De subsidie voor nieuwe elektrische auto's blijft volgend jaar toch 2950 euro. Staatssecretaris Heijnen (Infrastructuur) schrijft in een Kamerbrief dat ze een voorgenomen vermindering van de subsidie terugdraait. De CDA'er is geschrokken van de achterblijvende vraag van consumenten naar schone auto's.

De subsidie voor elektrische auto's heet de SEPP-subsidie. Dit jaar kun je voor een nieuwe elektrische auto 2950 euro krijgen. Voorwaarde is wel dat de auto niet meer dan 45.000 euro kost. Voor tweedehands elektrische auto's is 2000 euro subsidie beschikbaar.

Autokopers laten de subsidiepot voor elektrische auto's dit jaar grotendeels links liggen, werd vorige maand bekend. Ook brancheorganisaties BOVAG en ANWB horen van autodealers dat er minder vraag is.

Koninklijke RAI Vereniging zegt de stap van de staatssecretaris te waarderen. "Dit is echter een kleine stap in de goede richting; er is dringend meer actie nodig. Zoals het doorzetten van subsidies ook vanaf 2025 en fiscale stimulering", schrijft de brancheorganisatie.

De subsidie voor nieuwe volledig elektrische auto's bedroeg 4000 euro in 2021 en is daarna stapsgewijs afgebouwd. De gedachte hierachter was dat elektrische auto's in de loop der jaren goedkoper zouden worden. Daardoor zou minder subsidie nodig zijn om mensen over te halen tot een aankoop.

"De waaromvraag, hoe hebben we het kunnen doen? Dat is mijn vraag ook." Met die woorden van ombudsman Reinier van Zutphen werden vandaag de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening besloten.

De afgelopen vier weken zijn zo'n veertig (oud-)politici, ambtenaren, slachtoffers en andere betrokkenen verhoord - en Mark Rutte twee keer. Uit de gesprekken rijst het beeld van een systeem dat mensen eenvoudig kon vermalen, dat niet makkelijk kon worden bijgestuurd en dat vooral werd opgetuigd vanwege het bééld dat er veel fraude was.

Het anti-fraudesysteem paste prima in de politieke tijdsgeest, blijkt uit de verhoren, die veel gingen over de periode vanaf ongeveer een decennium geleden. Toen werd de Fraudewet ingevoerd om misbruik van uitkeringen tegen te gaan. Die wet is een belangrijk richtpunt voor de enquêtecommissie.

De Fraudewet leidde ertoe dat mensen torenhoge boetes moesten betalen als ze te veel uitkering kregen doordat ze bijvoorbeeld verkeerde informatie hadden opgegeven. Het doel was fraudeurs aanpakken, maar veel goedbedoelende uitkeringsontvangers kwamen erdoor in de problemen. Boetes werden verrekend met uitkeringen, waardoor mensen in de praktijk geen inkomen meer hadden.

Het was een tijd dat de economie aan het "omkieperen" was, haalde demissionair premier Rutte (VVD) de bankencrisis aan. Dat maakte het extra belangrijk om belastinggeld goed uit te geven. En dus om streng op te treden tegen misbruik ervan. Voormalig minister Henk Kamp van Sociale Zaken (VVD) wees op "gevoelens uit de samenleving" dat er werd gesjoemeld.

Concrete cijfers over ernstig toegenomen fraude waren er niet. De Raad van State zei in zijn advies over het voorstel van de Fraudewet niet overtuigd te zijn "dat de omvang van de fraude zodanig is toegenomen dat daarom een forse verzwaring van het sanctieregime nodig is".

De wet kwam er toch en uitkeringsinstantie UWV zag al snel de keerzijde. De uitvoerder was verplicht hoge boetes op te leggen, vertelde oud-bestuursvoorzitter Bruno Bruins, aan mensen die niet bezig waren "de boel te flessen". Het ging om mensen "in een wiebelige periode in hun leven" die net hun baan kwijt waren.

Nieuwsuur vatte een groot deel van de verhoren samen:

Maar foutjes in aanvragen moesten worden afgestraft, want de Fraudewet bood volgens de uitvoerders geen ruimte voor coulance. Maatwerk "kon en mocht niet", schetste oud-UWV-directeur Felix Kemperman het beleid. Kamp weersprak dat overigens. Naarmate verwijtbaarheid van een overtreding minder groot was, konden de uitvoerders wel degelijk een lagere of geen boete opleggen, zei hij.

Bij de politiek kwamen desondanks al snel signalen binnen dat de Fraudewet niet zou werken. CDA-Kamerlid Pieter Heerma herinnerde zich "boze ambtenaren" die te weinig ruimte voelden om mensen fatsoenlijk te helpen. "Het kon niet goed gaan met deze wet," zei oud-SP-Kamerlid Sadet Karabulut.

Daarna waren nog een ferme uitspraak van de Centrale Raad van Beroep en een snoeihard rapport van de Nationale Ombudsman nodig om de wet minder streng te maken. Te laat, erkende toenmalig minister Lodewijk Asscher (PvdA) van Sociale Zaken. Het was een slechte wet die hem "buikpijn" gaf, memoreerde hij.

Rutte kijkt daar anders naar. Dat er mensen gedupeerd zijn, is te betreuren, maar dat de wet na bijna twee jaar werd versoepeld, laat juist zien dat de "feedbackloop" werkt, zei de demissionair premier. Dat was niet het geval bij het toeslagenschandaal, een andere belangrijke kernpunt van de verhoren.

De affaire kwam drie jaar geleden ook aan bod in de de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag, die het einde van kabinet-Rutte III inluidde. Een aantal hoofdrolspelers van destijds was er dit keer weer. Zo herhaalde oud-staatssecretaris van Financiën Frans Weekers (VVD) voor de commissie dat de Bulgarenfraude een belangrijke aanjager was voor de fraudejacht. Er ontstond een "enorme druk" om toeslagenfraude aan te pakken.

Dus dat deed de dienst Toeslagen, hoewel daarvoor niet goed toegerust en onderbemand. Crux van het anti-fraudebeleid was dat toeslagen helemaal moesten worden terugbetaald als er iets niet klopte aan een aanvraag. Ook hier kon dat een onbedoeld klein foutje zijn, in een voor veel mensen ingewikkeld systeem.

Bij de kinderopvangtoeslag kon dat leiden tot terugvorderingen van tienduizenden euro's of meer, en dat had vaak desastreuze gevolgen. Overigens speelde die problematiek ook al voordat de Bulgarenfraude speelde.

Een van de slachtoffers vertelde dat zijn moeder een terugvordering kreeg van een ton. Milton Moreira Moreno ging op zijn veertiende aan de slag om bij te dragen. "Ik wist gewoon: wakker worden is werken", zei hij. "Ik wou niet werken. Maar als ik het niet had gedaan, dan hadden we niks. Geen eten, geen kleding, geen voetbal, niks."

De moeder van Moreira Moreno werd onterecht als fraudeur bestempeld en dat had grote gevolgen voor zijn leven:

Moreira Moreno was slachtoffer van de inmiddels bekende alles-of-nietsaanpak, alles terugbetalen als er een ding niet klopt. Over hoe die aanpak in stand bleef, bleken de inzichten verdeeld. Er was "nou eenmaal" een strenge wet en de Belastingdienst moest ook nog eens een bepaald bedrag binnenhalen met fraudebestrijding, zeiden topambtenaren in verhoren. Dat liet weinig ruimte voor soepelheid.

Volgens betrokkenen was het ook hier niet zo dat keiharde cijfers de aanleiding waren voor de strengheid. "Het idee was dat er te veel aanvragen onrechtmatig doorheen kwamen", zei Monique van de Bospoort, van Toeslagen bij de Belastingdienst. "Maar dat was niet onze werkelijkheid".

Toch werd de fraudejacht geïntensiveerd, vertelde Van de Bospoort, onder meer als financiële targets dreigen niet te worden gehaald. Personeel wordt weggehaald bij de afdeling bezwaar om naar onregelmatigheden te speuren bij ouders die veel kinderopvangtoeslag kregen: daar valt het meest te halen.

Mensen gingen daaraan onderdoor en er waren ambtenaren die dat zagen. Dennis Blansjaar van de Belastingdienst zei in zijn verhoor gewaarschuwd te hebben voor "een bloedbad" dat het "volstrekt disproportionele" toeslagenbeleid zou veroorzaken. Oud-toeslagendirecteur Gerard Blankestijn seinde zijn politieke bazen ook in, zei hij. Maar er werd niet geluisterd en als "loyaal ambtenaar" ging hij door op de ingeslagen weg.

Een van die politieke bazen, Weekers, zei net als de vorige keer, dat hij helemaal niet is gewaarschuwd. Signalen dat het niet goed ging, bleven volgens hem hangen in een "leemlaag" tussen werkvloer en ministerie.

Een instantie die de situatie van toeslagenslachtoffers tegen de stroom in probeerde te verbeteren, was de rechtbank Rotterdam. Rechters volgden een koers die lijnrecht inging tegen de alles-of-nietsbenadering. Voormalig bestuursrechter Roeland Cooijmans en zijn collega's vonden de terugbetalingen "niet redelijk" en "niet proportioneel".

Een tijd lang gaf Rotterdam ouders om die reden gelijk, maar dat hield geen stand, omdat de (hogere) Raad van State de kant van de overheid koos. De strenge toeslagenwetgeving was nou eenmaal dwingend. Pas jaren later kwam de Raad tot een ander inzicht. "Buitengewoon spijtig en niet goed", aldus voorzitter Bart Jan van Ettekoven van de Afdeling bestuursrechtspraak.

