D66 heeft zijn concept-kandidatenlijst voor de verkiezingen op 22 november bekendgemaakt. In de top-10 staan vijf huidige Kamerleden, staatssecretaris Hans Vijlbrief, en een aantal opvallende nieuwkomers onder wie burgerrechtenactivist Mpanzu Bamenga.

Duidelijk was al dat Rob Jetten lijsttrekker wordt. Op nummer 2 staat de D66-fractievoorzitter in de Tweede Kamer, Jan Paternotte. Andere Kamerleden die hoog op de kandidatenlijst staan, zijn Anne-Marijke Podt (4), Hanneke van der Werf (7), Joost Sneller (9) en Salima Belhaj (10).

Belhaj, die op dit moment de parlementaire enquête Fraudebeleid en Dienstverlening leidt, is ook kandidaat-lijsttrekker voor de Europese verkiezingen in mei. Ze kan niet tegelijkertijd Kamerlid zijn en lid van het Europees Parlement. Met andere woorden: ze zal een van de functies moeten laten vallen als ze in beide verkiezingen gekozen wordt.

De hoogste nieuwkomer op de D66-lijst is Ilana Rooderkerk, voormalig vakleerkracht en nu fractievoorzitter in Amsterdam (3). Zij speelde tussen 2005 en 2020 de rol van Esmee Klein in de tv-serie Onderweg naar Morgen.

Op nummer 5 staat de huidige staatssecretaris voor Mijnbouw, Hans Vijlbrief, die over de nasleep van de gaswinning in Groningen gaat. Hij stond bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen niet op de kandidatenlijst.

Hij wordt gevolgd door de Eindhovense jurist en burgeractivist Mpanzu Bamenga (6), die eerder voor D66 in de gemeenteraad stond. De achtste plaats is voor het Nijmeegse raadslid Marijke Synhaeve.

Kamerlid Tjeerd de Groot, die een grote rol speelt in het stikstofdebat, staat niet in de top-10. Hij komt op plek 12, na onderzoeker en columniste Yesim Candan. De jongste kandidaat is de 22-jarige Spencer Alberg op plek 13. Hij is nu gemeenteraadslid in Almere.

Een andere opvallende kandidaat is sportschoolhouder Paul van Dorst op nummer 29. Hij is oprichter en aanvoerder van de Roze Kameraden, de lhbti+-supportersvereniging van Feyenoord.

Lijsttrekker Jetten stelt dat D66 met deze lijst klaar is voor de verkiezingen. "Deze nieuwe generatie D66'ers kan voortbouwen op resultaten en verandering brengen. Voor klimaatactie, zodat we eraan gaan verdienen. Voor het beste onderwijs voor ieder kind. Voor alle mensen die hard werken maar te weinig overhouden aan het einde van de maand."

In de laatste Peilingwijzer moet D66 flink inleveren. De partij maakte in 2021, met lijsttrekker Sigrid Kaag, een sprong naar 24 zetels. Daar zouden er nu - met nog tien weken te gaan tot 22 november - nog 6 tot 10 van overblijven.

De kandidatenlijst met 47 namen is nog een concept. De leden van D66 kunnen er vanaf morgen tot 20 september digitaal over stemmen.

Het huidige Kamerlid Hind Dekker-Abdulaziz is het er niet mee eens dat zij niet geselecteerd is. Op X roept ze leden op om haar alsnog een plek op de lijst te bezorgen.

Online gokbedrijven doen te weinig om spelers te beschermen die in korte tijd extreem veel geld verliezen of tekenen vertonen van gokverslaving. Daarom moet de nauwelijks twee jaar oude wet- en regelgeving zo spoedig mogelijk worden aangescherpt. Dat is de harde conclusie die toezichthouder de Kansspelautoriteit (Ksa) trekt uit eigen onderzoek naar de manier waarop de bedrijven de 'zorgplicht' voor hun klanten in de praktijk invullen.

Dat onderzoek was eigenlijk bedoeld voor intern gebruik, maar de Ksa is zo geschrokken van de uitkomsten, dat het vandaag toch wordt gepubliceerd. Omdat de onderzochte bedrijven - de eerste tien die in 2021 een vergunning kregen op de gelegaliseerde markt - allerlei bedrijfsgevoelige informatie hebben gedeeld, worden de aanbieders die de grootste steken laten vallen niet bij naam genoemd.

Het onderzoek laat zien dat de tien bedrijven op dit gebied niet alleen allemaal een ander beleid hebben, maar dat dat beleid ook nog eens niet effectief is. Zo heeft niet iedereen een systeem waarmee het spelgedrag van klanten van minuut tot minuut kan worden bijgehouden. Daardoor komt vaak pas naar boven dat er zaken ernstig zijn misgegaan als het te laat is.

Dat risico speelt met name in het weekend en 's nachts. Bedrijven hebben op die tijdstippen onder meer uit kostenoverwegingen vaak geen mensen in dienst die in kunnen grijpen bij excessief spelgedrag. En omdat de computer niet zelf accounts mag blokkeren, kan een probleemspeler in al die gevallen zonder enige interventie geld blijven verliezen.

Andere aanbieders doen er nog veel langer over om problemen te ontdekken, omdat zij uitsluitend 'veranderingen in het spelgedrag' monitoren. Als iemand dan vanaf de eerste dag forse bedragen heeft ingezet, komt hij in het systeem niet naar boven als een risico. Ook omdat er nooit aan de hand van salarisgegevens is gecontroleerd of de persoon zich dergelijke inzetten financieel überhaupt kan veroorloven.

Concreet gevolg van die nalatigheid is dat gokkers vele duizenden euro's op een avond kunnen verliezen zonder dat hen een strobreed in de weg wordt gelegd. De NOS had de afgelopen weken contact met verschillende mensen die dit sinds de legalisatie van twee jaar geleden is overkomen. Een van hen verloor vorig jaar 60 à 70.000 euro in zo'n drie maanden, waarvan ruim 20.000 online.

De gevolgen waren groot. Om zijn verslaving te kunnen financieren, bestal hij zijn werkgever voor bijna 55.000 euro. De strafzaak tegen deze voormalige probleemspeler dient eind dit jaar. Van de meeste aanbieders waarbij hij een online account had afgesloten, hoorde hij in die periode niets.

De conclusies van het Ksa-onderzoek zijn vooral opvallend omdat verslavingspreventie destijds juist hét argument was van met name VVD-staatssecretaris Teeven om werk te maken van legalisering van het online gokken. De stelling was dat spelers uitsluitend in zo'n 'wit' systeem effectief konden worden beschermd, omdat de overheid dan strenge eisen kan stellen aan de bedrijven die mee zouden dingen naar een vergunning.

In werkelijkheid zijn die wettelijke eisen helemaal niet zo hard en eenduidig opgeschreven. De Kansspelautoriteit wil graag dat dit alsnog gebeurt. Onder meer door de invoering van een verplichte blokkade van accounts van probleemspelers tot het moment dat goed met de personen in kwestie is gesproken en is gecheckt of de situatie nog verantwoord is.

De Ksa doet inmiddels extra onderzoek naar de ernstigste gevallen, kondigt bestuursvoorzitter René Jansen aan. Daar kunnen sancties uit voortkomen. Hij spreekt van "zorgwekkende signalen over aanbieders die de grenzen van de zorgplicht mogelijk ver overschrijden". Volgens Jansen gaat het in het algemeen "niet goed" en "moet het beleid worden aangescherpt".

