Een grote verrassing, maar een verstandig besluit. Dat is de gedeelde reactie van zowel oppositie- als coalitiepartijen op het aangekondigde vertrek van demissionair premier Mark Rutte uit politiek Den Haag.

GroenLinks, PvdA en ook de PVV hadden aangekondigd om in het debat vandaag een motie van wantrouwen in te dienen tegen Rutte. Die motie ging al snel na de bekendmaking van Rutte van tafel. GroenLinks-leider Klaver: "Ik heb heel veel respect voor de stap die hij nu zet en daarmee is het vertrouwen terug dat hij in de demissionaire periode dit kabinet kan leiden."

GroenLinks benadrukt dat het belangrijk is om het stikstofprobleem in ieder geval wel aan te blijven pakken. PvdA-fractievoorzitter Kuiken wenst Rutte heel veel sterkte. "Op naar nieuwe lucht."

De reacties van verschillende oppositiepartijen:

Andere oppositiepartijen reageren op Twitter tevreden op het vertrek van de premier. Caroline van der Plas van BBB spreekt ook over een "heel verstandig besluit". "Het is goed voor Nederland", zegt SP-leider Lilian Marijnissen. Ook Sylvana Simons van Bij1 noemt het "goed nieuws" en wil dat Rutte meteen opstapt. Farid Azarkan van Denk spreekt over "de juiste beslissing op het verkeerde moment". Rutte had eerder moeten opstappen volgens Azarkan, een oordeel dat gedeeld wordt door Forum voor Democratie.

Het vertrek van de premier wordt toegejuicht, maar er klinkt ook lof bij de oppositie. Zo is PVV-leider Wilders opvallend prijzend. "We waren politiek als water en vuur, maar ik ben er wel van overtuigd dat hij het beste wilde voor Nederland. Ik heb veel respect voor wat hij heeft gedaan in al die jaren. Hij was een enorm werkpaard."

Wilders nam voorafgaand aan het debat ook de tijd om Rutte te bedanken. Een gebaar dat na afloop door veel Kamerleden met geroffel werd ontvangen:

Ook Kees van der Staaij van de SGP reageert complimenteus: "Hij vervulde zijn ambt met verve, ook in zware tijden. Kritiek op zijn beleid neemt de grote waardering voor zijn persoon en inzet voor de publieke zaak niet weg", zegt Van der Staaij op Twitter.

Het kabinet viel vrijdagavond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er samen niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

Mirjam Bikker, leider van de ChristenUnie, zegt nu haar "diepe waardering" uit te willen spreken voor de ruim 12 jaar premierschap van Rutte. "Je denkt aan kernmomenten waarin hij er echt gestaan heeft als premier, zoals de ramp met de MH17, maar ook verschillende crises waarin hij partijen aan tafel heeft gebracht." Bikker zegt het ook "sterk" te vinden om een punt te zetten.

D66-fractievoorzitter Jan Paternotte zegt Ruttes vertrek niet aan te hebben zien komen. Hij zegt het wel te begrijpen. "Als ik kijk wat er de afgelopen weken is gebeurd dan denk ik dat het niet te vermijden was, deze stap."

Fractievoorzitter van het CDA Pieter Heerma blikt in een reactie ook terug op het stukgelopen migratiedebat. "Ik heb de afgelopen weken heel veel kritiek gehad over zijn optreden in het niet tot stand komen van een migratieakkoord", zegt hij. Nu overheerst het respect voor de tijd die Rutte "met ziel en zaligheid voor zijn land" heeft ingezet. Hij noemt de motie van wantrouwen die de oppositie had willen indienen ook "onbesuisd" en "een politieke afrekening".

Wel zegt Heerma dat hij de noodzaak ziet "voor een nieuwe generatie met nieuwe energie om op een andere manier politieke antwoorden te geven op de uitdagingen van deze tijd". Ook Heerma maakte vandaag bekend te stoppen na de verkiezingen. Hij wil niet meer op de kieslijst staan.

Sophie Hermans, fractievoorzitter van de VVD, hoorde gistermiddag van Rutte zelf dat hij vertrok. Ze noemt het besluit "onwerkelijk" en zegt het jammer te vinden. "Ik heb heel veel jaren extreem intensief met Mark samengewerkt in verschillende rollen. Dus je kent elkaar goed en als iemand dan zegt dat die na zoveel jaar vertrekt: ik ben een mens, dat raakt me gewoon."

De reacties van de coalitiepartijen:

De VVD heeft niet om partijpolitieke redenen aangestuurd op een breuk over asiel. Dat zei fractievoorzitter Sophie Hermans in het Kamerdebat over de val van het kabinet. Ze wees beschuldigingen hierover van Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren van de hand.

"Jullie hebben een fictief een probleem gecreëerd over de rug van kwetsbare mensen", zei Ouwehand. "Jullie hebben het met opzet op de spits gedreven en dat is spuuglelijke politiek." Hermans vond het op haar beurt lelijk "om het op die manier weg te zetten". Ze steunt de afweging die de VVD-ministers hebben gemaakt om voet bij stuk te houden.

Coalitiegenoot D66 zet ook vraagtekens bij de rode lijn van de VVD. Fractievoorzitter Jan Paternotte schetst dat er een pakket aan migratiemaatregelen lag en dat de VVD ineens met het plan kwam om gezinshereniging te beperken voor oorlogsvluchtelingen. "Kijk waar we nu staan. Het kabinet is gevallen", zei Paternotte. "Was dit het nu allemaal waard?"

Kijk hier zelf hoe het eraan toe ging:

Volgens Hermans lagen er veel maatregelen voor, maar ging het "om het totale pakket dat effect moet hebben" en nareizen was daarin belangrijk voor haar partij. "Dat kan geen verrassing zijn." ChristenUnie-leider Mirjam Bikker zei dat het maar om een groep van zo'n 5000 nareizende familieleden gaat en dat honderdduizenden arbeidsmigranten van de VVD wel naar Nederland mogen komen.

Jesse Klaver (GroenLinks) en Attje Kuiken (PvdA) stelden beiden dat de VVD "over de ruggen van een paar honderd kinderen" politiek bedrijft.