Veel ongehoorde of ongebruikte signalen dus, veel verwijzingen naar harde wetgeving en ook vingerwijzingen naar anderen die verantwoordelijk zouden zijn geweest. Aan de enquêtecommissie de taak om uit de verhoren en documenten die ze hebben ingezien de waaromvraag te beantwoorden. Ergens in januari moet het rapport af zijn.

Nederland was twee jaar geleden niet voorbereid op de val van de Afghaanse hoofdstad Kabul en de evacuaties uit Afghanistan. Volgens het AD staat dat in een rapport van een commissie onder leiding van oud-topambtenaar Ruys. De commissie zou hebben vastgesteld dat de samenwerking tussen de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie stroef verliep.

Ook zou er sprake zijn geweest van "te positief wensdenken" en van een "collectieve inschattingsfout" van Nederland en andere landen over het tempo waarmee de Taliban de macht zouden overnemen in Kabul

Het kabinet stelde de commissie vorig jaar in. Doel was om onafhankelijk onderzoek te doen naar de Nederlandse evacuatie-operatie in de zomer van 2021. Daarbij moest ook aandacht worden besteed aan de Nederlandse inlichtingenpositie en de communicatie tussen de betrokken ministeries.

Dat de evacuatie van Nederlanders en Afghanen die voor Nederland hebben gewerkt chaotisch verliep, werd kort na de val van Kabul al duidelijk. In de nasleep daarvan traden in september 2021 de ministers Kaag (Buitenlandse Zaken) en Bijleveld (Defensie) af, nadat moties van afkeuring tegen hen waren aangenomen. Het kabinet-Rutte III was toen al demissionair.

Kaag zei destijds in de Tweede Kamer dat "wij kennelijk een blinde vlek hebben gehad" voor hoe erg het was en hoe snel het zo erg zou worden. Volgens haar was het kabinet ook verrast door de zwakte van de Afghaanse strijdkrachten.

Het AD meldt dat de commissie de voorbereiding van de evacuaties als te beperkt en te laat kenmerkt. Ook zou Buitenlandse Zaken het aantal mensen dat moest worden geëvacueerd veel te laag hebben ingeschat.

Het rapport van de commissie-Ruys wordt morgen gepresenteerd.

Als het aan Nederland ligt treedt Oekraïne niet al in 2030 toe tot de Europese Unie. "Ik ben het zeer oneens met die datum", zei premier Rutte bij aanvang van de top van de Europese Politieke Gemeenschap (EPG). "Het is niet de vraag wanneer landen er klaar voor zijn, het is de vraag óf landen er klaar voor zijn."

In de Europese Unie is de discussie losgebarsten over verdere uitbreiding. Oekraïne, Moldavië, Georgië en zes landen op de westelijke Balkan willen graag toetreden. Eerder zei de voorzitter van de Europese Raad, Charles Michel, dat hij wil dat Oekraïne in 2030 tot de EU toetreedt. De EU wil voorkomen dat Rusland, en ook China, hun invloed in Europa uitbreiden, en een EU-lidmaatschap wordt gezien als een manier om dat te voorkomen.

Volgens meerdere EU-regeringsleiders is het toetreden van deze landen een zeer moeilijk proces. Zo moet de rechtsstaat op orde zijn. "Dat betekent dat ze aan duizenden voorwaarden moeten voldoen om toe te kunnen treden", zei Rutte. Er mogen volgens hem ook absoluut geen concessies worden gedaan op deze 'duizenden' toetredingseisen.

Los van de vraag of kandidaat-lidstaten aan de eisen voldoen, is de EU volgens velen ook nog niet klaar om nieuwe landen toe te laten. "De EU heeft al 27 lidstaten en als er meer landen bij komen dan worden besluitvorming en allerlei andere zaken nog ingewikkelder", aldus Rutte.

Morgen vergaderen de EU-regeringsleiders over eventuele hervormingen die de besluitvorming binnen de EU makkelijker moeten maken. Rutte wil dat er uitgebreid de tijd genomen wordt om hierover te praten. Want toetreding van de nieuwe landen kan onder meer grote gevolgen hebben voor wat de huidige lidstaten moeten betalen voor de EU. "Kunnen we doorgaan op deze schaal met landen helpen met hun achterblijvende economie? Ik denk van niet", zei de premier.

Tegelijkertijd benadrukte Rutte dat Nederland en de EU zullen profiteren als de economie in kandidaat-lidstaten aantrekt. "Het feit dat landen als Polen, Tsjechië en Slowakije er zoveel beter voorstaan betekent dat we heel veel kunnen exporteren naar deze landen.

Het Europees Parlement heeft zoals verwacht ingestemd met de benoeming van Wopke Hoekstra tot nieuwe Eurocommissaris Klimaat. 279 Europarlementariërs stemden voor, 173 tegen en 33 parlementariërs onthielden zich van stemming. Voor de benoeming was een gewone meerderheid van de stemmen nodig.

Gisteren bleek al dat de milieucommissie van het Europees Parlement had ingestemd met de kandidatuur van Hoekstra. Die commissie maakte het hem afgelopen week nog lastig. Zo waren de leden er na een hoorzitting van drie uur nog niet van overtuigd dat CDA'er Hoekstra de juiste opvolger is van PvdA'er Frans Timmermans.

Na het beantwoorden van extra vragen van de milieucommissie kwam er dan toch groen licht van de milieucommissie. GroenLinks-Europarlementariër Bas Eickhout, die ook in de milieucommissie zit, zei gisteren dat duidelijk is de Europese Green Deal voor de Europese Commissie "een topprioriteit blijft, en dat is cruciaal".

Hoekstra zal de komende tijd vooral moeten gebruiken om de klimaattop voor te bereiden, die begin december wordt georganiseerd in Dubai. "Er is ongelofelijk veel werk om te doen. Ik hoop maandag al in Madrid te zijn en dinsdag en woensdag in Berlijn en Parijs. Er moet ongelofelijk veel gebeuren om er een succes van te maken."

Tijdens de hoorzitting zei Hoekstra dat hij wil werken aan een wereldwijde kerosineheffing, een maritieme heffing en een belasting op fossiele brandstoffen. Ook wil hij dat de CO2-uitstoot van de EU in 2040 met 90 procent is verminderd.

Volgens Hoekstra past er op het gebied van het thema klimaatverandering "ambitie". "Dat zijn we verplicht aan de huidige, maar zeker ook de volgende generaties", zei hij vandaag. Hij spreekt van een "grote opdracht die je alleen samen kunt doen".

De aanstelling van Hoekstra is overigens in eerste instantie maar voor een jaar. Volgend jaar juni zijn er weer Europese verkiezingen en daarna wordt er een nieuwe Europese Commissie gevormd. Nederland kan er natuurlijk wel voor kiezen Hoekstra langer af te vaardigen.

Wat gaat een toekomstig kabinet besluiten over de toekomst van de landbouw in Nederland? Vaststaat dat het hoog tijd is voor duidelijkheid, zegt Sjoukje Heimovaara, bestuursvoorzitter van Wageningen University & Research. "De aandacht gaat vooral uit naar de acute problemen - zoals stikstof - er wordt niet gekozen voor langetermijnoplossingen."

De impact van de landbouw in Nederland is enorm: stikstofproblemen, biodiversiteit die onder druk staat, problemen met de kwaliteit van water en natuur. Het zijn grote uitdagingen voor een nieuw kabinet dat er ook voor moet zorgen dat Nederland voldoende duurzaam en betaalbaar voedsel produceert voor iedereen.

Wageningen University & Research pleit in een vandaag verschenen rapport voor één samenhangend geheel van landbouw, voedsel en natuur. "Nu gaan we grote dilemma's uit de weg, dat moet echt anders. De tijd van pappen en nathouden is voorbij", zegt Heimovaara. Keuzes moeten niet alleen nú oplossingen brengen, maar zeker nog voor de komende dertig jaar, is het advies. "We hebben dappere leiders met visie nodig die keuzes maken: wat voor een land willen we zijn?"

"Willen we in de toekomst genoeg, gezond en lekker voedsel houden, dan zullen we de productie daarvan anders moeten inrichten", zegt Heimovaara. "Voedselproductie is nu wereldwijd verantwoordelijk voor meer dan een kwart van alle broeikasuitstoot, gebruikt bijna driekwart van al ons zoet water en veroorzaakt grote druk op de biodiversiteit. Willen we de planeet leefbaar houden, dan is verandering noodzakelijk."

Onderzoeker landelijk gebied Bas Breman verwoordt het zo: "We zijn landbouw en natuur steeds meer gaan scheiden, we hebben ze uit elkaar getrokken. Eén van de uitdagingen van de toekomst is om te kijken of we het weer meer kunnen verweven. Maar daar zitten ook weer haken en ogen aan."

Internationale afspraken, de positie van Nederland in een economie met open grenzen en de vele claims - van woningbouw, energieproductie en infrastructuur - op de ruimte in het land, zijn bepalend voor welke keuzes de politiek kan maken. De universiteit verwacht een aantal dilemma's en komt met voorbeelden.