Volgt demissionair minister Weerwind die aanbeveling, dan is het de tweede keer dat ernstige weeffouten in het systeem moeten worden gecorrigeerd. Eerder gebeurde dat met het reclamebombardement dat na de invoering op 1 oktober 2021 over de tv-kijker heen kwam.

Mede daardoor was van de 365.000 mensen die vorig jaar maandelijks minstens één keer online speelden, zo'n 60 procent een nieuwe gokker. Gemiddeld verliezen spelers maandelijks 310 euro, schat de Ksa. In het eerste jaar na de legalisering verdienden de gokbedrijven daar gezamenlijk 1,1 miljard euro bruto aan.

Verslavingsdeskundigen gaan ervan uit dat een dergelijke stijging van het aantal spelers onvermijdelijk leidt tot een toename van het aantal probleemspelers en gokverslaafden. Maar ook van het aantal mensen dat weliswaar niet verslaafd is, maar wel meer inzet dan zij zich kunnen veroorloven.

De kwestie kwam vandaag ook aan de orde in de Tweede Kamer. De Kamerleden Bikker (ChristenUnie), Kuik (CDA) en Temmink (SP) zijn zeer kritisch over de gang van zaken. Weerwind zei dat hij het onderzoek van de Ksa wil aangrijpen om meer te doen aan verslavingspreventie.

Hij wees er verder op dat de Ksa de vergunning kan intrekken van bedrijven die zich niet aan de regels houden en dat ook boetes kunnen worden opgelegd. Hij vindt het nog te vroeg om te zeggen of de legalisering van de online gokmarkt is gelukt of mislukt.

Een grote groep fractievoorzitters uit gemeenteraden, provincies en waterschappen zegt het vertrouwen op in het partijbestuur van de Partij voor de Dieren. In een brandbrief aan het landelijk bestuur schrijven ze dat de partij alleen bij elkaar gehouden kan worden als het bestuur ervoor kiest om terug te treden en er een interim-bestuur wordt aangesteld.

De briefschrijvers eisen voor 12.00 uur vandaag een reactie op hun oproep.

Ze scharen zich vierkant achter Esther Ouwehand, de partijleider die geen lijsttrekker mag worden als het aan het bestuur ligt. "Het bestuur heeft gekozen voor escalatie en daarmee onnodig de partij geschaad. Hierdoor hebben wij geen vertrouwen meer in dit bestuur. Wij hebben vertrouwen in Esther Ouwehand als lijsttrekker en partijleider", staat in de brief.

Volgens de initiatiefnemers staan er 185 namen onder de brief die het bestuur krijgt. Maar de versie in handen van de NOS is geanonimiseerd. Niet iedereen wil dat zijn naam bij de pers terechtkomt, zeggen de opstellers.

Volgens Melchior Mattens, raadslid in Zaanstad en één van de initiatiefnemers van de brandbrief, zijn nog meer leden het met de boodschap eens, maar durft niet iedereen zijn handtekening te zetten. "Dat zegt iets over de angstcultuur", zegt hij.

Mattens is duidelijk over het bestuur: "Het is gewoon klaar. Zolang zij hun positie vasthouden gaat het helemaal mis met de verkiezingen." De brief moet duidelijk maken hoe groot de steun in de partij is voor Ouwehand.

Robert Barker, fractievoorzitter in de Haagse gemeenteraad, zegt dat een ruime meerderheid van de fractievoorzitters in het land de oproep steunt. "We zijn allemaal geschrokken, mensen die ik spreek zijn boos en gefrustreerd. Ik hoop dat het bestuur de eer aan zichzelf houdt nu zoveel mensen dit tekenen."

De briefschrijvers herkennen zich in de kritiek die Ouwehand heeft op het gebrek aan vernieuwing en het democratische gehalte van de partij. "Een grote groep volksvertegenwoordigers heeft namelijk over precies dezelfde punten voor het zomerreces een brandbrief gestuurd naar het bestuur", staat erin.

De kandidatuur van Ouwehand werd ingetrokken, omdat er volgens het bestuur signalen zijn binnengekomen "die wijzen op schendingen van integriteit". Over de aard van die signalen is tot nu toe niets gezegd.

Nieuwsuur meldde gisteravond dat het conflict tussen Ouwehand en het partijbestuur al voor de zomer volledig escaleerde. Ouwehand liet toen een medewerker een plan opstellen om een lid van het bestuur weg te krijgen. De vrouw had volgens Ouwehand "leugens" over haar verteld en het partijbestuur weigerde in te grijpen.

Uit de stukken blijkt dat het de "strategie" was om "conflict in het bestuur te blijven brengen". Ouwehand spreekt van een "brainstormsessie" waarvan uiteindelijk alleen de optie is gekozen om het bestuurslid uit te nodigen voor een gesprek. Volgens de fractievoorzitter is de vrouw in kwestie daar niet op ingegaan.

Ook zou Ouwehand een conflict hebben gehad met een fractiegenoot in de Tweede Kamer. Het bestuur zou daarin partij hebben gekozen voor het Kamerlid en niet voor de partijleider. Met welk Kamerlid ze een conflict zou hebben gehad, wil Ouwehand niet zeggen.

Vanmorgen staat er, zoals elke dinsdagochtend, een fractievergadering gepland van de Partij voor de Dieren in de Tweede Kamer. Ouwehand zal daar naar eigen zeggen niet bij zijn. Van haar vijf fractiegenoten heeft tot nu alleen Christine Teunissen onomwonden steun uitgesproken voor Ouwehand.

Het conflict tussen het bestuur van de Partij voor de Dieren en politiek leider Esther Ouwehand is voor de zomer al volledig geëscaleerd. Dat blijkt uit stukken die Nieuwsuur in handen heeft en gesprekken met betrokkenen.

Afgelopen juni heeft een medewerker van Ouwehand een plan opgesteld met 'vervolgstappen' om een bestuurslid van de partij weg te krijgen. Volgens Ouwehand heeft de vrouw in kwestie 'leugens' over haar verteld en weigert het partijbestuur daarop in te grijpen. In het document worden vergaande acties voorgesteld.

Zo zou de 'strategie' moeten zijn om 'conflict in het bestuur te blijven brengen.' Ouwehand bevestigt aan Nieuwsuur de authenticiteit van het document en spreekt van een "brainstormsessie" waarvan uiteindelijk alleen de optie is gekozen om het bestuurslid uit te nodigen voor een gesprek. Volgens de fractievoorzitter is de vrouw in kwestie daar niet op ingegaan. Ouwehand zegt "verbijsterd" te zijn dat het document op straat ligt.

Het stuk maakt duidelijk dat het conflict dat afgelopen weekeinde naar buiten kwam al maanden in de partij woekerde. Volgens Ouwehand is het partijbestuur de afgelopen jaren "onvoldoende ontwikkeld".

De Partij voor de Dieren is de afgelopen jaren gegroeid, zowel in aantal leden als in aantal gekozen volksvertegenwoordigers. Maar Ouwehand zegt "tegen muren op te lopen" als ze probeerde veranderingen door te voeren. Naar eigen zeggen heeft ze die strijd altijd intern willen houden.

Ook toen een vrouwelijk bestuurslid leugens over haar zou hebben verspreid. Ouwehand wil niet specificeren om wat voor leugens het zou gaan. Maar volgens haar loopt het bestuur "weg voor haar verantwoordelijkheid" door het conflict niet op te willen lossen. "Het gaat niet om een conflict tussen mij en een bestuurslid, het gaat om een conflict binnen het bestuur. Dit kan niet, kwaadsprekerij uit het bestuur over de beoogd lijsttrekker en politiek leider."

