Het was hét thema van Prinsjesdag 2023: bestaanszekerheid. Het kabinet trekt 2 miljard euro uit om te voorkomen dat de armoede toeneemt. Een stap in de goede richting, zegt het Centraal Planbureau, maar het is wel fors minder dan wat deskundigen adviseren.

Demissionair minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Karien van Gennip (CDA) licht in Nieuwsuur toe waarom er niet meer in zit. "Dat is aan een volgend kabinet".

"Voor lang niet iedereen zijn een fatsoenlijk huis, een goede gezondheid en een veilige thuissituatie vanzelfsprekend", sprak de koning in de troonrede. Eind vorige maand werd al bekend dat het kabinet met een investering van 2 miljard euro wil voorkomen dat het aantal mensen in armoede toeneemt. Met dit geld gaat het kindgebonden budget omhoog, stijgt de huurtoeslag en komt er een verhoging op de arbeidskorting.

Het Centraal Planbureau (CPB) becijferde vorige maand dat het aantal Nederlanders in armoede zou stijgen naar één miljoen als er geen maatregelen zouden komen. Met het bedrag van 2 miljard blijft het aantal mensen in armoede stabiel, reageert het CPB vandaag en gaat de laagste inkomensgroep er in koopkracht op vooruit.

Minister Van Gennip zegt dat ze met een dubbel gevoel naar de maatregel kijkt. Ze had gehoopt dat er meer mogelijk was. "Aan de ene kant hebben we hiermee een groot pakket neergelegd. Maar we hebben er anderhalf jaar gezeten als kabinet en er staan hele grote vraagstukken op de agenda die je graag wil aanpakken."

Veel van die grote vraagstukken worden doorgeschoven naar een volgend kabinet, maar alle regeringspartijen bestempelden het bestrijden van armoede als essentieel. Met deze miljardeninvestering als resultaat.

Toch is die 2 miljard veel minder dan wat experts eerder adviseerden. De Commissie Sociaal Minimum, bestaande uit elf deskundigen op het gebied van sociaaleconomische, juridische en fiscale vraagstukken, becijferde in juni dat er zes tot zeven miljard euro extra per jaar nodig is om mensen die op het sociaal minimum leven bestaanszekerheid te geven.

Minister van Gennip ziet het desondanks niet als een gemiste kans dat er "slechts" 2 miljard is vrijgemaakt: "Ik vind 2 miljard een heel groot pakket. Als we niks hadden gedaan, was het aantal mensen in armoede met bijna 200.000 mensen gestegen. Dat wil je niet in een fatsoenlijk land als Nederland."

De Commissie Social Minimum adviseerde in het rapport onder andere een verhoging van het minimumloon en de bijstand. Van Gennip, die deze commissie zelf aanstelde, zegt dat het aan een volgend kabinet is om te reageren op dit advies. "Ik zou willen dat het aan ons was. Dit gaat om een stelselherziening waar je een aantal jaar voor nodig hebt."

Vorig jaar kwam het kabinet met een historisch steunpakket van ruim 17 miljard euro ter reparatie van de koopkracht. In dit pakket zat ook een minimumloonstijging van 10 procent. "Dat was nooit eerder gebeurd", zegt Van Gennip. "Op die manier hebben we al structurele maatregelen genomen, maar als je echt iets structureels wilt doen, moet je de discussie aangaan over de complexe toeslagen en last op arbeid. Dat is aan een missionair kabinet."

Koning Willem-Alexander, koningin Máxima en prinses Beatrix gaan er volgend jaar in salaris weer fors op vooruit. Uit de Prinsjesdagstukken blijkt dat ze er in totaal ongeveer 600.000 euro bij krijgen, aan salaris en onkostenvergoeding.

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst volgen ze daarmee de loonontwikkeling in de cao voor de Rijksoverheid. De lonen stijgen omdat die gecompenseerd worden voor de inflatie.

Het jaarinkomen van de koning stijgt daardoor met zo'n 55.000 euro naar bijna 1,1 miljoen euro. Zijn vrouw Máxima gaat er 20.000 euro op vooruit en verdient volgend jaar 431.000 euro. Ook prinses Amalia heeft recht op een loonsverhoging, maar zij stort haar toelage vrijwillig terug in de schatkist totdat ze afgestudeerd is.

In de Grondwet staat dat de koning, zijn opvolger, de afgetreden vorst en hun echtgenoten geen loon- of inkomstenbelasting betalen. Ze mogen dus hun hele toelage houden.

De totale kosten voor het Koninklijk Huis komen volgend jaar uit op ruim 55 miljoen euro, een stijging van 11 procent. Nog nooit stegen de kosten zo hard sinds Willem-Alexander in 2013 op de troon kwam. Ook de afgelopen jaren gingen de kosten steeds omhoog, maar met een lager percentage.

De stijging van nu zit vooral in de zogeheten functionele kosten van de koning, die komend jaar met 4,5 miljoen euro stijgen. Het budget van de dienst van het koninklijk huis wordt "in verband met de sterk gestegen kosten van ICT en informatiebeveiliging" structureel met 2,5 miljoen euro verhoogd.

Onder de zogenoemde begroting van de Koning vallen behalve de salarissen en vergoedingen voor de Oranjes ook zaken als het onderhoud van paleizen en de Koninklijke Stallen. Daaraan zijn ongeveer 245 voltijdsbanen verbonden, vijftien minder dan in voorgaande jaren.

Van het debuut van prinses Alexia tot waaiende hoedjes, gejuich én boegeroep. Bekijk hier hoe Prinsjesdag verliep:

Bij het demissionaire kabinet ontbreekt een structurele visie over hoe er begroot moet worden om in de toekomst uitdagingen aan te kunnen. Dat zegt de Raad van State in het advies Miljoenennota 2024.

Die uitdagingen voor de komende jaren zijn volgens de Raad groot; het demissionaire kabinet zou het "komende jaar al moeten benutten" om in kaart te brengen welke lastige keuzes op het gebied van inkomenspolitiek en klimaat gemaakt moeten worden.

Zo komt het kabinet nu met een aanpak om de armoede te bestrijden, maar mist er volgens staatsraad Richard van Zwol een analyse voor de lange termijn: "Gaan we nu 25 jaar lang armoedestijging bestrijden met korte koopkrachtmaatregelen?"

Het kabinet moet zich volgens hem gaan verdiepen in de vraag hoe het kan dat gewone mensen geen gewone boterham kunnen verdienen.

En zijn collega-staatsraad Frank de Grave: "Als je met een koopkrachtpakket voor de armsten moet komen en er zijn zorgen over de middeninkomens dan mag je meer samenhang verwachten tussen belastingplan en begrotingsregels". Hij vindt het nu te "hap-snapperig" overkomen en hij mist vooral een "samenhangend verhaal".

Op het gebied van klimaat ontbreekt het volgens de Raad van State aan inzicht in "klimaatgerelateerde lastenmaatregelen". Niet duidelijk is hoeveel de klimaatproblemen de komende jaren gaan kosten, maar te onduidelijk is in elk geval waar het geld vandaan komt om problemen aan te pakken.

Klimaatverandering is volgens de Raad voor de komende jaren één van de grootste maatschappelijke opgaven. De overheidsfinanciën zullen er structureel door veranderen.

Daarom moeten de kosten ook een meer structurele plek in de analyses voor de houdbaarheid van de begrotingen krijgen, aldus de Raad.

Het kabinet heeft fondsen voor klimaatmaatregelen aangekondigd, terwijl de wetten hiervoor nog niet door beide Kamers zijn aangenomen. Daarmee blijft te onduidelijk wat de invloed is op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën.

Voor 2023 en 2024 komt Nederland met het begrotingstekort niet in de gevarenzone, maar vanaf 2025 voldoet het niet meer aan de Europese regels. Ook het economisch groeipercentage kan zomaar tegenvallen.

