele uren naar te luisteren", stelt Segers.

"Het is echt wel tijdrovend", vult Van Leeuwen aan. "Maar politici zitten liever bij een podcast dan dat ze een TikTokfilmpje opnemen."

Dat geldt ook voor de politici die deze campagneperiode te gast zijn in de Zelfspodcast. Aanvankelijk twijfelden de podcastmakers of ze dit wel moesten doen. "Maar aan de andere kant zou ik niet weten wanneer ik anders een gesprek zou hebben met een lijsttrekker", zegt Schimmelpenninck.

Zwevende kiezers

Het uitnodigen van politici voor een gesprek was een idee van hun redacteur Jette van Wijngaarden. "Ondanks dat het geen politieke podcast is, bespreken we wel iedere week het nieuws. Daarom was het een klein bruggetje naar deze gesprekken." Overigens zaten niet alle partijen op de uitnodiging te wachten; onder meer PVV en BBB schuiven niet aan.

Schimmelpenninck denkt dat veel van hun luisteraars nog zwevende kiezers zijn, en dat de gesprekken daarom interessant zijn voor zowel het publiek als de politieke partijen. "Omdat veel van onze luisteraars twijfelen tussen de partijen die wij te gast hebben, valt er echt wat te halen voor ze", besluit hij.

De Stemming van Vullings en De Rooy

In de podcast 'De Stemming van Vullings en De Rooy' nemen politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Beluister die hier.

Net als twee jaar geleden is asielmigratie een van de meest besproken thema's in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Maar daarnaast groeit in Den Haag het besef dat er meer grip moet komen op die andere, veel grotere groep: arbeidsmigranten. Uitbuiting, overlast, dakloosheid: de problemen met arbeidsmigranten nemen toe. Wat zijn volgens experts de opties voor een nieuw kabinet?

Eerst de cijfers. Al jaren komt de overgrote meerderheid van de immigranten naar ons land om hier te werken, arbeidsmigranten dus. In 2023 - het meest recente jaar met complete cijfers - kwamen bijna 100.000 arbeidsmigranten naar Nederland, inclusief gezinshereniging. In hetzelfde jaar kwamen ruim 36.000 asielmigranten, inclusief hun gezinsleden, naar Nederland.

EU-uitbreiding

Een belangrijk omslagpunt in de toename van arbeidsmigratie in Nederland was de uitbreiding van de Europese Unie in 2004, toen veel Midden- en Oost-Europese landen erbij kwamen. Inwoners van die landen kregen daardoor het recht om te wonen en werken in andere EU-lidstaten. In de eerste jaren waren dat vooral Polen. Toen in 2007 ook Bulgarije en Roemenië EU-lid werden, kwamen ook veel mensen uit die landen naar West-Europa.

Asielmigratie speelt al jaren een grote rol in het politieke debat. Het huidige kabinet streefde naar "het strengste asielbeleid ooit". Arbeidsmigratie kreeg veel minder aandacht. Vorige week zei de Sociaal Economische Raad (SER) dat de overheid zich actiever moet bezighouden met arbeidsmigratie.

Veel politieke partijen zien dit inmiddels ook. Waar in de verkiezingsprogramma's van de grootste partijen in 2017 het woord arbeidsmigratie nauwelijks viel, wijden nu bijna alle partijen er een apart hoofdstuk aan. Van de grootste partijen noemt alleen de PVV arbeidsmigratie niet in het verkiezingsprogramma.

Politiek duider Arjan Noorlander:

"De migratie-aanpak is al tientallen jaren hét hete hangijzer in de Haagse politiek. Asielmigratie roept de meeste emotie op terwijl arbeidsmigratie een veel grotere omvang heeft.

Je ziet wel steeds meer partijen ook arbeidsmigratie als specifiek probleem benoemen, simpelweg omdat de overlast is toegenomen. Maar zeker rechtse partijen doen dit, in vergelijking met asielmigratie, veel voorzichtiger, omdat bedrijven en de economie die mensen ook nodig hebben."

Volgens hoogleraar migratierecht Tesseltje de Lange is er in de afgelopen twintig jaar, sinds het aantal EU-arbeidsmigranten sterk toenam, nauwelijks beleid gevoerd om hier grip op te krijgen. "Zo ontstond er een wildgroei aan uitzendbureaus die een verdienmodel zagen in migranten uit Midden- en Oost-Europa. Maar controle was er niet."

In de afgelopen jaren zijn er meerdere rapporten verschenen over hoe sturing te geven aan arbeidsmigratie. Een terugkerend advies: Nederland moet minder inzetten op arbeidsmigranten in laagbetaalde sectoren - denk aan de vleesverwerkingsindustrie, distributiecentra en de glastuinbouw - en meer op de gezondheidssector, tech en de energietransitie. Deze rapporten wijzen ook op de misstanden rondom arbeidsmigranten in laagbetaalde banen, zoals uitbuiting en schrijnende woonsituaties.

Arbeidsmigranten zorgen op veel plekken in Nederland ook voor overlast, zoals in Roosendaal. Bewoners vinden dat niet de schuld van de migranten zelf:

Het merendeel van de laagbetaalde arbeiders komt uit EU-landen. Vanwege het vrij verkeer van personen kun je daar met direct beleid eigenlijk niets tegen doen, zegt hoogleraar economie Olaf Van Vliet. "Met indirect beleid kan dat wel." Als voorbeeld noemt hij een hogere CO2-heffing in de glastuinbouw. "Dat verhoogt de kosten voor bedrijven, waardoor er minder geld is om nieuwe mensen aan te nemen."

Een andere mogelijkheid is innovatie, zegt hoogleraar De Lange. "Je kunt bedrijven bijvoorbeeld subsidie geven voor robotisering, waardoor minder arbeidskrachten nodig zijn. Want juist omdat er goedkope arbeiders zijn, worden bedrijven nu niet gestimuleerd om te innoveren."

Zo zijn er nog veel andere knoppen waar een nieuw kabinet aan kan draaien. Welke knoppen dat moeten worden, is volgens Van Vliet vooral een politieke keuze, niet zozeer een economische. "Ga je inzetten op de chipindustrie, de tuinbouwsector, de vleesindustrie? Een partij als de BBB zal een andere keuze maken dan bijvoorbeeld GroenLinks-PvdA."

Daarbij moeten partijen zich afvragen wat ze belangrijker vinden, zegt de econoom. "Enerzijds dragen die sectoren bij aan de economie, anderzijds leidt het tot druk op de woningmarkt en stikstofruimte. De politiek moet de afweging maken wat zwaarder weegt."

Onderwijsbezuinigingen

Van Vliet wijst ook op een ander punt: bezuinigingen in het onderwijs. Want hoewel alle rapporten adviseren een kenniseconomie na te streven, staan die bezuinigingen daar haaks op. "De politieke conclusie is vaak: we willen meer mensen voor hoogwaardige banen. Als je dat wilt, moet je niet zorgen dat je kampioen bent in die laagbetaalde sectoren, maar investeren in opleidingen die nodig zijn voor hoogproductieve banen."

Hoogleraar De Lange noemt daarnaast het onbenut potentieel van asielzoekers. "Zij mochten lang nauwelijks werken. Nu mag dat wel, maar het is administratief belastend voor werkgevers. En voor vluchtelingen blijft het moeilijk om op hun kennisniveau aan een baan te komen."

Tot slot benadrukt econoom Van Vliet dat het te kort door de bocht is om immigratie de schuld te geven van problemen als de vastgelopen woningmarkt. "Ja, meer immigranten zorgen voor meer vraag, maar ook zonder immigratie zouden we een flink vraagstuk hebben op de woningmarkt."