Ouwehand zegt dat het conflict rond het partijcongres van afgelopen juni opgelost had moeten zijn. Maar omdat dat niet gebeurde, heeft ze haar medewerker op papier laten zetten wat de opties waren om door te pakken. De fractievoorzitter zegt dat ze het betreffende bestuurslid "rechtstreeks" duidelijk heeft gemaakt dat "het vertrouwen onherstelbaar beschadigd is".

In het gelekte document schrijft de medewerker van Ouwehand ook nog over een ander conflict, dat tot nu toe voor de buitenwacht onbekend was. In het stuk staat: 'Het bestuur heeft in een conflict tussen partijleider en een Kamerlid de kant van het Kamerlid gekozen. Dit is op meerdere niveaus schadelijk geweest voor de partij.' Met welk Kamerlid in haar eigen fractie Ouwehand een conflict heeft (gehad), wil de fractievoorzitter niet zeggen.

Afgelopen zaterdag verraste het partijbestuur vriend en vijand met de mededeling dat Esther Ouwehand niet langer de beoogd lijsttrekker is. Het bestuur wil donderdag of vrijdag met een conceptlijst komen met daarop de naam van een nieuwe beoogde lijsttrekker.

Ouwehand zegt niet te weten of haar nu uitgelekte 'actieplan' om het bestuurslid uit de partij te zetten hieraan ten grondslag ligt. Ze zegt "totaal overvallen" te zijn door de mededeling en wil nog steeds door als lijsttrekker. Of dat kan, hangt nu af van de leden. De Partij voor de Dieren houdt eind deze maand haar verkiezingscongres waarop dat besloten moet worden.

Basisscholen in carnavalsregio's zoals in Noord-Brabant en Limburg moeten een extra week speling krijgen om de doorstroomtoets af te nemen in groep 8. Dat wil een meerderheid van de Tweede Kamer.

Demissionair onderwijsminister Mariëlle Paul wil net als haar voorganger Dennis Wiersma de planning vooralsnog niet aanpassen vanwege carnaval. Als Paul geen gehoor geeft aan dit verzoek, willen de Kamerleden haar ter verantwoording roepen in een debat.

Over de geplande datum van de nieuwe doorstroomstoets is in Brabant en Limburg al maanden discussie. De toets, die vanaf volgend jaar in plaats van de eindtoets basisonderwijs (voorheen Citotoets) wordt afgenomen, staat gepland in de eerste weken van februari. De toetsweek valt samen met de carnavalsperiode, die begint op 11 februari en op scholen meestal op 9 februari.

Gemeenten, scholen en carnavalsverenigingen vragen al langer om de doorstroomtoets te verplaatsen. De week voor carnaval is doorgaans gevuld met activiteiten binnen en buiten de school. Dit verzoek werd eerst afgewezen door voormalig onderwijsminister Wiersma, die stelde dat scholen de ruimte hebben om de toets voor de begindatum af te nemen.

De toetsen moeten worden afgenomen tussen 5 en 16 februari en volgens de minister kan de toets dus ook voor carnaval worden gemaakt. Ook huidig minister Paul blijft erbij dat de doorstroomtoets niet verplaatst hoeft te worden.

Een Kamermeerderheid van D66, CDA, SP, PVV, GroenLinks en BBB wil nu dat Paul scholen in de carnavalsregio's niet twee, maar drie weken de tijd geeft voor de droomstroomtoets.

Mocht Paul weer niet op het verzoek van de Tweede Kamer ingaan, dan overwegen de Kamerleden een zogeheten interpellatiedebat aan te vragen. Dat is een debat waarin Kamerleden een bewindspersoon ter verantwoording roepen over een besluit of uitspraak. Tijdens het debat kunnen de Kamerleden in een motie de minister alsnog dringend verzoeken om de toetsperiode aan te passen.

Ad Koopman, voorzitter van de Brabantse Carnavalsfederatie, zegt tegen Omroep Brabant blij te zijn met het verzoek van de Kamerleden. "Heel fijn dat de Kamer opkomt voor ons cultuurhistorisch erfgoed op basisscholen."

Volgens Koopman wordt er in de week voor carnaval doorgaans een hoop georganiseerd. "Dorpen en gemeenten met een jeugdraad hebben dan veel activiteiten, vaak op scholen. En er zijn ook veel scholen die dan zelf van alles organiseren", legt hij uit.

De vieringen verschillen ook van dorp tot dorp en van school tot school. "Sommige scholen hebben aangegeven het wel op te lossen met de toets, maar andere zeggen het heel moeilijk te vinden", vertelt de voorzitter. "We vieren allemaal hetzelfde in Brabant, maar doen dat ook allemaal net even anders."

Dat Paul zo aan de planning vasthoudt, verbaast Koopman niet. "Het is een gebrek aan kennis boven de rivieren. Ze kennen daar de datum van het carnaval, maar realiseren zich niet wat daar allemaal nog meer bij komt kijken."

Maarten van Ooijen, demissionair staatssecretaris van VWS, komt niet op de kandidatenlijst voor de ChristenUnie voor de Tweede Kamerverkiezingen in november. Hij had zich naar eigen zeggen met volle overtuiging als kandidaat gemeld, maar kreeg twijfels of zijn "mooie plek wel het beste voor de partij was", schrijft hij in een verklaring.

Van Ooijen heeft zich teruggetrokken omdat hij tot het besef kwam dat met andere kandidaten als Bikker, Ceder en Grinwis al "prachtige mensen" in de top staan die zich inzetten voor de armoedebestrijding en problemen in de volkswijken.

Van Ooijen (33) zit pas sinds vorig jaar januari in het kabinet. Daarvoor was hij wethouder in Utrecht.

De ChristenUnie maakte de kandidatenlijst voor de verkiezingen zojuist bekend. Zoals al duidelijk was voert Mirjam Bikker de lijst aan, gevolgd door de huidige Kamerleden Pieter Grinwis (op nummer 2) en Don Ceder (op nummer 3).

Daarmee kiest de partij voor ervaring in de top van de lijst, aangevuld met nieuwkomers Alwin te Rietstap en Joëlle Gooijer, nu beiden wethouder in respectievelijk Hardenberg en Delft. Ook het huidige Kamerlid Nico Drost staat op de lijst op nummer 6.

Van Ooijen blijft wel "met volle energie" campagneleider voor de partij, laat hij weten.

De relatie tussen het bestuur van de Partij voor de Dieren en partijleider Esther Ouwehand is ernstig verziekt. Dat blijkt uit een brief die Ouwehand gisteren aan het bestuur heeft gestuurd en die in handen is van de NOS en Nieuwsuur.

In de brief, die Ouwehand ook heeft gedeeld met onder meer de fractievoorzitters en afdelingsvoorzitters, zet ze uiteen dat het bestuur wat haar betreft "onvoldoende besef heeft van de meest basale democratische verhoudingen".

De volledige brief kun je lezen als pdf-bestand

Vanmiddag werd bekend dat het bestuur Ouwehands voordracht als lijsttrekker wil intrekken. Het partijbestuur zei dat er "signalen en informatie" zijn binnengekomen "die wijzen op schendingen van integriteit" door de huidige fractievoorzitter. De schendingen werden niet gespecificeerd. Het bestuur kondigde in juli nog aan dat het Ouwehand zou voordragen als kandidaat-lijsttrekker.

In haar brief stelt ze dat het bestuur de ontwikkeling van de partij tegenhoudt. Zo wil het bestuur volgens Ouwehand dat de Partij voor de Dieren steevast voor de oppositie kiest, ook in de gemeenteraden.