Mocht dat zo zijn, dan moet een nieuw kabinet alsnog met hervormingen komen. Die hervormingen leveren nooit van de ene op de andere dag wat op. De Raad van State denkt dat het daarom verstandiger is nu alvast in te zetten op structurelere keuzes.

Het kabinet is demissionair, dus qua beleid was het een lichte Prinsjesdag. Maar dat betekent natuurlijk niet dat er geen plannen zijn gemaakt. We zetten de belangrijkste op een rij.

Het was al een tijdje bekend, maar nu staat het zwart op wit: het kabinet trekt 2 miljard euro uit om te voorkomen dat de armoede toeneemt. 1,1 miljard euro is bestemd voor de verhoging van het kindgebonden budget, een bijdrage in de kosten voor kinderen die mensen met lagere inkomens boven op de kinderbijslag krijgen. Het bedrag wordt 750 euro voor het eerste kind en 883 euro voor het tweede kind.

700 miljoen euro is voor de verhoging van de huurtoeslag met maximaal 416 euro per jaar. 200 miljoen euro gaat naar de verhoging van de arbeidskorting. Die korting op de inkomstenbelasting voor werkenden gaat met 115 euro omhoog.

Voor asiel en migratie, het onderwerp waarover het kabinet-Rutte IV is gevallen, trekt het kabinet 4 miljard euro uit. Met dat geld wil het ministerie van Veiligheid en Justitie meer grip krijgen op de instroom van asielzoekers, de uitstroom versnellen en de doorstroom verbeteren.

Het kabinet werkt toe naar een vast aantal opvangplekken voor asielzoekers. De vaste capaciteit wordt geleidelijk uitgebreid naar 41.000 plekken. Het sluiten en afschalen van azc's in de afgelopen jaren is een van de oorzaken van de opvangcrisis. Met meer vaste plekken hoopt het kabinet schommelingen beter te kunnen opvangen.

Verder maakt het ministerie 3,2 miljard euro vrij voor de opvang van vluchtelingen uit Oekraïne. Het kabinet verwacht dat voor Oekraïense vluchtelingen nog een tijd soepele opvangregels zullen gelden in de Europese Unie. Om daarop voorbereid te zijn wordt dit bedrag gereserveerd.

Minister Kaag over de koopkrachtmaatregelen voor de lagere inkomens:

De maatregelen worden voor een deel betaald met financiële meevallers, maar ook door de hoogste inkomens eerder in het hoogste tarief voor de inkomensbelasting te laten vallen (49,5 procent). Dat levert 1,5 miljard euro op.

De eigenaren van campers gaan meer motorrijtuigenbelasting betalen. Nu betalen zij nog een kwart van het normale tarief, dat wordt straks de helft. Voor kampeerwagens geldt dat lagere tarief, omdat ze doorgaans alleen voor vakanties en weekendjes weg worden gebruikt.

Verder gaan de verkeersboetes met 10 procent omhoog. Een kleine 6 procent daarvan is indexatie, ruim 4 procent is extra.

Rokers en drinkers gaan ook meer betalen. Tabak zou al meer worden belast, maar wordt nu nog duurder. In 2024 gaat een pakje sigaretten (20 stuks) naar verwachting 10,70 euro kosten. Voor een pakje shag van 50 gram moet ruim 24 euro worden betaald.

De accijns op alcohol gaat met zo'n 16 procent omhoog, wat de bier- of wijndrinker 1 of 2 cent extra per glas kost.

Wat betreft de zorg stijgen de premies voor de zorgverzekering volgend jaar met zo'n 12 euro per maand, voorziet het kabinet. Dat is de richtlijn, maar uiteindelijk gaan verzekeraars zelf over hun prijzen.

Het kabinet gaat ervan uit dat de gemiddelde jaarpremie voor de basisverzekering in 2024 uitkomt op 150 euro per maand. Op jaarbasis is dat bijna 1800 euro, tegenover ongeveer 1650 euro nu.

Verder schrapt het kabinet een bezuiniging van 225 miljoen euro op de ouderenzorg. Het gaat om twee maatregelen. Ten eerste een plan om zorgaanbieders en zorgkantoren meerjarige afspraken te laten maken. Ook wordt de verplichte norm van twee verzorgenden op acht bewoners in verpleeghuizen toch niet losgelaten.

In totaal reserveert het kabinet ruim 103 miljard euro voor de zorg, de grootste uitgavenpost op de begroting.

Leerlingen met problemen thuis worden volgend jaar extra ondersteund. Het ministerie van Onderwijs geeft een kleine 52 miljoen euro uit, zodat scholen 'brugfunctionarissen' aan kunnen nemen die de kinderen en hun gezinnen kunnen helpen.

Het kabinet gaat nog een jaar door met gratis schoolmaaltijden voor kwetsbare kinderen. Dat kost 166 miljoen euro. De maaltijden zijn bedoeld voor scholen waar zeker 30 procent van de leerlingen uit een gezin komt met een laag inkomen.

Het kabinet geeft komend jaar 50 miljoen euro extra uit om woningbouwprojecten die niet van de grond komen, vlot te trekken. In deze geldpot voor de bouw van betaalbare nieuwbouwwoningen zat al 250 miljoen euro, maar dat is verhoogd naar 300 miljoen. Het gaat om projecten die bijvoorbeeld door stijgende bouwkosten en stijgende rente dreigen vast te lopen.

Verder is geld dat was gereserveerd voor het programma om de woningbouw aan te jagen, een jaar naar voren gehaald. Het gaat om 300 miljoen euro die al in 2024 kan worden besteed.

Jonge boeren die willen investeren in een duurzame toekomst moeten daarvoor de ruimte krijgen, vindt het kabinet. Voor jonge boeren die een bedrijf willen overnemen komt 100 miljoen euro beschikbaar. Het kabinet wil dat in 2030 15 procent van de totale landbouwgrond in Nederland biologisch is.

Een andere impuls aan "verduurzamingsdoelen" is een bedrag van 50 miljoen euro "voor het vergroten van de afzetmarkt voor biologische producten". Dat geld is er wel pas voor de jaren 2025-2029. Komend jaar is er al 15 miljoen euro beschikbaar voor agrarisch ondernemers om hen te helpen bij het vergroten van de biodiversiteit, bijvoorbeeld door het plaatsen van bomen, heggen en plassen.

Defensie haalt volgend jaar de NAVO-norm niet. Uit de begroting blijkt dat Nederland blijft steken op 1,95 procent van het bruto binnenlands product, terwijl de norm van het bondgenootschap is dat een lidstaat daarvan 2 procent aan defensie uitgeeft.

Defensie haalt de norm wel als de militaire steun aan Oekraïne erbij wordt geteld: dan komt het cijfer uit op 2,06 procent. Maar volgens de NAVO-methodiek mag alleen steun aan NAVO-bondgenoten worden meegerekend. Oekraïne is geen lid van de alliantie. Het land krijgt dit jaar van Defensie voor 1,2 miljard euro aan militaire steun.

Defensie heeft volgend jaar 21,4 miljard euro uit te geven. Er komt onder meer een nieuw bevoorradingsschip en nieuwe munitie. Ook wordt het contract getekend voor een extra transportvliegtuig.

Er gaat volgend jaar bijna 55,9 miljoen euro naar het koningshuis, ruim 11 procent meer dan dit jaar. De functionele kosten van de koning stijgen komend jaar met 4,5 miljoen euro. Het bedrag van in totaal 36,7 miljoen euro kan de koning gebruiken voor kosten die "te relateren zijn aan de uitoefening van het koningschap".

Koning Willem-Alexander, koningin Máxima, prinses Amalia en prinses Beatrix hebben volgend jaar in totaal ongeveer 600.000 euro meer te besteden dan dit jaar. De koning krijgt er ongeveer 400.000 euro bij.

De uitkering voor prinses Amalia gaat met een ton omhoog: dit jaar recht zou ze recht hebben op 1,73 miljoen euro, volgend jaar is dat 1,83 miljoen euro. Maar rond haar achttiende verjaardag heeft de kroonprinses aangegeven haar inkomen terug te storten tot het einde van haar studie. Ook van haar onkostenvergoeding ziet ze af, zolang zij geen hoge kosten maakt in haar functie.