Net als Hermans verwierp premier Mark Rutte die suggestie. Volgens hem is het gewoon niet gelukt om de vier regeringspartijen op één lijn te krijgen. Voor de ChristenUnie ging de beperking van de gezinshereniging te ver, terwijl voor de VVD het pakker zonder die maatregel niet voldoende was.

Het was een gezamenlijke beslissing, die "in goede sfeer" is genomen, zei Rutte. Toen D66-fractievoorzitter Jan Paternotte nog een keer zei dat er veel belangrijke dossiers nu stilliggen omdat de VVD het tegenhouden van vluchtelingekinderen belangrijker vindt, werd de premier boos.

Hij beschuldigde Paternotte van "spelverruwing". "Het ergert mij dat D66 al sinds vrijdag het 'frame' verspreidt dat de VVD vluchtelingenkinderen in de steek laat", zei Rutte. "Beneden het niveau van de heer Paternotte."

Hermans zei in het debat niet te verwachten dat de veelbesproken spreidingswet door de Tweede Kamer wordt behandeld. De wet, waar al heel lang over wordt gesoebat in Den Haag, is bedoeld om de opvang van asielzoekers eerlijker over gemeenten te verdelen.

Ze zei wel dat de VVD van meet af aan niet blij was met het wetsvoorstel. De VVD vindt een wet zonder instroombeperking niet goed, zei de fractievoorzitter. "Het is geen geheim dat we daar grote moeite mee hebben", zei Hermans op vragen van JA21-leider Joost Eerdmans.

Het kabinet viel vrijdagavond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken, concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er samen niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

Na Hugo de Jonge en Wopke Hoekstra heeft een derde CDA-prominent aangegeven niet op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen te willen staan. Fractievoorzitter Pieter Heerma zei voorafgaand aan het debat over de val van het kabinet-Rutte dat hij het tijd vindt om te stoppen.

Hij zegt dat het Kamerlidmaatschap een voorrecht was en dat het nu tijd is voor een nieuwe generatie, waarin hij heel veel vertrouwen heeft. "De fractie zit vol nieuwe talenten." Hij zegt dat hij het besluit om te stoppen lang geleden had genomen.

Heerma (45) zit bijna 11 jaar in de Tweede Kamer, maar loopt veel langer rond op het Binnenhof. Tussen 2002 en 2011 was hij woordvoerder en persvoorlichter van de CDA-fractie. Daarna was hij twee jaar manager bij een zorgverzekeraar.

Hij komt uit een bekende CDA-familie: zijn vader was oud-staatssecretaris Enneüs Heerma, die midden jaren 90 enkele jaren partijleider van de christendemocraten was.

Mark Rutte stapt uit de politiek. In zijn verklaring voorafgaand aan het debat over de val van zijn vierde kabinet zei hij dat hij niet opnieuw lijsttrekker wordt van de VVD. Hij wil nog wel aanblijven als demissionair premier tot na de verkiezingen als er nieuw kabinet is.

"Er is de afgelopen dagen gespeculeerd over wat mij zou motiveren. Het enige antwoord is: Nederland", zei Rutte. "Mijn positie daaraan is volstrekt ondergeschikt. Zondag heb ik besloten dat ik niet beschikbaar ben als lijsttrekker voor de VVD bij de komende verkiezingen."

Rutte maakte zijn besluit bekend in de Tweede Kamer:

Na zijn verklaring stond Rutte de pers te woord en zei hij "gemengde gevoelens" te hebben. "Dit gaat niet helemaal zonder emotie", zei de demissionair premier. "Maar het voelt ook goed om het stokje door te geven." Rutte is bijna 13 jaar premier van Nederland en 17 jaar politiek leider van de VVD.

Verhalen dat hij uit zou zijn geweest op de val van het kabinet omdat de VVD er nu relatief goed voorstaat in de peilingen, spreekt Rutte tegen. "Dat is gewoon niet waar." Gevraagd naar wat hem het meest bij zal blijven van zijn premierschap zei Rutte zichtbaar geraakt "MH17". "Dat was zo groot", zei hij refererend aan het neerhalen van die vlucht boven Oekraïne in 2014 .

Rutte zei verder nog niet te weten wat hij gaat doen als zijn tijd als demissionair premier erop zit. Een topbaan bij de NAVO, waarvoor hij weleens wordt genoemd, ambieert hij niet, zei Rutte. De 56-jarige Rutte geeft al jaren een keer per week maatschappijleer op een school in Den Haag. "Misschien ga ik dat een paar dagen doen."

Direct na zijn verklaring in de Kamer lichtte Rutte zijn beslissing toe voor de pers:

Nadat Rutte de pers te woord had gestaan, ging hij naar VVD-fractiekamer in het Kamergebouw. Daar werd hij met applaus ontvangen door Kamerleden van zijn partij.

Aan het begin van debat over de val van Rutte IV kreeg Rutte ook lof van politieke tegenstanders. PVV-leider Geert Wilders complimenteerde hem met zijn "tomeloze inzet", waarop Kamerleden lang op de tafeltjes roffelden. PvdA-leider Attje Kuiken wenste Rutte veel sterkte. "Op naar nieuwe lucht."

Het kabinet viel vrijdagavond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er samen niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

Wopke Hoekstra is bij de komende verkiezingen niet beschikbaar als lijsttrekker van het CDA. In een interview met De Telegraaf zegt hij dat besluit al een tijdje geleden te hebben genomen. Hij legt uit dat hij zichzelf "meer een bestuurder dan een beroepspoliticus" voelt.

Hoekstra werd eind 2020 lijsttrekker voor de christendemocraten toen minister Hugo de Jonge ervan afzag vier maanden nadat hij de leiderschapsverkiezingen nipt had gewonnen van Pieter Omtzigt. De Jonge verklaarde toen dat het lijsttrekkerschap moeilijk viel te combineren met zijn functie als minister van Volksgezondheid in de coronapandemie.

"Ik heb altijd een enorm commitment gevoeld om de publieke zaak te dienen en heb het daarom toen toch geaccepteerd", zegt Hoekstra over dat besluit destijds. "Maar in de kern ben ik niet veranderd."