Toen Ouwehand daar als partijleider tegenin ging, kreeg ze de wind van voren, schrijft ze. "Er werd in mijn richting een ongekend hard (en vals) gevecht gestart, simpelweg omdat het bestuur zelf niet inziet dat je als democratische partij onmogelijk top-down in de autonomie kunt treden van zelfstandig gekozen volksvertegenwoordigers."

Het conflict was volgens Ouwehand een belangrijke oorzaak voor de burn-out die ze vorig jaar kreeg. In oktober legde ze voor een paar maanden haar taken neer. Na haar terugkeer is het niet beter geworden, schrijft Ouwehand. "Kort na mijn terugkeer ben ik zeer geschrokken van de lasterlijke ondermijning richting mijn persoon en misschien nog wel meer van de onwil of het onvermogen van het bestuur om dit daadkrachtig aan te pakken."

"Niet alleen zijn er door een bestuurslid flagrante leugens over mij verspreid; er is helemaal niets gedaan met mijn melding daarover", aldus Ouwehand. Het betreffende bestuurslid, dat niet bij naam wordt genoemd, zit er nog steeds. "Het bestuur gaat dus verder met een lid dat zich aantoonbaar schuldig heeft gemaakt aan onder meer het verspreiden van kwaadaardige leugens over mij."

Ouwehand eindigt haar brief met een oproep om snel "concrete verandering" te bewerkstelligen. Ze wil onder meer een "een kandidatenlijst met mensen die te vertrouwen zijn met de zware verantwoordelijkheid voor het Kamerlidmaatschap".

Verder wil Ouwehand dat er iets wordt gedaan met haar klacht over het bestuurslid en vraagt ze om een bestuur "dat een onafhankelijke positie weet in te nemen ten opzichte van de oprichters". "Zonder deze cruciale stappen kan ik niet door als lijsttrekker en fractievoorzitter."

Ouwehand krijgt veel steun van partijleden. Tweede Kamerlid Christine Teunissen noemt het "een gotspe" dat het bestuur Ouwehand "via een bizarre verklaring aan de kant wil schuiven". Teunissen was de vervanger van Ouwehand toen die overbelast was. Tegenover de NOS zegt ze niet beschikbaar te zijn om Ouwehand op te volgen als lijsttrekker. "Ik wil dat Esther fractievoorzitter en lijsttrekker blijft."

De jongerenorganisatie van de Partij voor de Dieren, Pink!, laat weten zich niet te herkennen in de beschuldiging aan het adres van Ouwehand. "Dit gaat ten kost van onze partijleider en partij", schrijft Pink! op X (voorheen Twitter). "Wij willen dat het bestuur zo snel mogelijk opstapt."

De Groningse fractievoorzitter Wesley Pechler laat op X weten vierkant achter Ouwehand te staan. "Het bestuur verdraait de feiten, betrekt de leden niet, en graaft zijn eigen graf."

Het is onduidelijk hoe het nu verdergaat met het lijsttrekkerschap. Dat Ouwehand niet meer wordt voorgedragen door het bestuur betekent niet dat ze geen kandidaat kan zijn.

Het partijcongres, waarop onder meer de kandidatenlijst wordt voorgelegd aan de leden, staat vooralsnog gepland voor 24 september. Verschillende partijleden hebben aangekondigd dat ze op dat congres het bestuur willen wegsturen.

Esther Ouwehand wordt toch niet opnieuw voorgedragen als lijsttrekker van de Partij voor de Dieren. Het partijbestuur zegt dat er "signalen en informatie" zijn binnengekomen "die wijzen op schendingen van integriteit" door de huidige fractievoorzitter.

De partij laat extern een onafhankelijk onderzoek doen naar de meldingen "met heel duidelijke informatie" die vorige maand zijn binnengekomen. Over de aard van de mogelijke schendingen zegt het bestuur niets. Het bestuur kondigde in juli nog aan dat het Ouwehand zou voordragen als kandidaat-lijsttrekker.

In een toelichting spreekt partijvoorzitter Ruud van der Velden van "een hele bittere pil". Hij noemt het besluit om Ouwehand toch niet voor te dragen "weloverwogen" en zegt dat het niet integer zou zijn geweest als het bestuur haar had voorgedragen met de kennis die het nu heeft.

Of Ouwehand wel doorgaat als Tweede Kamerlid en fractievoorzitter, is onbekend.

Op het besluit van het partijbestuur komt stevige kritiek. De jongerenorganisatie van de Partij voor de Dieren, Pink!, laat weten zich niet te herkennen in de beschuldiging aan het adres van Ouwehand. "Dit gaat ten kost van onze partijleider en partij", schrijft Pink! op X (voorheen Twitter). "Wij willen dat het bestuur zo snel mogelijk opstapt."

De Groningse fractievoorzitter Wesley Pechler laat op X weten vierkant achter Ouwehand te staan. "Het bestuur verdraait de feiten, betrekt de leden niet, en graaft zijn eigen graf."

Ouwehand zelf heeft nog niet gereageerd.

Esther Ouwehand (47) zit sinds 2006 in de Tweede Kamer. In 2019 volgde ze Marianne Thieme op als partijleider. In oktober vorig jaar legde Ouwehand haar taken tijdelijk neer omdat ze overbelast was. In februari keerde ze weer terug in de Kamer.

Tijdens de afwezigheid van Ouwehand was Christine Teunissen tijdelijk fractievoorzitter. Teunissen was bij de vorige verkiezingen in 2021 de nummer 2 op de lijst.

De kandidatencommissie van de Partij voor de Dieren selecteert volgende week een nieuwe kandidaat-lijsttrekker, laat het bestuur weten. Het partijcongres, waarop onder meer de kandidatenlijst wordt voorgelegd aan de leden, is op 24 september.

Bij de A12-blokkade in Den Haag zijn ruim 2400 demonstranten aangehouden. Dat heeft de politie bekendgemaakt, enkele uren nadat de activisten van de snelweg waren weggehaald. Onder de arrestanten zijn tientallen minderjarigen.

In een verklaring meldt de politie dat de demonstranten met bussen naar het ADO-stadion zijn gebracht.

De politie was vanmiddag enkele uren bezig met het aanhouden van klimaatactivisten die de A12 in Den Haag blokkeerden. Omstreeks 14.30 uur hield de politie de eerste demonstranten aan, rond 18.30 uur waren zij allemaal van de snelweg weggehaald. Voorafgaand aan de politieactie werden ook waterkanonnen ingezet.

De activisten blokkeerden de tunnelbak van de A12 uit protest tegen de subsidies op fossiele energie. Volgens de politie is er bij de aanhoudingen "enig geweld" gebruikt door agenten.

Even verderop, op de Laan van Reagan en Gorbatsjov, vond een zogenoemde steundemonstratie plaats. Die demonstratie was wel toegestaan door de gemeente. Tientallen andere organisaties, waaronder Greenpeace en Milieudefensie, waren erbij aanwezig.

Extinction Rebellion zegt dat bij beide protesten zo'n 25.000 mensen aanwezig waren, maar ook hierover heeft de politie niets naar buiten gebracht.

De actie op de A12, de zoveelste door Extinction Rebellion (XR), was vooraf verboden door de gemeente. Bij eerdere acties werden honderden activisten weggehaald uit de tunnelbak van de Utrechtsebaan, een onderdeel van de A12.