Van het debuut van prinses Alexia tot waaiende hoedjes, gejuich én boegeroep. Bekijk hier hoe Prinsjesdag verliep:

De Tweede Kamer wil de komende twee dagen, in het debat over de Prinsjesdagplannen, proberen om meer voor elkaar te krijgen voor mensen met een laag of middeninkomen die hun rekeningen nauwelijks kunnen betalen. Zowel coalitiepartijen als de oppositie vinden dat het demissionaire kabinet te weinig daadkracht toont om de koopkracht te verbeteren.

PVV-leider Wilders zegt dat er wel iets over bestaanszekerheid wordt gezegd. "Maar het gevoel van urgentie wat veel mensen thuis hebben, namelijk we trekken het al jarenlang niet meer, vond ik wel een beetje mager." Volgens hem wordt er vele malen meer uitgegeven aan stikstof en aan asiel en migratie dan aan de "koopkracht van de eigen mensen".

Ook zijn collega Klaver, die in de Kamer de komende dagen spreekt namens GroenLinks en PvdA, vindt dat het kabinet niet voldoende doet. "Ze zijn demissionair en ze doen echt het hoognodige, maar de armoede stijgt gewoon het komend jaar." Volgens Klaver moet het minimumloon omhoog en moeten de prijsstijgingen in het openbaar vervoer stoppen. Hij is er niet voor om de verhoging van de benzineaccijns te schrappen, zoals een Kamermeerderheid wil.

BBB-leider Van der Plas vindt de 2 miljard euro die het kabinet uittrekt om te voorkomen dat de armoede toeneemt "een mooi begin", maar ook zij zegt dat er nog veel meer nodig is: "We moeten ervoor zorgen dat mensen met middeninkomens gewoon genoeg geld overhouden in hun portemonnee aan het einde van de maand."

Andere Kamerleden van de oppositie laten zich in soortgelijke bewoordingen uit. Ouwehand van de Partij voor de Dieren vindt dat het kabinet "lapmiddelen" gebruikt om "de ergste randjes" er vanaf te vijlen, maar geen "fundamentele keuzes" maakt voor mensen die "nauwelijks rond kunnen komen" van een normaal inkomen. Volgens haar is ook een demissionair kabinet in een rechtsstaat verplicht om te zorgen voor zijn burgers.

Kamerlid Omtzigt vindt het maar vreemd dat het kabinet een begroting heeft ingediend, maar dat de coalitiepartijen inmiddels al met allerlei tegenvoorstellen komen. Hij vraagt zich af: "Met welke begroting hebben wij hier te maken? Dus het wordt interessant de komende dagen."

Volt-leider Dassen beschouwt het als positief dat "de armoede deels wordt aangepakt", maar dat gebeurt volgens hem "niet grondig genoeg". Hij wil de komende twee dagen, tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen, onder meer bereiken dat 600.000 mensen met problematische schulden een 'pardon' krijgen, zodat zij "hun leven weer op de rit kunnen krijgen".

Ook de nieuwe Denk-lijsttrekker Van Baarle constateert dat 2 miljard voor armoedebestrijding "veel te weinig" is. "Ik zie dat de armoede volgend jaar gewoon in stand blijft. Er leven meer dan 800.000 mensen in armoede en dat blijft gewoon zo. Het kabinet bestrijdt dat niet, maar houdt dat gewoon in stand. Dat is een schande voor een rijk land als Nederland."

Marijnissen van de SP vindt dat "de armoede niet wezenlijk wordt aangepakt", terwijl "er zoveel geld wordt verdiend in Nederland". Ook zij vindt het "een grof schandaal" dat het demissionaire kabinet er niet in slaagt om de armoede te verminderen. Zij wil de komende dagen concrete voorstellen doen als een verhoging van het minimumloon, het schrappen van de btw op levensmiddelen en het openbaar vervoer en de afschaffing van het eigen risico in de zorg.

Partijleider Eerdmans van JA21 vindt het goed dat het kabinet 2 miljard uittrekt voor "de onderkant", maar hij wil dat er ook iets wordt gedaan voor mensen die 1 of 2 keer modaal verdienen: "Wij zijn niet zozeer bezig met bestaanszekerheid, maar vinden welvaartszekerheid een belangrijk begrip."

Wat Stoffer van de SGP betreft gaat het morgen en donderdag in de Kamer vooral over de mensen met middeninkomens "tussen de 40.000 en 70.000 euro". "Die hebben het moeilijk en gaan het nog moeilijker krijgen."

Ook de coalitiepartijen maken zich zorgen over de mensen die een baan hebben. Volgens VVD-fractievoorzitter Hermans hebben veel mensen "het beklemmende gevoel" dat ze hun rekeningen en dagelijkse boodschappen niet meer kunnen betalen. Zij wil daarom onder meer inzetten op het tegenhouden van accijnsverhoging op benzine en diesel op 1 januari. Dat helpt volgens haar een "ongelooflijke grote groep mensen" die afhankelijk is van de auto.

Volgens D66-fractieleider Paternotte zijn de kabinetsplannen van vandaag "te bescheiden". Hij vindt dat "een beetje balen", want wat hem betreft zijn nu "actie en daadkracht" nodig, bijvoorbeeld om ervoor te zorgen dat de koopkracht van middeninkomens wordt verbeterd. "We weten dat die onder druk staat." Hij wil onder meer dat de fossiele subsidies worden aangepakt, "waardoor de grootverbruikers iets meer energiebelasting gaan betalen en gewone huishoudens wat minder."

CDA-leider Bontenbal wil zich in eerste instantie vooral richten op "het steunen van gezinnen, want daar is de pijn het grootste". Hij wil onder meer de energierekening verlagen en constructief kijken naar de plannen van andere partijen. "Het spannende is vooral: lukt het om al die plannen bij elkaar in een totaalpakket te krijgen? Maar goed, dat gaan we de komende dagen zien. "

Ook Bikker van de ChristenUnie ziet dat mensen zich zorgen maken. "Als je volle bak werkt en je kunt de rekeningen niet betalen, dan doen we iets niet goed." Zij wil naast een verhoging van het minimumloon ook betaalbaar en bereikbaar openbaar vervoer.

Forum voor Democratie-voorman Baudet typeert de plannen van het kabinet vooral als cadeautjes voor iedereen. "En wie moeten dat gaan betalen? Uiteindelijk wij met zijn allen, de belastingbetaler is de dupe."

Zijn collega Van Haga vindt de voorstellen van het kabinet "diep socialistisch". Volgens hem komt de begroting vooral neer op "herverdelen en geld afpakken van mensen die hard werken". En Bij1-leider Simons benadrukt dat ze vooral blij is met de woorden van de koning "vrij vroeg in de Troonrede" dat verwerking van het slavernijverleden ook na dit herdenkingsjaar hoog op de agenda blijft staan.

Dankzij de kabinetsmaatregelen tegen armoede gaat de laagste inkomensgroep er volgend jaar toch nog in koopkracht op vooruit. Dat verwacht het Centraal Planbureau in de macro-economische verkenning voor Prinsjesdag. In augustus verwachtte het CPB nog dat de koopkracht van de laagste inkomens zonder nieuw beleid zou dalen en de armoede zou toenemen.

Om die lagere inkomensgroepen te steunen, verhoogt het kabinet onder meer de huurtoeslag en het kindgebonden budget. De koopkracht van de hogere inkomens gaat er vergeleken met de raming in augustus juist wat minder op vooruit, want de steun voor lagere inkomens wordt deels betaald door hogere inkomens wat meer belasting te laten betalen.

Door de maatregelen verwacht het CPB dat de koopkrachtstijging voor het gemiddelde huishouden net ietsje lager uitkomt dan in augustus geraamd: een plus van 1,8 procent in plaats van 1,9 procent.