Hoekstra ziet nu geen klemmend beroep om wederom de kar te trekken. "Er zijn allerlei jonge talenten die het ook kunnen. Het is ook niet zo dat de partij nu leiderloos is, zoals een paar jaar geleden." Hij zwijgt over wie hij daarbij zelf op het oog heeft. "Het is aan henzelf om nu hun vinger op te steken."

Dit weekend liet minister De Jonge voor Volkshuisvesting al weten niet beschikbaar te zijn als lijststrekker. Hij noemde die stap "niet zo logisch" en is ook niet van plan op de CDA-kieslijst te gaan staan.

De 47-jarige Hoekstra ziet ook geen toekomst voor zichzelf in de Tweede Kamer. "Dat ligt niet voor de hand." Hij beraadt zich nog op wat hij wel wil. Hij zal zijn taak als demissionair minister van Buitenlandse Zaken uitdienen, maar wil niet speculeren of hij daarna nog terugkeert in een volgend kabinet.

Er was de afgelopen maanden al groeiende kritiek op de partijleider. Uit een rondgang van Nieuwsuur langs regionale afdelingen en de partijtop bleek dat bijna niemand Hoekstra nog een keer als partijleider wilde. Hem werd bijvoorbeeld een onduidelijke aanpak verweten in het stikstofdossier, zowel door partijgenoten die de boeren steunen als door degenen die zich door de sector gegijzeld voelen.

Hoekstra zegt "niet doof voor de kritiek" te zijn. "Je krijgt altijd kritiek als partijleider. En eerlijk is eerlijk: in een aantal gevallen was die ook terecht. Tegelijkertijd moet je je daar ook niet door gek laten maken."

Hij stelt dat hij al langer had besloten niet terug te keren als lijsttrekker, maar de bekendmaking daarvan is versneld door de val van het kabinet. "Niemand had voorzien dat het kabinet nu tegen de vlakte zou gaan. Ik vind dat nog steeds ongelukkig. Het is in het landsbelang onverdedigbaar."

Vanaf 10.15 uur debatteert demissionair premier Mark Rutte met de Tweede Kamer over "de ontstane politieke situatie". Besproken zal worden waarom het kabinet is gevallen en hoe het de komende tijd verder moet. Verschillende partijen hebben al aangekondigd te zullen aandringen op een onmiddellijk vertrek van Rutte.

Het debat wordt live uitgezonden op NPO 1 en op NPO Politiek en Nieuws. Op deze site is een livestream te volgen en wordt een liveblog bijgehouden. Op NPO Radio 1 zijn gedurende de dag ook updates te horen.

De verkiezingen zullen op z'n vroegst in november worden gehouden.

Het reces is nog geen week oud en vandaag komt de Tweede Kamer alweer terug om te debatteren. Op de agenda staat het bespreken van de val van het kabinet-Rutte IV.

Om 10.15 uur geeft demissionair premier Mark Rutte in de Kamer eerst een verklaring over "de ontstane politieke situatie". Vervolgens zal oppositieleider Geert Wilders van de PVV officieel een debat aanvragen en daarna komen verschillende fractievoorzitters aan het woord.

Het debat zal gaan over de vraag waarom het kabinet is gevallen en ook zal besproken worden hoe het de komende tijd verder moet. Bovendien gaat het over de toekomst van Rutte als demissionair premier. GroenLinks, PvdA en PVV hebben aangekondigd dat ze per direct van hem af willen. Hoe andere partijen daartegenaan kijken, moet vandaag blijken.

Het staat nu al vast dat Kamerleden deze zomer vaker van reces terug moeten komen. De komende weken gaan de verschillende Kamercommissies op hun thema bepalen welke onderwerpen nog door het demissionaire kabinet mogen worden behandeld. Op 27 juli volgt dan een debat waarin de hele lijst met zogenoemde controversiële onderwerpen wordt vastgesteld.

Lees hier hoe het werkt met controversiële onderwerpen en wat er waarschijnlijk op de lijst komt:

Het kabinet viel vrijdagavond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er samen niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

Het debat wordt vandaag live uitgezonden op NPO 1 en op NPO Politiek en Nieuws. Op deze site is een livestream te volgen en wordt een liveblog bijgehouden. Op NPO Radio 1 zijn gedurende de dag ook updates te horen.

Demissionair minister-president Mark Rutte moet per direct weg en worden vervangen door een buitenstaander. Dat zeggen PvdA-leider Attje Kuiken en GroenLinks-leider Jesse Klaver in Nieuwsuur. Ze komen morgen in het debat over de val van het kabinet met een motie van wantrouwen van deze strekking tegen Rutte.

Klaver noemt de premier een "sta-in-de-weg om nog verder te komen". Volgens de GroenLinks-leider is Rutte persoonlijk verantwoordelijk voor de val van het kabinet. "Hij heeft laten zien dat hij niet meer boven de partijen staat." Samen met Kuiken pleit hij voor een tijdelijke 'zakenpremier', iemand met enige afstand tot de politiek, "die ervoor kan zorgen dat dossiers als klimaat en koopkracht niet stil komen te liggen".

"De politieke angel moet eruit en die angel heet Mark Rutte", vult Kuiken aan.

In het voorstel van de linkse oppositiepartijen staat dat er voorlopig een nieuwe onafhankelijke premier moet komen om het demissionaire kabinet te leiden. Kuiken en Klaver, die eerder vandaag een gezamenlijke kieslijst aankondigden, doen geen suggestie wie Ruttes tijdelijke opvolger moet zijn.

Kuiken noemt het niet voor de hand liggend dat een zittende minister de premierspost overneemt. "Je wilt iemand met enige afstand tot de crisis. Wil je met vertrouwen verder kunnen, dan is dat nodig."

Volgens de PvdA-voorvrouw is het niet noodzakelijk dat, mocht de motie van wantrouwen het halen, VVD-ministers hun werk ook neerleggen. "Ik zie graag dat de heer Van der Burg het gesprek blijft aangaan met gemeenten in de asielcrisis. Ik zie graag dat mevrouw Van der Wal doorgaat met het oplossen van de landbouw- en stikstofcrisis. Daar zit het probleem niet. Mark Rutte is de sta-in-de-weg. Hij is niet meer de premier voor alle Nederlanders."

Als een meerderheid morgen met het voorstel instemt, kan Rutte niet door als premier, ook niet demissionair. De linkse fractievoorzitters zeggen nog niet te weten of de motie het haalt. Het voorstel haalt het alleen als er steun is van minstens een van de coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie.