De politie zette ook bij vorige klimaatblokkades op de snelweg in Den Haag waterkanonnen in, maar ditmaal stonden de zogeheten waterwerpers "een standje hoger" afgesteld. "De vorige keer was het meer sproeien", zegt een woordvoerder. De gebruikte waterkracht is overigens nog altijd maar een fractie van de hardste stand.

Uit voorzorg waren boven de Utrechtsebaan zwarte hekken geplaatst. Hiermee proberen de autoriteiten te voorkomen dat mensen van bovenaf contact kunnen maken met klimaatactivisten in de tunnelbak. Met ingang van vandaag gaat XR elke dag de A12 in Den Haag blokkeren, zo heeft de actiegroep aangekondigd.

Minister Jetten voor Klimaat en Energie was aanwezig bij de demonstratie op de Laan van Reagan en Gorbatsjov. Hij ging er in gesprek met actievoerders. "Ik werk elke dag aan wat XR zich terecht afvraagt: het afbouwen van alle fossiele subsidies", zei hij vooraf op X. Over het blokkeren van snelwegen schreef hij "dat moet anders kunnen."

Wat mag er wel en niet bij een demonstratie? Eerder maakten we deze video over de dilemma's van demonstreren:

Volgens een maandag gepubliceerd rapport is de overheidssteun aan bedrijven die fossiele energie gebruiken nog groter dan voorheen gedacht. Het gaat volgens milieuorganisaties jaarlijks om 37,5 miljard subsidie.

Eerder kondigde het kabinet aan alle fossiele subsidies te willen afbouwen, maar een plan om dat te doen is er nog niet.

NOS op 3 legt uit hoe fossiele energie indirect wordt gesubsidieerd door allerlei belastingmaatregelen:

Premier Rutte heeft vanmorgen vroeg zijn medeleven betuigd over de aardbeving in Marokko. Hij spreekt van vreselijke berichten op X, voorheen Twitter. Rutte is momenteel in India, bij de top van de G20.

"Mijn gedachten zijn bij de vele slachtoffers van dit natuurgeweld en bij de hulpdiensten ter plaatse. Ik heb mijn medeleven overgebracht aan minister-president Aziz Akhannouch."

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima schrijven op X dat ze "in gedachten bij de families van de slachtoffers" zijn:

Ook de Duitse bondskanselier Scholz biedt condoleances aan. "In deze moeilijke uren zijn onze gedachten bij de slachtoffers van deze verwoestende aardbeving. Ons medeleven gaat uit naar alle betrokkenen."

Voorzitter Charles Michel van de Europese Raad zegt hulp toe aan het land. "De EU staat klaar om Marokko te steunen in deze moeilijke tijd." Details over hulpverlening biedt hij nog niet.

Michel zegt verder te denken aan de slachtoffers en de reddingswerkers.

Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie sluit zich aan bij die woorden. "Mijn gedachten gaan uit naar de families van de slachtoffers, de gewonden aan wie ik een spoedig herstel toewens, en de eerstehulpverleners die bewonderenswaardig werk verrichten."

Ook de Indiase premier Modi stond bij de start van de G20-top in India stil bij de ramp: "Mijn gedachten zijn bij de mensen in Marokko. Moge de gewonden zo snel mogelijk herstellen. India staat klaar om alle mogelijk hulp te verlenen."

De BBB wil een andere stijl van besturen als de partij deelneemt aan de regering. In het verkiezingsprogramma Van Vertrouwenscrisis tot Noaberstaat staan allerlei voorstellen om het vertrouwen van burgers in de overheid terug te winnen. Die zouden daarvoor om te beginnen veel meer te zeggen moeten krijgen.

De partij van Caroline van der Plas heeft het verkiezingsprogramma vandaag online gezet. Het eerste deel gaat helemaal over de bestuurscultuur. Daarin staat nog eens dat er afscheid moet worden genomen van de "witteboordenoverheid". Met andere woorden: het "excel- en spreadsheet-denken" moet plaatsmaken voor wat de partij het "poten-in-de-klei-denken" noemt van de "praktisch-geschoolden".

De BBB wil ook geen regeerakkoord meer met dichtgetimmerde afspraken. In plaats daarvan moet er een regie-akkoord komen, met daarin een langetermijnvisie. Ondernemers. boeren en burgers mogen dit mede vorm geven, is het idee.

BBB wil geen aparte minister voor Natuur en Stikstof meer. Er moet een minister van Landbouw, Natuur, Visserij en Voedselkwaliteit komen (visserij staat nu niet in de naam) en het onderwerp stikstof moet worden verdeeld onder dit ministerie, het ministerie Infrastructuur en Waterschap en het opnieuw op te richten ministerie voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.

In het tweede deel van het verkiezingsprogramma staan de standpunten over andere onderwerpen. Zo wil de partij een asielquotum waarbij er niet meer dan 15.000 asielzoekers, inclusief nareizigers, per jaar worden opgevangen. Die moeten "eerlijk" over het land verdeeld worden "op basis van inwonersaantallen en draagvlak". Nieuwkomers krijgen wat de BBB betreft geen voorrang meer op woningen, want dat is volgens de partij "niet uit te leggen".

Verder zou iedereen vanuit zijn woning minstens drie bomen moeten kunnen zien. Er moet een generaal pardon komen voor het wonen in een recreatiewoning op een vakantiepark en het toeslagenstelsel moet plaatsmaken voor een systeem waarbij over de eerste 30.000 euro inkomen geen belasting (werknemer) of premie (werkgever) hoeft te worden betaald. De btw op groente en fruit gaat als het aan de BBB ligt naar 0 procent en er komt een "dienstrecht" voor jongeren die in militaire dienst willen.

In een toelichting zegt Van der Plas dat het verkiezingsprogramma een "wensenlijstje" is van wat de partij graag zou willen. Ze heeft er bewust voor gekozen om het programma niet te laten doorrekenen op betaalbaarheid.

Vorige week maakte de BBB bekend dat voormalig CDA-coryfee Mona Keijzer op nummer 2 van de kandidatenlijst komt. Mocht de partij in het kabinet komen, dan wil zij premier worden. Op nummer 3 staat luitenant-kolonel Gijs Tuinman, een van de weinige militairen die, in 2014, als held zijn onderscheiden met de Militaire Willemsorde.

Al langer bekend was dat partijleider Van der Plas opnieuw op nummer 1 staat. Tot vorige week vormde zij een eenmansfractie in de Tweede Kamer, maar inmiddels heeft ze er drie zetels bij gekregen omdat de Kamerleden Lilian Helder (PVV) en Nicky Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink (JA21) naar de BBB-fractie zijn overgestapt.

Het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst zijn nog niet definitief. De leden mogen zich er op 23 september nog over uitspreken.

Het is één van de grootste infrastructurele projecten van Nederland: de Delta Rhine Corridor. Het omvat meerdere pijpleidingen voor het transport van grote hoeveelheden chemische stoffen vanuit de Rotterdamse haven naar de grote industriecomplexen in Limburg en Duitsland. Maar hoewel het kabinet deze maand wil beslissen welke pijpleidingen er komen te liggen, is er voor een deel daarvan nog geen investeerder gevonden.

Het plan, gepland voor 2028, omvat een kabel voor gelijkstroom en zes buisleidingen: voor waterstof, aardgas, CO2, lpg, ammoniak en propeen. Het prijskaartje daarvan is ruim 10 miljard euro. Onduidelijk is nog welk deel daarvan de overheid betaalt, welke het bedrijfsleven én welke bedrijven überhaupt zullen investeren.

