De aanloopfase van het wietexperiment gaat op 15 december van dit jaar van start. Vanaf dat moment gaan twee telers legaal cannabis leveren aan coffeeshops in Tilburg en Breda. Dat heeft het kabinet besloten.

Demissionair minister Kuipers van Volksgezondheid had eerder dit jaar aangekondigd dat de aanloopfase met drie telers zou starten, maar de derde teler is niet op tijd klaar. "Voor het behouden van draagvlak voor het experiment, hebben wij besloten om af te wijken van de voorwaarde dat minimaal drie telers gereed moeten zijn", schrijven hij en zijn collega Yesilgöz van Justitie in een brief aan de Tweede Kamer.

Met het wietexperiment wil het kabinet nagaan of legaliseren mogelijk is. Bij de proef zal worden onderzocht wat de gevolgen zijn voor de volksgezondheid en de criminaliteit.

Trage start

De leveranciers mogen alleen legale wiet aan de coffeeshops leveren. Maar de coffeeshops mogen bij uitzondering in de aanloopfase ook nog hun gedoogde producten van oude leveranciers verkopen. Naar verwachting kunnen de volgende twee legale telers in februari starten met leveren.

De tien telers die deelnemen aan het experiment zijn al eind 2020 door middel van een loting geselecteerd, maar het experiment werd keer op keer uitgesteld. Dat kwam vooral door problemen met het verkrijgen van de vergunningen van de gemeenten waar ze wilden gaan telen en het openen van bankrekeningen.

Overgangsfase

De ministers houden vast aan de belofte om binnen zes maanden na start van de aanloopfase het experiment te verbreden naar het leveren aan alle deelnemende gemeenten. Of alle tien telers daar op tijd klaar voor zijn is de vraag. Sommige telers zijn nog niet eens begonnen met de bouw van hun teeltlocatie.

Vanuit het regeerakkoord was de voorwaarde dat er nog een elfde grote gemeente bij zou komen. Burgemeester Halsema van Amsterdam heeft stadsdeel Oost voorgedragen voor deelname aan het experiment. De gesprekken over de invulling hiervan lopen nog. Het kabinet denkt daarom dat het niet mogelijk is om gelijk met de tien andere gemeenten van start te gaan.

Demissionair minister Yesilgöz noemt de aangekondigde verhoging van verkeersboetes voor relatief lichte vergrijpen "niet ideaal". Maar volgens haar moet het kabinet dat wel doen, omdat anders moet worden bezuinigd op bijvoorbeeld de politie of het Openbaar Ministerie. De verkeersboetes voor te hard rijden of rijden door rood gaan volgend jaar met tien procent omhoog.

Het OM had Yesilgöz geadviseerd de boetes niet opnieuw te laten stijgen. Het OM vindt ze te hoog in verhouding tot de sancties op andere, ernstiger strafbare feiten.

De minister schreef eerder deze week al aan de Tweede Kamer dat een deel van de verhoging nodig is om de begroting op orde te krijgen. Vanochtend herhaalde ze dat ook zij de boetes beter in balans wil brengen, maar dat dat aan een volgend kabinet is.

'Niet normaal om te hard te rijden'

Ze zei ook dat mensen boetes kunnen voorkomen door zich aan de verkeersregels te houden. "Laten we niet doen of het normaal is dat mensen te hard rijden in een woonwijk, waardoor kinderen of mensen die hun hond uitlaten in gevaar worden gebracht, of dat het OK is als je door rood rijdt."

De verkeersboetes stijgen volgend jaar met 10 procent. Een kleine 6 procent daarvan is indexatie, ruim 4 procent is extra, "omdat we geld nodig hadden", zei Yesilgöz.

De politie wil zich over de hoogte van verkeersboetes niet uitlaten. "Wij schrijven alleen boetes uit vanwege de verkeersveiligheid en zouden het betreuren als bij mensen het beeld ontstaat dat wij dat doen om de schatkist te vullen", zegt een woordvoerder.

Forum voor Democratie kiest in het verkiezingsprogramma voluit voor de automobilist. Lagere accijnzen, geen bijtelling meer voor leaserijders, 130 kilometer per uur of harder rijden en geen trajectcontroles meer. Wie een auto koopt, betaalt geen aanschafbelasting (bpm) en hoeveel auto's je ook hebt: je betaalt maar één keer wegenbelasting.

De plannen van de partij zijn vertaald in "Twaalf regels voor Nederland", die partijleider Thierry Baudet heeft gepresenteerd. Hij sprak van een bijzonder, emotioneel moment. "We gaan een nieuwe fase in, waarbij we hopelijk nieuwe groei kunnen boeken, nieuwe kiezersgroepen kunnen aanspreken."

"We gaan stoppen met al die dingen die ons zoveel geld kosten, en dat gaan we investeren in Nederland", zei hij in een toelichting. Baudet wordt zelf weer lijsttrekker, bovenaan de lijst staan vooral zittende Kamerleden.

Luchthaven in de Noordzee

Duurzaamheid en klimaatbeleid vindt Forum geldverspilling. De gesloten kolencentrales gaan weer open en de gaswinning in Groningen wordt ook hervat. De milieuzones in de grote steden verdwijnen: ook oude vervuilende dieselauto's zijn weer overal welkom. Schiphol krijgt alle ruimte, en ondertussen moet er een nieuwe luchthaven in de Noordzee gebouwd worden, staat in het programma.

Als het aan Forum ligt, komt er een verbod op wat de partij noemt "transgender-propaganda" op scholen en in jeugdprogramma's op tv. En schoolboeken worden gecontroleerd op "politieke sturing" en zo nodig aangepast.

Het programma bevat ook een aantal bekende Forum-standpunten, zoals een vertrek uit de EU en de euro en de invoering van bindende referenda naar Zwitsers voorbeeld.

Nooit meer een lockdown

In het begin van de coronaperiode, toen nog onbekend was hoe gevaarlijk het virus precies was, pleitte Baudet nog voor een zware lockdown. Later keerde hij zich tegen lockdowns. In het verkiezingsprogramma kondigt hij nu een wet aan, die het de overheid verbiedt om ooit nog zo'n "mensonterende" maatregel te nemen.

Verder moet ons land als mediator gaan optreden om een staakt-het-vuren te bereiken in Oekraïne. Er moeten vredesonderhandelingen komen tussen Rusland en Oekraïne, maar Forum noemt daar nadrukkelijk ook de NAVO bij. De partij ziet die organisatie als een van de strijdende partijen in het conflict en volgt daarmee het standpunt van de Russische president Poetin.

Stijgende prijzen, duurdere energie, hogere woonlasten. Nederland kende vorig jaar de grootste koopkrachtdaling in veertig jaar. Het einde van deze ontwikkeling is nog niet in zicht en dat bepaalt voor een belangrijk deel de politieke agenda voor de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november.

Het woord bestaanszekerheid zal in de komende verkiezingsdebatten vaak vallen. Veel politieke partijen hebben het woord in hun verkiezingsprogramma staan. Het gaat ze daarbij niet alleen om armoedebestrijding, maar ook om een eerlijker inkomensverdeling voor iedereen.

In de verkiezingsprogramma's van CDA en Volt bijvoorbeeld, komt het woord bestaanszekerheid veertien keer voor, in dat van GroenLinks-PvdA zelfs achttien keer. De VVD gebruikt het woord in het verkiezingsprogramma niet, maar heeft het wel over 'werkende armen' en het bestrijden van armoede, in totaal vijftien keer genoemd.