Wat wordt bijvoorbeeld de bijdrage van Nederland aan de wereldvoedselvoorziening? "Kijken we voor het bereiken van de voedsel- en natuurdoelen alleen naar Nederland, of ook naar Europa of zelfs de hele wereld? Dat is een keuze", zegt Heimovaara. Nederland kan zich meer concentreren op het ontwikkelen van duurzame voedselsystemen in andere landen. "Dan kunnen we toe met minder landbouwgrond in Nederland."

Wageningen helpt de politiek een handje en schetst een aantal belangrijke dilemma's en mogelijke oplossingen:

De antwoorden vinden op alle dilemma's is één grote zoektocht, ziet ook onderzoeker duurzame landbouw Pieter de Wolf. "Wat willen we in Nederland produceren? Voedsel? Of willen we kennis exporteren? En doen we dat dan voor Europa of voor de hele wereld?"

Alle keuzes hebben consequenties voor de hoeveelheid land die we nodig hebben. "En hoe brengen we die keuzes in verhouding tot onze natuur- en stikstofdoelen?", zegt De Wolf. "Want volop inzetten op bijvoorbeeld voedselproductie kan gevolgen hebben voor schoon water. En nu zitten we in de situatie dat we de negatieve effecten niet willen, maar wel onze export en voedselproductie willen behouden."

Zo'n negatief effect heeft bijvoorbeeld de grote veestapel in Nederland. Inkrimping is onvermijdelijk, zegt de universiteit. "In een écht duurzaam voedselsysteem houden we dieren op land dat voor akkerbouw onbruikbaar is, en eten ze vooral gewassen en voedselresten die mensen niet willen of kunnen eten", zegt Heimovaara. "Dan zijn we ook niet meer afhankelijk van voederimport uit het buitenland, zoals graan en soja."

De dierhouderij in Nederland hangt nauw samen met ons consumptiepatroon. "Actieve sturing naar een meer plantaardig, gezonder en minder vervuilend dieet is noodzakelijk", staat in het rapport. Heimovaara: "Als we onze voedselproductie verduurzamen maar ons eetpatroon niet, dan verschuift de productie van ons eten, bijvoorbeeld vlees, naar andere landen en dus ook de belasting van het milieu. Dat levert netto geen milieuwinst op, zelfs een verlies."

Volgens Heimovaara zijn er geen makkelijke keuzes. Welke richting de politiek ook kiest, "er zullen altijd winnaars en verliezers zijn". Haar centrale boodschap is dat er een goed gesprek nodig is over de toekomst van landbouw, voedsel en natuur. "Dat begint er mee dat we de voor- en nadelen van bepaalde oplossingen transparant en eerlijk in kaart brengen en dat we deze tegen elkaar afwegen. Waarbij een oplossing voor één dilemma meteen van invloed is op een volgend dilemma."

Demissionair premier Mark Rutte weerspreekt het beeld dat fraude met uitkeringen en toeslagen een groot thema waren rond de vorming van zijn eerste twee kabinetten. Het ministerie van Sociale Zaken kreeg van het kabinet-Rutte I in 2010 weliswaar opdracht met fraudebestrijding 180 miljoen euro te bezuinigen, maar op het grote geheel was dat "verwaarloosbaar".

Dat zei Rutte tijdens zijn tweede verhoor door de parlementaire enquêtecommissie over zijn tijd als minister-president. "We kijken nu natuurlijk door een rietje naar fraude", zei Rutte. Maar hij kan zich niet herinneren dat dit bij coalitie-onderhandelingen ook zo belangrijk werd gevonden. Ook later in de ministerraad kwam het niet uitgebreid aan de orde, zei Rutte.

De premier bracht in herinnering dat er rond die tijd (2010-2012) voor 51 miljard euro moest worden bezuinigd. "De economie was aan het omkieperen." Dat het ministerie zei het gevraagde bedrag niet te kunnen ophalen met de aanpak van fraude, was volgens Rutte niet bijzonder. Het gebeurde vaker dat departementen "terugduwden" als zij hoorden hoeveel er bespaard moest worden.

In eerdere verhoren stelden voormalige topambtenaren dat zij vanuit de politiek grote druk hebben ervaren om fraude en misbruik met uitkeringen en toeslagen harder aan te pakken. Daarbij zouden de bezuinigingsopgaven een belangrijke rol hebben gespeeld, naast het sentiment dat er veel werd gesjoemeld.

Maar Rutte zei niet te geloven dat de opgelegde bezuiniging doorslaggevend is geweest bij "het drama" rond de kinderopvangtoeslag. Belangrijker was volgens hem de alles-of-nietsaanpak van de Belastingdienst die voorschreef dat mensen al bij de kleinste foutjes hun gehele toeslag kwijtraakten en voorschotten moesten terugbetalen.

Hij noemde het "idioot" dat dat zo ging. En dat het gebeurde lag volgens Rutte vooral aan "de uitvoering" die geen ruimte voelde om proportioneel te handelen.

Eerder vandaag zat voormalig bestuursrechter Roeland Cooijmans bij de commissie. Hij vertelde hoe Rotterdamse rechters een eigen koers volgden die lijnrecht inging tegen de "alles-of-niets" benadering van de Belastingdienst.

Cooijmans en zijn collega's vonden de volledige terugbetalingen van soms tienduizenden euro's "niet redelijk" en "niet proportioneel", vooral omdat het vaak ging om een kleine tekortkoming die soms jaren eerder was ingevuld, zoals een verkeerde postcode, geboortedatum of het ontbreken van een uurtarief. In alle zaken die hij toentertijd behandelde, is Cooijmans nooit fraude tegengekomen.

De strikte manier waarop de Wet op de Kinderopvang werd uitgelegd, was volgens de oud-bestuursrechter onjuist. lang gaf Cooijmans daarom ouders gelijk, maar de zaak ging naar de hogere Raad van State. Die koos de kant van de overheid, tot "grote teleurstelling" van Cooijmans. Pas jaren later stapte de hoogste bestuursrechter van de dwingende lijn af. Te laat, vindt de Raad van State, die hier twee jaar geleden al excuses voor heeft aangeboden.

Een maand geleden was Rutte ook al bij de enquêtecommissie, toen vanwege zijn functie als staatssecretaris van Sociale Zaken van 2002 tot 2004. Bij dat eerste verhoor betoogde hij dat een hardere fraudeaanpak destijds logisch was.

Rutte zei toen onder meer dat de aanscherping een gevolg was van het beleid dat daarvoor was ingezet. "Ik pakte op wat er lag. Fraude was serieuze problematiek bij mijn aantreden." Concrete cijfers over hoe groot het probleem was, had hij niet. Rutte noemde de signalen "anekdotisch", maar ook "serieus".

Het is de laatste week van de verhoren van de enquêtecommissie. Morgen komt eerst de voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens, Aleid Wolfsen, aan bod. Als laatste wordt Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen verhoord. Na de verhoren gaat de commissie werken aan het eindverslag. Het is nog niet bekend wanneer dat af is.

Kickbokser Alistair Overeem keert niet meer terug in de ring. In een interview met tijdschrift Panorama maakt de 43-jarige meervoudig wereldkampioen bekend zijn carrière te beëindigen.

Hij gaat zich nu richten op de politiek als lijstduwer voor het Belang van Nederland, de partij van Wybren van Haga.

"Vechtsportlegende Overeem ruilt de ring in voor de politieke arena. Samen met BVNL zal hij de echte gevechten aangaan voor de toekomst van Nederland. Wij zijn trots om hem aan onze zijde te hebben!", schrijft Van Haga op X, voorheen Twitter.

Overeem werd in maart door kickboksbond Glory voor twaalf maanden geschorst voor het overtreden van de dopingregels. In november testte hij na een gewonnen partij tegen Badr Hari positief op een verboden, niet-prestatiebevorderend middel.

Op de avond van zijn zege op Hari daagde Overeem wereldkampioen Rico Verhoeven uit. Dat gevecht is er nooit gekomen vanwege Overeems schorsing, maar had sowieso niet op korte termijn plaatsgevonden. Eerder moest Overeem een aangekondigd titelgevecht met Verhoeven kort van tevoren afzeggen wegens een rugblessure.

Overeem heeft wereldtitels bij de bonden K-1, Strikeforce en Dream. Ook vocht hij in de MMA, waarin hij net geen wereldkampioen werd.

En nu dus de politiek voor Overeem. Hij heeft zich als lijstduwer - op plek 41 - aangesloten bij BVNL: "Bij voldoende stemmen ga ik de Kamer in."

Belangenorganisaties voor mensen met long covid proberen in de aanloop naar de verkiezingen vanavond met zoveel mogelijk politieke partijen een stembusakkoord te sluiten. Zo hopen zij van het volgende kabinet meer erkenning en betere zorg te krijgen.

Voorafgaand aan het Kamerdebat vanavond over de maatschappelijke impact van deze chronische aandoening, bieden PostCovid NL, Long Covid Nederland, Kinderen met Long Covid en #NietHersteld daarom een petitie aan in de Tweede Kamer. Daarin staan drie punten die als basis kunnen dienen voor zo'n stembusakkoord.

Zo ontbreekt het in Nederland volgens hen aan een publiek bewustzijn van wat long covid is en doet. Een volgend kabinet zou zich daarvoor moeten inspannen. Zo ervaren mensen met deze aandoening vaak onbegrip. Een voorbeeld dat wordt gegeven gaat over leerplichtambtenaren die soms niet begrijpen dat kinderen met long covid echt niet kunnen deelnemen aan regulier onderwijs.