Waterstof en CO2 zijn met name van belang voor de energietransitie. Nederland en Duitsland willen investeren in een waterstofeconomie en met de CO2-buis kan de door de industrie uitgestote koolstofdioxide worden opgeslagen in lege gasvelden onder de Noordzee. Duitsland heeft de komende jaren daarnaast aardgas nodig voor de Energiewende. Rotterdam wil met de Corridor in de toekomst de belangrijke doorvoerhaven blijven die het nu nog is voor fossiele brandstoffen.

Bij de leidingen voor lpg, ammoniak en propeen weegt veiligheid zwaar. De licht ontvlambare stoffen vinden hun weg nu vooral over het spoor. Maar dat transport loopt tegen grenzen aan. Nu al worden de veiligheidsmarges op het traject tussen Rotterdam en Venlo - waar een kwart miljoen mensen aan of dichtbij het spoor wonen - overschreden. Zij zien de "giftreinen" dan ook liever vandaag dan morgen verdwijnen.

Dion van der Sanden woont vlakbij het spoor waarover 'giftreinen' rijden. "Als hier iets gebeurt, moet je zien weg te komen."

Bedrijven zien wel brood in de gelijkstroomkabel (Tennet) en de leidingen voor waterstof, aardgas en CO2 (Shell, het Duitse energiebedrijf OGE, chemiebedrijf BASF en Gasunie). Maar rond de 'veiligheidsbuizen' voor lpg, propeen en ammoniak blijft het vooralsnog stil.

Gezien de miljardeninvesteringen die de aanleg kost zullen afnemers al snel tientallen miljoenen per jaar moeten ophoesten. En al gaat het in Limburg om gevestigde kapitaalkrachtige multinationals, de ondernemersrisico's om zich voor decennia financieel vast te leggen zijn groot. "We weten niet hoe de economie er over dertig jaar uitziet, of welke alternatieve stoffen er dan beschikbaar zijn", zegt Loek Radix, directeur van chemische bedrijventerrein Chemelot.

Ondergronds vervoer van lpg, propeen en ammoniak mag dan veiliger zijn, de winstgevendheid hiervan is nog onzeker, mede omdat ook de Duitse industrie zich niet definitief aan de Delta Rhine Corridor heeft verbonden.

Veiligheid is ook een maatschappelijk belang, zegt Radix. De overheid zal dan ook garant moeten staan voor de financiële risico's, vindt hij. Anders zouden de bedrijven kunnen kiezen voor de Antwerpse haven, dat ook buisleidingen naar Limburg en het Ruhrgebied aan wil leggen.

Maar waar het Rijk wel geld steekt in de waterstofbuis, is overheidsfinanciering voor de buizen met chemische stoffen volgens energie-minister Rob Jetten "vooralsnog niet aan de orde". Het betreft "een private aangelegenheid" die vraagt om "private investeringen", zegt Jetten in antwoord op vragen van Nieuwsuur.

Het ministerie, Shell en Gasunie willen dat bedrijven dit jaar toezeggingen doen over de aanleg van buizen of afname van vervoerde stoffen. Meldt niemand zich voor de veiligheidsbuizen "dan zou het zo kunnen zijn dat we zonder die buizen beginnen", zegt Helmie Botter, manager waterstof bij Gasunie.

De leidingen voor de chemische stoffen zullen dan later of helemaal niet worden aangelegd. Het demissionaire kabinet bepaalt op 18 september voor welke buisleidingen zij toekomst zien. Heeft zich dan geen investeerder gemeld, dan vallen de leidingen voor chemische stoffen voorlopig af.

Het kabinet investeert 500 miljoen euro in het regionale elektriciteitsnetwerkbedrijf Stedin. De staat wordt hiermee voor 11,9 procent aandeelhouder van het bedrijf. De andere aandeelhouders zijn 42 gemeenten waar het bedrijf het netwerk beheert.

De investering werd vorig jaar al aangekondigd omdat de stroomnetwerken in Nederland overvol zijn en het kabinet wil dat de netwerkbeheerders het snel gaan uitbreiden. Landelijk netbeheerder Tennet moest noodgedwongen een voorlopige stop afkondigen voor nieuwe bedrijven die een aansluiting willen.

Bij Stedin zijn 2,3 miljoen huishoudens en bedrijven aangesloten in Zuid-Holland, Utrecht en Zeeland. Het bedrijf verwacht tot 2030 zo'n 8 miljard euro nodig te hebben om het netwerk uit te breiden. Het heeft de overheid zelf om een kapitaalinjectie gevraagd.

Minister Jetten voor Klimaat en Energie zegt dat dat voor de energietransitie nodig is. "Voor alle huishoudens en bedrijven die de komende jaren zelf elektriciteit willen produceren of overstappen van fossiele energie op duurzame elektriciteit is veel meer ruimte nodig. Het is van cruciaal belang dat de uitbreiding van het elektriciteitsnet op hoog tempo doorgaat."

Demissionair minister Yesilgöz roept demonstranten van Extinction Rebellion op om niet op de A12 in Den Haag te demonstreren. Ze benadrukt dat demonstreren "een groot goed" is in Nederland, maar "doe het alsjeblieft ergens anders".

De Nederlandse tak van de internationale klimaatbeweging wil vanaf morgen dagelijks de A12 (Utrechtsebaan) blokkeren en dat volhouden tot alle subsidies voor fossiele brandstoffen worden afgeschaft.

De minister van Justitie en Veiligheid zei voor aanvang van de ministerraad dat er maar weinig regels zijn waar demonstranten zich aan hoeven te houden. Eén daarvan is dat de burgemeester, de politie en het Openbaar Ministerie bepalen of een demonstratie op een bepaalde plek kan, en bij de A12 is dat volgens haar niet het geval. "Wegen bezetten: dat willen we niet in Nederland."

Ze vindt het "oprecht heel jammer" dat Extinction Rebellion het plan om de weg te bezetten toch doorzet en dat daarom de komende week duizenden agenten moeten worden ingezet. "Ik zou als minister van Justitie en Veiligheid willen dat de politie zich kan bezighouden met de eigenlijke taak en dat is boeven vangen."

Het kabinet wil dat consumenten makkelijker lege flesjes en blikjes kunnen inleveren. Demissionair staatssecretaris Heijnen vindt de inzameling nu niet laagdrempelig genoeg.

Ze heeft gisteren over haar onvrede gepraat met het Afvalfonds Verpakkingen en gezegd dat de situatie snel beter moet. Die partij is opgericht door het bedrijfsleven en regelt de inzameling van plastic flessen en blikjes.

Sinds twee jaar zit er statiegeld op kleine plastic flesjes. Het bedrijfsleven is wettelijk verplicht 90 procent van alle plastic flessen in te nemen. Vorig jaar is maar een percentage van 68 gehaald en Heijnen noemt dat "ronduit teleurstellend". Het bedrijfsleven moet nu met een helder plan komen hoe het de 90 procent alsnog haalt.

Volgens Heijnen zijn er niet genoeg statiegeldapparaten: "Er is een gedragsverandering nodig van consumenten, maar het moet mensen wel zo makkelijk mogelijk gemaakt worden om in te leveren en statiegeld terug te krijgen."

"Het argument van het bedrijfsleven dat consumenten nog moeten wennen, is echt onzin", zegt Rob Buurman van Recycling Netwerk Benelux. "We hebben voorbeelden in landen als Letland en Litouwen waar in 18 maanden tijd de 90 procent werd gehaald. Maar daar werden inleverpunten verplicht."

In Nederland is het aantal verpakking dat kan worden gerecycled vijf keer verdubbeld sinds kleine flesjes en blikjes eraan zijn toegevoegd. Buurman: "Daarvoor zijn er een paar honderd extra inleverapparaten bijgeplaatst. Dat is gewoon niet te doen."