PVV-leider Geert Wilders heeft zijn campagne in de aanloop naar de verkiezingen op 29 oktober stilgelegd, in verband met een dreiging. Volgens Belgische media was hij een van de mogelijke doelwitten van een Belgische terreurcel, die ook een aanslag wilde plegen op de Belgische premier Bart De Wever. Dit is wat we nu weten.

Wat weten we over de verdachten? Wat weten we nu over de dreiging? Politiek verslaggever Jorn Jonker:

"De worsteling bij andere partijen wordt alleen maar erger nu het er sterk op lijkt dat Wilders ook bij het RTL-debat niet mee gaat doen. Ze vinden deze dreiging allemaal verschrikkelijk voor hem, maar ze vinden de gevolgen ook verschrikkelijk voor het democratische proces. Bij verkiezingen hoort dat lijsttrekkers elkaar kritisch kunnen bevragen en dat journalisten dat ook kunnen bij partijleiders. Dat is momenteel onmogelijk bij Wilders, terwijl het vlak voor de verkiezingen is en bijvoorbeeld de online campagne richting de eigen potentiële achterban wel doorgaat. En Wilders haalde zelf eerder ook aan dat hij op tv veel wordt genoemd zonder dat hij hoeft te verschijnen. Kortom: het campagnevoeren gaat door, maar dan zonder kritische confrontatie.

Het ongemak bij andere partijen is er des te meer omdat meerdere politici zich afvragen of hij niet sneller dan anders deze dreiging een reden laat zijn om optredens af te zeggen om zo kritische vragen te ontlopen. Hij leeft immers al lang met verschrikkelijke dreiging en de locaties voor de debatten zijn zwaar beveiligd. Denkt Wilders wellicht dat als je er zo goed voorstaat in de peilingen je alleen maar kan verliezen met zulke optredens, vragen ze zich af.

Dat klinkt achter de schermen. Tegelijkertijd is er ook telkens 'de bijsluiter' te horen dat, ook al zegt de NCTV dat er geen 'restdreiging' meer is vanuit de aangehouden verdachten, ze het kunnen begrijpen dat je van het nieuws over zo'n mogelijke terreurcel van slag bent en het moeilijk kan zijn om op een campagne te focussen."

Hoe wordt er op gereageerd? Wat zijn de gevolgen voor de campagne?

Wie deze week door zijn tijdlijn op Instagram of Facebook scrolt, zal waarschijnlijk geen politieke advertenties meer tegenkomen. Die zijn sinds maandag verboden. Maar in de laatste week dat het wel nog mocht gaven politieke partijen gezamenlijk meer dan 120.000 euro uit, zag de NOS.

Het verbod werd door moederbedrijf Meta ingevoerd in lijn met nieuwe Europese regelgeving die vrijdag inging.

Vooral GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren trokken vlak voor de deadline nog hun portemonnee. Zij betaalden respectievelijk 36.000 en 25.000 euro voor politieke reclame. "Dit was de laatste week dat het nog kon, dus daar hebben we gebruik van gemaakt", zegt een woordvoerder van GroenLinks-PvdA.

In de gehele laatste maand voor het verbod steekt Forum voor Democratie er met kop en schouders bovenuit. De partij betaalde in totaal ruim 80.000 euro voor advertenties, gevolgd door D66 met meer dan 60.000 euro. GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren en de SP volgden met zo'n 35.000 euro per partij.

De ene partij besteedt veel minder aan politieke advertenties op Instagram en Facebook dan andere:

Opvallend is dat de PVV sinds de val van het kabinet in juni nauwelijks iets uitgaf aan advertenties. Lijsttrekker Geert Wilders promootte één keer, voor nog geen 200 euro, zijn komst naar een demonstratie tegen een azc in Helmond. Hij heeft bij elkaar opgeteld ruim 900.000 volgers op Facebook en Instagram en heeft daardoor sowieso een groter bereik.

Micro-targeting

Politieke partijen proberen via advertenties groepen te bereiken waarvan ze denken dat er stemmen te halen vallen. Daarbij wordt privacygevoelige informatie gebruikt. Dat heet micro-targeting en is omstreden, omdat je kiezers zo onbewust kan beïnvloeden. Mede om die reden zijn in de laatste weken voor de verkiezingen politieke advertenties op sociale media verboden.

In aanloop naar dat verbod maakte aan aantal partijen er nog wel flink gebruik van. Zo richtte de BoerBurgerBeweging (BBB) zich op fans van de Zwarte Cross, André Hazes, Boer Zoekt Vrouw, paardrijden en katten. D66 koos dan weer voor podcastluisteraars, verpleegkundigen en starters op de woningmarkt. En GroenLinks-PvdA ging voor liefhebbers van lezen, goede doelen en musea.

"Wij denken dat buitenactiviteiten, volkse sporten en het Nederlandse lied passen bij mensen die de BBB als optie hebben om op te stemmen", zegt BBB-campagneleider Henk Vermeer. "Maar we kozen vaker niet voor microtargeten, omdat je er ook potentiële kiezers mee uitsluit."

Regio

Politieke advertenties van Denk richtten zich deels tot Arabisch- en Turks-sprekenden. "Wij vinden het belangrijk dat zoveel mogelijk Nederlanders weten dat er op 29 oktober verkiezingen zijn", zegt een woordvoerder van Denk. "Daarom doen wij dit primair en hoofdzakelijk in het Nederlands, en daarnaast ook in andere talen."

Politieke partijen kunnen hun advertenties ook richten aan mensen in bepaalde regio's. Zo zag het CDA vooral kiezerspotentieel in Overijssel, Gelderland, Brabant en Drenthe, richtte BBB zich ook op Friesland en probeerde de Fryske Nasjonale Partij juist kiezers in meer provincies aan zich te binden.

Partijleider in beeld

Ook valt op dat sommige politieke partijen duidelijk de partijleider in beeld brengen, zoals het CDA, terwijl andere partijen daar niet voor kiezen. Het CDA stak de laatste maand de helft van de advertentie-uitgaven in posts op het profiel van Henri Bontenbal zelf.

De VVD betaalde tot eind juni dit jaar vooral voor video's waarin partijleider Dilan Yesilgöz centraal staat, maar wisselde daarna vaker af met partijgenoten Vincent Karremans, Ruben Brekelmans en Eelco Heinen. Ook stond vanaf toen vooral het partijprogramma centraal. Wellicht niet geheel toevallig is in die tijd de beruchte rel met Douwe Bob begonnen. Die leidde tot zowel publiekelijke als interne kritiek op Yesilgöz.

Haagse rellen

De demonstraties en rellen op het Malieveld in Den Haag van vorige maand zorgden ook voor veel politieke advertenties; zeker zes partijen gaven er geld aan uit. Voor de VVD, FVD, JA21 en Bij1 ging dat slechts om een paar honderd euro. De BBB betaalde meer dan 1000 euro en D66 gaf bijna 10.000 euro uit aan vier advertenties over het onderwerp.

Partijen kozen daarbij voor uiteenlopende invalshoeken. Waar de BBB en FVD in hun advertenties de focus legden op de zorgen die de demonstranten hadden, greep de VVD de rellen aan om plannen voor het versterken van de politie te promoten.

D66 en Bij1 grepen de rellen aan om te focussen op overeenkomsten tussen mensen en "positieve krachten", in plaats van extremen en verdeling die volgens Bij1 door "Haagse politici" worden aangewakkerd. D66 betaalde bovendien voor een post waarin ze hun partijkantoor opknapten.