Bekijk hier de koopkrachtverwachting voor verschillende inkomensgroepen. En swipe om die van nog meer soorten huishoudens te zien.

De energietoeslag van 1300 euro voor mensen met een lager inkomen verdwijnt volgend jaar. En daardoor dreigde de koopkracht van deze groep achteruit te gaan.

Maar het kabinet repareert dat nu dus met andere inkomensmaatregelen. Een van de belangrijkste daarvan is de huurtoeslag die omhoog gaat. De maximale huurtoeslag is volgend jaar 416 euro hoger dan dit jaar. En het kindgebonden budget wordt verhoogd: voor het eerste kind stijgt het maximale bedrag met 750 euro per jaar en voor het tweede kind met 883 euro.

Daardoor wordt een dreigende stijging van de armoede onder kinderen voorkomen. Het CPB verwacht nu een daling van het percentage kinderen in armoede van 6,2 procent dit jaar naar 5,1 procent volgend jaar. Zonder maatregelen zou dat 7 procent zijn.

De maatregelen worden deels betaald doordat het kabinet de tweede belastingschijf eerder laat ingaan. Vanaf een bruto inkomen van 75.625 euro ga je 49,5% belasting betalen. Dat zou oorspronkelijk pas bij 80.263 euro zijn.

Al met al gaan de meeste groepen er in koopkracht op vooruit. Toch zijn er volgens berekeningen van het ministerie van Sociale Zaken ook mensen van wie de koopkracht juist licht daalt volgend jaar. De koopkracht van alleenstaanden met alleen AOW daalt bijvoorbeeld met 0,3 procent.

En die van een alleenstaande op het sociaal minimum zonder kinderen daalt met 0,4 procent. Want zonder kinderen profiteer je natuurlijk niet van het hogere kindgebonden budget.

Budgetinstituut Nibud is bezorgd over het verdwijnen van de energietoeslag en noemt dat een aderlating voor de laagste inkomens. Volgens eigen berekeningen van het Nibud gaat een alleenstaande in de bijstand er 4,3 procent op achteruit, wat neerkomt op 72 euro per maand.

"Een alleenstaande in de bijstand kon dit jaar met alle tijdelijke maatregelen en zonder tegenslagen rondkomen", zegt directeur Arjan Vliegenthart. "Maar als je volgend jaar 72 euro minder kunt besteden, kom je elke maand tekort."

Het Nibud heeft voor ruim 100 voorbeeldgezinnen berekend hoeveel euro zij erbij of juist minder krijgen. Ook in deze verwachting gaan de meeste groepen erop vooruit.

Het CPB heeft ook geraamd hoe het verder met de economie gaat. De eerste helft van dit jaar kromp de economie, maar het CPB verwacht dat er over 2023 als geheel toch groei is en volgend jaar ook.

Door de koopkrachtmaatregelen blijft de armoede stabiel, eerder dreigde die nog toe te nemen in 2024. De werkloosheid stijgt volgend jaar wel licht, maar is in historisch perspectief nog altijd erg laag.

Het demissionaire kabinet trekt twee miljard euro uit om de koopkracht van "kwetsbare huishoudens" te verbeteren. Dat blijkt uit de Miljoenennota, de financiële plannen voor volgend jaar, die minister Kaag van Financiën heeft aangeboden aan de Tweede Kamer.

Het kabinet vindt dat het ondanks de demissionaire status een verantwoordelijkheid heeft om te streven naar een goed bestaan voor iedereen. "Voor veel mensen in Nederland was de afgelopen periode niet eenvoudig. De hoge inflatie en energieprijzen maakten dat ze maar moeilijk rond konden komen", zei Kaag in de Tweede Kamer.

Zoals de afgelopen tijd al was uitgelekt, gaat het grootste deel van het geld voor armoedebestrijding naar een verhoging van het kindgebonden budget (voor het eerste kind met maximaal 750 euro per jaar en voor de volgende kinderen met andere bedragen). Verder stijgt de huurtoeslag met maximaal 416 euro per jaar en gaat de arbeidskorting in de inkomstenbelasting met 115 euro omhoog.

Het Tijdelijk Noodfonds Energie wordt deze winter weer opengesteld. Tot en met maart kunnen mensen die hun energierekening niet kunnen betalen er een beroep op doen.

Door alle maatregelen moet het percentage Nederlanders dat in armoede leeft ongeveer gelijk blijven (4,8 procent) en niet stijgen naar 5,7 procent (bijna 1 miljoen), zoals het Centraal Planbureau vorige maand nog verwachtte. In de Kamer noemde Kaag een stijging onaanvaardbaar. Het aantal kinderen dat in armoede opgroeit, daalt.

De koopkracht stijgt volgend jaar met gemiddeld 1,8 procent; het begrotingstekort loopt op tot 2,9 procent (net onder de Europese norm) en de staatsschuld daalt naar 47,3 procent.

De maatregelen worden voor een deel betaald door financiële meevallers, maar ook onder meer door het verhogen van de belastingen op alcohol en tabak en door de hoogste inkomens eerder in het hoogste tarief voor de inkomensbelasting te laten vallen (49,5 procent).

Twee bezuinigingen in de ouderenzorg (van totaal 225 miljoen euro) gaan niet door: een plan om te besparen door zorgaanbieders en zorgkantoren meerjarige afspraken te laten maken wordt geschrapt en de verplichte norm van twee verzorgenden op acht bewoners in verpleeghuizen blijft in stand, versoepeling van die norm gaat niet door.

Het kabinet verwacht dat de premie voor de basisverzekering tegen zorgkosten volgend jaar ongeveer 12 euro per maand omhoog gaat. De zorgpremie wordt daarmee gemiddeld 149 euro. De verzekeraars stellen de uiteindelijke premies later dit jaar vast.

Kaag benadrukte in de Kamer dat de economie dit jaar en volgend jaar waarschijnlijk nog steeds groeit en dat het kabinet de rekeningen niet wil doorschuiven naar volgende generaties.

Maar ze waarschuwde dat er grote opgaven zijn: "Het gaat niet alleen over een schatkist die op orde moet blijven; het gaat om onderwijs en gezondheidszorg, die in toenemende mate onder druk staan door de krappe arbeidsmarkt en de aanhoudende vergrijzing; het gaat om de energietransitie die niet kan wachten nu klimaatverandering op de deur bonkt." Kaag voegde eraan toe dat de fossiele subsidies moeten worden afgebouwd: "Niets doen kost uiteindelijk veel meer dan een ambitieus klimaatbeleid."

Het kabinet verwacht dat de premie voor de basisverzekering tegen zorgkosten volgend jaar ongeveer 12 euro per maand omhoog gaat. De zorgpremie wordt daarmee gemiddeld 149 euro. De verzekeraars stellen de uiteindelijke premies later dit jaar vast.

De Tweede Kamer debatteert morgen en overmorgen over de begroting. Er zijn al diverse plannen om de begroting aan te passen. Er komt onder meer een voorstel om de verhoging van de accijns op benzine te schrappen.

Wie van buiten naar Nederland kijkt, ziet een aantrekkelijk land, maar er zijn wel degelijk grote uitdagingen. Dat zei koning Willem-Alexander in de Troonrede die hij voorlas in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag.

Willem-Alexander sprak over "een permante opdracht" om te blijven werken aan kansengelijkheid, bestaanszekerheid en perspectief. "Voor lang niet iedereen zijn een fatsoenlijk huis, een goede gezondheid en een veilige thuissituatie vanzelfsprekend." Vorig jaar waren bestaanszekerheid en armoede ook belangrijke thema's in de Troonrede.

De koning zei dat niet iedereen zich gehoord en gezien voelt. "Er is nog altijd discriminatie en racistische uitsluiting in de samenleving." En daarom is het belangrijk dat de herdenking van het slavernijverleden "hoog op de agenda" blijft staan.

Het "maatschappelijk weefsel dat de samenleving bij elkaar houdt" verdient bescherming, zei koning Willem-Alexander ook aan het begin van zijn rede. "Verbinding ontstaat waar mensen bij elkaar komen. Dat is niet vanzelfsprekend, maar vraagt blijvende aandacht en inzet van ons allemaal."