Tegenvallers opvangen

Financiële bestaanszekerheid is wat mensen minimaal nodig hebben om rond te komen, schulden te voorkomen en af te lossen en tegenvallers op te vangen. Andere aspecten van bestaanszekerheid zijn een goed en betaalbaar huis kunnen vinden, kansen en keuzes hebben op de arbeidsmarkt en voor je gezondheid kunnen zorgen.

De Commissie Sociaal Minimum, ingesteld na een motie van Kamerlid Pieter Omtzigt, concludeert dat een grote groep mensen honderden euro's per maand tekort komt als de politiek niets doet. Hun bestaanszekerheid en die van hun kinderen komt in gevaar.

De commissie wijst de politiek erop dat dit grote maatschappelijke gevolgen heeft. Bijvoorbeeld door niet aflosbare schulden, de kosten van gezondheidsproblemen en kinderen die door armoede met een valse start aan hun leven beginnen.

Het verkiezingsprogramma van Nieuw Sociaal Contract is nog niet klaar, maar partijvoorman Omtzigt is veel van plan op het gebied van bestaanszekerheid:

De partijen hebben duidelijk naar de economen en inkomensdeskundigen geluisterd. Ondanks de verschillende politieke kleuren komen zij soms tot dezelfde oplossingen.

Bijvoorbeeld het verhogen van het minimumloon, nu 13 euro per uur, waardoor ook de uitkeringen meestijgen. SP, GL-PvdA en PvdD willen naar een minimumloon van 16 euro per uur. De CU wil toe naar 18 euro per uur in 2028.

Volt wil beginnen met een stijging naar 14 euro, en BBB wil een geleidelijke stijging, maar noemt geen bedrag. Ook VVD en CDA noemen geen bedrag, maar willen het minimumloon wel verhogen. JA21 is tot nog toe de enige partij die geen verhoging wil. Volgens deze partij zal een hoger minimumloon de "loon-prijsspiraal verder aanwakkeren" waardoor alles nog duurder wordt.

De belangrijkste aanvullingen op het inkomen van gezinnen zijn de kinderbijslag, het kindgebonden budget en de diverse toeslagen. Verschillende partijen willen deze op de korte termijn tijdelijk verhogen, andere willen gerichte belastingkortingen.

Pleisters plakken zat

Maar wat vooral opvalt in de verkiezingsprogramma's: vrijwel alle partijen zijn het jaarlijkse pleisters plakken met ingewikkelde regelingen en toeslagen zat. Ze willen af van het toeslagensysteem en een eenvoudiger belastingstelsel.

Het CDA, de partij die aan de wieg stond van het toeslagensysteem, verwoordt het in het verkiezingsprogramma zo: "De grote onoverzichtelijkheid in toeslagen en heffingskortingen heeft het voeren van gericht armoede- en inkomensbeleid praktisch onmogelijk gemaakt."

En daarom regent het in de programma's zinnetjes als "uiteindelijk willen we af van het hele toeslagenstelsel" (VVD), "we gaan het stelsel van toeslagen overbodig maken" (SP) en "de belastinghervorming start met het afschaffen van de toeslagen" (CU).

Grote vraag voor alle partijen is wat de overbelaste Belastingdienst aankan en hoe de partijen hun plannen gaan betalen. Maar deze eensgezindheid biedt hoe dan ook perspectief voor de formatiebesprekingen na de verkiezingen.

De meeste verkiezingsprogramma's zijn in concept bekend, de partijleden mogen nog stemmen over de definitieve versie. Andere verkiezingsprogramma's moeten nog gepresenteerd worden, zoals dat van D66, PVV, Denk en dus NSC.

De ChristenUnie wil 'zorgzame gemeenschappen'. In het verkiezingsprogramma pleit de partij voor een "nieuwe verbondenheid", ook de titel van het programma, tussen overheid en samenleving. De partij zet onder meer in op een betaald mantelzorgverlof, waardoor zorg voor een naaste eenvoudiger wordt.

Verder moet het minimumloon in stappen worden verhoogd tot bijna 18 euro per uur in 2028. Bij de presentatie sprak partijleider Bikker van "rust in het huishoudboekje, zodat je de boodschappen kan betalen".

Het belastingstelsel moet ingrijpend worden veranderd, zodat het eenvoudiger en rechtvaardiger wordt. Het programma pleit onder meer voor het afschaffen van de toeslagen. De belasting op inkomen uit arbeid wordt verlaagd en die op vermogen juist verhoogd. "Het belastingstelsel moet het bestaan van gezinnen ondersteunen", staat in het programma. Een minister wordt verantwoordelijk voor een samenhangend gezinsbeleid. Verder komt er een suikertaks.

Geen beperking gezinshereniging

De partij blijft tegen het beperken van gezinshereniging voor vluchtelingen. Twee maanden geleden viel het kabinet na een discussie daarover. Bikker vandaag: "Wij maken niet mee dat gezinnen waarvan kinderen achterblijven in een oorlogsgebied langer moeten wachten dan andere kinderen van politieke vluchtelingen. Wij zijn een familiepartij." Om bij de opvang van vluchtelingen "zowel gastvrij als rechtvaardig" te zijn, wil de ChristenUnie wel dat opnieuw wordt gekeken naar de regelingen en systemen.

Als het aan de ChristenUnie ligt, gaat de zorgpremie omlaag en komen anticonceptiemiddelen en de tandarts in het basispakket. Er moet een eind komen aan de marktwerking in de zorg. De partij zet in op het voorkomen van onbedoelde zwangerschappen, maar vindt de Nederlandse abortuspraktijk te laagdrempelig. De ChristenUnie blijft tegen het gebruik van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek en verzet zich ook tegen een wettelijke regeling voor mensen met een doodswens zonder dat zij ernstig ziek zijn.

Duurzame economie

Verder doet de partij voorstellen voor een duurzamere economie: "Nieuw rentmeesterschap wordt de richtlijn voor ondernemerschap en niet platte geldgroei." De partij wil een hogere vliegtaks en meer geld voor het openbaar vervoer, met name op het platteland.

Het verkiezingsprogramma pleit ook voor een nieuwe weg in het stikstofbeleid. "Goed natuurbeleid gaat over meer dan stikstof", zegt de partij. Volgens de ChristenUnie moeten de stikstofemissies met de helft omlaag en moeten alle sectoren daaraan "hun evenredig steentje" bijdragen. Door eerlijker prijzen in de supermarkten moeten boeren structureel worden beloond voor de extra prestaties die zij leveren op het gebied van dierenwelzijn en milieu.

De ChristenUnie stelt het verkiezingsprogramma over twee weken definitief vast op het congres van de partij.

De overheid geeft te vaak verkeerde prikkels aan het bedrijfsleven als het gaat om grote maatschappelijke problemen als klimaat, volksgezondheid en arbeidsmarkt, vindt de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Het "pamperen" van de huidige grote spelers moet stoppen en innovatie moet meer gestimuleerd, raadt het rapport Goede Zaken aan.

"Het regeringsbeleid houdt gevestigde ondernemingen te veel uit de wind: dat maakt hen afwachtend en belemmert vernieuwing", waarschuwen de onderzoekers. "Vernieuwende ondernemingen die opgaven willen aanpakken komen erdoor op achterstand en het ondermijnt het vertrouwen van burgers in bedrijven en overheid."

"Bedrijven hebben een enorme innovatiekracht", licht WRR-onderzoeker Marthe Hesselmans toe. "Ze kunnen oplossingen bieden voor tal van maatschappelijke problemen: gezondere voeding, recycling, energietransitie. Maar dat gaat niet vanzelf."