Organisch

Nu adverteren op sociale media is verboden, kunnen partijen nog slechts op niet-betaalde manieren stemmers via hun socialemediaprofielen bereiken. Het aantal volgers maakt daarbij uit.

In het aantal volgers zijn de verschillen tussen partijen groot. PVV-leider Geert Wilders heeft er verreweg het meest.

Geert Wilders wordt in aantal volgers gevolgd door FVD en BBB. GroenLinks-PvdA bungelt met vierduizend volgers in de onderste regio, mede doordat GroenLinks en PvdA in 2023 besloten samen door te gaan en de pagina dus nog niet heel oud is.

PVV-leider Wilders schort zijn campagne-activiteiten op omdat hij doelwit was van een Belgische terreurcel. Die had het ook gemunt op de Belgische premier Bart De Wever en de Antwerpse burgemeester Els van Doesburg.

Wilders schrijft op X dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) aan hem heeft bevestigd dat hij door de gearresteerde verdachten van de verijdelde aanslag op De Wever ook is genoemd als doelwit. "De NCTV verwacht geen 'restdreiging', maar ik heb hier zelf een slecht gevoel bij en dus schort ik al mijn campagneactiviteiten voorlopig op."

Demissionair premier Schoof noemt "elke bedreiging volstrekt onacceptabel" en vindt het "buitengewoon ernstig dat Wilders zich genoodzaakt voelt zijn campagne tijdelijk stil te leggen". Demissionair minister Van Oosten van Justitie en Veiligheid, waar de NCTV onder valt, zegt te beseffen dat de berichten Wilders "erg aangrijpen en dat dit bij hem een sterk gevoel van onveiligheid veroorzaakt".

Van Oosten voegt daaraan toe dat hij de NCTV heeft verzocht "alles te doen wat nodig is om de heer Wilders in de gelegenheid te stellen om zijn werk te kunnen hervatten, zodra hij dit zelf wenst". De NCTV doet verder geen mededelingen over "individuele gevallen en beveiliging van personen".

RTL Nieuws meldt dat Wilders ook niet bij het lijsttrekkersdebat van zondag zal zijn. RTL heeft geopperd het debat via een videoverbinding te doen, maar die optie is afgevallen, zegt de zender.

Verkiezingsdebat

Een journalist van de Belgische omroep VTM Nieuws maakte eerder vandaag melding van de dreiging van de terreurcel. Het was voor Wilders reden om op het laatste moment niet mee te doen aan het NOS-verkiezingsdebat op NPO Radio 1. Hij schreef dat werd uitgezocht of het bericht van VTM klopt. "Tot ik dat weet ga ik nergens heen", gaf hij aan.

Er is nog gekeken of Wilders via de telefoon of via een zender gedeeltelijk kon meedoen aan het debat met de andere lijsttrekkers, maar daar zag hij van af. De andere lijstrekkers wensten Wilders en zijn campagneteam veel sterkte.

"Dit is niet de eerste keer dat mij dit in 21 jaar bedreiging en beveiliging overkomt, maar iedere keer opnieuw schrik ik er enorm van", schreef Wilders in zijn bericht na het debat.

'Jihadistisch geïnspireerd'

Het Belgische Openbaar Ministerie zei gisteravond op een persconferentie dat er "aanwijzingen zijn dat het de bedoeling was om een jihadistisch geïnspireerde terroristische aanslag te plegen die gericht was op politici".

Gisteren pakte de Belgische politie drie mannen uit Antwerpen op van 18, 23 en 24 jaar oud. Alle drie zijn ze Belg, de jongste en de oudste zouden van Marokkaanse afkomst zijn, de 23-jarige van Tsjetsjeense afkomst. Een van hen werd kort daarop in vrijheid gesteld.

De man van 23 en de man van 18 zijn vandaag voorgeleid aan de onderzoeksrechter. Die heeft besloten dat ze langer vast blijven zitten.

De lijsttrekkers van bijna alle partijen in de Tweede Kamer gingen vanmiddag bij de NOS op NPO Radio 1 met elkaar in debat.

Er ontbraken er twee. Een omdat hij niet in debat wilde met Forum voor Democratie over klimaat. Dat was Laurens Dassen van Volt. En een omdat hij doelwit kon zijn geweest van de Belgische terreurcel die ook verantwoordelijk wordt gehouden voor de verijdelde aanslag op de Belgische premier Bart De Wever.

Er is nog gekeken of PVV-leider Geert Wilders via de telefoon of via een zender gedeeltelijk kon meedoen, maar dat vond hij geen goed idee.

Dat de afwezigheid van Wilders onverwacht was en op het allerlaatste moment bekend werd, blijkt uit onderstaande foto. Het papiertje met zijn naam lag al op de stoel waar hij zou plaatsnemen in perscentrum Nieuwspoort in Den Haag.

De afwezigheid van Wilders kwam op verschillende momenten tijdens de uitzending aan de orde. Zijn collega-lijsttrekkers, je kunt ze ook concurrenten noemen, wensten hem en zijn team veel sterkte. Zij spraken hun zorgen uit over het effect hiervan op het democratische proces, waar een verkiezingsdebat onderdeel van uitmaakt.

"Zo zie je waar terreurdreiging toe leidt", zei Timmermans. "We hadden de verschillen willen laten zien tussen ons en de heer Wilders en die mogelijkheid hebben we nu dus niet."

Dat bleek ook uit het debat over het thema asiel tussen Frans Timmermans (GL-PvdA) en Mirjam Bikker (CU) waar ook Wilders voor was ingedeeld. "Het draagvlak kalft af als we het asielbeleid niet strenger maken", zei Bikker. "En daar hoort ook een enkeltje 'Nederland uit' bij, dat gebeurt te weinig." Timmermans: "Ik kan het alleen maar met u eens zijn. Jongeren die de meeste overlast geven en geen recht hebben op asiel moeten worden teruggestuurd. Als Spanje het kan, waarom wij niet?"

Bezemkast

Vanzelfsprekend ging het ook over het tekort aan woningen. Jimmy Dijk (SP) vond het onbestaanbaar dat "sommigen meerdere daken en anderen geen dak" hebben. Hij wil terug naar volkshuisvesting "uit de jaren zestig, zeventig en tachtig". "Dat klinkt me allemaal een beetje communistisch in de oren", reageerde Caroline van der Plas (BBB).

Rob Jetten (D66) vond het op zijn beurt ongehoord dat "varkens wel een dak boven hun hoofd hebben en studenten nog geen bezemkast kunnen krijgen".

Dat het verwijt van D66 weer richting de boeren gaat vindt Van der Plas niet leuk:

Een groot deel van de discussies tussen de lijsttrekkers ging over de overheidsfinanciën en de CPB-doorrekeningen van vandaag. De meeste partijen willen meer investeren in defensie, maar hoe zij dat willen betalen kan onderling nogal verschillen.

Stoffer (SGP) verweet GL-PvdA dat de partij na 2030 geen extra financiering voor defensie heeft geregeld. Andere partijen doen dat tot 2035.

Eddy van Hijum (NSC) zei dat JA21 "met een kettingzaag door de toeslagen heen gaat". Joost Eerdmans (JA21) ontkende dat de Nederlandse kiezer daardoor wordt getroffen. Voor allerlei verschillende toeslagen komt één huishoudtoeslag terug. Ook gaan de btw en inkomstenbelasting omlaag.