Duidelijk is dat de opstelling van VVD-leider Rutte de laatste week voor de val van het kabinet kwaad bloed heeft gezet bij de andere coalitiepartijen. Het kabinet viel vrijdagavond over migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken, concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er niet uit gingen komen.

Vooral de VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar. Betrokkenen lieten de afgelopen dagen doorschemeren dat de harde opstelling van de premier zelf de boel op scherp heeft gezet. "Onverklaarbaar" en "roekeloos" klinkt het over het gedrag van Rutte, die op ramkoers zou zijn geweest.

De reden dat een crisis voor hem nu niet slecht uit zou komen is dat vallen over het asielbeleid voor de VVD-achterban te verteren is. En voor Rutte - waarvan gezegd wordt dat hij nog een keer lijstrekker wil worden - komt dit moment ook niet slecht uit. Er staat immers nog geen opvolger klaar binnen zijn partij.

GroenLinks en PvdA zijn overigens niet de enigen die het op de demissionair premier gemunt hebben. Ook PVV-leider Geert Wilders wil Rutte per direct weg hebben. "Ook een demissionaire premier kan gedwongen worden op te stappen. Morgen gaan we dat proberen", liet hij weten op Twitter.

Zowel Kuiken als Klaver sluiten een eventuele samenwerking met de Rutte in de toekomst uit. Kuiken: "Ik ken de heer Rutte al lang. Ik heb altijd met veel respect naar hem gekeken, ondanks dat we het vaak oneens waren. Maar hij is onbetrouwbaar geworden. Hij heeft zijn eigenbelang en zijn eigen positie boven de mensen van Nederland gesteld en daarmee kunnen wij niet samenwerken."

Klaver: "Ik sluit me daar volledig bij aan."

GroenLinks en PvdA willen met een gezamenlijke lijst en één verkiezingsprogramma meedoen aan de komende Tweede Kamerverkiezingen. De komende tijd mogen de leden van beide partijen zich uitspreken over het plan, maakten de partijvoorzitters bekend op een persconferentie.

Wie de lijsttrekker moet worden, is nu nog niet duidelijk.

Leden van de PvdA en GroenLinks kunnen vanaf morgen een week lang online kenbaar maken of ze voor het plan zijn. Volgende week maandag is dan duidelijk wat de uitslag is. Bij eerdere ledenraadplegingen de afgelopen jaren bleek overigens altijd dat beide achterbannen (inclusief partijprominenten) in meerderheid voor meer samenwerking zijn.

Op de bijeenkomst sprak PvdA-leider Attje Kuiken de hoop uit dat de samenwerking leidt tot "een links kabinet en een linkse premier". Verder noemde ze demissionair premier Mark Rutte "onbetrouwbaar". Ze wil dan ook niet met hem in een kabinet. Jesse Klaver van GroenLinks sprak de wens uit om "van 2023 een keerpunt te maken". Over samenwerking met Rutte liet hij zich niet uit.

De vraag of er een fusie tussen de twee linkse partijen komt ligt nu nog niet op tafel. Mocht er een gezamenlijke lijst komen, dan blijven partijen gewoon allebei bestaan.

Bekijk hier de toelichting van Kuiken en Klaver:

PvdA en GroenLinks trokken ook al samen op bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart. Niet met één kieslijst, maar wel door aan te kondigen dat er een gezamenlijke fractie in de Eerste Kamer zou komen. Die belofte leverde overigens geen electorale winst op.

De twee partijen zijn al jaren serieus naar elkaar toe aan het groeien. In de Tweede Kamer werken de linkse oppositiepartijen veel samen en soms voeren Kamerleden het woord voor de beide partijen.

Bij de vorige formatie in 2021 wilden PvdA en GroenLinks niet zonder elkaar toetreden tot een nieuw kabinet. Ze kwamen vervolgens samen in de oppositie terecht.

Het is nog niet precies vastgesteld wanneer de volgende Tweede Kamerverkiezingen zijn, maar de Kiesraad heeft al wel laten weten dat het op zijn vroegst november wordt.

Het is niet vaak zo spannend in Brussel. Een paar dagen voor de stemming over de veelbesproken Natuurherstelwet is het nog onzeker of het Europees Parlement voor of tegen het wetsvoorstel van Eurocommissaris Frans Timmermans gaat stemmen. Ondertussen beschuldigen Europarlementariërs elkaar van het vooropstellen van 'politieke ego's' boven een inhoudelijke discussie.

Meestal lukt het in het Parlement om voorafgaand aan een stemming tot een breed gedragen compromis te komen. Dat is nu niet het geval. Nieuwsuur sprak de afgelopen dagen met Europarlementariërs die het beeld bevestigen dat het aannemen of afwijzen van de wet komende week aankomt op enkele stemmen.

De Natuurherstelwet is een voorstel van de Europese Commissie om natuurgebieden in Europa waarmee het nu niet goed gaat te verbeteren. Volgens de Commissie is dat hard nodig, omdat 80 procent van de natuurgebieden in slechte staat zou verkeren. Landen moeten met een 'nationaal herstelplan' komen om ervoor te zorgen dat de natuur er weer op vooruitgaat.

De plannen kwamen verantwoordelijk Eurocommissarissen Frans Timmermans en Virginijus Sinkevičius op forse kritiek te staan. De wet is volgens tegenstanders 'te vaag' en daardoor is de juridische impact op bijvoorbeeld woningbouw en infrastructurele projecten volgens hen onduidelijk.

Met name de christendemocraten (EVP), de grootste groep binnen het Europees Parlement, bieden fel verzet. Zij verwijten de Commissie te hard van stapel te lopen en onduidelijkheden in het voorstel niet weg te kunnen nemen. Europarlementariër van het CDA en vicepresident van de christendemocraten Esther de Lange: "Als ik niet weet wat deze wet in een dichtbevolkt gebied als Nederland gaat betekenen, dan ben ik niet bereid dat risico aan te gaan."