Kerstboom aan fiscale regelingen

Volgens haar geeft de overheid bestaande bedrijven veel te vaak een voorsprong. Ze noemt als voorbeeld de Innovatiebox, een belastingvoordeel dat onderzoek door ondernemers moet stimuleren. "Om dat voordeel te krijgen, moet je al winst maken, dus gaat de subsidie naar resultaten uit het verleden. De regeling is bovendien complex, dus de vernieuwende bedrijven die we willen stimuleren, komen er lastig bij. Dan heeft zo'n subsidie weinig - of zelfs een averechts - effect."

Subsidies voor fossiele brandstoffen, waar momenteel veel tegen wordt gedemonstreerd, vallen wat Hesselmans betreft "absoluut" in dezelfde categorie. "Daar zijn we kritisch over, maar we zien het ook breder. Er is een enorme kerstboom aan fiscale regelingen opgetuigd voor allerlei bedrijven. Je ziet door de bomen het bos niet meer."

Volgens de WRR moeten de regelingen veel gerichter en minder langdurig worden ingesteld: steun moet alleen een "tijdelijk zetje" zijn voor maatschappelijke ontwikkelingen. "Kijk bijvoorbeeld naar laadpalen voor elektrische auto's. Daar kan je heel specifiek subsidie voor inzetten. Zodra ze er staan, moet het afgelopen zijn met die subsidie. Dan moet de markt het zelf gaan doen."

De overheid kan daarbij wel sturen in het aanbestedingsbeleid, meent de WRR. Doordat maatschappelijk ondernemen nu te weinig loont, is hopen op vrijwillige stappen van ondernemers "vragen om teleurstellingen". Koolstofcompensatie door fossiele bedrijven of supermarktbeloftes over betere voeding noemt de WRR "goede sier" omdat het ongewenste gedrag de norm blijft. Door de "rol als grote klant te pakken" kan de overheid ervoor zorgen dat innovaties "maatschappelijk én zakelijk aantrekkelijk zijn."

Eind aan mild toezicht

Tegelijk zou de overheid de standaard die gehaald moet worden geleidelijk steeds strenger kunnen maken. Hesselmans noemt een voorbeeld uit het verleden: brandstofnormen voor voertuigen. "Als je telkens een beetje verder aanscherpt, dan zie je dat bedrijven daarnaartoe bewegen. Zo bleek het voor bedrijven prima mogelijk om met zuinigere motoren te komen."

Daarbij tekent ze wel aan dat de overheid de verplichting heeft goed toezicht te houden op naleving. Met als voorbeeld het gebrekkige toezicht op Tata Steel vindt de WRR dat met "meebewegend toezicht" overheden "de oren te veel laten hangen naar gevestigde partijen".

Het rapport noemt dit schadelijk voor samenleving én bedrijfsleven. "Vernieuwende ondernemingen die opgaven willen aanpakken komen erdoor op achterstand en het ondermijnt het vertrouwen van burgers in bedrijven en overheid."

'Geen betutteling'

Hesselmans denkt niet dat een ander subsidiebeleid en scherper toezicht Nederlandse bedrijven op achterstand zet ten opzichte van concurrentie uit het buitenland. "Je kunt deze aanpak ook internationaal overwegen. Als we het een risico vinden dat we te afhankelijk zijn van China voor batterijen, dan sta je met een subsidie in Europees verband sterker. Maar wees terughoudend: het vraagstuk moet centraal staan, niet het in stand houden van bedrijven."

Betutteling door de overheid met strengere regels voor uitstoot of zout en suiker in voedsel vreest Hesselmans niet. "We staan als samenleving voor grote opgaven, zoals de druk op het zorgstelsel of het personeelstekort op de arbeidsmarkt. Als we daar als maatschappij in een democratisch proces doelen voor stellen, kan de overheid met heldere normen duidelijkheid bieden."

"Dat is geen betutteling, maar het gebruiken van de innovatiekracht van het bedrijfsleven voor maatschappelijke oplossingen."

Niko Koffeman, medeoprichter van de Partij voor de Dieren en fractievoorzitter in de Eerste Kamer, wil dat het onderzoek naar vermeende integriteitsschendingen door partijleider Esther Ouwehand doorgaat. Koffeman zegt in Nieuwsuur geen kant te kiezen in de ruzie tussen Ouwehand en het bestuur, maar uit wel kritiek op de werkwijze van de fractievoorzitter.

Volgens Koffeman dreigt de vernieuwing binnen de partij te worden teruggedraaid "als de partijleider weer alle macht naar zichzelf wil trekken".

Ophef

Afgelopen zaterdag besloot het bestuur om Ouwehand niet als lijsttrekker voor te dragen. Reden hiervoor waren "recente meldingen omtrent integriteitsschending". Het besluit leidde tot enorme commotie in de achterban van de partij. Lokale PvdD-politici zegden het vertrouwen in het bestuur op en ook de meeste fractiemedewerkers bleven achter Ouwehand staan. Kamerlid Leonie Vestering besloot door de partijcrisis met onmiddellijke ingang de Tweede Kamer te verlaten.

"Uitsluitend vanwege de ophef" besloot het bestuur woensdag om af te treden en Ouwehand toch op de kandidatenlijst te zetten voor de Tweede Kamerverkiezingen als lijsttrekker. Maar de bestuurders benadrukken wel dat ze Ouwehand nog steeds niet integer genoeg vinden om lijsttrekker te worden.

Integriteitsschendingen

Koffeman zegt niet te weten wat die integriteitsschendingen waren. Wel zegt hij ontstemd te zijn over de recente onthulling van Nieuwsuur, waaruit bleek dat Ouwehand een plan had opgesteld om een bestuurslid weg te krijgen.

Ook de brief die Ouwehand opstuurde, waarin ze stelde dat "het bestuur de ontwikkeling van de partij tegenhoudt", is volgens Koffeman een strategie die niet bij de partij past. "Op het moment dat je in één machtige beweging een mail opstuurt, waarvan je weet dat het de volgende dag in de krant staat, en zegt dat de oprichters van de partij te veel invloed hebben op het bestuur, dan gooi je mensen voor de bus."

Uit het document bleek dat een medewerker van Ouwehand een plan had opgesteld met 'vervolgstappen' om een bestuurslid van de partij weg te krijgen. Volgens Ouwehand had de vrouw in kwestie 'leugens' over haar verteld en weigerde het partijbestuur daarop in te grijpen. In het document worden vergaande acties voorgesteld. Ouwehand bevestigde aan Nieuwsuur de authenticiteit van het document.

"Ik vind het niet integer om een aanvalsplan te maken om het bestuur zwart te maken", zegt Koffeman. "Dit is een bestuur van mensen die vrijwillig naast hun werk de partij grootgemaakt hebben. Dat bestuur moet je geen onterechte verwijten maken en in deze zin heeft Ouwehand dat wel gedaan."

Onderzoek

En dus is het volgens Koffeman van belang dat het onderzoek naar Ouwehand, ondanks het gedwongen vertrek van het bestuur, doorgaat. "Op het moment dat het bestuur kennis heeft van zaken, en het niet verantwoord vindt om iemand voor te dragen, dan moet je dat serieus nemen."

Op de vraag of hij dan niet juist de kant van het bestuur kiest, reageert Koffeman dat daar geen sprake van is. "Ik neem geen afstand van Ouwehand. Ik vind haar een geweldig Kamerlid. Maar ik vind dat ze samen met het bestuur had moeten optrekken voor de idealen van onze partij, en ik betreur dat dat niet is gebeurd."

Koffeman vergelijkt de situatie met een buschauffeur die allemaal rode lampjes op zijn dashboard ziet knipperen en besluit de bus te stoppen, maar dat alle passagiers eisen dat hij doorrijdt. "Het lijkt mij heel onverstandig als we doen alsof we die lampjes niet hebben zien knipperen. Het is belangrijk dat dat onderzocht wordt."