Volgens de belangenorganisaties komt het voor dat Veilig Thuis wordt ingeschakeld als ouders hun zieke kind thuishouden.

Daarnaast is de specialistische zorg voor longcovidpatiënten onvoldoende toegankelijk, zo wordt betoogd in de petitie. Ook dat moet veranderen. Ook al kunnen mensen nu wel terecht bij hun huisarts of een medisch specialist, uit ervaringen blijkt dat die op dit vlak niet altijd deskundig genoeg zijn. Het is niet ongewoon dat patiënten behandelingen krijgen die de long covid verergeren.

Gespecialiseerde poliklinieken in academische ziekenhuizen waar die deskundigheid wel aanwezig is, moesten vanwege een gebrek aan financiering de deuren sluiten of een patiëntenstop instellen.

En als derde punt wordt het belang van de financiering van biomedisch onderzoek benadrukt.

De 32 miljoen euro die demissionair minister Kuipers heeft uitgetrokken tot 2026 voor onderzoek naar long covid noemen de belangenorganisaties "een mooie start". Wel maken zij zich zorgen over langdurige financiële steun van de overheid. Zij pleiten ervoor dat een nieuw kabinet zich nog omvangrijker en langduriger committeert aan dit onderzoeksprogramma.

En in het verlengde daarvan ziet men een meerwaarde in het oprichten van een landelijk expertisecentrum waar kennis en ervaring verzameld wordt voor niet alleen de behandeling van long covid, maar ook van andere postinfectieuze aandoeningen.

Want mensen die bijvoorbeeld Q-koorts, griep of de ziekte van Pfeiffer hebben gehad kunnen ook langdurig uitgeschakeld blijven. Hun symptomen komen vaak overeen met de symptomen die door mensen met long covid worden ervaren. Ook de oorzaken van deze langdurige aandoeningen zijn nog grotendeels een mysterie.

Wetenschappers denken dat interdisciplinair onderzoek, waarbij de verschillende chronische aandoeningen gezamenlijk worden onderzocht, essentieel is om tot doorbraken te komen. Zo'n landelijk expertisecentrum zou daaraan kunnen bijdragen. In de zomer van 2022 stemde een meerderheid van de Tweede Kamer voor de oprichting van een dergelijk instituut.

Minister Kuipers ging desondanks nog niet zover. Hij heeft opdracht gegeven tot het oprichten van een landelijk netwerk van experts voor long covid. In een Kamerbrief schrijft de minister dat "op termijn overige postinfectieuze aandoeningen" onderzocht kunnen worden. Tot ergernis van veel patiënten die meer daadkracht van de minister verlangen.

Via de poging om een stembusakkoord te bereiken, proberen ze daarom nu meer grip te krijgen op hoe politiek Den Haag de prioriteiten bepaalt wanneer het gaat om long covid en vergelijkbare aandoeningen.

Van 'slecht' tot 'een heel kortzichtig idee'. Hoewel de Tweede Kamer het plan voor een extra bankenbelasting afzwakt, blijven Nederlandse banken woest over het voornemen. Maar dreigen met vertrek uit Nederland, zoals de VVD vandaag voorspelde, durven de banken vooralsnog niet.

Al dan niet toevallig hadden de twee grote banken ING en Rabobank op het kantoor van belangenclub Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) een rondetafelgesprek met journalisten gepland op het moment dat de bankenbelasting in Den Haag opnieuw ter sprake kwam. De Tweede Kamer wilde de schatkist in eerste instantie jaarlijks met nog eens 350 miljoen euro spekken via die extra belasting. Na een aanpassing van het plan is het bedrag dat met de extra belasting moet worden opgehaald nu 150 miljoen euro.

Daar hebben de banken geen goed woord voor over. "Je maakt meer winst en de overheid laat je dan meer belasting betalen. Bij welk bedrijf gebeurt dit?", mopperde Bas Brouwers, financieel directeur van Rabobank. Concurrentieverstorend en slecht voor de marktwerking, vond topman Steven van Rijswijk van ING. "Het afwentelen van een gat in de begroting op banken is een slecht idee."

VVD'er Eelco Heijnen zei vandaag in de Tweede Kamer dat banken al hebben gedreigd met vertrek uit Nederland. Voor ING noemde Van Rijswijk een verhuizing van het hoofdkantoor naar het buitenland "gecompliceerd" en "ingrijpend". Maar echt uitsluiten deed hij het niet. "ING wil graag in Nederland blijven. Maar we willen ook dat het vestigingsklimaat in Nederland goed is." Brouwers acht voor Rabobank de kans op een vertrek "niet groot". "Wij zijn een coöperatie."

Wel waarschuwde Brouwers voor een vertrek van een Nederlandse bank bij bijvoorbeeld een fusie met of overname door een buitenlandse bank. "Het is dan niet zo moeilijk om uit te rekenen in welk land je het hoofdkantoor laat staan", aldus Van Rijswijk.

Al jaren worden de minder grote Volksbank en ABN Amro in de financiële sector genoemd als prooien als grote Europese banken op overnamepad gaan. Vorig jaar informeerde het Franse BNP Paribas bijvoorbeeld al naar een koop van ABN Amro.

Voor de extra bankenbelasting kreeg initiatiefnemer Jesse Klaver van GroenLinks bij de Algemene Beschouwingen juist steun van een Kamermeerderheid uit onvrede over hoge winsten die banken dit jaar maken door de snel stijgende rente. Die winst is volgens Brouwers van Rabobank relatief. "Banken bungelen met hun winsten onderaan het lijstje van bedrijven die op de beurs, de AEX, genoteerd staan."

NVB-voorzitter Medy van der Laan noemde de huidige winsten juist normaal. "Voordat de rente bij de Europese Centrale Bank negatief werd was dit helemaal niet bijzonder. Als je in slechte tijden je eigen broek ophoudt, dan room je niet af als het weer goed gaat." Desondanks kon de voormalig staatssecretaris van D66 ook binnen haar eigen partij de steun voor de bankenbelasting niet tegenhouden.

Van Rijswijk stelt dat een gezonde winst ook nodig is om voor minder hoge rentes geld op de kapitaalmarkten op te halen, om bijvoorbeeld aantrekkelijke hypotheken te verstrekken.

Tegelijk erkende Brouwers dat zijn verhaal lastig is uit te leggen aan bijvoorbeeld klanten, die hun spaarrente maar langzaam zien stijgen en de hypotheekrente sneller. Ondertussen zien die klanten hoge winstuitkeringen naar aandeelhouders gaan. "Een aandeelhouder is een pensioenfonds of een verzekeraar, geen boeman", reageerde Brouwers. "Het is niet de één tegen de ander", vond Van Rijswijk. "Wij balanceren tussen medewerkers, klanten en aandeelhouders. Iedereen heeft andere eisen."

Of de extra bankenbelasting er ook komt moet nog blijken. Na zware kritiek van banken, het bedrijfsleven én het kabinet, zwakte de Kamer het plan vandaag iets af. Het kabinet waarschuwde dat vanwege de financiële stabiliteit van banken ook toezichthouder de Europese Centrale Bank (ECB) om advies moet worden gevraagd.

Aan de NOS laat de ECB weten op de hoogte te zijn van de discussie in Nederland over een extra bankenbelasting. Omdat de meeste details nog niet bekend zijn wil de ECB nog geen officiële reactie geven. Wel zegt de toezichthouder contact te hebben over de situatie met De Nederlandsche Bank.

Als schot voor de boeg wijst de ECB naar eerdere voorstellen voor vergelijkbare belastingen in Italië, België, Spanje en Litouwen. Daar werden de plannen ingetrokken na kritiek van de ECB.

Demissionair minister Adema wil serieus kijken naar een verbod op agressieve 'bijthonden'. Hij sprak onlangs met plastisch chirurgen over incidenten waarbij de slachtoffers soms ernstig verminkt waren en is daar erg van geschrokken. Hij laat onderzoeken wat de mogelijkheden zijn, en zal later met een concreet plan komen.

Adema reageert op de VVD, die vandaag - op Dierendag - een plan naar buiten bracht om een fok- en houdverbod voor agressieve honden in te stellen. Daarbij zou dan bijvoorbeeld gekeken kunnen worden naar 'gevaarlijke kenmerken' zoals brede kaken.

De partij krijgt steun van de andere regeringspartijen: D66, CDA en ChristenUnie. Daarmee is er een Kamermeerderheid die vindt dat er iets moet worden gedaan om het aantal ernstige bijtincidenten omlaag te brengen.

Sinds de 10-jarige Fahrani uit Amsterdam werd aangevallen durft hij het park niet meer in:

De minister van Landbouw, die ook over huisdieren gaat, ziet het plan van de VVD als een steun in de rug voor waar hij al mee bezig is. Hij laat onderzoeken of een verbod op bepaalde typen honden, die speciaal gefokt worden op gevaarlijke kenmerken, mogelijk is. Aanleiding was de recente oproep van plastisch chirurgen om met een landelijke regeling te komen.

De plastisch chirurgen meldden dat zij in anderhalf jaar tijd ongeveer honderd bijtincidenten met honden hadden geregistreerd. Adema is met ze in gesprek gegaan en hoorde gruwelijke verhalen, bijvoorbeeld over een slachtoffer van wie "het gezicht half weg was. Dat kun je je toch niet voorstellen? Daar moeten we iets aan doen."