Het CDA legt de rekening te veel bij werkende gezinnen door bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek af te bouwen en de btw op boodschappen te verhogen, zei Dilan Yesilgöz (VVD).

"Vrijheid is niet gratis", reageerde Henri Bontenbal (CDA). "En u moet er ook wel bij vertellen dat we dertig jaar over de afbouw van de hypotheekrenteaftrek willen doen." Volgens Bontenbal stijgt de armoede "nergens zo snel als bij VVD". Het CDA zorgt volgens Yesilgöz voor een groter begrotingstekort. "Schuld doorschuiven, daar zou de VVD niet voor kiezen."

In dit debat was Esther Ouwehand (PvdD) een beetje een vreemde eend in de bijt, dus probeerde ze van onderwerp te veranderen:

Jimmy Dijk van de SP ging het debat over klimaat aan met Lidewij de Vos (FVD). Die wil investeren in thoriumcentrales, kerncentrales en daarnaast het Groningse gas uit de grond halen.

Dijk reageerde: "Thoriumcentrales proberen ze al vanaf de jaren zestig. En van het geld voor een kerncentrale kun je tien keer alle huizen in Nederland isoleren en oneindig veel zonnepanelen kopen."

De Vos: "Een kerncentrale verdient zichzelf terug. China en de VS doen niet mee met al het klimaatbeleid dus we zijn onze eigen economie aan het opofferen." Dijk noemt het onmenselijk dat FVD de gasputten weer wil openen ondanks alle ellende van de Groningers. Volgens De Vos kunnen met de miljarden die het gas oplevert alle Groningers ruimschoots en snel gecompenseerd worden.

Door de afwezigheid van Wilders werd Bontenbal in zijn eentje geïnterviewd over stikstof. Van der Plas maakte daar buiten de microfoon bezwaar tegen. Achteraf wist de woordvoerder van Bontenbal een aanvaring te voorkomen door tussen hen in te gaan staan:

Stephan van Baarle (Denk) was het met BBB eens dat Nederland arbeidsmigranten nodig heeft. "Ze vervullen arbeidsplaatsen waar wij geen mensen voor hebben", zegt hij. Maar dan moeten wel de malafide uitzendbureaus harder worden aangepakt.

Van Hijum (NSC) wist hier als oud-minister van Sociale Zaken alles van. Vooral dat dat een erg taai dossier is. De miljoen arbeidsmigranten in Nederland zorgen volgens hem voor grote leefbaarheidsproblemen en verloedering.

Van Hijum: "Nederland is net als een plofkip, verslaafd aan laagbetaalde arbeid." Hij vindt dat er een einde moet komen aan de vleesindustrie, die draait op goedkope arbeid.

Het eerstvolgende grote televisiedebat is zondagavond bij RTL met Wilders, Timmermans, Bontenbal en Yesilgöz. In de loop van de avond heeft RTL Nieuws bekend gemaakt dat Wilders ook daarbij niet aanwezig zal zijn. RTL heeft geopperd het debat via een videoverbinding te doen, maar die optie is afgevallen, zegt de zender.

Vooral linkse en progressieve partijen willen meer doen om de Nederlandse klimaatdoelen te halen. Middenpartij CDA doet dit in mindere mate. BBB en JA21 kiezen er juist voor om minder in te zetten op klimaat dan het huidige kabinet.

Dat blijkt uit de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB), samen met het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Diverse partijen, zoals SP, Forum voor Democratie, 50Plus en PVV, lieten hun plannen niet doorrekenen.

Verdeeldheid CO2-heffing industrie

Zeker bij het klimaatbeleid voor de industrie is een duidelijke tegenstelling zichtbaar. Partijen in het midden en op rechts willen af van de CO2-heffing voor de industrie. Terwijl vooral linkse en progressieve partijen eraan vast willen houden.

Het huidige kabinet schortte op Prinsjesdag de heffing op, nadat een motie van het CDA hierover werd aangenomen. Bedrijven zouden vaak niet kunnen verduurzamen door vertraging in de bouw van pijpleidingen en kabels die hiervoor nodig zijn.

Op dit moment streeft de overheid ernaar de uitstoot van gassen die de planeet opwarmen te verminderen. In 2030 zou de uitstoot 55 procent lager moeten zijn dan in 1990. Maar de kans dat dit wordt gehaald is zeer onwaarschijnlijk, stelde het PBL op Prinsjesdag. Het kabinet kwam wel met aanvullend beleid, maar dat leidt lang niet altijd tot minder uitstoot.

Geen complete doorrekening

De planbureaus maakten geen complete doorrekening van de klimaatplannen. Ze bekijken wel of de plannen van partijen het halen van klimaatdoelen dichterbij brengen of juist verder uit beeld, maar niet hoe groot de kans zou worden dat het doel wordt gehaald.

Volgens de doorrekening leiden de plannen van GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie en Volt tot een veel lagere uitstoot dan in de huidige kabinetsplannen. De maatregelen die het CDA wil nemen, doen dit in mindere mate.

De manier waarop partijen dit doen verschilt wel. Vooral Volt kiest nadrukkelijk voor het afdwingen van klimaatbeleid door heffingen, bijvoorbeeld door een hogere energiebelasting. De partij geeft juist minder uit aan klimaat dan in het huidige beleid. Andere partijen proberen ook op andere manieren te verduurzamen. Zo willen GroenLinks-PvdA, VVD, CDA en ChristenUnie meer subsidies uitdelen.

Verplaatsing naar buitenland

Het nadrukkelijk inzetten op normen en heffingen leidt er wel toe dat Nederland minder aantrekkelijk wordt om te produceren. Daardoor kan uitstoot zich verplaatsen naar het buitenland, wat de daling in Nederland deels tenietdoet. De planbureaus constateren dat dit vooral gebeurt in de plannen van PvdA-GroenLinks, Volt en D66.

De plannen van BBB en JA21 leiden ertoe dat de uitstoot minder daalt dan in het huidige beleid. Die partijen willen samen met NSC een belangrijke pot voor duurzaamheidssubsidies afschaffen. NSC, JA21 en BBB geven dan ook minder geld uit aan klimaat dan het huidige kabinet zich heeft voorgenomen. VVD en JA21 kiezen voor een lagere energiebelasting en accijnzen, maatregelen die ook kunnen leiden tot een hogere uitstoot.

Nog voor het einde van het jaar gaat de overheid samen met reizigers kijken hoe de treinstations van Almelo, Purmerend en Bergen op Zoom veiliger gemaakt kunnen worden. Over deze treinstations komen de meeste signalen binnen over onveiligheid.

Op Prinsjesdag maakte het demissionaire kabinet al bekend 20 miljoen euro uit te trekken om de veiligheid in het openbaar vervoer te verbeteren. Demissionair staatssecretaris Aartsen zei voor aanvang van het wekelijkse kabinetsberaad vanmorgen zich veel zorgen te maken over de signalen uit het Openbaar Vervoer. "Iedere dag worden er gemiddeld gezien drie NS-medewerkers zwaar mishandeld of bedreigd. En heel veel mensen, vooral jonge vrouwen, voelen zich 's avonds onveilig in het openbaar vervoer."

De komende maanden wordt op de drie stations samen met reizigers gekeken waar de grootste problemen zijn. "Waar moeten meer camera's komen, waar meer poortjes, moet er meer verlichting komen, wat zijn de smoezelige plekken? Daar gaan we snel mee aan de slag."

Op het station van Purmerend werden vorig jaar twee tieners opgepakt voor het mishandelen van een conducteur. Het aantal meldingen van NS-personeel over agressie steeg in in 2023 met 30 procent, meldde de NS.