Andersom verwijten de sociaaldemocraten (S&D) de christendemocraten dat zij al maanden weigeren te onderhandelen over het voorstel. Achter de kritiek van de christendemocraten schuilt daarom meer, zegt PvdA'er Mohammed Chahim, vicevoorzitter van de S&D en Europarlementariër. "Het gaat vooral om ego's, denk ik." Volgens Chahim is het een persoonlijke strijd geworden onder leiding van Manfred Weber, leider van de christendemocraten.

Onzin, zegt De Lange. "Ik ken tot nu toe maar één groot ego in dit dossier en dat is het ego van Frans Timmermans."

De onderlinge frustratie komt de onderhandelingen niet ten goede, zegt Europarlementariër voor GroenLinks Bas Eickhout. "Het wordt nu bijna een gevecht wie zijn gezicht gaat verliezen. Dat is zelden goed voor de inhoud."

Eickhout, die met GroenLinks onderdeel is van de Europese groep De Groenen, is groot voorstander van de wet. Hij voorziet geen problemen met het door tegenstanders gevreesde 'verslechteringsverbod'.

Dat verslechteringsverbod is een onderdeel van het wetsvoorstel dat lidstaten verplicht te voorkomen dat natuurgebieden verder verslechteren. Zo'n verbod geldt al voor Natura-2000-gebieden. Het vormde de juridische basis voor de stikstofuitspraak van de Raad van State die leidde tot de huidige stikstofcrisis.

De vrees van tegenstanders van de Natuurherstelwet is dat Nederland nog meer in de problemen komt met bijvoorbeeld woning- en wegenbouw als zo'n verbod ook voor natuur buiten Natura-2000-gebieden gaat gelden.

Die zorgen zijn ongegrond, zegt Eurocommissaris Frans Timmermans. Hij stelt dat voor natuur buiten Natura-2000 minder strenge regels gelden. Zo is er een uitzonderingsgrond voor projecten van groot publiek belang. Maar wat daar precies onder valt, is volgens tegenstanders van de natuurherstelwet niet duidelijk genoeg beschreven.

Vorige maand stuurde Timmermans een brief naar het Europees Parlement met daarin enkele handreikingen. Een daarvan is een zachtere formulering van het verslechteringsverbod. De verplichting voor lidstaten om verslechtering van natuurgebieden te voorkomen, kan worden aangepast naar een verplichting om maatregelen te nemen om verslechtering te voorkomen. Verplichte inspanning, geen verplicht resultaat.

Daarmee weet hij de critici nog niet te overtuigen. Volgens Europarlementariër Jan Huitema (VVD) blijft de formulering van het verslechteringsverbod te vaag. Huitema's VVD is, net als D66, onderdeel van de liberale groep van het Europarlement (RENEW). Daar zit de grootste spanning, want de groep is intern verdeeld over het wetsvoorstel. En daardoor kunnen de liberalen de wet naar verwachting aanstaande woensdag maken of breken.

De Europarlementariërs van RENEW kwamen afgelopen woensdag bij elkaar om een gezamenlijk standpunt te bepalen. "Maar dat is nog niet helemaal gelukt. De groep is nog verdeeld," zegt Huitema als hij na afloop naar buiten loopt. De kans is groot dat de liberalen daarom ook verdeeld zullen stemmen, waardoor tot aan de stemming onduidelijk blijft of de voor- of tegenstanders een meerderheid halen.

Aanstaande dinsdag debatteert het Europees Parlement plenair over de Natuurherstelwet. Woensdag stemmen de parlementariërs. Zij kunnen in de eerste stemronde ervoor kiezen het voorstel van Timmermans geheel te verwerpen. Gebeurt dat niet, dan wordt er over aanpassingen aan losse onderdelen van de wet gestemd, zoals het verslechteringsverbod.

Demissionair minister Hugo de Jonge wil bij de komende verkiezingen in november geen lijsttrekker worden van zijn partij CDA. De Jonge noemde die stap in het tv-programma Op1 "niet zo logisch". Hij is niet van plan een plek op de CDA-kieslijst te zoeken.

De demissionair bewindsman wilde niet zeggen of de huidige partijleider van het CDA, Wopke Hoekstra, wat hem betreft door moet. "Ik vind echt dat hij voor zichzelf moet afwegen of hij het nog een keer doet. Het is niet aan mij", aldus De Jonge. Zijn persoonlijke opvatting weigerde hij te delen: "Die deel ik niet via u op televisie". Ook als Hoekstra besluit af te zien van het partijleiderschap is het volgens De Jonge niet logisch dat hij zelf terugkeert als partijleider.

In 2020 werd De Jonge leider van het CDA, hij wist de leiderschapsverkiezing toen nipt te winnen van Kamerlid Pieter Omtzigt. Enkele maanden later stopte hij omdat de functie volgens hem niet goed te combineren was met zijn ministerspost bij het ministerie van Volksgezondheid.

De Jonge zat gisteravond met demissionair staatssecretaris Maarten van Ooijen (ChristenUnie) en demissionair minister van Justitie Dilan Yesilgöz (VVD) bij Op1 om te praten over de val van het kabinet. Yesilgöz wilde op haar beurt niet zeggen of zij lijsttrekker voor de VVD wil worden. Daar had ze naar eigen zeggen nog niet over nagedacht. "Ik ben opeens in een andere film beland dan waar ik mee bezig was". Wel gaf zij aan opnieuw Kamerlid of minister te willen zijn.

In de Op1-uitzending ontkende Yesilgöz dat er sprake was van een politieke strategie van de VVD, waarbij de partij bij de val van het kabinet bewust aanstuurde op nieuwe verkiezingen. "Ik vind dat zo intens cynisch en onbegrijpelijk. We hebben dag en nacht gewerkt en ons best gedaan om eruit te komen."

Over de toekomst van Rutte bij de VVD wilde Yesilgöz niets kwijt. "Mark Rutte heeft zelf aangegeven dat hij het gaat laten bezinken en gaat nadenken."

Nu het kabinet is gevallen, komen er verkiezingen voor een nieuwe Tweede Kamer. Die zullen op z'n vroegst in november plaatsvinden, zegt de Kiesraad. Waarom dan pas? Dat heeft alles te maken met de procedure die voor het houden van Tweede Kamerverkiezingen is bedacht. En die begint bij het ontbinden van de huidige Tweede Kamer.