Bekijk hier het hele gesprek met Koffeman in Nieuwsuur:

Yesim Candan trekt zich terug van de kandidatenlijst van D66. Gisteren bleek dat ze kandidaat was, toen de partij de conceptlijst bekendmaakte.

In een korte verklaring op X, het voormalige Twitter, zegt Candan: "De afgelopen 24 uur heeft mijn kandidatuur zeer veel reacties en vragen opgeroepen. Die hevigheid heeft me niet onberoerd gelaten. Ik wil mezelf daartegen beschermen en D66 niet onnodig beschadigen."

Presentator, ondernemer en RTL-columnist Candan stond op plaats 11 van de conceptkandidatenlijst. Meteen na de bekendmaking van haar kandidatuur ging het op sociale media over een column die zij in 2021 schreef over toenmalig D66-partijleider Sigrid Kaag en over andere uitlatingen die zij in het verleden deed over de partij.

In de column, over de veelbesproken spotprent van Kaag als heks op een bezem, noemt Candan D66 een "elitaire partij" die met kritiek op de spotprent van tekenaar Ruben Oppenheimer "een sterk staaltje selectieve vrijheid van meningsuiting" laat zien.

Nieuw leiderschap

In haar column bekritiseerde Candan ook specifiek Kaag. Die heeft volgens Candan "laten zien dat nieuw leiderschap geen enkele betekenis heeft zolang je onze medewerkers uit Afghanistan niet op tijd evacueert", schreef ze.

In een reactie op X zegt D66-leider Jetten respect te hebben voor het besluit van Candan. "Een vrouw die op allerlei manieren werkt aan gelijke kansen. Dat gaat ze zeker en vast op een andere manier voortzetten. Ik wens haar daarbij veel succes."

Candan is vaker kort politiek actief geweest. In 2010 richtte zij haar eigen Partij Eén op. Een paar jaar later wilde zij voor het CDA in Amsterdam uitkomen.

Sollicitatie bij Forum

Nog weer later, in 2018, solliciteerde Candan volgens NRC bij Forum voor Democratie, schrijft de krant woensdagavond. Volgens NRC was de top van D66 daar niet van op de hoogte.

Candan voerde volgens de krant begin 2018 verschillende gesprekken met de toenmalige leiding van FvD over haar kandidatuur voor de Amsterdamse gemeenteraad. De sollicitatie leidde niet tot een plaats op de kandidatenlijst voor de verkiezingen in maart van dat jaar. Wel bleef ze contact houden met partijleider Thierry Baudet houden, aldus NRC.

Partijleider en lijsttrekker Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren heeft afgelopen week een advocaat ingeschakeld om zich te laten adviseren over haar positie. Dat zei zij bij de opnamen van het NPO-programma College Tour. Dat programma is later vanavond online te zien.

Ouwehand werd afgelopen zaterdag verrast door het inmiddels teruggedraaide besluit van het partijbestuur om haar niet opnieuw voor te dragen als lijsttrekker. Het bestuur zei iemand anders voor te gaan dragen.

Ouwehand zegt in het programma dat het bestuur haar ook niet als tegenkandidaat wilde toelaten op het partijcongres op 24 september. "Ik kon voor het congres niet meer op de kandidatenlijst komen", zegt Ouwehand.

Volgens Ouwehand konden leden daardoor niet meer op haar stemmen:

Ouwehand hoorde vandaag op de fiets op weg naar de opnamen van College Tour dat het bestuur in een persbericht aankondigde af te treden en haar toch weer op de lijst te zetten. Het bestuur, dat morgen aftreedt, wordt voorgezeten door het Rotterdamse gemeenteraadslid Ruud van der Velden. De secretaris is Elze Boshart, een van de oprichters van de partij.

Ouwehand zegt nog steeds niet te weten waar de integriteitsmeldingen die het bestuur noemt over gaan. Zij spreekt tegen dat zij daarover door het bestuur is geïnformeerd. "Het is heel vervelend dat deze beschuldigingen tegen mij nog in de lucht hangen. De schade die is aangericht, is dat mensen denken dat er wel wat zal zijn." Ze weet nog niet hoe ze die beeldvorming wil aanpakken.

Burn-outklachten

Ouwehand zegt dat haar eerdere burn-outklachten ook mede te maken hadden met het conflict met het bestuur. Doordat het conflict niet was opgelost, voelde ze de overbelasting al weer opkomen, zegt ze in College Tour.

De brief die ze schreef was een allerlaatste poging om intern de beweging op gang te brengen die de partij nodig heeft, zegt Ouwehand:

Ouwehand is er nog niet over uit of ze verder juridische stappen zet vanwege de beschuldigingen die nog in de lucht hangen.

Op de vraag hoe ze het vertrouwen hoopt terug te winnen zegt ze dat ze in ieder geval hoopt dat mensen zien dat er binnen de partij actie is ondernomen na alles wat er gebeurde.

Oud-minister Kamp vindt het terecht dat het eerste kabinet-Rutte veel aandacht heeft besteed aan het aanscherpen van het fraudebeleid. In het regeerakkoord waren daar afspraken over gemaakt. De VVD'er werd vandaag door de enquêtecommissie fraudebeleid verhoord over zijn periode als minister van Sociale Zaken (2010-2012).

Hij benadrukte dat er onder de bevolking ook veel steun was voor een hardere aanpak. "Als er weinig wordt gefraudeerd, is ook het draagvlak voor de sociale zekerheid sterker", vulde hij aan.

Kamp erkende dat hij niet precies wist hoe groot het probleem was. Volgens ambtenaren leefde destijds zo'n 90 tot 95 procent van de uitkeringsgerechtigden de regels na, maar Kamp zei dat maar 1 procent van de gevallen wordt geconstateerd. Hij zei dat je als minister niet alleen moet afgaan op wat je medewerkers aandragen, maar dat er voor hem ook andere bronnen waren. Hij verwees bijvoorbeeld naar gegevens van sociaal rechercheurs.

Tilburger Djelano Haurissa werd onterecht slachtoffer van het aangescherpte fraudebeleid:

In het verhoor benadrukte Kamp dat er in de onder zijn leiding aangescherpte Fraudewet hoge boetes mogelijk waren voor mensen die de regels overtraden, maar wees hij er ook op dat er wel degelijk manieren voor uitvoeringsinstanties waren om bij het opleggen van boetes rekening te houden met de verwijtbaarheid. Naarmate die minder groot was, konden de uitvoerders ook een lagere of helemaal geen boete opleggen, zei hij.

De commissie ging lang door op deze sancties, ook in het verhoor vanochtend van oud-VVD-staatssecretaris De Krom. Ook die was van 2010 tot 2012 nauw betrokken bij de aanscherping van de Fraudewet. Kamp en De Krom werden er door de enquêtecommissie op gewezen dat de aanscherpingen soms meer ingrijpende gevolgen hadden voor mensen dan oorspronkelijk de bedoeling was.

De Krom benadrukte bij herhaling dat hardere sancties vooral bedoeld waren voor ernstige gevallen en niet zozeer voor mensen "die per ongeluk een kruisje verkeerd zetten". Ook hij zei dat volgens de opzet van de wet de mate van verwijtbaarheid bepalend was.

Verschil tussen wet en uitvoeringsbesluit

De commissie confronteerde De Krom ermee dat volgens de Fraudewet bestuursorganen boetes kunnen opleggen van "ten hoogste het benadelingsbedrag" (maximaal 100 procent dus), maar dat het besluit dat de wet uitwerkte strikter was geformuleerd. Daar stond het "ten hoogste'' niet in, wat grote consequenties voor mensen zou kunnen hebben. Commissieleden toonden zich verbaasd over dat verschil.