Volgens Buurman is de huidige situatie niet iets wat Nederland is overkomen. "Het is een logische consequentie van keuzes die gemaakt zijn. Nu is het tijd voor verandering."

Sinds april dit jaar zit er ook statiegeld op blikjes en daar zijn nog geen cijfers over. Maar de staatssecretaris vindt dat ook op dat punt "nog wel plooien zijn glad te strijken". Ook voor blikjes zijn volgens haar niet genoeg automaten en vaak werken ze niet. Er staan geregeld lange rijen.

De invoering van de inzameling van blikjes verliep niet zonder problemen:

Ook ontstaat er zwerfafval, doordat mensen in afvalbakken op zoek gaan naar statiegeldverpakkingen en daarbij ander afval op de grond gooien.

In het NOS Radio 1 Journaal zei Heijnen dat maar op 5 van de 400 treinstations een inzamelpunt is voor flesjes en blikjes. "Dat is natuurlijk gewoon te weinig. Dus ik roep het Afvalfonds op bijvoorbeeld met de NS in gesprek te gaan om te kijken hoe je dat aantal enorm kunt verhogen." Ze voegde eraan toe dat de automaten soms niet duidelijk zichtbaar zijn: "Op het station in Den Haag staat een automaat verdekt opgesteld, je ziet hem niet goed."

Treinstations zouden een ideale plek zijn voor automaten omdat daar veel mensen langskomen. Ook zijn stations samen met pretparken en bioscopen plekken waar de meeste blikjes worden verkocht. Een woordvoerder van NS zegt dat de inname van blikjes in oktober wordt geëvalueerd.

Ook zegt de NS dat er nog geen verzoek tot uitbreiding ligt van het Afvalfonds: "Zij willen de locaties die het meeste opleveren, dus ze willen ook eerst de evaluatie afwachten."

De staatssecretaris wees er ook op dat de Inspectie Leefomgeving en Transport eventueel boetes kan opleggen, als de afvalbranche niet genoeg doet.

Demissionair premier Rutte had verwacht dat de Tunesiëdeal al had geleid tot de komst van minder migranten vanuit Tunesië. Twee maanden geleden reisde hij af naar dat land om samen met zijn Italiaanse collega Meloni en voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie over de deal te onderhandelen met de Tunesische president Saied.

Eerder vandaag meldde de NOS al dat de deal vooral is gebaseerd op wensdenken en dat de afspraken met Tunesië nog altijd erg vaag zijn. Bovendien is het aantal migranten dat via Tunesië naar de EU komt niet gedaald, maar juist explosief gestegen.

Rutte zegt dat hij "niet had verwacht" dat de aantallen mensen die naar Italië komen vanuit Tunesië nog zo hoog zouden zijn. "De afspraken zijn helaas nog niet uitgewerkt, maar ik had gehoopt dat er meer zichtbaar zou zijn. Dat is gewoon niet zo. Daar moet je heel reëel over zijn, want de aantallen zijn nog steeds hoog."

De demissionair premier zegt dat hij op meer had gehoopt dan er nu te zien is. "Maar ik denk dat het ontzettend gaat helpen als de afspraken worden uitgewerkt en dat Tunesië ervoor gaat zorgen dat die levensgevaarlijke overtochten stoppen", zegt hij.

Rutte zegt dat het zijn "absolute overtuiging" is dat de afspraken nodig zijn. "We krijgen het asielvraagstuk niet onder controle als we niet bereid zijn, en dat duurt soms langer dan je zou willen, afspraken te maken met landen als Tunesië."

Het is volgens de demissionair premier aan de Europese Commissie om de afspraken te maken. Hij zit zelf niet bij de gesprekken. "Het is uiteindelijk een afspraak tussen de Commissie en Tunesië en daar sta ik helemaal achter."

De partijcombinatie GroenLinks-PvdA heeft de Tilburgse wethouder Esmah Lahlah op plek 2 van de conceptkandidatenlijst voor de nieuwe Tweede Kamer gezet. Dat bevestigen Haagse bronnen na berichtgeving van RTL Nieuws. Lahlah staat daarmee direct achter lijsttrekker Frans Timmermans.

Lahlah komt uit Helmond en werd in 2018 partijloos wethouder in Tilburg. Ze sloot zich in 2022 aan bij GroenLinks. Als fractievoorzitter behaalde ze bij de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar een grote winst voor de partij.

Ze kreeg ook landelijke bekendheid toen ze in 2021 als wethouder een maand van een bijstandsuitkering leefde om te ervaren hoe dat is.

Lahlah staat hoger op de lijst dan de huidige partijleider van GroenLinks Jesse Klaver. Hij staat nu op nummer 3. In de top-5 staan ook het huidige PvdA-Kamerlid Kati Piri en GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld.

De conceptkandidatenlijst van de nieuwe partijcombinatie wordt morgen officieel gepresenteerd. In de top-10 staat als ook oud-vakbondsvrouw Mariëtte Patijn, die jarenlang bestuurder was bij vakbond FNV.

De huidige Kamerleden van GroenLinks en de PvdA komen allemaal op de kandidatenlijst te staan, behalve Attje Kuiken en Henk Nijboer van de PvdA en Corinne Ellemeet van GroenLinks. Zij hebben in de zomer aangegeven dat ze de Tweede Kamer zullen verlaten.

De combinatie GroenLinks-PvdA staat volgens de laatste Peilingwijzer op 22 tot 26 virtuele zetels in de Tweede Kamer. De verkiezingen zijn op 22 november.

De lijst is een concept en wordt op het gezamenlijke partijcongres officieel vastgesteld. Er bestaat nog een kans dat de volgorde van de kandidaten wordt aangepast.

Het was logisch dat de aanpak van uitkeringsfraude aan het begin van deze eeuw fors werd aangescherpt. Dat heeft demissionair premier Mark Rutte gezegd voor de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid. Rutte was van 2002 tot 2004 staatssecretaris van Sociale Zaken in de eerste twee kabinetten Balkenende.

"Breder, slimmer en meer" werd het uitgangspunt van de handhaving. Het fraudebeleid werd 'risicogestuurd', wat betekent dat mensen gericht werden gecontroleerd op basis van kenmerken waarvan werd gedacht dat het de kans op fraude zou vergroten. Die aanpak leidde uiteindelijk ook tot het toeslagenschandaal, waarbij mensen harder werden aangepakt op basis van hun afkomst.

Rutte zei voor de commissie dat de aanscherping "een logisch gevolg" was op het beleid dat daarvoor in de paarse kabinetten was ingezet. "Ik pakte op wat er lag. Fraude was serieuze problematiek bij mijn aantreden. Er was heel veel aan de hand, er waren veel aanwijzingen voor fraude."

Hij verwees naar diverse rapporten, waaruit bleek dat bijvoorbeeld de bijstand fraudegevoelig was. Maar concrete cijfers over hoe groot het probleem was, had hij niet. "Het was vooral anekdotisch."

Of die risicogestuurde aanpak ook nadelen kon hebben, werd van tevoren niet onderzocht. Rutte zag er geen aanleiding toe en het leek hem ook "voor de hand te liggen" dat zo'n aanpak meerwaarde zou hebben. "Ik zocht naar een balans tussen preventie en repressie. Een uitkering moet terechtkomen bij wie er recht op heeft. Dat is heel belangrijk voor het draagvlak."