"Onze grondwet zegt dat de regering de Eerste of Tweede Kamer kan ontbinden", zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans van de Universiteit Leiden. "De ontbinding van de Tweede Kamer is een besluit dat demissionair premier Rutte volgende week samen met de koning zal nemen."

In dat ontbindingsbesluit staat de datum genoemd waarop nieuwe Tweede Kamerverkiezingen worden gehouden. Daarbij is rekening gehouden met termijnen die in de Kieswet zijn vastgelegd voor het registreren van nieuwe partijen en het indienen van kandidaatslijsten bij de Kiesraad.

Nieuwe politieke groeperingen moeten uiterlijk 83 dagen voor de verkiezingsdatum bij de Kiesraad zijn geregistreerd. "Daarna komen de poppetjes in beeld", zegt Voermans. "Die namen van kandidaten moeten uiterlijk 42 dagen voor de verkiezingen bekend zijn."

De Kiesraad zegt dat de verkiezingen op zijn vroegst medio november kunnen worden gehouden. Dat is over pakweg 130 dagen, dus veel verder in de toekomst dan de aanmeldingstermijnen voorschrijven.

Voermans vindt dat om meerdere redenen verstandig. Bijvoorbeeld omdat er nog een zomer- en herfstvakantie tussen zitten. "De gemeenten moeten vrijwilligers gaan werven en stembureaus inrichten om de verkiezingen in goede banen te leiden. Dat wil je snel organiseren, maar in juli zijn heel veel mensen op vakantie. Dus dan kom je misschien vrijwilligers tekort."

Een tweede nadeel van een vroegere datum is dat een nieuwe partij als bijvoorbeeld de BoerBurgerBeweging (BBB) kandidaten moet rekruteren. "Dat terwijl ze net onder stoom en kokend water kandidaten voor de Provinciale Statenverkiezingen in maart hebben weten te vangen. Dan is de tijd wel heel erg kort."

Maar ook gevestigde partijen moeten een lijst met nieuwe kandidaten samenstellen. "Dat is geen uitgemaakte zaak", zegt Voermans.

De problemen waar Nederland voor staat zijn groot, maar Voermans vindt een zorgvuldige voorbereiding nu belangrijker dan het naar voren halen van de verkiezingsdatum. "Als je meerekent dat er na de verkiezingen nog moet worden geformeerd, maken die twee à drie weken dat je sneller verkiezingen kan houden niet uit."

De Kieswet schrijft voor dat verkiezingen op een woensdag plaatsvinden. Voermans verwacht dat het woensdag 15 of woensdag 22 november wordt.

Bij luchtaanvallen van het Sudanese leger op de grootste stad van het land zijn 22 mensen omgekomen. Tientallen anderen raakten gewond. Dat heeft het Sudanese ministerie van Gezondheid bevestigd. Deze week werd de stad Omdurman door het regeringsleger aangevallen vanuit de lucht.

Sinds april dit jaar woeden er hevige gevechten tussen het regeringsleger en de paramilitaire groep Rapid Support Forces (RSF). Sinds het uitbreken van de gevechten zijn er meerdere wapenstilstanden gesloten, die net zo vaak weer zijn geschonden.

Al snel nadat op 15 april de gevechten begonnen, kregen de RSF-troepen het grootste gedeelte van de hoofdstad Khartoem en de steden Omdurman en Bahri in handen. Sindsdien voert het leger lucht- en artillerieaanvallen uit op de steden.

Ruim 2,8 miljoen Sudanezen zijn op de vlucht geslagen. Ruim 600.000 van hen hebben het land verlaten, schat de VN-organisatie voor humanitaire hulp OCHA. Veel anderen bleven achter in steeds verder verslechterende omstandigheden. Eind juni meldde het ministerie van Gezondheid dat 1133 mensen door de gevechten zijn omgekomen. Naar schatting zijn bijna 12.000 mensen gewond geraakt.

Niet alleen de gevechten zelf leiden tot doden in Sudan. Verschillende kinderen, waaronder pasgeboren baby's, zijn gestorven aan ondervoeding of uitdroging. Daarnaast komt ziekenhuispersoneel door de gevechten niet opdagen en bemoeilijkt stroomuitval het werk in ziekenhuizen.

Deze week uitten topfunctionarissen van verschillende VN-organisaties hun zorgen over het geweld in de regio. "We ontvangen schokkende berichten over seksueel geweld tegen vrouwen en meisjes, waaronder verkrachting. En in de nasleep van zulke wreedheid krijgen de vrouwen en meisjes weinig of geen medische en psychosociale hulp", zei Volker Türk, de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Mensenrechten.

Na het uitbreken van het geweld evacueerden Westerse landen, waaronder Nederland, in alle haast hun burgers uit Sudan. Tientallen mensen konden Sudan echter niet verlaten omdat hun paspoort op de Nederlandse ambassade lag.

Minister Hoekstra van Buitenlandse Zaken meldde eerder deze week aan de Tweede Kamer dat 63 paspoorten die op de Nederlandse ambassade waren achtergebleven inmiddels weer beschikbaar zijn.

Een minister die moedeloos het hoofd op tafel legt. Een staatssecretaris Asielzaken die na maanden hard werken voor de camera's volschiet. Bij andere betrokkenen gelatenheid, verdriet en ook opluchting dat het voorbij is. Wat ging er aan deze emoties vooraf? Een reconstructie.

De val van dit kabinet, op zeker moment, was onvermijdelijk. Maar dat het al na anderhalf jaar zou stranden op het asieldossier, kon niemand voorspellen. In drie maanden tijd werd dit voor VVD, D66, CDA en ChristenUnie een splijtzwam van formaat, die het politiek onmogelijk maakte om samen verder te regeren.

Woensdag 12 april is een belangrijk moment in de aanloop naar deze kabinetscrisis. Uit nieuwe cijfers over de instroom van asielzoekers blijkt dat de komende jaren vele duizenden mensen meer naar Nederland komen dan verwacht. De VVD spreekt meteen van "een onhoudbare situatie".

De cijfers leidden tot "intensieve gesprekken" in het kabinet, zegt premier Mark Rutte die week op zijn persconferentie. "Het leidt tot grote maatschappelijke vraagstukken over opvang, onderwijs, huisvesting. Die moeten we zien te beantwoorden en dat is niet eenvoudig."