Daarnaar gevraagd zei de voormalige staatssecretaris zich niet bewust te zijn van dat verschil: "Maar de bedoeling van de wet is absoluut helder. Daar kan geen misverstand over zijn. Het was een maximum. De wet is leidend."

Kernenergie is terug als verkiezingsthema. Veel partijen spreken zich er in aanloop naar 22 november over uit. En meestal komt het erop neer dat Nederland meer kernenergie moet gaan gebruiken. Dat is een radicale verandering ten opzichte van pakweg tien jaar geleden.

De Tweede Kamer sprak vandaag met demissionair minister Jetten voor Klimaat en Energie over het onderwerp, dat voor veel partijen lange tijd taboe was omdat ze kernenergie als gevaarlijk zagen, vooral na de rampen in Tsjernobyl (1986) en Fukushima (2011) . Een ander belangrijk argument tegen kernenergie was voor hen het afval dat duizenden jaren radioactief blijft.

Inmiddels lijkt er sprake te zijn van "een nucleaire renaissance", constateerde VVD-Kamerlid Erkens in het debat, waarin hij pleitte voor de bouw van meer nieuwe kerncentrales. Hij is "blij dat het politieke en maatschappelijke draagvlak zich uitbreidt". Hij voelde zich gesteund door de aanwezige collega-Kamerleden van CDA, Forum voor Democratie en JA21, die liever in kerncentrales investeren dan in nieuwe windmolenparken bijvoorbeeld.

'Klein deel energievoorziening'

De fracties van GroenLinks en PvdA stonden in dit debat, waar lang niet alle fracties aan meededen, opeens alleen met het standpunt dat kernenergie niet de oplossing is voor een stabiele energievoorziening in de toekomst. Kamerlid Kröger wees namens de twee fracties ook op de tijd en de kosten die gemoeid zijn met de bouw van nieuwe kerncentrales.

"Het voelt alsof voor heel veel partijen dit het ding is waar je alle ballen op moet zetten", zei ze. "Maar het gaat uiteindelijk maar om een klein deel - zo'n 9 tot 12 procent - van de totale energievoorziening."

Minister Jetten gaf een overzicht van de stand van zaken na de val van het kabinet. De coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie hadden in het regeerakkoord afgesproken om de kerncentrale in Borssele langer open te houden en "de benodigde stappen" te zetten voor de bouw van twee nieuwe kerncentrales. Die moeten ook in Borssele komen, is inmiddels besloten. Er worden verschillende onderzoeken gedaan om te kijken of dat mogelijk is.

Hoe het verder gaat is aan het volgende kabinet, zei Jetten. Maar wat hem betreft is het belangrijk dat er niet alleen wordt gekeken naar zonne- en windenergie om van olie en gas af te komen, maar zeker ook naar kernenergie. Dat vindt hij niet alleen als bewindspersoon. Op een partijbijeenkomst in Zwolle, liet hij onlangs als lijsttrekker van D66 weten dat ook zijn partij als geheel van standpunt veranderd is.

Concept-verkiezingsprogramma's

In het verkiezingsprogramma van 2017 wees D66 kernenergie nog af. In dat van 2021 ook nog, maar toen was er een zinnetje aan toegevoegd dat er met "open vizier op de ontwikkelingen in deze technologie" werd gelet.

De partij van Jetten is niet de enige die op dit punt een ontwikkeling heeft doorgemaakt. In de verkiezingsprogramma's van 2017 pleitte alleen de SGP voor kernenergie. In de conceptverkiezingsprogramma's die inmiddels klaar zijn, hebben bijna alle partijen een paragraaf aan het onderwerp gewijd. En veel partijen zijn dus voor uitbreiding.

Het "overgrote deel" van de mensen met een laag inkomen krijgt voor het einde van het jaar een toeslag van maximaal 1300 euro voor de hoge energiekosten. Dat heeft demissionair minister Carola Schouten (Armoedebeleid) beloofd in de Tweede Kamer. Die steunt, zoals verwacht, dat minima net als vorig jaar een tegemoetkoming krijgen.

De Kamer wil wel dat er haast gemaakt wordt, zodat de gemeenten snel kunnen beginnen met uitkeren. Omdat er nog geen definitief groen licht is gegeven, kunnen mensen rond het sociaal minimum de toeslag nog niet aanvragen en dat leidt tot onrust.

De energietoeslag werd in 2022 ingevoerd, omdat door de oorlog in Oekraïne de energieprijzen de pan uit rezen. Daardoor dreigden mensen in armoede te vervallen. Nu zijn de prijzen wat lager, maar nog steeds hoog. Gemeenten zien dat veel mensen het geld hard nodig hebben.

Ook Schouten erkent dat er "grote urgentie" is. Ze kon de wet die de toeslag regelt pas begin juli indienen, onder meer omdat die na gerechtelijke uitspraken nog moest worden uitgebreid tot studenten. Omdat de Kamer daarna met reces ging, kon er pas vandaag over gedebatteerd worden. Binnenkort zal ook de Eerste Kamer zich erover buigen, en dan kan de regeling in werking treden.

Voorschot

De gemeenten weten over het algemeen wel wie ervoor in aanmerking komen. Die mensen krijgen het extraatje automatisch overgemaakt, zei Schouten. "De gemeenten staan klaar." Een behoorlijk deel van de gemeenten heeft al een voorschot van 500 euro uitgekeerd als overbrugging. Mensen die dat gekregen hebben, krijgen nu nog maximaal 800 euro.

De energietoeslag is bedoeld voor mensen met een inkomen tot 120 procent van het sociaal minimum, maar de precieze voorwaarden mogen gemeenten zelf invullen. Sommige gemeenten hanteren een ruimere doelgroep, omdat ze merken dat ook mensen net boven de grens in de problemen komen door de hoge energierekening. Maar niet alle gemeenten kunnen dat doen, want van het kabinet krijgen ze budget voor 120 procent.

Verschillende Kamerleden wezen erop dat er daardoor rechtsongelijkheid ontstaat. "De hoogte van de energierekening wordt niet bepaald door je postcode", zei SP-Kamerlid Sandra Beckerman. Dat erkent Schouten, maar ze wil zich niet mengen in het lokale armoedebeleid van gemeenten.

Partijen als de SP, de BBB en de PVV pleitten ervoor om het budget te verhogen, zodat de grens kan worden opgehoogd tot bijvoorbeeld 140 of 150 procent van het sociaal minimum. Wie net boven de grens zit heeft vaak dezelfde problemen maar valt buiten de boot, redeneren ze. Maar volgens de minister heeft het kabinet ook voor die groep "een heel pakket" aan koopkrachtmaatregelen genomen. Voor de energietoeslag is ongeveer 900 miljoen euro beschikbaar.

400 euro voor uitwonende studenten

Ook uitwonende studenten met recht op een aanvullende beurs kunnen een toeslag aanvragen, van 400 euro. Die wordt vanaf volgend jaar pas uitgekeerd, omdat het de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) niet lukt om dat eerder te doen.

Alle partijen vinden dat een energietoeslag voor minima en studenten eigenlijk helemaal niet nodig zou moeten zijn. "Het maakt me kwaad dat dit nodig is in een rijk land als Nederland", zei Beckerman van de SP. "Het is een pleister plakken, maar dat stopt alleen het bloeden. Het heelt niet de wond", zei Sjoerd Warmerdam van D66.

In de verkiezingscampagne wordt 'bestaanszekerheid' een belangrijk thema. Mensen moeten van hun salaris kunnen leven, zonder dat ze allerlei toeslagen nodig hebben om het hoofd boven water te houden, vinden de meeste partijen.