Het onderhoud van de democratie is volgens de koning niet alleen een taak van de overheid, maar een opdracht voor iedereen. "Democratie is veel meer dan je stem uitbrengen. Het is een houding. Het is de bereidheid te luisteren, begrip op te brengen voor andere standpunten en een zorgvuldige afweging van belangen te maken."

In de Troonrede benoemde de koning meermaals het belang van gelijke kansen en bestaanszekerheid:

Armoedebeleid, MH17, steun aan Oekraïne en de Groningse hersteloperatie zijn de grootste prioriteiten van het huidige demissionaire kabinet. "Het zijn vraagstukken die om daadkracht vragen."

In zijn inleiding ging de koning in op tien jaar koningschap. "Tien jaar waarop ik dankbaar terugkijk." Als belangrijke gebeurtenissen en momenten noemde de koning vlucht MH17, de slavernijexcuses, de coronaperiode en de oorlog in Oekraïne. "Ze staan in uw en mijn geheugen gegrift."

"Daarnaast waren er honderden hartverwarmende bezoeken en duizenden inspirerende ontmoetingen", zei de koning. "Die hebben een onvergetelijke indruk op mij gemaakt."

Over de oorlog in Oekraïne was de koning, namens de regering, uitgesproken. Willem-Alexander sprak over "het brute geweld van Rusland tegen het Oekraïense volk" en een "illegale aanvalsoorlog tegen een soeverein buurland".

Volgens de koning is er een strijd gaande om "fundamentele democratische en rechtsstatelijke waarden" die ook raakt aan de veiligheid en toekomst van Nederland.

De olieprijs loopt snel op en dat heeft voor veel mensen en economieën wereldwijd gevolgen. Vanochtend kostte een vat ruwe olie voor het eerst in bijna een jaar tijd meer dan 95 dollar. Ook bij de tankstations stijgen de prijzen.

Vrijwel het hele jaar schommelde de olieprijs tussen de 75 en 85 dollar, maar de laatste weken loopt de prijs op. Er is veel vraag naar olie. Volgens het Internationale Energieagentschap was er nog nooit zoveel olie nodig als in 2023.

Het gaat om bijna 102 miljoen vaten per dag. Die hogere vraag komt onder meer doordat de Chinese economie aan het herstellen is van de coronacrisis. Die groei is weliswaar minder dan verwacht, maar leidt al met al wel tot meer vraag naar olie. Ook wordt er meer gevlogen. Daardoor hebben luchtvaartmaatschappijen meer brandstof nodig.

Aan de andere kant hebben grote olieproducerende landen juist gezegd voorlopig op de rem te trappen. Zeker tot het eind van het jaar willen Saoedi-Arabië en Rusland hun productiebeperkingen in stand houden.

Volgens Saoedi-Arabië is die beperking nodig omdat er veel onzekerheid is over de wereldeconomie en daarmee over de vraag naar olie de komende maanden. Daarbij wijst het land op de kwakkelende Europese economie en het risico dat de stijgende rentes in de VS en de EU leiden tot neergang van de economie.

De hogere olieprijs leidt tot nieuwe zorgen over de inflatie. Als olie duurder wordt, leidt dat tot hogere prijzen van allerlei spullen. Bijvoorbeeld omdat transport duurder wordt.

Dat is al terug te zien bij de benzinestations. De adviesprijs voor een liter benzine is volgens United Consumers 2,30 euro. Eind juli was benzine nog 10 cent goedkoper. De adviesprijs wordt lang niet overal gehanteerd. Bij tankstations die niet langs de snelweg liggen, is tanken doorgaans goedkoper.

De accijnzen bepalen voor het grootste deel de prijs van brandstoffen. Een meerderheid van de Tweede Kamer wil een geplande verhoging van de accijnzen per 1 januari met 21 cent tegenhouden, zo bleek gisteren.

Tenzij er na de verkiezingen weer een nieuw formatierecord wordt neergezet, is het vandaag de laatste Prinsjesdag met Mark Rutte als minister-president. Vanwege de demissionaire status van zijn vierde kabinet ontbreken dit jaar echter de echt grote plannen.

Een afgetreden kabinet neemt geen ingrijpende besluiten meer, is namelijk het gebruik. Dus geldt: geen nieuw beleid maken en alleen lopende zaken afhandelen. Dat is niet helemaal gelukt, want er wordt wel 2 miljard euro uitgetrokken voor koopkrachtmaatregelen voor mensen met een laag of middeninkomen.

"Een demissionair kabinet past terughoudendheid, maar tegelijkertijd wacht de toekomst niet", verantwoordt minister Sigrid Kaag van Financiën de nieuwe maatregelen in het gelekte voorwoord van de Miljoenennota.

Deze zomer waarschuwde het Centraal Planbureau dat het aantal Nederlanders in armoede oploopt naar 1 miljoen, als er niets gedaan zou worden aan de koopkracht. Dat scenario is het overgrote deel van de Tweede Kamer een gruwel en dus voelt het kabinet, ook al is het in demissionaire staat, de ruimte om in te grijpen.

Kaag sprak eerder over een begroting "met oog voor de mensen die het moeilijk hebben". Concreet betekent dat 1,1 miljard euro voor de verhoging van het kindgebonden budget, een bijdrage in de kosten voor kinderen die mensen met lagere inkomens boven op de kinderbijslag krijgen.

700 miljoen euro trekt het kabinet uit voor de verhoging van de huurtoeslag en 200 miljoen gaat naar de verhoging van de arbeidskorting met 115 euro.

Overigens neemt het aantal mensen in armoede volgend jaar niet af met de maatregelen. Met 4,8 procent van de Nederlanders (825.000 mensen) blijft het percentage gelijk aan dit jaar.

Waar het kabinet in aanloop naar de vorige Prinsjesdag met grote haast het energieplafond in elkaar timmerde, ontbreken in de begroting voor 2024 algemene maatregelen voor de gas- en elektrarekening.

Na 31 december is het gedaan met het energieplafond en ook de energietoeslag voor mensen met een inkomen rond het sociaal minimum komt zeer waarschijnlijk niet terug. Een noodfonds voor mensen die moeite hebben met de energiekosten blijft wel.

Een verwante koopkrachtkwestie is de aankomende stijging van de brandstofprijzen. Door de inflatie en het aflopen van de accijnskorting dreigt een liter benzine aan de pomp per 1 januari in een klap 21 cent duurder te worden.

Het kabinet doet daar in de begroting niets aan, maar duidelijk is al wel dat de Tweede Kamer een forse prijsstijging wil voorkomen. Morgen komt het onderwerp, op initiatief van de VVD, aan bod in het debat over de Miljoenennota.

En hoe de kabinetsplannen ter waarde van 2 miljard euro betaald worden? Dat is wel bekend (en natuurlijk ook uitgelekt). Zo komen hoge inkomens sneller dan voorzien in het hoogste inkomstenbelastingstarief. En dus gaan ze meer belasting betalen. Verder gaan de accijnzen op alcohol en tabak omhoog.

Met de maatregelen (maar vooral vanwege de ontwikkeling van de cao-lonen) stijgt de koopkracht van een doorsnee huishouden volgens het kabinet volgend jaar met 1,8 procent. Al moet daar altijd een disclaimer bij: er zijn ook groepen die erop achteruitgaan.

Zaken die niet met koopkracht voor lagere en middeninkomens te maken hebben, komen naar verwachting deze Prinsjesdag niet uitgebreid aan bod. Stikstof, klimaat, immigratie en andere grote thema's worden aan een nieuw kabinet gelaten, en dus aan een andere premier.

Een ruime meerderheid van de Tweede Kamer wil voorkomen dat de prijzen aan de pomp vanaf 1 januari tot recordhoogte stijgen. Door een aanstaande verhoging van de accijnzen dreigen benzine en diesel tot 21 cent per liter duurder te worden, maar de Tweede Kamer wil daar nu een stokje voor steken, blijkt uit een rondgang.