Rutte kondigt maatregelen aan "eerder binnen weken dan maanden". Hij denkt dat de coalitie daar ondanks de politieke tegenstellingen wel uit komt. Maar de weken worden maanden.

In februari had het CDA al gepleit voor een twee-status-stelsel. Bepaalde vluchtelingen zouden dan een tijdelijke verblijfsvergunning voor een tot drie jaar krijgen. Toen al zei het CDA het recht op gezinshereniging voor deze groep te willen beperken. De ChristenUnie kon het niet serieus nemen. Kamerlid Don Ceder noemde het schamper "een proefballonnetje".

Maar na de alarmerende cijfers van 12 april lag het wel degelijk serieus op tafel. Maandenlang voerden de coalitiepartijen wekelijks gesprekken over asielmaatregelen. Maar ze kwamen er niet uit en het dossier werd steeds doorgeschoven.

Om nog een beetje opgewekt over te komen, zeiden de partijen dat ze met andere migratiethema's al heel ver waren. Ze bedoelden dan arbeidsmigratie, buitenlandse studenten en huwelijken met buitenlandse partners. Maar het asieldossier zat muurvast.

Op maandag 3 juli begon het te rommelen. De eerste bronnen meldden dat er een hopeloze situatie was ontstaan en dat het deze week wel eens erop of eronder kon zijn. "Het zou vrijdag in de ministerraad wel eens hoog op kunnen lopen. Heel hoog zelfs."

Dat de druk vanuit de VVD kwam werd dinsdag duidelijk. Toen maakte fractievoorzitter Sophie Hermans in de gangen van de Tweede Kamer de deadline van haar partij wereldkundig. Vrijdag moest er toch echt een akkoord liggen. "Ik herhaal mijn eerdere uitspraak 'Mark, schiet eens op'."

Het was een duidelijk politiek signaal. Het moest afgelopen zijn met het gedraal van voornamelijk de ChristenUnie, die 'nee' bleef zeggen tegen voorstellen omdat die niet humaan zouden zijn. "Alsof het humaan is om mensen met mensensmokkelaars hier naartoe te laten komen en dan in het gras bij Ter Apel te laten liggen", redeneerden VVD'ers.

Buiten de camera's werd gezegd dat een val van het kabinet niet werd uitgesloten. Die harde opstelling kwam voor D66, CDA en ChristenUnie als een verrassing.

Op woensdag, de dag van zomerstorm Poly, deed D66 in de media een kansloos voorstel. "Waarom wachten op het kabinet? Laat de fractievoorzitters onderhandelen", stelde fractievoorzitter Jan Paternotte voor. Maar bij de ChristenUnie wisten ze al dat Hermans (VVD) en Pieter Heerma (CDA) dat niet zagen zitten.

's Avonds zouden de meest betrokken ministers het toch weer proberen op het ministerie van Rutte. Die zou "een persoonlijke poging doen om de boel in beweging te krijgen". Dat wil zeggen een voorstel dat voor de ChristenUnie acceptabel kon zijn.

Maar tot grote verbazing van die partij stond daar nog steeds het beperken van gezinshereniging in. En dat terwijl ChristenUnie-leider Mirjam Bikker weken geleden al tegen Rutte had gezegd: "Het twee-status-stelsel is bespreekbaar, maar dát echt niet." Toch wilde de partij niet boos weglopen. "Als het zo moet, gaat hij zelf maar naar de koning", was daar de sfeer.

De avond eindigde met onheilspellend kijkende ministers die nog niets hadden bereikt. De val van het kabinet was een serieus scenario geworden.

En zo slecht was dat niet voor de VVD, klonk het. Een kabinetscrisis over asiel is voor de achterban te begrijpen en het is goed voor het politieke profiel. En van Rutte werd gezegd dat hij nog wel een keer lijsttrekker wilde worden. Dat was nu, zonder concurrentie, een uitgelezen kans.

Na het overleg van woensdagavond komen vanuit de partijen veel frustraties naar buiten. 'Onverklaarbaar' en 'roekeloos' noemen betrokkenen de opstelling van Rutte, die op ramkoers zou zijn. Hij zou bewust op een breuk aansturen.

CU-leider Bikker geeft donderdag voor de camera een politiek signaal af. De eis om gezinshereniging voor sommige vluchtelingen te beperken ging over de rode streep die de CU als gezinspartij had getrokken. "Er zijn dingen die je aan ons kunt vragen en er zijn dingen die je niet van ons kunt vragen."

Toch hebben CDA, D66 en CU donderdagavond nog het idee dat ze eruit kunnen komen. Rutte biedt zijn excuses aan voor hoe hij het woensdagavond heeft aangepakt en dat helpt wel een beetje. Maar de beperking van de gezinshereniging blijft op tafel liggen.

Er wordt over verschillende varianten gesproken, die weer allemaal onacceptabel zijn voor de CU. De vier partijen zien in dat het hopeloos is. De ministers beginnen openlijk over de val van het kabinet te praten. Ze spreken af dat als het klapt, ze alle vier de stekker eruit trekken en niet één partij.

Om kwart voor twee 's nachts gaan ze naar huis met de afspraak dat VVD-staatssecretaris Eric van der Burg nog een allerallerallerlaatste variant uitwerkt, die door de VVD 'De Noodrem' werd genoemd. Gezinshereniging zou pas worden beperkt als de opvang overvol zit.

Vrijdag na de gewone ministerraad ontvangen de onderhandelaars de papieren. CU-minister Schouten laat Rutte om vijf voor vijf vanuit de auto weten dat het nog steeds over de rode lijn van de ChristenUnie gaat. Rutte wist toen dat het klaar was, nog voor het overleg om vijf uur was begonnen.

Eenmaal binnen wordt er toch nog een rondje gedaan. Schouten herhaalt dat het hele pakket migratiemaatregelen lastig te dragen is, maar dat de stop op gezinshereniging echt onacceptabel is.

CDA-leider Wopke Hoekstra smeekt de anderen tevergeefs nog door te blijven praten. De ernst van de situatie dringt tot hem door. CDA-minister Hugo de Jonge ziet in dat het geen zin heeft. "Dit is trekken aan een dood paard." Hoekstra legt wanhopig het hoofd op tafel.