Het bestuur van de Partij voor de Dieren treedt af en zet partijleider Esther Ouwehand toch op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen als lijsttrekker.

Dat heeft het bestuur in een verklaring bekendgemaakt. Het bestuur besloot zaterdag om Ouwehand niet als lijsttrekker voor te dragen. Als motivering werd gegeven dat er "recente meldingen omtrent integriteitsschending" waren. Dit besluit leidde tot enorme commotie in de achterban van de partij.

In de verklaring van vandaag schrijft het bestuur: "Uitsluitend vanwege de ophef heeft het partijbestuur vanochtend besloten om Esther weer tot de kandidaatstellingsprocedure toe te laten en haar alsnog voor te dragen als kandidaat-lijsttrekker."

Niet geschikt

Het bestuur geeft aan inhoudelijk niet van mening te zijn veranderd en Ouwehand, ook los van de integriteitsmeldingen, niet geschikt te vinden "om het lijsttrekkerschap de komende vier jaar te vervullen, met de verantwoordelijkheden die daarbij komen".

Verder benadrukt het bestuur dat dit niet voortkomt "uit een interne richtingenstrijd binnen de partij". Het bestuur kondigt aan dat al zijn leden donderdag om 17.00 uur hun ontslag indienen. Zij zullen een interim-bestuur zoeken en hun taken overdragen.

In een eerste reactie zegt Ouwehand: "Het heeft me echt geraakt, maar ik ben ook opgelucht en dankbaar voor alle actieve leden die zijn opgekomen voor onze democratische partij. Ik ben blij dat we door kunnen, er is een wereld te herwinnen."

Ouwehand reageerde voor de camera's op weg naar de opnamen voor het programma College Tour (dat morgen online komt):

Na de aankondiging van afgelopen zaterdag dat zij aan de kant werd geschoven maakte Ouwehand bekend al langer met het bestuur overhoop te liggen over de toekomst van de partij.

Zij vindt dat het bestuur "onvoldoende besef heeft van de meest basale democratische verhoudingen". Het bestuur zou zelfstandig gekozen volksvertegenwoordigers van de partij tegenhouden en na haar kritiek hierover "een ongekend hard (en vals) gevecht" zijn begonnen.

De berichten riepen een golf aan steunbetuigingen voor Ouwehand op. Een grote groep fractievoorzitters uit gemeenteraden, provincies en waterschappen zegde het vertrouwen op in het partijbestuur.

De Tweede Kamerleden Teunissen, Van Esch en Wassenberg lieten weten dat ze niet op de lijst wilden bij de komende verkiezingen als Ouwehand geen lijsttrekker zou worden. Het Kamerlid Vestering, dat geen partij had gekozen, vertrok gistermiddag plotseling uit de Kamer.

Het ministerie van Algemene Zaken (AZ) is tekortgeschoten bij de behandeling van een WOO-verzoek (Wet Open Overheid) van Nieuwsuur en had daarbij "een meer oplossingsgerichte en actieve houding moeten aannemen".

Dat schrijft het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) in een advies aan de demissionaire minister-president. Het ACOI, dat kabinet en parlement adviseert over openbaarheid van overheidsinformatie, noemt het "een ernstige conclusie".

Het college bemiddelde de afgelopen maanden vergeefs tussen het ministerie van AZ en Nieuwsuur in een lang slepend WOO-verzoek. Het ACOI vindt dat het departement daarbij "onvoldoende behulpzaam is geweest en uiteindelijk ook niet aan de bemiddeling heeft meegewerkt zoals op basis van de WOO verwacht mag worden".

Coronastrategie

Nieuwsuur diende in 2021 een WOO-verzoek in om documenten te verkrijgen over de beginstrategie van het kabinet tijdens de uitbraak van de coronapandemie. Het ministerie schond de wettelijke termijnen waarbinnen moest worden besloten over het verzoek om openbaarmaking van informatie en weigerde vervolgens de documenten te verstrekken.

Het ministerie oordeelde op eigen gezag dat de documenten "niet relevant" zouden zijn. Daarop vroeg Nieuwsuur in juli 2022 bemiddeling aan bij het ACOI. Deze bemiddelingspoging is nu dus mislukt.

Voorzitter Ineke van Gent van het ACOI: "Publieke informatie is niet van de overheid, maar van ons allemaal. De afhandeling van een WOO-verzoek is geen gunst waarvoor de verzoeker eerst een hindernisbaan dient af te leggen om vervolgens op een gesloten vesting te stuiten. Elk bestuursorgaan moet behulpzaam en open zijn wanneer burgers om openbaarmaking van overheidsinformatie verzoeken."

Open bestuurscultuur

In het advies refereert het ACOI rechtstreeks aan de positie van het ministerie van Algemene Zaken en de uitspraken van (inmiddels demissionair) premier Mark Rutte over de nieuwe bestuurscultuur: "Het Adviescollege heeft in termen van een voorbeeldfunctie immer hoge verwachtingen van AZ als het ministerie van de minister-president, maar te meer nu tijdens de bemiddeling ook is aangegeven dat er wordt gewerkt aan verbetering van de organisatie van de afhandeling van WOO-verzoeken en de minister-president zich de afgelopen twee jaar zo heeft uitgesproken voor de totstandkoming van een nieuwe, open bestuurscultuur."

Het is de tweede keer dit jaar dat het ACOI een departement op de vingers tikt vanwege de omgang met de WOO. In april concludeerde het College dat de manier waarop het ministerie van Volksgezondheid (VWS) openbaarheidsverzoeken over corona afhandelt, de controlerende functie van de journalistiek belemmert en de toegang tot overheidsinformatie in het gedrang brengt.

Het ACOI deed aanbevelingen voor verbetering, maar die werden door verantwoordelijk minister Ernst Kuipers (D66) voor een belangrijk deel niet overgenomen.

Partij voor de Dieren-Kamerlid Leonie Vestering verlaat met onmiddellijke ingang de Tweede Kamer. Aan het eind van haar bijdrage aan een debat over dierziekten zei ze dat ze erg geraakt is door de gebeurtenissen van de afgelopen dagen.

"Ik ken de Partij voor de Dieren als een geweldige groep mensen die samen onbevreesd strijdt voor hen die niet voor zichzelf kunnen opkomen: voor de dieren, voor de natuur en voor de meest kwetsbare mensen en kinderen hier en elders." Ze voegde eraan toe dat de stem van de Partij voor de Dieren hiervoor meer dan ooit nodig is, maar dat die stem steeds meer verloren gaat aan een interne strijd.

'Niet onder huidige werkomstandigheden'

Vestering zei dat ze onder de huidige werkomstandigheden niet als Kamerlid haar strijd kan voortzetten en dat ze daarom stopt. Op vragen van journalisten over haar kijk op de gebeurtenissen van de afgelopen dagen zei ze weinig. "Er ging de afgelopen tijd verschrikkelijk veel aandacht naar de interne conflicten. Ik wil mijn aandacht richten op de strijd voor de dieren."

Haar opstappen heeft ook haar fractiegenoten verrast. Ze waren van tevoren niet op de hoogte, zegt een woordvoerder. "We respecteren haar keuze en we wensen haar alle goeds toe."

De afgelopen dagen kwam de partij in het nieuws vanwege de ernstig verziekte relatie tussen het bestuur en partijleider Esther Ouwehand. Afgelopen zaterdag schoof het bestuur haar opzij als beoogd lijsttrekker.

Vandaag lieten de Kamerleden Teunissen, Van Esch en Wassenberg aan het AD weten dat ze niet op de lijst willen bij de komende verkiezingen als Ouwehand geen lijsttrekker wordt.