De minister wijst erop dat een verbod op bepaalde rassen lastig kan zijn. Van 1993 tot 2008 was er een fok- en houdverbod voor pitbull-achtige honden. Maar dat leidde niet tot minder bijtincidenten - waarschijnlijk omdat mensen overstapten op agressieve honden die niet onder die definitie vielen - en is daarom weer afgeschaft.

Adema laat nu bekijken welke andere mogelijkheden er zijn om alsnog bepaalde typen risicovolle honden te verbieden. Maar hij wil het daar niet bij laten. Hij wil "een mix van maatregelen", die ook gericht zijn op de opvoeding van honden. "Want ook niet-risicovolle honden kunnen zodanig zijn opgevoed dat ze toch bijtincidenten geven."

Daarnaast wil hij dat er een goede landelijke registratie komt. Er is al een landelijke database, maar die werkt niet goed omdat maar een klein deel van de gemeenten bijtincidenten rapporteert. De Partij voor de Dieren stelde daar een maand geleden Kamervragen over, die de minister nog niet heeft beantwoord. Hoe de landelijke registratie beter kan, laat hij nu ook uitzoeken.

De partijen in de Tweede Kamer die een extra verhoging van het minimumloon wilden van 1,7 procent per 1 januari hebben hun plan bijgesteld: het wordt nu 1,2 procent per 1 juli 2024.

De iets lagere verhoging leidt volgens GroenLinks-PvdA, D66 en ChristenUnie nog steeds voor veel mensen tot een aanzienlijke koopkrachtverbetering. De bijstand, de AOW en andere uitkeringen gebaseerd op loon stijgen mee.

De Tweede Kamer spreekt vandaag en morgen met het kabinet over de begroting en de wijzigingen die de Tweede Kamer daar in wil aanbrengen. De Kamer had voor 4,2 miljard euro aan extra koopkrachtplannen. Het kabinet uitte daar vrijdag veel kritiek op.

Een groot deel van het geld waarmee de Kamer het hogere minimumloon wil betalen komt van het binnenhalen van extra belastinggeld. De partijen moesten hun plannen naar beneden bijstellen omdat deze financiële dekking niet haalbaar bleek.

Bijvoorbeeld de belasting voor bedrijven op het inkopen van eigen aandelen. Inkopen van eigen aandelen verhoogt de waarde van het aandeel, zonder dat daar belasting over hoeft te worden betaald. Volgens de berekeningen waar de Tweede Kamer zich op baseerde moest dit 1,2 miljard euro opleveren. Maar dat blijkt minder te zijn.

Ook de bankenbelasting is een tegenvaller. Daar rekende de Kamer op extra inkomsten van 350 miljoen euro. Maar er is breed bezwaar tegen deze heffing, zowel van het kabinet als de bankensector. De Kamer heeft de bankenbelasting nu verlaagd naar 150 miljoen euro.

De aandelen van de banken gingen twee weken geleden bij de aankondiging van de Tweede Kamer snel omlaag. Vandaag, na het deels terugdraaien van de bankenbelasting, gingen de koersen weer omhoog.

"We laten ons niet afschrikken door de irrationale bewegingen op de aandelenbeurs", zegt GroenLinks-PvdA-Kamerlid Tom van der Lee. Hij vindt dat de rekening voor een hoger minimumloon en hogere uitkeringen prima bij de banken en het bedrijfsleven kan worden gelegd.

Een ander deel van de rekening komt bij vermogende belastingbetalers te liggen omdat het toptarief van box 2 en box 3 omhoog gaat. Daarmee wordt ook de verhoging van de kinderopvangtoeslag betaald. Het plan om het kindgebonden budget ook te verhogen hebben de partijen geschrapt.

VVD-Kamerlid Eelco Heijnen waarschuwt voor de gevolgen van de koopkrachtplannen. Bedrijven noemen de maatregelen ongunstig voor het vestigingsklimaat. En banken hebben al gedreigd Nederland te verlaten, zegt hij. Van der Lee houdt vast aan de plannen: "Ik kan dat soort dreigementen echt niet meer serieus nemen."

Maar ook op de motie van de VVD om de brandstofaccijns niet verder te verhogen kwam kritiek van het kabinet. De VVD wil dit namelijk betalen met geld dat nu in een economisch groeifonds zit. En dat geld is niet bedoeld voor het laag houden van de benzine- en dieselprijs, zegt het kabinet. Heinen houdt vol: "Er ligt nu 8 miljard euro op de plank van dat fonds, daar kunnen we best een jaar lagere accijnzen mee betalen."

De discussie in de Kamer gaat vandaag en morgen verder. Morgen reageren demissionair minister Kaag en staatssecretaris Van Rij van Financiën namens het kabinet.

Mag het onkruidmiddel glyfosaat de komende tien jaar opnieuw in de Europese landbouw en dus ook in Nederland worden gebruikt? De komende dagen buigen Europese lidstaten zich over die vraag, 13 oktober moet de beslissing vallen.

Frankrijk en Duitsland lijken van het middel af te willen, andere landen hebben zich nog niet uitgesproken. Tot een verbod kwam het in Europa nog nooit; de zekerheid van werkgelegenheid en voedselvoorziening speelt voor veel lidstaten, ondanks zorgen over milieu en gezondheid, een belangrijke rol.

Als het aan de Tweede Kamer ligt stemt Nederland volgende week wel tegen het opnieuw toelaten van het onkruidmiddel, ook wel her-registreren genoemd. Een Kamermeerderheid nam daartoe begin september een motie aan die minister Adema van Landbouw oproept volgende week in Brussel tegen toelating te stemmen.

Partijen maken zich zorgen over de invloed van het middel op de gezondheid van mensen, de biodiversiteit, waaronder het waterleven en bijen, en het risico voor de drinkwaterwinning.

Het standpunt van de Kamer is dus al duidelijk, toch laat de Kamer zich vandaag in een zogeheten rondetafelgesprek bijpraten door onder meer wetenschappers, landbouwers, milieuorganisaties en ook de Parkinson Vereniging.

Want hoe het Europese besluit ook uitvalt, of het middel nu wel of niet wordt verboden, veel Kamerleden vinden het van groot belang breed over het onderwerp te worden geïnformeerd.

Meerdere partijen betoogden in het Kamerdebat vorige maand dat verschillende wetenschappelijke studies nu ook een verband leggen tussen glyfosaat en de ziekte van Parkinson. Veel van de sprekers vandaag ondersteunen verder onderzoek naar die risico's, maar plaatsen tegelijkertijd kanttekeningen bij een verbod op glyfosaat op dit moment.

In de landbouw is het middel echt niet overal noodzakelijk, zeggen wetenschappers van het Louis Bolk Instituut, maar voor de bestrijding van onkruid in de reguliere landbouw zijn er nauwelijks alternatieven.

Als je het middel verbiedt, betogen onder meer de Universiteit Wageningen en de Boerderij van de Toekomst, dan zullen landbouwers naar andere middelen op zoek gaan, zowel chemisch als niet chemisch. Beide kunnen óók schadelijk zijn voor het milieu.

Zo komen er bij het bestrijden van onkruid met propaanbranders of vlammenwerpers diesel en CO2 aan te pas. De risico's van die alternatieven zijn onderbelicht, menen onder meer Richard Harrison van de Universiteit Wageningen en Pieter de Wolf van de Boerderij voor de Toekomst.

"We pleiten niet voor het gebruik van glyfosaat, maar het volledig uitbannen op korte termijn hoeft niet per se beter voor mens en milieu te zijn", aldus Harrison en Wolf.

Andere partijen, waaronder natuurorganisaties, vinden dat er geen enkel risico genomen kan worden en het middel meteen verboden moet worden. Ook de Parkinson Vereniging roept daartoe op. In tien jaar tijd nam het aantal mensen met de hersenziekte met 30 procent toe, zegt de vereniging. Dat komt deels doordat meer mensen ouder worden, maar ook door een vermoedelijk verband tussen glyfosaat en de hersenziekte.

De Europese toezichthouder EFSA ziet glyfosaat nog steeds als veilig, maar het verband met de "neurotoxische effecten" is niet voldoende meegenomen, aldus de Parkinson Vereniging. Nieuw onderzoek hiernaar is gaande.

Mocht glyfosaat volgende week Europees opnieuw worden toelaten, dan is het nog wel denkbaar dat dit gepaard gaat met een voorstel om tussentijds te kunnen ingrijpen als nieuw onderzoek daar aanleiding toe geeft.

De milieucommissie van het Europees Parlement heeft de kandidatuur van Wopke Hoekstra als nieuwe Eurocommissaris voor Klimaat goedgekeurd. Daarmee heeft Hoekstra de grootste horde genomen en kan de zaak door naar het Europees Parlement. Dat zal morgenmiddag over Hoekstra stemmen. De stemming is normaal gezien een formaliteit.

De milieucommissie heeft ook ingestemd met de voordracht van de Slowaak Sefcovic, die als Eurocommissaris ook een deel van de klimaatportefeuille zal krijgen.

Hoekstra moest voor vanochtend 07.00 uur antwoord geven op extra vragen die de milieucommissie aan hem had gesteld over zijn klimaatplannen. De vragen zijn naar tevredenheid van de commissie beantwoord. De groenen, christendemocraten, liberalen en sociaaldemocraten in de commissie zijn akkoord met de voordracht van Hoekstra, en daarmee was er een tweederdemeerderheid.