Na de drie stations is het de bedoeling ook op andere plekken aan de slag te gaan.

Veel vrouwen voelen zich onveilig

Vrouwen voelen zich vaker onveilig dan mannen. Bijna de helft van de vrouwen zegt af en toe om te lopen of om te rijden om plekken te vermijden die ze als onveilig inschatten. In Nederland krijgen relatief veel vrouwen te maken met geweld vergeleken met de rest van Europa.

Na de moord in augustus op de 17-jarige Lisa uit Abcoude voelen veel jonge vrouwen zich nog onveiliger op straat. Zo'n 4000 jonge vrouwen zeggen tegen NOS Stories zich altijd al onveilig te voelen op straat. Voor 1600 van hen is dat gevoel sinds de dood van Lisa nog sterker geworden.

Na haar dood zijn meer mensen in gesprek gegaan over femicide, geweld tegen vrouwen en het gevoel van onveiligheid op straat. Dat laten jongeren weten in de vragenlijst van NOS Stories. Ook met mannen wordt hierover gepraat, om zo meer bewustzijn te creëren. "We moeten vaker het gesprek voeren dat het niet normaal is dat vrouwen bang zijn op straat", zegt iemand.

De lijsttrekkers van bijna alle politieke partijen in de Tweede Kamer gaan vanmiddag bij de NOS op NPO Radio 1 met elkaar in debat.

In het eerste grote lijsttrekkersdebat discussiëren ze over tien onderwerpen die hoog op de politieke agenda staan.

Het NOS-lijsttrekkersdebat duurt van 14.00 uur tot 16.30 uur en wordt gepresenteerd door Nynke de Zoeten en Winfried Baijens.

Het debat vanmiddag is te volgen op NOS.nl en NPO Nieuws en Politiek.

De tien thema's van het debat, en de deelnemers:

De NOS nodigt altijd alle partijen in de Tweede Kamer uit voor het radiodebat, en dat zijn er deze keer vijftien. Volt heeft woensdag afgezegd omdat de partij niet in debat wil met Forum voor Democratie over klimaat.

SP-leider Dijk neemt dit debat over en gaat met partijleider De Vos discussiëren over dit thema.

Twee dagen na het Radio 1-debat volgt zondag het eerste tv-debat bij RTL met de vier grootste partijen. Een week later is er opnieuw een debat bij RTL, met de grootste zes partijen. SBS6 maakt een tv-programma op donderdag 23 oktober met PVV, GroenLinks-PvdA, het CDA en de VVD.

Op dinsdag 28 oktober, de avond voor de Tweede Kamerverkiezingen, gaan alle lijsttrekkers in de Tweede Kamer weer met elkaar in discussie bij het NOS-verkiezingsdebat.

Lees hier het liveblog over de verkiezingscampagne:

De meeste politieke partijen willen de hogere defensiekosten komende jaren betalen door te bezuinigen op de zorg. Dat blijkt uit de doorrekeningen van het Centraal Planbureau van de plannen van VVD, NSC, D66, BBB, CDA, SGP, CU, Volt en JA21.

Op GroenLinks-PvdA en BBB na willen al deze partijen de halvering van het eigen risico terugdraaien naar 385 euro per jaar. VVD, CDA, JA21 en Volt willen het risico zelfs nog wat meer ophogen, naar 440 euro.

Ook willen deze partijen de bijdrage in de langdurige zorg verhogen en weinig of zelfs geen nieuwe behandelingen meer opnemen in het basispakket van de zorgverzekering. Dat laatste levert op den duur tot 7,7 miljard euro op.

GroenLinks-PvdA is de enige partij die de komende jaren meer wil uitgeven aan zorg. De partij heeft wel, net als BBB, de hogere defensie-uitgaven slechts tot 2030 meegenomen. Daardoor zijn bij hen meer bezuinigingen nog onbekend.

Deze verkiezingen hebben tien partijen hun plannen laten doorrekenen, om de economische effecten ervan te bekijken. Partijen als de PVV, Denk, SP, Partij voor de Dieren, Forum voor Democratie doen er niet aan mee. Daardoor is het vaak onduidelijk hoe zij hun plannen precies willen betalen.

NAVO-bijdrage

Afgelopen maanden was tijdens de debatten de grote vraag: hoe gaan politieke partijen de hogere NAVO-bijdrage betalen? Om die te halen moeten partijen tot 2030 ruim 6 miljard vinden.

Daarvoor kijken meerdere partijen naar een verhoging van de btw-tarieven. Zo wil het CDA beide btw-tarieven iets verhogen. De SGP schaft het verlaagde btw-tarief op horeca af, wat betekent dat uit eten duurder wordt. Volt wil naar één btw-tarief van 18 procent.

JA21 wil als enige het hoge btw-tarief iets verlagen, van 21 naar 20,5 procent. Dat moet gezinnen 1,4 miljard opleveren en bedrijven 0,5 miljard.

In onderstaande grafieken is te zien aan welke zaken partijen meer of minder uitgeven. Dat is vanaf het 'basispad', dus hoe het zou zijn zonder de maatregelen.

Daarnaast willen meerdere partijen (VVD, SGP en Volt) ouderen langer laten doorwerken, om zo minder kwijt te zijn aan AOW-uitkeringen. Hoeveel later verschilt: bij de VVD, SGP en JA21 gaat het om een aantal maanden, bij Volt om een jaar.

Heel wat partijen willen ook meer geld ophalen door vermogen en winst meer te belasten. Met name GroenLinks-PvdA, D66, de ChristenUnie en Volt verschuiven lasten van arbeid naar vermogen. Onder meer JA21, VVD en BBB willen dat juist niet extra belasten.

De VVD, BBB en JA21 bezuinigen het budget voor ontwikkelingssamenwerking (bijna helemaal) weg. Bij de VVD worden de lasten voor gezinnen verlaagd, maar neemt wel als enige de armoede toe, omdat de partij de uitkeringen minder hard wil laten stijgen.

Ook wordt duidelijk hoelang partijen over de afbouw van de hypotheekrenteaftrek willen doen. GroenLinks-PvdA en D66 kiezen voor een afbouwperiode van twaalf jaar, ChristenUnie van vijftien jaar en CDA dertig jaar. Volt wil als enige in de komende kabinetsperiode de hypotheekrente afgebouwd hebben, dus binnen vier jaar.

Krimp van veestapel geen taboe meer

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), dat onder meer naar de klimaatdoelen kijkt, merkt op dat alleen GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie en Volt maatregelen nemen waarmee die nog in zicht blijven. Het CDA doet dat ook, maar in mindere mate.

De VVD, NSC en SGP nemen geen extra maatregelen en zullen volgens het PBL daarmee de klimaatdoelen dus niet gaan halen. BBB en JA21 willen zelfs meer gaan uitstoten.

De krimp van de veestapel, dat voor veel partijen lange tijd een gevoelig punt is geweest, lijkt definitief geen taboe meer te zijn. VVD en CDA willen dat doen door vrijwillige uitkoop, ChristenUnie, Volt en GroenLinks-PvdA nemen meer dwingende maatregelen.

Hoe werken de doorrekeningen?

De voorspellingen van het CPB zijn per definitie onzeker, omdat niemand de toekomst precies kan voorspellen. Wel maken ze in grote lijnen duidelijk wat de effecten zijn van de plannen van politieke partijen.

Je leest hier meer over hoe het CPB die berekeningen maakt. Doordat het planbureau voor alle partijen dezelfde methode gebruikt, zijn de plannen van de verschillende partijen goed met elkaar te vergelijken.