Vestering koos de afgelopen dagen geen partij, maar liet gisteren via X (voorheen Twitter) weten dat de situatie in de partij haar veel pijn en verdriet deed. "Tegelijkertijd was het dit weekend opnieuw 30+ graden en zaten dieren opgesloten in verstikkende, bloedhete transportwagens en stallen. Dat breekt mijn hart."

Volgens verschillende bronnen was de verhouding tussen Ouwehand en Vestering niet goed. Eerder dit jaar legde Vestering haar werk een tijdje neer vanwege "werkomstandigheden". Of dat te maken had met de onderlinge verhoudingen in de fractie, is niet duidelijk.

Zes zetels

De Partij voor de Dieren heeft zes zetels in de Kamer. Het is nog niet bekend wie het vertrekkende Kamerlid tot aan de verkiezingen van november vervangt.

Vestering zat sinds maart 2021 in de Kamer. Onlangs werd ze drie maanden vervangen wegens ziekte. Ze was ook fractievoorzitter van de partij in Provinciale Staten van Flevoland en de gemeenteraad van Almere.

De omstreden 'spreidingswet', die volgens het kabinet tot een eerlijkere verdeling van asielzoekers over gemeenten moet leiden, wordt nog voor de verkiezingen behandeld door de Tweede Kamer. Een meerderheid steunt een verzoek daartoe van Volt.

De wet, geschreven door demissionair staatssecretaris Eric van der Burg, werd eerder vandaag definitief niet-controversieel verklaard. Dat betekent dat er niet gewacht hoeft te worden totdat een nieuwe Tweede Kamer is geïnstalleerd.

Omdat de agenda van de Kamer vol is en de tijd tot 22 november kort, kan echter niet ieder onderwerp dat niet-controversieel is verklaard ook nog voor die tijd behandeld worden. Maar een meerderheid vindt dit wetsvoorstel zo belangrijk, dat het zo snel mogelijk na Prinsjesdag besproken zal worden.

Het kabinet wil met de wet ook herhaling voorkomen van de schrijnende situatie die zich vorig jaar voordeed bij het aanmeldcentrum in Ter Apel, toen daar mensen noodgedwongen buiten moesten slapen.

Gemeenten dwingen

De spreidingswet is omstreden, omdat gemeenten ermee gedwongen kunnen worden een asielzoekerscentrum te accepteren, ook als er geen draagvlak is onder de bevolking. Partijen als de PVV, JA21 en BBB zijn faliekant tegen en willen de wetsbehandeling het liefst uitstellen tot na de verkiezingen, in de hoop dat er dan een meerderheid tegen is.

Zij wezen er vandaag opnieuw op dat het kabinet is gevallen op het onderwerp asiel, en dat juist daarom deze wet controversieel had moeten worden verklaard.

Ook de partij van Van der Burg, de VVD, is inmiddels tegen en heeft zich hard gemaakt voor het uitstellen van de behandeling. Maar na een hoofdelijke stemming bleek een meerderheid van de Kamer daar niet voor. De behandeling zal nu waarschijnlijk plaatsvinden in de week na Prinsjesdag en de Algemene Politieke Beschouwingen, vanaf 26 september.

Een lek in de stemmentelsoftware die is gebruikt voor verkiezingen in Nederland heeft in potentie het manipuleren van verkiezingsuitslagen mogelijk gemaakt. Er zijn geen aanwijzingen dat dat is gebeurd; een hacker die het lek ontdekte, heeft het gemeld bij de Kiesraad. Inmiddels is het opgelost, meldt die instantie.

Gemeenten gebruiken de software om de totalen van stembureaus bij elkaar op te tellen. De versie met het lek werd voor het eerst gebruikt in het najaar van 2021, bij de gemeentelijke herindelingsverkiezingen. Dat gebeurde ook bij de gemeenteraadsverkiezingen een jaar later en bij de Provinciale Statenverkiezingen van afgelopen maart.

In juni werd het lek ontdekt. Bij de komende Tweede Kamerverkiezingen van 22 november is het lek niet meer aanwezig.

Gemanipuleerde versie

Door het lek konden kwaadwillenden toegang krijgen tot de infrastructuur van de softwareleverancier die de stemmentelsoftware maakt. Daarmee zou een aangepaste, gemanipuleerde versie van de software kunnen worden verspreid, waarmee uiteindelijk bijvoorbeeld de uitslag van verkiezingen zou kunnen worden aangepast.

De leverancier van de software heeft "een aantal inlogpogingen geregistreerd", meldt de Kiesraad in antwoord op vragen van de NOS. Er is echter geen aanleiding om te denken dat dat leidde tot misbruik van de software, benadrukt de instantie.

Bovendien worden na het tellen van de stemmen steekproeven genomen om te controleren of de tellingen kloppen, waardoor fraude zou moeten worden opgemerkt.

Handtekening

De hacker die het probleem vond en meldde, ontdekte dat inloggegevens van de leverancier aanwezig waren in de installatiesoftware. Daarmee kon hij inloggen op de infrastructuur van de leverancier, waaronder het deel van de infrastructuur waar de stemmentelsoftware was ondergebracht.

Hij had daar een eigen, aangepaste versie van de software kunnen plaatsen. Of dat op zichzelf genoeg was geweest om de verkiezingen te manipuleren, is niet zeker: in theorie moeten gemeenten controleren of de digitale handtekening van de software klopt, voordat ze hem gebruiken.

Met een vervalste handtekening kon de software als legitiem worden aangemerkt; daarvoor had de hacker verder in de interne infrastructuur van de software moeten doordringen. Er zijn geen concrete aanwijzingen dat dat mogelijk was.

Snel opgepakt

Hacker Maarten Boone, die het lek vond, schrijft minder dan een uur nodig te hebben gehad om het lek uit te pluizen. Tegelijkertijd roemt hij de reactie van het hoofd ict-beveiliging van de Kiesraad. "Ze hebben het heel snel opgepakt en het oplossen ging soepel en supersnel", aldus Boone.

Ook schrijft hij blij te zijn met de praktijk in Nederland dat hackers met goede bedoelingen op een veilige manier kwetsbaarheden in computerprogramma's kunnen melden, zonder bang te hoeven zijn voor vervolging.

Installatiesoftware

Het beveiligingsprobleem is waarschijnlijk nooit opgemerkt omdat bij eerdere beveiligingstests de installatiesoftware nooit is onderzocht. Dat is te lezen in een beslisnota die demissionair minister De Jonge van Binnenlandse Zaken heeft gepubliceerd. Vanaf nu wordt die installatiesoftware ook meegenomen.

Uit een aanvullende beveiligingstest, die werd uitgevoerd na melding van het lek, kwamen nog twee kleinere beveiligingsproblemen naar boven. Die zijn inmiddels opgelost.

Nieuw Sociaal Contract, de partij van Kamerlid Pieter Omtzigt, heeft de woordvoerder van de partij aan de kant gezet, een paar uur na diens benoeming.

Het gaat om Onno Aerden, die het persbeleid en de contacten met journalisten zou overnemen van oud-CDA-Kamerlid Nicolien van Vroonhoven. "Op naar Den Haag!", schreef Aerden vanmorgen enthousiast.

Maar in de uren die volgden kwam een oude tweet van de communicatieadviseur boven water over de BBB van Caroline van der Plas. In die tweet noemt hij BBB "een gezwel dat de kwetsbare democratie van binnenuit kapotmaakt".

Van der Plas wilde daar met de nieuwe woordvoerder van haar politieke collega wel even over praten, zei ze. Maar dat was wat Omtzigt betreft niet nodig: hij maakte meteen een einde aan de samenwerking met Aerden.