Maandag stelde de milieucommissie haar besluit over de benoeming van Hoekstra nog uit. De CDA'er moest maandag drie uur lang uitleg geven over zijn plannen, maar de leden van de commissie waren er na die hoorzitting nog niet van overtuigd dat Hoekstra de geschikte persoon was om PvdA'er Frans Timmermans op te volgen.

"We zijn getuige geweest van de wonderbaarlijke bekering van Hoekstra tot groene politicus", zegt PvdA-Europarlementariër Mohammed Chahim. "Zijn schriftelijke antwoorden vandaag waren geloofwaardiger. Wij als PvdA-delegatie blijven wel kritisch over zijn transformatie. We zullen hem aan zijn beloftes houden. Hij moet nu de daad bij het woord voegen."

Overigens zal de PvdA-fractie morgen tegen Hoekstra stemmen, meldt Chahim. "Wij kunnen zijn beloftes niet los zien van zijn daden uit het verleden."

GroenLinks-Europarlementariër en lid van de milieucommissie Bas Eickhout zegt tevreden te zijn met de antwoorden van Hoekstra. "We hadden twijfels over de geloofwaardigheid van de groene woorden tijdens het verhoor", zegt hij in een verklaring. "Nu deze beloftes zwart op wit staan is het duidelijk dat voor de Europese Commissie de Green Deal een topprioriteit blijft en dat is cruciaal." Volgens hem ligt er nu een "ambitieus pakket" dat de Eurocommissarissen zullen gaan uitvoeren.

CDA'er Esther de Lange zegt dat de diplomatieke ervaring van Hoekstra hem "een sterke Europese vertegenwoordiger aan de internationale onderhandelingstafel" maakt. Ze prijst dan ook haar partijgenoot. "Tijdens de hoorzitting en in zijn schriftelijke beantwoording heeft Hoekstra laten zien dat hij bereid is om met het hele parlement samen te werken en te zoeken naar een breed draagvlak voor een Green Deal met oog voor een toekomstbestendige industrie."

Tijdens de hoorzitting zei Hoekstra dat hij wil werken aan een wereldwijde kerosineheffing, een maritieme heffing en een belasting op fossiele brandstoffen. Verder wil hij dat de CO2-uitstoot van de EU in 2040 met 90 procent is verminderd.

Al tientallen jaren is het voer voor discussie in de politiek, maar dit keer zou het zomaar eens door kunnen gaan: de invoering van een correctief bindend referendum. In de Eerste Kamer lijkt het initiatiefwetsvoorstel op een ruime meerderheid te kunnen rekenen. En met recente politieke verschuivingen in de Tweede Kamer en de verkiezingen voor de deur, lijken de omstandigheden gunstig voor voorstanders van de wet.

Begin dit jaar diende SP-Kamerlid Renske Leijten een voorstel in voor de invoering van een bindend correctief referendum. Dit houdt in dat kiezers wetten die al zijn aangenomen alsnog kunnen verwerpen. Afgelopen februari stemde een meerderheid van de Tweede Kamer in met het voorstel. Vandaag verdedigde SP-leider Lilian Marijnissen het voorstel in de Eerste Kamer en ook daar lijkt een ruime meerderheid voor te zullen stemmen.

Omdat het om een grondwetswijziging gaat, moet het wetsvoorstel na de verkiezingen nog een keer door de Tweede en Eerste Kamer. Dan moet er in beide Kamers een tweederde meerderheid zijn.

Van oudsher zijn VVD en CDA tegen het verankeren van een referendum in de grondwet. In 2017 zei toenmalig CDA-leider Sybrand Buma, voorafgaand aan het raadgevend referendum over de Inlichtingenwet, zich niets van de uitslag aan te zullen trekken. In een interview met EenVandaag enkele maanden later zei premier Rutte over het referendum: "Spelshows zijn ook leuk, kantklossen is ook leuk. Uiteindelijk gaat het om serieuze dingen."

Nu, ruim vijf jaar later, zijn de kaarten anders geschud. Het CDA heeft minder zetels dan toen en partijen als BBB en NSC - beide staan hoog in de peilingen voor de komende Tweede Kamerverkiezingen - zeggen vóór de invoering van een bindend correctief referendum te zijn.

Andere partijen, zoals PvdA, GroenLinks en D66, veranderden in de loop der tijd geregeld van mening. Daan Rovers, Eerste Kamerlid van GroenLinks-PvdA, noemde de invoering van een referendum vandaag "een goede aanvulling op de rechtsstaat". In het verkiezingsprogramma van D66 staat dat de partij een voorstander is van een bindend correctief referendum "als noodrem, waarbij de consequenties van de uitslag vooraf worden vastgesteld."

"De tweederde meerderheid die nodig is voor een grondwetswijziging is nog nooit echt in beeld geweest", zegt Paul Bovend'eert, hoogleraar staatsrecht aan de Radboud Universiteit. "Die kans is er nu wel. De gevestigde partijen staan er tamelijk slecht voor in de peilingen en met name de tegenstanders van het referendum doen het niet zo goed."

Bovend'eert denkt dat het vastleggen van een bindend correctief referendum in de grondwet kan bijdragen aan het vertrouwensherstel in de politiek. "Door de burger meer te betrekken bij de politiek, krijg je meer vertrouwen. Je kunt kiezers in ieder geval de gelegenheid bieden om wetsvoorstellen, die ze in meerderheid helemaal niet zien zitten, tegen te houden."

Opmerkelijk aan het wetsvoorstel is dat de details nog niet zijn uitgewerkt. Er staat bijvoorbeeld niets in over hoe en bij welke thema's zo'n referendum moet worden georganiseerd en of er een minimale opkomst moet zijn. Een andere wet moet dit in een later stadium regelen.

Traditionele tegenstanders houden vast aan hun argumenten van weleer. De VVD schrijft op de website: "Het probleem met referenda is dat ze complexe problemen terugbrengen tot een simpel 'ja' of 'nee'." Volt sluit zich hierbij aan. Het CDA zegt: "Het vergroot en verscherpt de tegenstellingen in de samenleving in plaats van dat het draagvlak voor een voorstel wordt vergroot."

Bovendien bestaan er, ook bij voorstanders, zorgen over de invloed die desinformatie kan hebben op referenda. De Brexit-campagne staat bij iedereen nog vers in het geheugen.

In 1999 kwam de invoering van een bindend correctief referendum heel dichtbij, maar het voorstel sneuvelde vanwege de onverwachte tegenstem in de Eerste Kamer van VVD'er Hans Wiegel. Sindsdien zijn verschillende raadplegende referenda georganiseerd: in 2005 over de Europese Grondwet, in 2016 over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne en in 2018 over de Inlichtingenwet. In alle gevallen stemde een meerderheid tegen.

Omdat die referenda niet bindend waren, hoefde de politiek zich er niet aan te houden. Bovend'eert: "Soms deed de wetgever dat wel, andere keren werd er een nieuwe draai aan de wet gegeven. Dat vond iedereen heel onbevredigend. Terecht. Daarom ligt nu een bindend referendum voor, waarbij de kiezers echt het uiteindelijke oordeel vellen over het wetsvoorstel."

Wopke Hoekstra moet nog langer wachten tot duidelijk is of hij de nieuwe Eurocommissaris Klimaat kan worden. De milieucommissie van het Europees Parlement gaat extra vragen aan hem stellen. Daardoor hoort hij sowieso vandaag niet meer of hij op voldoende steun kan rekenen.

Hoekstra krijgt extra vragen over zijn plannen voor het klimaat, die hij voor morgen 07.00 uur moet hebben beantwoord. De commissie komt vervolgens morgen om 08.30 uur weer bijeen om de antwoorden te bestuderen. Als de antwoorden naar tevredenheid van de commissie zijn beantwoord en er genoeg steun is voor Hoekstra binnen die commissie, kan het Europees Parlement over Hoekstra gaan stemmen.

Om Eurocommissaris te worden, heeft Hoekstra een tweederdemeerderheid van de stemmen nodig van de milieucommissie. De stemming in het Europees Parlement zou dan donderdag zijn.

"We proberen met deze vragen gewoon te begrijpen hoe hij het nu wil aanpakken", zegt GroenLinks-Europarlementariër Bas Eickhout, die lid is van de milieucommissie. "De vragen focussen vooral op: hoe ga je dit doen, hoe wil je dit bereiken." Volgens hem zal Hoekstra met goede antwoorden moeten komen. "Er is in mijn politieke fractie veel twijfel. De vragen zullen voldoende moeten zijn om een tweede hoorzitting te voorkomen."

De hoorzitting van Hoekstra hangt samen met die van de sociaaldemocratische Slowaakse Eurocommissaris Maros Sefcovic, die een deel van de portefeuille van Timmermans zal overnemen, waaronder de Europese Green Deal.

Ook over Sefcovic zijn er twijfels. De christendemocratische Peter Liese zegt dat Sefcovic "erg zwak" overkwam tijdens de eerste hoorzitting. Hij zegt geen twijfels te hebben over zijn partijgenoot Hoekstra. De Duitser zegt "optimistisch" te zijn dat er geen tweede hoorzitting nodig is.

Gisteravond stelde de milieucommissie haar besluit over de benoeming van Hoekstra uit. De CDA'er werd drie uur lang ondervraagd, maar daarna waren de leden van de commissie er nog niet van overtuigd dat Hoekstra de geschikte persoon is om Frans Timmermans op te volgen. Zo waren er kritische vragen over eerdere uitspraken, over zijn klimaatambities en zijn verleden bij Shell.