Het onderwerp zal woensdag aan de orde komen bij de Algemene Politieke Beschouwingen, het debat dat traditioneel volgt op Prinsjesdag. In ieder geval VVD, PVV, Forum voor Democratie, BBB, SP, Denk, JA21, Groep Van Haga en het Kamerlid Den Haan willen de accijnsverhoging schrappen.

Fractievoorzitter Sophie Hermans van de VVD zegt dat ze daarmee iets wil doen voor mensen die nu moeite hebben om de eindjes aan elkaar te knopen. "Als we een beetje van die druk weg kunnen nemen, zou me dat een lief ding waard zijn."

Brandstof zou duurder worden omdat de accijnsverlaging die het kabinet invoerde na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne per 1 januari afloopt. Ook de stijgende inflatie leidt tot hogere prijzen.

Om dat allemaal terug te draaien is een bedrag van ongeveer 1,2 miljard euro nodig. Hermans zegt daar dekking voor te hebben: "We betalen het met geld dat nog niet besteed is, dat er nog ligt."

Het gaat om geld uit het Nationaal Groeifonds, waarmee projecten worden ondersteund die tot economische groei op de langere termijn moeten leiden. Een deel van het bedrag is nog niet toegewezen aan projecten en ligt dus nog op de plank.

Het is een oplossing die alleen voor volgend jaar soelaas biedt. "Voor de langere termijn moet een nieuw kabinet een fundamentele discussie voeren", zegt de VVD-fractievoorzitter.

Het voorstel om de accijnzen te verlagen komt in een tijd dat subsidies voor vervuilende fossiele brandstoffen juist in een kwaad daglicht staan. Maar volgens Hermans rijden de meeste mensen nog in een benzine- of dieselauto. De overstap naar duurzamere elektrische auto's is niet zo makkelijk gemaakt. "En deze mensen hebben hun auto kei- en keihard nodig."

"Een slecht plan", zegt fractievoorzitter Jan Paternotte van coalitiepartner D66. "Het is slecht voor het klimaat en je helpt maar een deel van de Nederlanders. Alleen de mensen met een benzineauto."

Paternotte wil dat de koopkracht van alle Nederlanders omhooggaat, bijvoorbeeld door te zorgen dat ze meer overhouden van hun salaris. Daarover zal hij woensdag voorstellen doen.

Een bezuiniging van 225 miljoen euro op de ouderenzorg volgend jaar gaat niet door. Bronnen bevestigen een bericht van NRC hierover. De krant heeft de begroting van het ministerie van VWS in handen.

Het gaat om twee bezuinigingsmaatregelen. Zo is een plan van tafel om 125 miljoen euro te besparen door zorgaanbieders en zorgkantoren meerjarige afspraken te laten maken.

Daarnaast wordt de verplichte norm van twee verzorgenden op acht bewoners in verpleeghuizen toch niet losgelaten. Die bezuiniging op personeelskosten had 100 miljoen moeten opbrengen. Reden dat de bezuinigingen niet doorgaan, is dat sector nog niet klaar is om de maatregelen door te voeren.

Naar verluidt werd het besluit om de maatregelen te schrappen al een tijd geleden genomen. Morgen met Prinsjesdag wordt het officieel bekendgemaakt.

Overigens worden niet alle voorgenomen kortingen op de ouderenzorg geschrapt. Er wordt nog wel bezuinigd op valpreventie en op vastgoed voor verpleeghuizen. Ook blijven maatregelen om mensen langer thuis te laten wonen overeind.

Een aanzienlijk deel van de oppositie in de Tweede Kamer had eerder al bij demissionair minister Helder voor Langdurige Zorg aangedrongen om de bezuinigingen niet te laten doorgaan. Begin deze maand demonstreerden honderden mensen in Den Haag tegen de plannen van het kabinet.

In Den Haag heeft de SP het PrinsjesdagProtest gehouden. Met de actie wil de partij aandacht vragen voor de stijgende kosten voor burgers. Volgens persbureau ANP waren er zo'n 1500 betogers op de been.

SP-leider Lilian Marijnissen was een van de sprekers. Ook deed een aantal zorgverleners op het podium hun verhaal. "Een miljoen mensen in Nederland dreigen in armoede te komen, maar dit kabinet denkt dat pleisters plakken voldoende is", zei Marijnissen.

"Terwijl aandeelhouders rijk worden en het aantal miljonairs snel groeit, wil dit kabinet gaan bezuinigen op de zorg. De kosten voor het dagelijks leven blijven maar stijgen. We kunnen niet wachten, er moet nu worden ingegrepen."

In haar toespraak pleitte Marijnissen er opnieuw voor om de energiesector te nationaliseren.

De actie werd afgesloten met een protestmars door Den Haag. De betogers, die uit het hele land kwamen, liepen achter een groot spandoek met de tekst "Kom op voor Nederland".

Overmorgen is het Prinsjesdag. Het kabinet heeft maatregelen aangekondigd om de armoede tegen te gaan. Maar volgens de betogers is het niet genoeg en is de bestaanszekerheid in gevaar.

Vorig jaar was er ook een PrinsjesdagProtest. Toen waren er naar schatting zo'n 2000 mensen.

Pieter Omtzigt blijft erbij dat hij niet met de PVV in een regering wil. In het tv-programma Buitenhof zei hij dat de standpunten van die partij "aan de rechtsstaat raken" en dat hij daar grote moeite mee heeft.

Omtzigt zei dat hij met zijn partij Nieuw Sociaal Contract wil regeren "juist met partijen die die rechtsstaat heel laten" en daar hoort de PVV wat hem betreft niet bij. "Dat heb ik de afgelopen jaren niet bepaald gezien."

Dat partijleider Geert Wilders gisteren in De Telegraaf zei dat de "scherpe kantjes" er bij de PVV vanaf zijn, verandert daar wat hem betreft niets aan. Ook niet dat de PVV-leider in het artikel een "groot beroep" op Omtzigt deed om hem niet uit te sluiten.

Omtzigt wilde niet met zoveel woorden zeggen of hij de PVV echt uitsluit, maar hij maakte dus wel duidelijk dat hij er weinig zin in heeft om met Wilders in zee te gaan.

Hij noemde als mogelijkheid om te gaan regeren ook een minderheidscoalitie, omdat er dan geen dichtgetimmerd regeerakkoord nodig is. Daardoor komt er dan meer ruimte voor discussie in het parlement.

Omtzigt maakte een maand geleden bekend dat hij met zijn eigen partij wil meedoen aan de verkiezingen. In de peilingen komt Nieuw Sociaal Contract in één klap als grootste partij uit de bus.

Rond 1 oktober zal hij de kandidatenlijst naar buiten brengen en eind oktober volgt het verkiezingsprogramma, zei hij in Buitenhof. Daarin zal bijvoorbeeld staan dat het minimumloon verhoogd wordt, "maar niet onmiddellijk naar 18 euro", zoals de ChristenUnie wil.

Omtzigt benadrukt dat een verhoging van het minimumloon niet het enige is wat er gedaan moet worden om de bestaanszekerheid te vergroten. Hij vindt dat alle voorzieningen die mensen nodig hebben, zoals voedsel, wonen en energie, "betaalbaar en bereikbaar" moeten blijven.

Om dat te bereiken wil hij onder meer met de bezem door "een hele serie belastingkortingen die nergens op slaat". Hij noemde als voorbeeld een forse belastingkorting voor expats. "Dat verknalt de huurmarkt volledig in Amsterdam, want een ander kan veel minder betalen."

De nieuwe lijsttrekker Stephan van Baarle wil doorgaan met de huidige koers van Denk. In zijn eerste toespraak op een partijcongres vandaag maakte hij duidelijk dat de bestrijding van discriminatie en racisme de belangrijkste inzet blijft van de oppositiepartij die nu met drie zetels in de Tweede Kamer zit. "Wij moeten opstaan tegen haat en discriminatie en de toon blijven zetten."