Geen woorden als 'gezwel'

Op de vraag of hij dat een moeilijk besluit vond, zegt Omtzigt: "Nee. Je kunt prima zeggen dat iemand een verkeerde mening heeft of dat je het met iemand niet eens bent. Maar daar hoor je geen woorden als 'gezwel' bij te gebruiken."

Omtzigt zegt dat zijn partij voor de kandidaten voor de Tweede Kamer een uitgebreide screening heeft doorgevoerd, anders dan bij Aerden. "Dat ging om een tijdelijk contract voor een aantal weken tijdens de campagne."

Aerden zegt op X, het voormalige Twitter: "Kortste Haagse carrière ooit, helaas. Hier had ik me zeer op verheugd."

Het Openbaar Ministerie vervolgt Tweede Kamerlid Gideon van Meijeren van Forum voor Democratie voor twee gevallen van opruiing. Volgens het OM heeft Van Meijeren gesuggereerd dat geweld tegen de overheid geoorloofd en misschien zelfs noodzakelijk is. Daarmee maakt de FvD'er zich schuldig aan opruiing tot geweld tegen de overheid, stelt justitie.

Het OM refereert aan een speech die Van Meijeren gaf bij een boerenmanifestatie op 2 juli 2022 in Tuil. Hij zei "dat het niet altijd gezond is, als er een taboe rust op het gebruik van geweld". Van Meijeren zei verder dat de staat wel geweld gebruikt, "fors geweld".

"En als u onteigend dreigt te worden en u weigert, reken er maar op dat er busjes aankomen met mannen met knuppels en helmen, en ze slaan u wel van het terrein af", zei Van Meijeren toen. Kamerlid Gündogan (toen lid van de Volt-fractie) deed aangifte bij het OM.

De tweede zaak waarvoor Van Meijeren wordt vervolgd, betreft uitspraken in een interview op 13 november 2022, waarin hij aangaf "te hopen op een revolutionaire beweging die zich heel duidelijk onderscheidt van een protestbeweging en die bij wijze van spreken zou optrekken naar het parlement", aldus het OM.

'Heksenjacht'

In een reactie op het besluit van het OM noemt het FvD-Kamerlid de timing typisch. "Het OM heeft een jaar de tijd genomen om deze uitspraken te bestuderen en komt dan twee maanden voor de verkiezingen met een sensationeel persbericht. Dit is een heksenjacht."

Van Meijeren vindt dat een paar zinnetjes van hem uit hun context zijn gehaald en dat hem woorden in de mond worden gelegd. "Het gaat er niet om wat ik bedoel maar wat ik echt heb gezegd. Het woord bezetten heb ik nooit uitgesproken. De NOS zei destijds dat ik een oproep deed om het parlement te bezetten. Dat is feitelijk onjuist en is gelukkig gerectificeerd. Maar het kwaad was toen al geschied."

Partijleider Baudet laat kort weten dat hij "vanzelfsprekend achter Gideon van Meijeren staat".

Groepsbelediging

Het gebeurt niet vaak dat het OM een Kamerlid vervolgt; volgens justitie moet een politicus namelijk "zaken van algemeen belang aan de orde kunnen stellen, ook als hij daarmee anderen kan kwetsen, choqueren of verontrusten." Maar justitie voegt eraan toe dat een politicus in het publieke debat "de verantwoordelijkheid draagt om te voorkomen dat hij uitlatingen verspreidt die strijdig zijn met de wet en met de grondbeginselen van de rechtstaat".

Een bekend voorbeeld van vervolging is die van PVV-leider Wilders in de 'minder Marokkanen'-zaak. Wilders werd veroordeeld voor groepsbelediging, maar kreeg geen straf opgelegd. In 2021 oordeelde de Hoge Raad dat de veroordeling definitief was. Wilders noemde de uitspraak een schandvlek voor de Nederlandse rechtstaat.

Gevraagd naar een reactie op de vervolging van Van Meijeren zegt Wilders dat voor het vervolgen van politici een heel hoge drempel zou moeten gelden. "Ik vind dat je dit niet zou moeten vervolgen. Straks gaan politici aan zelfcensuur doen omdat ze denken niet meer vrij te kunnen spreken. De samenleving schiet hier niets mee op."

De onrust in de Partij voor de Dieren houdt aan. Een grote groep fractievoorzitters uit gemeenteraden, provincies en waterschappen heeft het vertrouwen opgezegd in het partijbestuur. De briefschrijvers scharen zich achter fractievoorzitter Esther Ouwehand en willen dat het bestuur opstapt. Zij eisten voor 12.00 uur een reactie, maar het bestuur is daar niet op ingegaan.

Zaterdag trok het bestuur de kandidatuur van Ouwehand als lijsttrekker in. Volgens het bestuur waren er signalen binnengekomen "die wijzen op schendingen van integriteit". Daarna kwam een brief van Ouwehand naar buiten waarin ze het bestuur verwijt dat het "onvoldoende besef heeft van de meest basale democratische verhoudingen".

Ook medewerkers fractie steunen Ouwehand

Ouwehand wil lijsttrekker blijven en ze krijgt van veel kanten steun. Inmiddels hebben ook dertien medewerkers van de Kamerfractie (dat is een meerderheid) een brief aan het bestuur gestuurd waarin ze het "volste vertrouwen" in Ouwehand als lijsttrekker en partijleider uitspreken. Ook zij spreken hun afkeuring uit over de handelwijze van het bestuur en vinden dat dat moet plaatsmaken.

Ook de Tweede Kamerfractie is vandaag bijeengeweest en volgens Kamerlid Teunissen is alleen kort over de kwestie gepraat. Zij herhaalde dat zij pal achter Ouwehand staat en verwees verder naar wat Kamerleden van de Partij voor de Dieren eerder vandaag zeiden. Ze erkende wel dat de fractie verdeeld is. Volgens Teunissen pleit Ouwehand al jaren voor democratisering en professionalisering van de partij en is daaraan tot nu toe onvoldoende gehoor gegeven. De manier waarop het bestuur "Ouwehand afschuift" noemt ze "onbestaanbaar".

'Eén verklaring niet gelukt'

Voor het begin van de fractievergadering in de Tweede Kamer zei Kamerlid Van Raan op X dat de verklaringen van vier Kamerleden "overeenkomsten vertonen omdat we de hele zondag geprobeerd hebben één gezamenlijke te maken." Dat is volgens hem niet gelukt. "Wel heeft iedereen voor zich zaken overgenomen uit de pogingen daartoe", voegde hij eraan toe.

Verder zei hij dat het hem niet duidelijk is hoe het kan dat het bestuur de voordracht heeft ingetrokken 24 uur nadat Ouwehand haar brief aan het bestuur had gestuurd.

'Nog geen compleet beeld'

Van Raans collega Wassenberg benadrukte vanochtend dat hij achter Ouwehand stond en staat. "Iemand is echt onschuldig zolang het tegendeel niet bewezen is. Dat geldt uiteraard ook voor Esther." Hij voegde eraan toe dat de gebeurtenissen elkaar snel opvolgen en dat hij nog geen compleet beeld heeft.

Kamerlid Van Esch zei nog niet te willen beantwoorden of ze de kant van het bestuur of van Ouwehand kiest. Ze vindt de situatie "vreselijk" en ze heeft nog veel vragen. Volgens haar is het heel ingewikkeld om nog deze week een nieuwe lijsttrekker voor te dragen, zoals het partijbestuur wil.

Eerste Kamer-fractievoorzitter Koffeman, die ook bij de vergadering was, zei dat hij helemaal overvallen is door de "treurige" situatie. Hij vulde aan dat veel mensen nu stelling nemen. "Maar je moet eerst meer kennis hebben om een positie te kunnen innemen."

Ouwehand zelf was niet bij de fractievergadering.