Tijdens de hoorzitting zei Hoekstra dat hij wil werken aan een wereldwijde kerosineheffing, een maritieme heffing en een belasting op fossiele brandstoffen. Verder wil dat de CO2-uitstoot van de EU in 2040 met 90 procent is verminderd.

De omstreden spreidingswet die ertoe moet leiden dat asielzoekers beter worden verdeeld over het land, krijgt toch een meerderheid in de Tweede Kamer. Een voorstel van de SP om de wet zo te wijzigen dat ook de financiële slagkracht van een gemeente gaat meespelen bij de verdeling, wordt gesteund door andere partijen. Daarmee zal de SP ook voor het wetsvoorstel stemmen, waardoor er een meerderheid is.

Dat betekent overigens nog niet dat de wet, waarmee gemeenten in een uiterste geval gedwongen kunnen worden om een asielzoekerscentrum te openen, er daadwerkelijk komt. Ook de Eerste Kamer moet ermee instemmen. Het is nog de vraag of er daar wel een meerderheid is. Het kan ook zijn dat het hele onderwerp wordt doorgeschoven naar de formatie van een nieuw kabinet.

Het was de bedoeling dat de veelbesproken wet al veel eerder zou ingaan, maar demissionair staatssecretaris Van der Burg moest de indiening keer op keer uitstellen, omdat er geen overeenstemming gevonden werd binnen de coalitie. Bij het debat vorige week leek een meerderheid nog ver weg, omdat veel partijen forse aanpassingen eisten.

Vanmiddag stemde de Tweede Kamer over de verschillende wijzigingsvoorstellen die zijn ingediend. Op een later tijdstip, mogelijk volgende week, komt dan het hele wetsvoorstel in stemming.

De wet moet een einde maken aan het gebrek aan opvang, waardoor asielzoekers vorig jaar noodgedwongen buiten moesten slapen bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. Ook nu nog moet de staatssecretaris regelmatig oproepen doen aan gemeenten om opvangplekken beschikbaar te stellen.

Van der Burgs eigen partij, de VVD, is en blijft tegen de spreidingswet, omdat die niets zou veranderen aan de hoge instroom van asielzoekers. Net als partijen als de PVV en JA21 vindt de VVD bovendien dat de gemeentelijke autonomie aangetast wordt als het Rijk kan doordrukken dat er ergens een asielzoekerscentrum moet komen.

De SP vindt het belangrijk dat de financiële situatie van een gemeente gaat meespelen bij de verdeling. Omdat gemeenten een vergoeding krijgen voor het leveren van opvangplekken, zijn armere gemeenten nu eerder geneigd om 'ja' te zeggen. Rijke gemeenten kunnen een verzoek weigeren.

Op initiatief van het CDA krijgen gemeenten meer tijd om vrijwillig opvangplekken aan te bieden, voordat er sprake kan zijn van dwang. De VNG, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, heeft daar ook op aangedrongen.

BBB zal de spreidingswet niet steunen. Partijleider Caroline van der Plas had als voorwaarde gesteld dat er een quotum van maximaal 15.000 asielzoekers per jaar in de wet zou komen, maar daar is geen meerderheid voor.

Als BBB in de Tweede Kamer tegen stemt, is de kans groot dat de partij in de Eerste Kamer hetzelfde doet. Omdat BBB daar met zestien zetels de grootste fractie is, is het nog maar zeer de vraag of de wet de eindstreep haalt.

De plannen om het minimumloon verder te verhogen, de accijnsverhoging tegen te houden, de kinderopvangtoeslag te verhogen en meer geld uit te trekken voor het openbaar vervoer, moeten gewoon doorgaan. Dat vindt de Tweede Kamer, blijkt uit een rondgang.

Het kabinet is heel kritisch op de plannen en moties die de Tweede Kamer in het debat na Prinsjesdag naar voren bracht om de koopkracht van burgers nog meer te ondersteunen. Toch zijn de partijen in de Kamer niet van plan hun ambities te laten vallen.

Volgens het demissionaire kabinet zijn veel van de uitgaven financieel wankel en niet goed onderbouwd. Zoals de belasting op de inkoop van eigen aandelen door bedrijven, een post waarmee de Tweede Kamer 1,2 miljard euro dacht binnen te halen. Dat is volgens het kabinet maar 814 miljoen. En technisch kan de heffing niet volgend jaar al worden ingevoerd, maar pas in 2025.

De bankenbelasting, die ook geld moet opleveren, kan ertoe leiden dat banken hun hoofdkantoren verplaatsen naar andere landen waar die belasting niet bestaat, suggereerde het kabinet in een kritische brief die vorige week naar de Kamer ging.

De kritiek dat de Kamer onverstandige voorstellen doet werpen de Kamerleden verre van zich. Vanuit de oppositie wordt het "een beetje flauw" genoemd dat het kabinet doet alsof de moties ondoordacht zijn. "Het zijn nou eenmaal andere keuzes die de Kamer maakt", klinkt het daar, met als toevoeging dat er al veel langer wordt nagedacht over dit soort maatregelen.

Twee weken geleden, bij de Algemene Politieke Beschouwingen, bleek dat de Kamer vooral zijn eigen koers wil varen nu het kabinet demissionair is. Overleg in de wandelgangen tussen coalitie- en oppositiepartijen leidde tot voorstellen om de begroting voor zo'n 4 miljard euro te wijzigen.

Helemaal doof voor de kritiek van het kabinet is de Kamer niet. Achter de schermen zoeken de partijen naar extra dekking om de plannen te betalen. In aanloop naar de Financiële Beschouwingen, woensdag en donderdag, wordt er druk gerekend en gebeld met elkaar.

Lukt het niet om extra geld vrij te spelen, dan bestaat de kans dat bijvoorbeeld het minimumloon wat minder ver omhoog zal gaan. Want duidelijk is wel dat de Kamerleden alleen volledig gedekte plannen willen indienen.

Ook regeringspartij D66 zegt dat de kritische brief van het kabinet niets afdoet aan de ambities om meer te doen voor de minimum- en middeninkomens. Dat de belasting op de inkoop van eigen aandelen, waarmee verhoging van het minimumloon deels zou worden betaald, pas in 2025 kan, noemt D66 een tegenvaller. "Ook wij willen natuurlijk dat de plannen netjes worden betaald."

Over de plannen om de accijns op benzine en diesel niet te verhogen door geld te halen uit het nationaal groeifonds, kwam ook kritiek van het kabinet. Het zou betekenen dat sommige innovatieve projecten om de economie te verduurzamen, niet meer kunnen doorgaan. Toch lijkt een meerderheid van de partijen nog steeds achter die keuze te staan.

Kamerlid Eelco Heinen van de VVD wijst erop dat niet alleen de laagste inkomens, maar ook de middeninkomens het moeilijk hebben. Het tegenhouden van de aanstaande accijnsverhoging is een maatregel die juist die groep helpt, zegt hij.

De komende dagen zal het kabinet gebruiken om de partijen te wijzen op de financiële consequenties van hun plannen. Maar die houden dus vooralsnog voet bij stuk. In verkiezingstijd bakzeil halen is natuurlijk ook geen aantrekkelijke optie. Dus is er alle partijen veel aan gelegen om zoveel mogelijk van hun eigen plannen te realiseren.

De milieucommissie van het Europees Parlement heeft gisteravond haar besluit over de benoeming van Wopke Hoekstra tot nieuwe Eurocommissaris Klimaat uitgesteld. Na de hoorzitting die drie uur duurde waren de leden er nog niet van overtuigd dat Hoekstra geschikt is om Frans Timmermans op te volgen als klimaatcommissaris. Vanmiddag komt de commissie opnieuw bijeen.

Vervolgens is het de bedoeling dat donderdag het hele Europees Parlement stemt over Hoekstra's benoeming als klimaatcommissaris. Bij die stemming moet een meerderheid voor Hoekstra stemmen. Pas daarna kan Hoekstra zich pas echt Eurocommissaris Klimaat noemen.

Na een maand van intensieve voorbereiding verdedigde Hoekstra gisteravond zijn kandidatuur in Straatsburg. Tijdens de hoorzitting van het Europees Parlement gaf hij aan dat hij wil werken aan een wereldwijde kerosineheffing, een maritieme heffing en belasting op fossiele brandstoffen. Ook wil hij de CO2-uitstoot van de EU in 2040 met 90 procent verminderen.

In de video hieronder blikt Hoekstra terug op de hoorzitting:

Hoekstra beantwoordde vragen over zijn klimaatambities, maar moest zich ook verantwoorden voor eerdere uitspraken en zijn werkzaamheden voor Shell en McKinsey en als CDA-leider. Meerdere Europarlementariërs vroegen zich of af Hoekstra's verleden als consultant wel te rijmen valt met Europese klimaatambities. Hij benadrukte onafhankelijk te zullen optreden.

Zijn toezeggingen overtuigden lang niet iedereen. "Het zou verstandiger voor u zijn om te zeggen dat u spijt hebt van dingen", zei Silvia Modig van de Linkse fractie in het Europees Parlement. Daarna kon Hoekstra rekenen op een verdediging vanuit zijn eigen achterban. Waag het niet om ooit een publieke functie te willen vervullen na werk in de private sector, reageerde Tomas Tobé van de christendemocraten spottend.