In 2004 stuurde Rutte een brief naar alle gemeenten waarin hij vroeg om specifiek Somalische Nederlanders te controleren. Aanleiding was een bericht van de Britse vreemdelingendienst dat mogelijk duizenden van hen een Nederlandse uitkering ontvingen, terwijl ze inmiddels in het VK woonden.

Voor de commissie zei Rutte dat het "ondenkbaar" was om niet in te grijpen, omdat ook de Nederlandse inspectie sprak van een "fraudepatroon". Hij vond dat er voldoende redenen waren om inbreuk te maken op het non-discriminatiebeginsel, ook al was niet duidelijk om hoeveel fraudegevallen het precies ging.

Daar dacht de rechter in 2007 anders over. Die oordeelde dat er wel degelijk sprake was van "onbehoorlijk bestuur en discriminatie op basis van ras". Rutte reageerde destijds gepikeerd op dat vonnis en zei dat de wet maar moest worden aangepast om het toch mogelijk te maken.

Daar staat hij inmiddels niet meer achter. "Dat was geen verstandige uitspraak." Rutte zou nu naar een andere manier zoeken om nader onderzoek te doen, al weet hij niet precies hoe dat zou moeten.

Eerder op de dag ondervroeg de commissie oud-Volkskrantjournalist Gijs Herderscheê, die veel over het onderwerp schreef. Hij schetste het beeld dat de sociale zekerheid bij het begin, in de jaren 50 van de vorige eeuw, werd gezien als een verworvenheid. "Maar inmiddels is sociale zekerheid voor veel mensen synoniem voor fraude."

Dat is volgens Herderscheê vooral zo geworden nadat er in de jaren negentig vanuit de politiek steeds meer de nadruk was gelegd op fraudebestrijding. "Het beleid in de bijstand is snoeihard geworden. Fraude werd bepalend in de beeldvorming."

De politiek was daarbij leidend, maar ook de journalistiek droeg zijn steentje bij aan de beeldvorming. Een term als 'Bulgarenfraude' werd bedacht door journalisten. Herderscheê: "Dan lijkt het alsof alle Bulgaren frauderen, maar dat was niet zo. Het ging maar om een kleine groep criminelen en het meeste geld was binnen een jaar weer terug uit Bulgarije. Maar dat beeld is dan niet meer te nuanceren."

Er waren wel degelijk signalen dat de overheid, en met name de Belastingdienst, veel te ver ging in de fraudejacht. Zo schreef de Nationale Ombudsman in 2017 al een rapport waarin stond dat duizenden gezinnen er de dupe van waren.

Over dat rapport werd wel bericht, ook door de Volkskrant, maar daarna werd het stil. Herderscheê vindt dat achteraf onbegrijpelijk. "We hadden natuurlijk de Ombudsman moeten bellen met de vraag of we in contact konden komen met zo'n gezin."

De toeslagenaffaire kwam aan het rollen doordat Trouw en RTL Nieuws erin doken. Toch bleven het ministerie en de Belastingdienst lang volhouden dat er niet veel aan de hand was. "Het gaat misschien te ver om te zeggen dat we jarenlang misleid zijn. Maar ze spraken wel erg verhullend", zei Herderscheê.

Nederland moet komende maand tegen de Europese toelating van onkruidmiddel glyfosaat stemmen. Dat vindt een meerderheid in de Tweede Kamer.

Minister Adema van Landbouw moet in oktober in de Europese Commissie namens Nederland stemmen over een voorstel om glyfosaat, een middel dat in de landbouw wordt gebruikt om gewassen te beschermen tegen onkruid, voor een periode van vijftien jaar opnieuw toe te laten. Op initiatief van de Partij voor de Dieren en GroenLinks roept een meerderheid in de Kamer hem op tegen te stemmen.

Volgens GroenLinks en Partij voor de Dieren leggen verschillende wetenschappelijke studies een verband tussen het gebruik van glyfosaat en de ziekte van Parkinson. Ook wijzen ze erop dat glyfosaat mogelijk kankerverwekkend is.

Volgens de twee partijen erkent voedselveiligheidsorganisatie EFSA dat er nog onvoldoende bekend is over de relatie tussen gifresten op voedsel en effecten op bacteriën in de darmen.

Verder wijzen ze op de schadelijkheid van glyfosaat voor de biodiversiteit, waaronder het waterleven en bijen, en het risico voor de drinkwaterwinning.

Minister Adema zegt in een reactie dat het kabinet nog geen standpunt heeft ingenomen. Het Europese agentschap voor chemicaliën heeft eerder gezegd dat er geen reden is om te veronderstellen dat glyfosaat kankerverwekkend is. Over de schadelijke effecten op het menselijk zenuwstelsel is minder bekend. Daarom wil Adema wachten op de uitkomsten van aanvullend onderzoek.

Volgens Adema komt de motie nu te vroeg. "Het is een belangrijk thema, ook voor de landbouw. Ik wil dit daarom op een zorgvuldige manier doen", zei hij in een Kamerdebat. Maar partijen waren het er niet mee eens, omdat het onderzoek nog jaren kan duren. Daarom roepen ze het kabinet op in oktober tegen te stemmen. Adema zal naar verluidt voor de stemming in Brussel de Kamer informeren over het kabinetsstandpunt.

Het bevolkingsonderzoek naar borstkanker zal niet snel veranderen. Dat zei demissionair minister Kuipers "in alle eerlijkheid" in een debat over het burgerinitiatief van Muriël van der Draaij-Van der Veen. Zij wil dat het onderzoek pijnloos of in elk geval minder pijnlijk wordt, Haar oproep om naar de alternatieve opsporingsmethoden te kijken, is inmiddels 103.636 keer ondertekend.

Volgens Van der Draaij ervaren veel vrouwen huidige onderzoek als "een martelgang". De borsten worden met kracht platgedrukt tussen twee platen en sommige vrouwen hebben daarna nog weken last van een "pijnlijk en beurs" gevoel, zegt zij in haar petitie.

Van der Draaij mocht haar initiatief vandaag in de Tweede Kamer verdedigen. Ze wees erop dat ruim een kwart van de vrouwen tussen de 50 en 75 jaar geen gehoor geeft aan de tweejaarlijkse oproep om deel nemen aan het bevolkingsonderzoek, en dat dit voor een deel mensen zijn die het onderzoek te pijnlijk vinden. "Terwijl het zo'n belangrijk onderzoek is."

Haar oproep wordt Kamerbreed ondersteund. Verschillende Kamerleden stelden quasi grappend dat als mannen "een gevoelig lichaamsdeel" zouden moeten "laten pletten in een machine, er allang een alternatief was gevonden". Zij maanden de minister vaart te maken in zijn zoektocht naar nieuwe methodes.

Ook minister Kuipers van Volksgezondheid steunt het initiatief. Hij vindt het belangrijk dat zoveel mogelijk vrouwen meedoen aan het bevolkingsonderzoek, omdat borstkanker hierdoor in een vroeg stadium kan worden opgespoord. Daardoor kan de behandeling snel beginnen, wat de overlevingskansen vergroot.

Hij voegde daaraan toe dat er al wordt gekeken naar andere methoden om onderzoek te doen naar borstkanker. Het gaat dan onder meer om echografie, CT- en MRI-scans en bloed- en ademonderzoek. Maar dat vergt veel tijd en "ik moet wel eerlijk zijn: mammografie is op dit moment de beste manier om borstkanker op te sporen en mijn verwachting is niet dat er op korte termijn een alternatief is".

Hij beloofde de Kamer om in december een overzicht te geven van alle lopende onderzoeken.