Zowel de voormalige partijleider Azarkan als medeoprichter van de partij Kuzu verlaten na de verkiezingen in november de Haagse politiek. "We bouwen voort op het werk van deze twee politieke reuzen", aldus de 32-jarige Van Baarle.

Van Baarle is sinds de oprichting in 2015 betrokken bij Denk. Hij was onder meer voorzitter van de programmacommissie, beleidsmedewerker in de Tweede Kamer en zat vier jaar in de Rotterdamse gemeenteraad. Van Baarle is als kleinzoon van een Turkse bonenboer en met een alleenstaande Nederlandse moeder opgegroeid. "Ik ben opgegroeid met twee landen en twee geloven. Ik koester de warme Turkse cultuur en je kunt me wakker maken voor een wit puntje kaas."

De nieuwe lijsttrekker noemt de multiculturele samenleving een verrijking en vindt dat men moet stoppen elkaar "in hokjes te plaatsen". De afgelopen jaren heeft Denk zich onder meer ingezet tegen discriminatie op de arbeidsmarkt met zogenoemde mystery guests en is er gepleit voor herstelbetalingen voor nazaten van het slavernijverleden.

Van Baarle is zeer kritisch over de nieuwe VVD-koers die samenwerking met de PVV niet langer meer uitsluit. "De VVD zet de deur open voor de moslimhaat van Wilders. Zo worden 1 miljoen moslims voor de bus gegooid en de rechten van moslims verpatst."

Edson Olf wordt de lijsttrekker van Bij1. De Rotterdammer is de opvolger van Sylvana Simons, die na de val van het kabinet bekendmaakte dat ze niet verder wil vanwege gezondheidsproblemen en gerommel in de partij.

Olf is al enige tijd actief bij de partij, onder meer als wijkraadslid in Rotterdam, bestuurslid en vicevoorzitter van de partij. " Mijn droom is om een samenleving te creëren waarin iedereen gelijk wordt behandeld en gelijke kansen heeft ongeacht wie je bent", zegt hij in een bericht aan de leden. "Als wij dit voor elkaar krijgen, dan is het fundament gelegd voor een nieuwe wereld op basis van gelijkwaardigheid en rechtvaardigheid."

Het links-activistische Bij1 heeft sinds de verkiezingen van 2021 één zetel in de Tweede Kamer. Die wordt bezet door Simons.

Op nummer twee van de kandidatenlijst staat Lisa McCray, beleidsmedewerker van de Rotterdamse fractie van Bij1. Zij noemt zichzelf "Afrikaans-Amerikaans-Nederlandse" en heeft een achtergrond in cultureel-maatschappelijk werk, theater, sociologie, productie en communicatie. Latifa Salmi is de nummer drie, zij is een student van Nederlands-Algerijnse afkomst en medevoorzitter van de Haagse afdeling.

In juni kwamen de interne strubbelingen in de partij nog in het nieuws toen de twee raadsleden in Amsterdam aankondigden dat zij zich afsplitsten van de partij. Ze vonden dat er sprake was van een "toxische, structureel onveilige omgeving" en dat Simons daar te weinig tegen deed.

De partij presenteerde vandaag ook het verkiezingsprogramma. Het belangrijkste speerpunt blijft de bestrijding van racisme. "Bij1 droomt van een wereld zonder racisme, seksisme, islamofobie, Lhbtqia+ -discriminatie, kapitalisme, en alle andere vormen van onderdrukking", staat er. "Een wereld waarin we erkennen dat we onvolledig zijn zonder elkaar, en daarom altijd solidair moeten zijn met elkaars strijd voor een volwaardig leven."

De partij komt met allerlei plannen om discriminatie in het onderwijs, op de arbeidsmarkt en bij het vinden van een woning tegen te gaan. Zo moet er een verbod komen op alle vormen van black face in de openbare ruimte, inclusief Zwarte Piet.

Maar de partij heeft in het 67 pagina's tellende programma ook andere plannen, zoals een generaal pardon voor alle uitgeprocedeerde asielzoekers en het afschaffen van het collegegeld in het beroepsonderwijs en op de universiteit. Ook moeten werkgevers sneller vaste contracten geven en wordt anticonceptie voortaan gratis, als het aan Bij1 ligt.

De PVV wil graag meeregeren in een nieuw kabinet en heeft de toon van de asielplannen "wat anders" gemaakt. Dat zegt PVV-leider Geert Wilders in een interview met De Telegraaf over het nieuwe verkiezingsprogramma van de partij.

Het plan om een apart ministerie van Remigratie en De-islamisering op te richten staat er niet meer in. Wel wil de partij nog altijd een asielstop. De passage "de islam is geen godsdienst, maar een totalitaire ideologie" uit het vorige programma is geschrapt. Er staat nu: "Wij willen minder islam in Nederland en dat bereiken we dmv minder niet-westerse immigratie en een algehele asielstop". Wilders is ook nog voor een hoofddoekjesverbod in overheidsgebouwen, ook in de Staten-Generaal. En Syrische vluchtelingen moeten het land uit.

Wilders erkent in een interview met de NOS dat de toon is aangepast:

De PVV bestaat achttien jaar en heeft vrijwel voortdurend in de oppositie gezeten. Veel partijen, zoals de VVD onder Mark Rutte, wilden niet met de PVV samenwerken, veelal vanwege de harde standpunten van Wilders over bijvoorbeeld de aanpak van asielzoekers en de islam.

Met de komst van de nieuwe VVD-leider Dilan Yesilgöz komt regeringsdeelname van de PVV mogelijk weer in beeld. Zij liet in afwachting van het PVV-verkiezingsprogramma eerder weten dat ze samenwerking met die partij niet op voorhand uitsluit omdat ze "eerst wil zien waar de heer Wilders mee komt". Het op voorhand uitsluiten van partijen vindt zij "Haags gedoe".

Wilders maakt duidelijk dat hij aan de onderhandelingstafel voor een nieuw kabinet ook bereid is voorstellen aan te passen. "Daarover moeten we onderhandelen. Wij zien liever dat er 1 miljard wordt besteed aan het verhogen van dijken, dan bereik je al meer dan D66 met 28 miljard. Misschien komen we tot een mix. We hebben geen taboes en geen breekpunten."

Het is een van de grote thema's waar een nieuw kabinet mee te maken krijgt: woningbouw. En de keuzes die we nu maken, bepalen hoe de komende decennia eruitzien, zegt Rijksbouwmeester Francesco Veenstra. Die keuzes zijn zo belangrijk dat we nu "pas op de plaats" moeten maken en eerst bedenken wat echt nodig is. "Dus laten we daar even de tijd voor nemen", is zijn advies.

Er ligt een enorme opgave, Nederland heeft bijna een miljoen nieuwe woningen nodig en die moeten vooral in de Randstad komen. "In laag gelegen gebied. Maar als je dat doet dan weet je dat je op termijn allerlei maatregelen moet gaan nemen", zegt Veenstra. "Bijvoorbeeld de wegen verhogen. Dat legt een hypotheek op de volgende generatie en dat moeten we niet willen."

Als voorbeeld noemt hij de bouw van nieuwe wijken in Alphen aan den Rijn en Gouda. "Laaggelegen gebieden! Als je daar bouwt, moet je ook geld reserveren om mensen droge voeten te laten houden."

Zijn advies - beschreven in 'De 22ste eeuw begint nu' - is dat Nederland de polders ongemoeid laat en bouwt in bestaande steden. "Verdichten", noemt hij het. "Het toevoegen van meer woningen en voorzieningen als huisartsen en winkels. En natuur, waarmee je de leefomgeving verbetert."

Als voorbeeld noemt hij de klassieke Vinexwijk, die met de huidige vraag naar huizen veel te ruim zijn gebouwd. Met veel tuin en ruimte om te parkeren. "Het probleem is dat als de samenleving verandert, je in die wijken niks meer kan aanpassen. Dus als de huishoudens kleiner worden en er is meer vergrijzing, zoals nu, blijf je zitten met te ruime wijken."