Doordat NSC en BBB deze verkiezingen voor het eerst meedoen aan de doorrekening, komt het totale aantal partijen uit op tien. De andere partijen zien af van deelname, sommige omdat ze het niet eens zijn met de methode van het CPB. Daardoor is ook niet precies duidelijk hoe zij zaken willen betalen, zoals het halen van de NAVO-norm.

Werkgeversorganisatie VNO-NCW maakt zich grote zorgen over de oplossing die demissionair BBB-minister Wiersma wil kiezen om Nederland van het stikstofslot te halen. Vanochtend werd via de NOS duidelijk dat daarover in het kabinet onenigheid is.

De BBB wil de ondergrens voor de stikstofuitstoot verhogen, zodat bouwprojecten en uitbreidingsplannen kunnen doorgaan, maar de ministers van de VVD willen eerst zekerheid dat die aanpassing juridisch standhoudt. Ze zijn bang dat ondernemers anders later in problemen komen.

VNO-NCW deelt die vrees, staat in een brandbrief aan premier Schoof die in handen is van de NOS. De werkgeversorganisatie wil dat het verhogen van de ondergrens eerst juridisch wordt getoetst in een proefproces.

'Grote problemen'

Volgens VNO-NCW kunnen bedrijven in grote problemen komen als de plannen van Wiersma doorgaan. In adviezen van de landsadvocaat staat dat verleende vergunningen later alsnog illegaal kunnen blijken.

De werkgeversorganisatie schrijft dat meer dan 90 procent van de vergunningsaanvragen die nu niet kunnen doorgaan onder de grens valt die Wiersma wil trekken.

Als die in één keer vergunningsvrij door kunnen gaan vergroot dit de stikstofuitstoot en bestaat het risico dat de projecten bij de rechter later alsnog sneuvelen. Dit kan schade opleveren aan projecten die al gestart zijn en bijvoorbeeld niet afgemaakt mogen worden.

"Het gaat niet alleen om woningen, maar ook om fabrieken, uitbreiding van bedrijven en stroomkabels die in aanbouw zijn; hier moeten dan de werkzaamheden stilgelegd worden, met grote schade als gevolg", schrijft de organisatie in de brief.

De BBB stelt dat met de ondergrens er gebouwd kan worden "aan een veiliger Nederland", maar dat de VVD dat tegenhoudt. Op X zegt de BBB daarom geen tegenwerking meer te dulden.

Voorafgaand aan het wekelijkse kabinetsberaad wilde Wiersma niet ingaan op het X-bericht van de BBB. "Ik sta hier als minister van dit kabinet en voer de gesprekken in het kabinet, ik zit niet in de Tweede Kamer."

Verder zei Wiersma alle kritiek op de rekenkundige ondergrens te kennen. Ze wees erop dat ook een Kamermeerderheid die grens wil. "Deze plannen staan in het hoofdlijnenakkoord. Ik werk hier al twee jaar aan. De kritiek wordt besproken en het kabinet weegt alle voors en tegens tegen elkaar af".

Het kabinet spreekt dinsdag weer over de plannen.

Raad van State-vicepresident Thom de Graaf is bezorgd over de kritiek van politici op zijn adviesorgaan. Hij noemt het "tamelijk onthutsend" en "niet goed voor de democratische rechtstaat" dat Caroline van der Plas (BBB) en Geert Wilders (PVV) zijn instituut openlijk aanvallen.

"Ik heb me wel een klein beetje zitten verbijten", zegt De Graaf in gesprek met Nieuwsuur. "We moeten elkaar een beetje heel laten en het vooral over de inhoud van adviezen hebben, in plaats van zeggen: dat hele instituut moet weg."

'Veel D66-mensen'

BBB-leider Caroline van der Plas zei twee weken geleden in het programma WNL Op Zondag dat de Raad van State "te politiek gekleurd" is en dat er "veel D66-mensen" in zitten. Toen de Raad van State in februari kritisch was op de asielplannen van oud-asielminister Faber, twitterde Geert Wilders: "Niks aantrekken van die ongekozen bureaucraten".

De Graaf bestrijdt dat de Raad van State politiek gekleurd is. Hij benadrukt dat zijn instituut een belangrijke pijler is van de democratie, net als de Rekenkamer en de ombudsman. Kritiek leveren op zulke instanties ondermijnt in zijn ogen de democratische rechtsstaat.

De Raad van State bestaat al honderden jaren en heeft twee afdelingen. De een gaat over bestuursrechtspraak, de andere afdeling geeft adviezen over wetsvoorstellen en kabinetsbeleid. Die adviezen zijn vooral gericht op de uitvoerbaarheid en de regering is niet verplicht ze over te nemen.

Soms zijn de adviezen negatief. Zo was er dit jaar kritiek op de aanpak van het stikstofprobleem, het bevriezen van huren en het voornemen om 'probleemwolven' af te schieten. Als het kabinet de adviezen in de wind slaat, is het verplicht daar extra uitleg over te geven.

"We hebben niet meer negatieve adviezen gegeven dan bij kabinetten van Rutte, Balkenende en Kok", zegt De Graaf. "Dus het heeft niets met partijpolitiek te maken."

Drie van de achttien D66'er

De adviesafdeling van de Raad van State bestaat uit achttien leden. Zij zijn aangedragen door de Raad van State zelf, waarna ook de ministerraad akkoord is gegaan met hun benoeming.

Negen leden hebben een verleden bij een politieke partij, waarvan drie bij D66. Eén van hen is Thom de Graaf zelf. Hij was tussen 1998 en 2003 politiek leider van de partij. Later werd hij minister en vicepremier. Han Polman was namens D66 gemeenteraadslid in Den Haag en Paul Comenencia stond in 2015 op de kandidatenlijst voor de Eerste Kamer.

De achttien Raad van State-adviseurs:

De Graaf vindt het niet terecht dat Van der Plas zijn organisatie bestempelt als D66-club. "De Raad van State is nooit anders gekleurd geweest dan nu. Er is altijd ruimte geweest voor mensen met politiek-bestuurlijke ervaring. Dat hebben we ook nodig."

Wel vindt hij het belangrijk dat het orgaan "politiek divers" is samengesteld. Een BBB'er is dus welkom, zegt hij. "Als het iemand is die voor de waarden van de democratische rechtsstaat staat en ervaring en expertise heeft, waarom niet? Die kunnen solliciteren."

De Raad van State is essentieel voor zorgvuldige wetgevingsprocessen, zegt De Graaf. "Democratie is meer dan alleen maar: de meerderheid telt. Democratie betekent ook argumenteren en draagvlak zoeken. Je moet niet weglopen voor tegenargumenten."

Welke partij investeert het meest in woningen? Wie bezuinigt op de zorg en welke partij op de sociale zekerheid? Bij wie loopt de staatsschuld op? Morgen presenteert het Centraal Planbureau de doorrekeningen van de verkiezingsprogramma's. Per partij wordt dan duidelijk wat de gevolgen (kunnen) zijn van hun plannen.

In verkiezingsprogramma's kunnen politieke partijen nog in vage algemene bewoordingen zeggen wat ze willen. "De belasting moet omlaag", "we moeten flink investeren in onderwijs" of "het moet duurzamer", staat er dan. Maar daarmee neemt het CPB geen genoegen.