Klimaatverandering en de gevolgen hiervan voor toekomstige generaties zijn voor hem geen abstracte realiteit, zei Hoekstra in de toespraak voorafgaand aan het beantwoorden van de vragen. "Minstens één keer per week vragen mijn kinderen me naar twee dingen: de oorlog in Oekraïne en klimaatverandering."

In het begin van zijn toespraak verwees Hoekstra ook naar de kritiek die hij tijdens de coronacrisis kreeg op zijn harde woorden aan het adres van sommige lidstaten die om steun vroegen. "Aan het begin van de pandemie heb ik onvoldoende rekening gehouden met de moeilijkheden waarmee sommige lidstaten werden geconfronteerd. Ik wil dat u weet dat ik vind dat ik dat anders had moeten doen", zei Hoekstra.

Het zijn niet alleen zijn eerdere opvattingen en uitspraken die ervoor zorgen dat Hoekstra's kandidaatschap met scepsis is ontvangen in Brussel. Volgend jaar er zijn Europese verkiezingen, waardoor de verschillende politieke partijen zich voorbereiden op de campagnetijd. Er hangt vooral veel af van de steun van de Groenen en de sociaaldemocraten voor de benodigde tweederdemeerderheid.

Wettelijk is al vastgelegd dat Europa in 2050 klimaatneutraal moet zijn, maar Europese deskundigen willen dit versnellen naar 90 procent in 2040. Hoekstra zegt dat hij denkt dat Europa daarvoor moet gaan, maar daar klinkt kritiek op vanuit de commissieleden: Hoekstra kan dat als Eurocommissaris Klimaat niet alleen bepalen. Het is ook aan een nieuw parlement en nieuwe commissie, zei Hoekstra.

"Je kunt meer doen als Eurocommissaris", zei Bas Eickhout, fractievoorzitter van GroenLinks over het takenpakket van een Eurocommissaris Klimaat. Hij noemde als voorbeeld transparantie over hoeveel fossiele subsidie er is. Wat gaat Hoekstra precies van de lidstaten vragen, vroeg Eickhout.

Eickhout hekelde ook de belofte van Hoekstra dat om ervoor te zorgen dat fossiele subsidies geen onderdeel meer uitmaken van de volgende langetermijnbegroting van de EU. "Elke lidstaat heeft al beloofd om fossiele subsidies af te bouwen."

Hoekstra kreeg daarnaast vragen over hoe hij de plannen gaat betalen. Hij verwees bij vragen hierover veel naar het ETS. Het ETS is het Europese systeem voor emissiehandel.

"Ik ben verliefd op ETS", zei Hoekstra. Het bestaat in Europa al sinds 2005 en bepaalt dat bedrijven moeten betalen voor hun CO2-uitstoot. Bedrijven mogen alleen CO2 uitstoten waar ze rechten voor hebben. Vervuilende bedrijven moeten extra rechten kopen waardoor duurzaam produceren loont.

De Groenen legden voorafgaand aan de zitting een vijftal eisen op tafel waaraan Hoekstra moet voldoen. Ze vroegen onder meer om een versnelling van de 'Green Deal'-agenda. Als Hoekstra niet aan hun eisen tegemoet komt, dreigen ze tegen te stemmen of zich te onthouden van stemming.

Ze weet het nog precies: ze stond bij de voetbalwedstrijd van haar zoontje toen ze een telefoontje van D66 kreeg. Ze kwam op nummer elf op de lijst. Yesim Candan kon haar geluk niet op: "Ja, er waren tranen". Maar 24 uur later was ze al weer kandidaat-Kamerlid af.

Een dag eerder vertrok de kersverse woordvoerder van Omtzigts nieuwe partij NSC al binnen enkele uren vanwege een oud Twitterbericht over BBB. Woorden als "gezwel" hoor je niet te gebruiken, zei Omtzigt in een toelichting. Vandaag is zijn partij ook een voorzitter armer: Hein Pieper vertrekt bij NSC na een klacht over een oud arbeidsgeschil.

Een kandidaat-Kamerlid, een voorlichter en een voorzitter die vrijwel direct weer vertrekken. Is de druk voor politieke partijen zo groot dat ze niet genoeg tijd hebben om zich te verdiepen in kandidaten? Of is er wat anders aan de hand?

Ruben van Twillert, eerder werkzaam voor een Kamerfractie, nu adviseur openbaar bestuur, ziet een "angstcultuur" in Den Haag voor ophef. "Social media, talkshows maar ook de parlementaire journalistiek spelen regelmatig een negatieve rol in het ontstaan of groter maken van de ophef."

Hij ziet de "controledwang" in Den Haag naar "foutloze volksvertegenwoordigers" de laatste tijd doorschieten. Daarbij is de druk op politieke partijen groot: "Iedereen die op de kandidatenlijst staat wordt door de buitenwereld gecheckt."

Haar D66-kandidatuur ging echt niet over één nacht ijs, zegt Yesim Candan. De gesprekken ervoer ze als pittig en intensief, "een beetje als examen doen". Een ontmoeting met Jetten ging volgens haar ook prima. "Het klikte."

Dat ze een eigen partij had willen oprichten was aan bod gekomen en ook dat ze bij het CDA had geprobeerd haar idealen te verwezenlijken: vrijheid van meningsuiting, het opkomen voor vrouwen- minderheden en homorechten. Ook was al gesproken over Candans focus in de nieuwe D66-fractie: het aanpakken van de loonkloof tussen mannen en vrouwen. Maar zover kwam het niet.

Meteen nadat haar kandidatuur was bekendgemaakt op 13 september ging het op sociale media over Candans column uit 2021 over de veelbesproken spotprent van toenmalig D66-partijleider Kaag als heks op een bezem. Candan noemde D66 een "elitaire partij" die volgens haar met kritiek op de spotprent van tekenaar Ruben Oppenheimer "een sterk staaltje selectieve vrijheid van meningsuiting" liet zien. Ook schreef ze dat Kaag geen "nieuw leiderschap" liet zien.

Candan zegt dat haar stuk over de vrijheid van meningsuiting ging. "Ik verdedigde het recht van een cartoonist om Kaag als heks af te beelden. Daar sta ik nog steeds achter."

Later die dag berichtte NRC over sollicitatiegesprekken van Candan bij Forum voor Democratie. Candan besloot zich daarop terug te trekken als D66-kandidaat.

Wat als Candans FvD-interesses wel ter sprake waren gekomen? Was ze op plek elf gekomen, of überhaupt op de D66-lijst? "Op 'wat als'-vragen gaan we als partij niet in", zegt een D66-woordvoerder. Wel wil hij kwijt dat Candans scherpe columns en speerpunten als pluspunt werden gezien. Hij wijst erop dat Candan zich na alle commotie zelf terugtrok.

Dat klopt, erkent Candan. Ze was overdonderd, "stuk" van alle reacties. Rob Jetten hing die dag al vroeg aan de lijn, even later nog een woordvoerder van de partij. Werd ze onder druk gezet om ervan af te zien? "Nee", zegt ze beslist. Ze wilde de partij beschermen zei ze die dag, en ook nu. "Zowel D66 als ik zijn enorm geschrokken van alle ophef."

Tijdsdruk mag voor politieke partijen het probleem niet zijn, vindt Simon Otjes, universitair docent Nederlandse politiek aan de Universiteit Leiden. De periode tussen de val van het kabinet begin juli en de presentatie van de kandidatenlijsten is volgens hem genoeg voor een grondige kandidatenprocedure.

"Tussen de val van het kabinet en de verkiezingsdatum zitten 138 dagen. Dat is heel lang. Als we kijken naar andere landen in West-Europa duurt dat gemiddeld 72 dagen. Zelfs in het gedegen Duitsland doen ze er maar 79 dagen over."

Niet alle kwesties zijn over één kam te scheren, maar in het algemeen moeten partijen hun eigen mensen beter in bescherming kunnen nemen, vindt Van Twillert. "Het verdedigingsmechanisme bij de ophef is nu stuk. Als iemand bij het minste of geringste alweer op straat komt te staan wordt de politiek steeds minder aantrekkelijk".

De uittocht van ervaren politici is enorm. Verfrissende talenten met ideeën zijn daarbij juist ook welkom. "We zitten ook niet te wachten op allemaal oud-politiek assistenten in Den Haag", meent Van Twillert. "Partijen onderschatten de kiezer ook, die accepteert het vaak wel als een fout wordt toegegeven en er uitleg is."

D66 adviseerde haar "niet in een vlek te wrijven", maar Candan zegt nu dat ze sneller uitleg had moeten geven. Ze ontkent niet dat er inderdaad gesprekken waren. "Waar het om gaat is dat Forum mij destijds benaderde en ik bedankt heb voor een functie binnen de partij." Ze erkent dat ze dat D66 misschien had moeten zeggen, "maar het is mij ook niet gevraagd".

Aangedaan is Candan nog steeds door alle gebeurtenissen. "Ik voer een strijd voor mensen die ongelijke kansen hebben. Vrouwen, minderheden, homo's. Ik wil me inzetten om de verschillen in dit land kleiner te maken. Omdat ik daarbij zoekende was naar een partij en me op meerdere partijen heb gericht moest mijn kop eraf?"

Omtzigts vertrokken voorlichter Onno Aerden laat vandaag ook van zich horen, op X. "We moeten uitkijken dat we niet iedereen en alles kapot gaan cancellen. We zijn niet ons verleden, mensen kunnen veranderen."