De Rijksbouwmeester geeft gevraagd en ongevraagd advies over de ruimtelijke inrichting van Nederland en presenteerde onlangs 16 adviezen met ideeën voor de toekomst. Zo zouden bij het bouwen in Nederland bodem en water leidend moeten zijn, is er een nieuwe bouwcultuur nodig én nieuwe woonvormen, die ook nog eens 'biobased zijn': gemaakt van ecologisch en natuurlijk materiaal, verantwoord geteeld, geoogst, gebruikt en hergebruikt.

Een nieuwe woonvorm is de wooncooperatie, niet te verwarren met wooncorporatie. Bij coöperatie De Warren in Amsterdam bouwden vijftig vrienden hun eigen huizen die ze nu tegen een schappelijke prijs huren:

Financiering en grond voor nieuwe woonvormen als de coöperatie zijn nog wel een probleem. "Stimuleringsmaatregelen zouden hier kunnen helpen", zegt Veenstra. Sowieso ziet hij dat de huidige bouwcultuur nog erg traditioneel is. "Dan gaat het om beton en steen. Maar het gaat ook over hoe banken tegen eigendom aankijken en dat vooral op traditionele manieren willen financieren."

Alle gevraagde veranderingen en een aantal grote vraagstukken - zoals zeespiegelstijging, klimaatverandering en de demografische ontwikkeling - zullen na 2050 een belangrijk kantelpunt krijgen, verwacht de Rijksbouwmeester. Daar is regie voor nodig, vindt hij. "Daarom moeten we nu al kijken naar ander beleid." Hij pleit voor een minister van Ruimtelijke Ontwikkeling en Leefomgeving in een nieuw kabinet die zich kan richten op de lange termijn.

"Met voldoende middelen en meer inzetten op kwaliteit. Want de 22ste eeuw begint nu."

Nederland geeft veel meer belastingvoordelen aan bedrijven voor het gebruik van olie, gas en kolen dan gedacht. Het gaat bij die zogenoemde fossiele subsidies om een jaarlijks bedrag tussen de 39,7 tot 46,4 miljard euro, zo blijkt uit gelekte Prinsjesdagstukken van klimaatminister Rob Jetten.

Het ministerie ging eerder uit van een bedrag van 4,5 miljard euro, milieuorganisaties kwamen in eigen berekeningen uit op 37,5 miljard euro.

Er is de afgelopen tijd een stevige discussie geweest over deze fossiele subsidies, dat zijn financiële regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen bevoordelen. Bij meer gebruik van olie, gas of kolen hoeft vaak relatief minder belasting betaald te worden.

Het gaat om grote staalbedrijven, de binnenscheepvaart, de glastuinbouw, kolencentrales en olieraffinaderijen. Vliegtuigmaatschappijen betalen in Nederland bijvoorbeeld geen belasting op kerosine en dat levert hen jaarlijks ruim 2 miljard euro op, zo staat in de uitgelekte stukken.

Milieuorganisaties, zoals actiegroep Extinction Rebellion, voeren de afgelopen tijd actie met onder meer de bezetting van de A12 in Den Haag.

Een meerderheid in de Tweede Kamer en demissionair minister Jetten van Economische Zaken en Klimaat vinden dat de fossiele subsidies afgebouwd moeten worden, maar er is wel discussie over het tempo hiervan en de manier waarop dit moet gebeuren. Jetten wilde ook eerst alleen in kaart brengen om welke financiële prikkels het gaat en hij heeft het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) een inventarisatie laten maken. Allerlei regelingen zijn daarin meegenomen.

Het stuk is voornamelijk beschrijvend en Jetten presenteert nog geen plan van aanpak. Wel wordt duidelijk dat er een begin is gemaakt met de afbouw van de verkapte subsidies, voor een bedrag van 6,2 miljard euro. De glastuinbouw zal al minder belastingvoordeel krijgen en een vrijstelling van de motorrijtuigenbelasting voor oldtimers zal vanaf 2028 versoberd worden.

"Fossiele subsidies moeten worden afgebouwd. Zo nemen we afscheid van de oude economie en geven we de ruimte voor nieuwe banen en welvaart", reageert Jetten op X op het nieuws dat de fossiele subsidies nog hoger zijn dan gedacht.

"In 2009 zei het toenmalige kabinet dit ook. Sindsdien zijn de fossiele subsidies alleen maar gestegen", reageert Extinction Rebellion eveneens op X op de minister.

"Het is iedere keer weer erger dan we denken", zegt Lucas Winnips, woordvoerder van Extinction Rebellion tegen de NOS. Hij denkt dat dit bij de achterban van de actiegroep nog meer motivatie oplevert om te demonstreren. "Ik verwacht hierdoor meer mensen, die met meer vastberadenheid op de A12 zullen blijven zitten."

"We kunnen niet wachten op een nieuw klimaatakkoord, want dat kan nog een jaar duren", zegt Winnips. "Wij gaan door tot er maatregelen komen." Dat sommige verkapte subsidies soms ook op internationaal niveau vastgelegd worden, maakt daarbij niet uit. "De hele wereld zit in een klimaatcrisis",

Ondernemersvereniging VNO-NCW wil afwachten tot op Prinsjesdag bekend wordt wat er allemaal meetelt als fossiele subsidie. Afbouw van fossiele subsidies is noodzakelijk, zegt de werkgeversorganisatie, maar dat moet zorgvuldig gebeuren om baanverlies en stijgende prijzen te voorkomen. "Veel ondernemers hebben nog geen alternatieven vanwege onder andere het verstopte stroomnet en gebrek aan andere alternatieven."

Hoe werken fossiele subsidies? In de onderstaande video legt NOS op 3 het je uit:

De koopkracht van een doorsnee huishouden stijgt volgend jaar volgens het demissionaire kabinet met 1,8 procent, al zijn er ook groepen die erop achteruitgaan. Het kindgebonden budget gaat omhoog; het wordt 750 euro voor het eerste kind en 883 euro voor het tweede kind.

Haagse bronnen bevestigen berichtgeving hierover van RTL Nieuws, dat de Miljoenennota voor 2024 heeft ingezien. De begroting van het kabinet wordt aanstaande dinsdag gepresenteerd op Prinsjesdag.

Ook De Telegraaf en NRC hebben de stukken in handen. De Telegraaf meldt dat de staatsschuld volgend jaar onverwacht daalt naar 46,9 procent van het nationaal inkomen. Daarmee blijft Nederland ruim binnen de Europese norm van 60 procent.

Omdat het kabinet-Rutte IV demissionair is, worden er dit jaar geen grote plannen gemaakt. Wel heeft het kabinet in de zomer besloten om twee miljard euro extra uit te trekken voor koopkrachtmaatregelen voor mensen met een laag- of middeninkomen.

Het aantal Nederlanders onder de de armoedegrens loopt op naar 1 miljoen, als er niets gedaan wordt aan de koopkracht, zo waarschuwde het Centraal Planbureau (CPB) in augustus.

Het kabinet komt daarom toch met enkele maatregelen om dit te voorkomen, zeggen Haagse bronnen. Zo gaat de huurtoeslag met maximaal 416 euro per jaar omhoog. Bestaanszekerheid is een belangrijk thema in de Prinsjesdagstukken, zo meldt NRC. Het is ook een belangrijk verkiezingsthema en bijna alle politieke partijen hebben hier plannen voor, zo bleek eerder uit een inventarisatie van de NOS.

Het "overgrote deel" van de mensen met een laag inkomen krijgt voor het einde van het jaar een toeslag van maximaal 1300 euro voor de hoge energiekosten, beloofde minister Carola Schouten (Armoedebeleid) woensdag aan de Tweede Kamer.

Dit jaar is het zeer waarschijnlijk de laatste keer dat de energietoeslag wordt uitgekeerd. Dat betekent dat de toeslag niet in de Miljoenennota van 2024 voorkomt.