Pingpongen

Het planbureau dwingt partijen om concreet te worden: ze moeten een Excel-bestand aanleveren waarin staat hoeveel geld ze waaraan willen besteden en waar dat vandaan komt. Daarna volgt een heen-en-weer-pingpong-proces waarin partijen hun plannen ook nog kunnen aanpassen, bijvoorbeeld als ze financieel niet uitkomen of niet het gewilde resultaat blijken te hebben.

Met de doorrekeningen in de hand kunnen kiezers (en politici zelf) de partijprogramma's beter vergelijken, is het idee. Alle plannen en voornemens worden immers langs dezelfde meetlat gelegd. Ook wordt duidelijk waar de rekening komt te liggen. Schuiven partijen de kosten door naar de toekomst, hoe beïnvloeden de keuzes de koopkracht, werkloosheid en ongelijkheid?

Het bovenstaande geldt overigens alleen voor de partijen die meedoen, en deelname is vrijwillig. De partijen die meedoen zijn dit keer GroenLinks-PvdA, VVD, D66, CDA, SGP, ChristenUnie, Volt, JA21, NSC en BBB (naar alle waarschijnlijkheid, want het CPB doet geen mededelingen over wie er meedoen).

Asiel en ambtenaren

De grootste partij in de Tweede Kamer en in de peilingen, PVV, doet in ieder geval niet mee. Die partij vindt dat het CPB hun plannen geen recht doet. In het verleden was partijleider Wilders kritisch op het planbureau omdat het de effecten van anti-migratiemaatregelen en het toenmalige nexit-standpunt van de PVV heel anders inschatte dan hijzelf.

Overigens zijn de PVV-plannen wel doorgerekend, namelijk door de gepensioneerde CPB-econoom Wim Suyker. Hij concludeerde dat de plannen resulteren in een flink overheidstekort. Daarmee geconfronteerd in een Kamerdebat zei de financieel specialist van de PVV, Tony van Dijck, vorige week dat ook deze doorrekening niet deugt. "Suyker kijkt naar een heleboel dingen niet." De PVV'er noemde daarbij onder meer miljardenbesparingen door een asielstop en het snijden in het ambtenarenapparaat.

Alternatieve doorrekening

Ook de SP doet niet mee aan de CPB-doorrekeningen. Die partij vindt dat hun fundamentele maatregelen niet goed uit de verf komen in de economische modellen van het planbureau, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs en zorg. De SP kwam eerder deze week met een alternatieve doorrekening door drie zelfgekozen experts. Die is onvergelijkbaar met die van het CPB omdat de methode anders is en er niet wordt gekeken naar de macro-economische effecten op de lange termijn.

Overigens erkent het Centraal Planbureau dat hun berekeningen niet perfect zijn. Na kritiek van partijen op eerdere doorrekeningen kijkt het planbureau dit keer daarom naar extra indicatoren. Zo nemen ze het effect mee van de partijplannen op "menselijk kapitaal" (oftewel opleidingsniveau), het investeringsklimaat en klimaat- en stikstofdoelen.

Maar het gaat nog steeds om modellen en berekeningen met een onzekerheidsmarge. Dat maakt dat de exacte uitkomsten in euro's niet het belangrijkste zijn, maar dat het vooral gaat om het vergroten van de vergelijkbaarheid en het concretiseren van plannen. Daarnaast geven de CPB-cijfers ook altijd munitie aan partijen in de campagne. "Bij jullie gaat die bevolkingsgroep erop achteruit" of "jullie bezuinigen dat en dat kapot", zal het de komende weken klinken in de verkiezingsdebatten.

En de doorrekeningen werken nog door na de verkiezingen, want ook in de formatie en het regeerakkoord spelen ze een grote rol. Met doorgerekende plannen in de hand is het nu eenmaal makkelijker onderhandelen. Dat is bijvoorbeeld voor BBB een belangrijke reden wel mee te doen, in tegenstelling tot twee jaar geleden. De partij laat weten dat het feit dat drie van de vier uiteindelijke coalitiepartijen hun plannen destijds niet hadden laten doorrekenen het formatietempo niet ten goede kwam.

Hoe het allemaal uitpakt en waar verschillen duidelijk worden, weten we morgen. Vanaf 10.00 uur presenteert het CPB de doorrekeningen.

Vanaf vandaag houdt de NOS een liveblog bij over de verkiezingscampagne. Lees het hier:

In het demissionaire kabinet loopt een flinke discussie over het versoepelen van de stikstofregels. Bronnen laten aan de NOS weten dat ministers van BBB en VVD het oneens zijn over het plan van demissionair landbouwminister Wiersma (BBB) om zo snel mogelijk een ondergrens in te voeren in de stikstofregels.

Ze wil hiermee bouwwerken en bedrijfsuitbreidingen toestaan zonder vergunning, als die maar een kleine hoeveelheid extra stikstof op de natuur laten neerkomen. Het is een grote wens van BBB om die grens, van 1 mol, nog voor de verkiezingen te presenteren.

Bij een campagnebijeenkomst afgelopen weekend zei BBB-vicepremier Mona Keijzer: "Femke (Wiersma, red.) is ermee bezig en ze gaat dat nog deze maand voor elkaar krijgen. Want het kan gewoon en het moet gewoon."

Maar daar denken sommigen anders over. Zo liggen er adviezen van juristen van de landsadvocaat. Die stellen dat er een risico bestaat dat verleende vergunningen later alsnog illegaal zullen blijken als die ondergrens meteen wordt ingevoerd. De Raad van State, provincies en gemeenten waarschuwden dat het plan kwetsbaar zou zijn als er niet tegelijkertijd meer gedaan wordt aan de uitstoot van stikstof.

PAS-systeem

Veel Kamerleden spraken eerder uit te vrezen voor een scenario als destijds met het PAS-systeem. Toen mochten boeren uitbreiden als ze konden aantonen dat er maar heel weinig extra stikstof zou neerkomen. In 2019 haalde de rechter een streep door dit systeem, omdat de door de overheid beloofde stikstofreductie uitbleef.

De boeren zitten sindsdien buiten hun schuld zonder vergunning en zijn dus eigenlijk illegaal. Ze worden nu nog veelal met rust gelaten, maar handhaving dreigt. Ondertussen kunnen ze geen leningen meer krijgen en is hun bedrijf onverkoopbaar.

Dat zou ook de reden zijn dat de VVD-ministers in het kabinet op de rem trappen, zeggen de bronnen. Nederland is verplicht kwetsbare natuurgebieden te beschermen. Door de versoepeling zou er juist meer stikstof in de natuur kunnen terechtkomen in plaats van minder. En dat brengt onzekerheid mee voor de vergunningen.

Vrees voor dooie mus

Experts zijn het erover eens dat de huidige rekenmodellen eigenlijk ongeschikt zijn om hele kleine hoeveelheden stikstof te berekenen. Een ondergrens zoals het kabinet wil is dus volgens hen in principe geen gekke gedachte. Er is breed draagvlak in de Tweede Kamer om dit "zo snel mogelijk" te regelen, om het land van het 'stikstofslot' te krijgen.

Maar wat "zo snel mogelijk" is, daarover verschillen de meningen, ook van experts. Kamerleden zijn bezorgd dat zonder de stikstofreductie, de verleende vergunningen een 'dooie mus' kunnen blijken.

Demissionair minister Wiersma en haar BBB-collega's in het kabinet stellen echter dat er een groot verschil is met het PAS-systeem. De ondergrens wordt nu namelijk voorgesteld om een andere reden: omdat de uitstoot onder de grens niet goed aan een bedrijf kan worden toegerekend. Wiersma weet zich gesteund door een wetenschapper die op haar verzoek naar het plan keek. Andere wetenschappers hebben weer kritiek op die onderbouwing.

'Achteraf illegaal'

De Raad van State waarschuwde dat rechters hier ook anders naar zouden kunnen kijken. De landsadvocaat waarschuwde afgelopen maand voor de gevolgen als dat gebeurt: "Wanneer de rekenkundige ondergrens direct generiek wordt ingevoerd en deze onverhoopt geen stand houdt, dan zijn de projecten die hierop gebaseerd waren achteraf allemaal illegaal gerealiseerd."

De oplossing zou kunnen zijn om meer maatregelen te nemen om de totale stikstofuitstoot omlaag te krijgen. Wiersma is daarmee bezig, maar heeft veel maatregelen nog niet uitgewerkt. Het voorstel voor een nieuwe ondergrens komt volgende week opnieuw op tafel in het kabinet.

Drie weken voor de verkiezingen is er in de Peilingwijzer weinig beweging onder de grootste partijen. De PVV weet zich in dit gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag te handhaven op 31 tot 35 zetels.

Dat zijn er weliswaar ongeveer vier minder dan nu in de Tweede Kamer, maar het is nog altijd ruim voldoende om het CDA (22-26 zetels) en GroenLinks-PvdA (21-25) ruim voor te blijven. Voor het CDA zou deze uitkomst een winst van zo'n 19 zetels betekenen ten opzichte van de verkiezingen van twee jaar geleden.

Ver daar weer achter bevindt zich de VVD, die de afgelopen maand weliswaar niet veel verder is weggezakt, maar niet verder komt dan 12 tot 16 zetels.

Daarmee is de partij van lijsttrekker Dilan Yesilgöz op hetzelfde niveau gekomen als D66, een van de weinige partijen die de voorbije maanden een vooruitgang lieten zien, tot inmiddels 12 tot 15.

50Plus maakt kans op terugkeer

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, wijst erop dat er maar één partij is die het ook is gelukt om ook winst te boeken: JA21 van lijsttrekker Joost Eerdmans (9 tot 13 zetels). "VVD, D66 en JA21 staan nu dicht bij elkaar. Alleen het verschil tussen VVD en JA21 is nog statistisch significant."

Opvallend is verder dat in de Peilingwijzer 50Plus voor de eerste keer de afgelopen jaren kans maakt op een rentree in de Tweede Kamer. De ouderenpartij komt uit op 0 tot 2 zetels. NSC dreigt juist uit de Kamer te verdwijnen.

Het feit dat Wilders in juni het kabinet liet vallen, lijkt voor veel van zijn aanhangers geen reden om de PVV te laten vallen. Ipsos I&O vond in zijn nieuwste onderzoek uit dat slechts 11 procent van de huidige PVV'ers een bijdrage aan stabiel bestuur belangrijk vindt. Zij hechten aanzienlijk meer belang aan een partij die 'opkomt voor mensen zoals ik'.

Ter vergelijking: bij kiezers van CDA, GroenLinks-PvdA, VVD en D66 wil tussen de 40 en 50 procent dat hun partij bijdraagt aan stabiliteit.

PVV'ers stemmen in de eerste plaats op Wilders vanwege de standpunten. Nog meer dan bij de vorige twee verkiezingen gaat het dan vooral om immigratie en asiel. Voor negen op de tien is dat thema inmiddels een reden om voor de PVV te kiezen.

Weinig kiezers met sterke voorkeur

De resterende partijen in de Peilingwijzer zijn aanzienlijk kleiner. Dat geldt niet alleen voor de SP (4-6), De Partij voor de Dieren, BBB, Volt, Forum voor Democratie en Denk (alle 3-5). Maar ook voor de SGP en ChristenUnie (beide 2-4), 50Plus (0-2), en NSC (0-1).

Bij dit alles moet worden aangetekend dat veel kiezers aanhoudend twijfelen. Ipsos I&O meldt dat 15 procent van de kiezers nog helemaal geen partijvoorkeur heeft en slechts 18 procent een sterke voorkeur. De grootste groep zit daar tussenin.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

"Een opeenstapeling van besluiten en standpunten" van zijn partij heeft VVD-senator Cees van de Sanden ertoe aangezet op te stappen. Toen de VVD vorige maand een Antifa-motie steunde, was voor hem de maat vol. In Nieuwsuur geeft het Eerste Kamerlid meer details over zijn besluit en licht hij toe waarom hij zijn zetel meeneemt.

Van de Sandens onvrede met de partij begon bij de asielnoodmaatregelenwet, zegt hij. In februari bracht de Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van de regering, een negatief advies uit over de omstreden wet. "Alleen bij serieuze aanpassingen zou deze wet kunnen worden doorgevoerd, maar dat is vervolgens niet gebeurd. Dat was voor mij een teken: dit gaat niet goed."

De druppel kwam vorige maand, toen de VVD een motie steunde om de antifascistische beweging Antifa als terroristische organisatie te bestempelen. Van de Sanden, die ook advocaat is, vond dit "heel ver gaan". Net als deskundigen ziet Van de Sanden Antifa niet als een georganiseerde groepering, maar eerder als een verzamelterm van losse groepjes links-extremistische activisten.

"Op het moment dat een overheid niet daden maar denkbeelden strafbaar gaat stellen, staat dat niet alleen haaks op de rechtsstaat, maar ook op de liberale kernwaarde van vrijheid van meningsuiting. Voor mij was nu de maat vol."

Verkiezingen

Het opstappen van Van de Sanden komt op een voor de VVD zeer ongunstig moment. Met nog drie weken te gaan tot de verkiezingen en historisch slechte peilingen, kan de partij interne kritiek slecht gebruiken. In de meest recente Peilingwijzer komt de partij uit op 13 tot 17 zetels.

Van de Sanden is zich terdege bewust van de ongelukkige timing, maar zegt dat er voor hem niets anders op zat. "Dag in dag uit heb ik intern uitgesproken dat ik me in deze besluiten niet kon vinden. Als je merkt dat daar niets mee gebeurt, sta je voor de keuze: blijf je stil en word je debet aan hetgeen waar je het mee oneens bent? Of ga je je sterk maken voor de liberale waarden en de rechtstaat? Dat tweede weegt voor mij zwaarder dan de verkiezingskalender."

De samenwerking met de PVV in de Tweede Kamer was vorig jaar voor Van de Sanden nog niet gelijk genoeg reden om te vertrekken. "Dat was zeker een rode vlag, maar ik heb dit gedaan vanuit de gedachte om daar een zekere bijsturing aan te geven."

Zetel

Tanja Klip, fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer, zei vanochtend dat ze "compleet was overvallen" door het besluit van haar collega. Ze betreurt het dat hij zijn VVD-zetel meeneemt.

Daarover zegt Van de Sanden: "Ik heb mezelf afgevraagd: wat zou Thorbecke hiervan vinden?" Johan Thorbecke speelde een cruciale rol bij de totstandkoming van de Nederlandse grondwet in 1848 en geldt als de grondlegger van onze parlementaire democratie. "Hij zou hebben gezegd: in de grondwet staat niets over partijtrouw en wordt niet gesproken over een partijzetel."

"Maar wat wel zo is: ik ben de Kamer ingegaan om de kernwaarden van de VVD zo veel mogelijk handen en voeten te geven als het gaat om het controleren van de wetgeving. Dat kan ik het beste doen door niet weg te lopen op het moment dat het moeilijk wordt."

Van de Sanden zegt nog niet te weten op wie hij gaat stemmen op 29 oktober. Maar dat het de VVD wordt, noemt hij "niet erg waarschijnlijk."