Enkele minuten voor acht valt het doek. De andere ministers worden opgetrommeld voor de afsluitende vergadering.

Demissionair premier Rutte is bij koning Willem-Alexander op paleis Huis ten Bosch geweest om de val van zijn vierde kabinet toe te lichten. Gisteravond had Rutte al schriftelijk het ontslag van zijn kabinet aangeboden aan de koning.

Rutte kwam rond 13.00 uur per auto aan bij de woning van de koning in Den Haag en vertrok ruim een uur later. Hij wilde niet veel kwijt over het gesprek. "Ik zeg er niks over, het zijn altijd vertrouwelijke gesprekken", zei de premier vanuit zijn auto.

Eerder vandaag kwam de koning aan in Nederland. Willem-Alexander heeft vanwege de val van het kabinet zijn vakantie onderbroken.

Zo vertrok Rutte na het gesprek met de koning:

Het kabinet viel gisteravond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken, concludeerden de vier coalitiepartijen gisteren dat ze er niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

De demissionair premier diende al twee keer eerder voortijdig zijn ontslag in bij de koning: het eerste en derde kabinet-Rutte zaten ook de rit niet uit.

Maandag is er een debat over de val van het kabinet in de Tweede Kamer, die daarvoor terugkomt van het zomerreces dat donderdag was begonnen. Het debat staat gepland om 10.15 uur en zal beginnen met een verklaring van de demissionair premier.

Kijk hier terug hoe de val van het kabinet zich gisteravond heeft ontvouwd:

De val van Rutte IV heeft onvermijdelijk gevolgen voor het beleid. Het kabinet is sinds gisteren demissionair. Dat betekent dat ministers en staatssecretarissen enkel nog lopende zaken afhandelen. Omstreden of gevoelige onderwerpen moeten ze overlaten aan het volgende kabinet.

De Tweede Kamer bepaalt welke onderwerpen 'controversieel' zijn en dus niet worden behandeld. In principe beslist de Kamer dat bij meerderheid, maar het is goed gebruik om ook de wens van een aanzienlijke minderheid in acht te nemen. Het idee erachter is dat een vertrekkend kabinet zo niet in een haasttempo omstreden zaken moet regelen.

Direct na de val van het kabinet begonnen partijen zich al te roeren over wat er op de lijst met controversiële onderwerpen moet staan. Zo liet PVV-Kamerlid Fleur Agema weten dat wat haar betreft alle zorgbezuinigingen moeten worden stopgezet.

Het illustreert de uiteenlopende visies in de Kamer over onderwerpen die "in de ijskast" zouden moeten of die juist zo urgent zijn, waardoor behandeling niet kan wachten op een nieuw kabinet. Na het demissionair worden van het vorige kabinet was er bijvoorbeeld brede overeenstemming dat de bestrijding van de coronacrisis 'gewoon' moest doorgaan.

In het geval van het huidige demissionaire kabinet zijn er veel lopende dossiers die waarschijnlijk te gevoelig liggen om er op korte termijn zaken over te kunnen doen. Demissionair premier Mark Rutte noemde gisteravond zelf stikstof, de woningmarkt en migratie. "Nederland wacht op oplossingen en niet op uitstel", zei hij daarover. "Het is spijtig dat uitstel er nu onvermijdelijk toch komt."

Nu het kabinet is gestruikeld over asielbeleid ligt het niet voor de hand dat daarover in demissionaire staat wél knopen over worden doorgehakt. Tegelijk geldt: als er acute problemen zijn, zoals een overvol aanmeldcentrum in Ter Apel, zullen er toch besluiten moeten worden genomen.

De aanpak van het stikstofprobleem (met daaraan gekoppeld de toekomst van de landbouw) had al een knauw gekregen door het mislukken van het landbouwakkoord en het voorgenomen openbreken van het coalitieakkoord. De komende tijd valt op dit vlak dus niets nieuws te verwachten.

Ook is het de vraag hoe het verder gaat met klimaatmaatregelen, zoals de plannen voor een lagere energiebelasting bij minder gasgebruik en subsidies voor de aanschaf van tweedehands elektrische auto's. Kamerlid Raoul Boucke van coalitiepartij D66 liet al weten dat het kabinet demissionair is, "maar klimaatverandering niet". Volgens hem moet er doorgegaan worden met "ambitieus beleid". Het is de vraag of de rest van de Kamer er ook zo over denkt.

Mogelijk is ook de compensatie voor inflatie en energieprijzen een te gevoelig thema om op te pakken voor het demissionaire kabinet. In aanloop naar Prinsjesdag wilde het kabinet aan de slag met een pakket aan koopmaatregelen voor huishoudens.

Dan is er nog de beoogde hervorming van de arbeidsmarkt met een verbod op nulurencontracten, strengere regels voor tijdelijke contracten en een verplichte verzekering tegen arbeidsongeschiktheid. Het kabinet presenteerde de plannen in april, in de hoop dat de Kamer ze een jaar later zou behandelen. Dat staat nu op losse schroeven. "Dat hele wetgevingstraject gaat nu stilvallen, maar de arbeidsmarkt kan niet wachten op een nieuw kabinet", zo stelde vakbond CNV vanochtend.

Ingrijpen in de woningmarkt is eveneens een mogelijk te controversieel onderwerp. De plannen van minister Hugo de Jonge draaien om meer bemoeienis van de overheid, meer sociale huur en vooral veel meer bouwen. Want de nood op de woningmarkt is hoog, maar door de val van het kabinet komt de aanpak van die problematiek hoogstwaarschijnlijk op een lager pitje te staan.

Hetzelfde geldt voor onderwerpen als de financiering van de kinderopvang (hervorming van het stelsel was eerder al uitgesteld), een mogelijke verhoging van het sociaal minimum, het vereenvoudigen van het belastingstelsel en het afschaffen van de toeslagen en de toekomst van Schiphol en vliegveld Lelystad.

Premier Rutte benoemde zelf gisteravond drie onderwerpen die wat hem betreft geen hinder mogen ondervinden van de val van het kabinet. In de dossiers 'Groningen' en het kinderopvangtoeslagschandaal gaat het demissionaire kabinet zorgen "dat alle stappen worden gezet". Ook de hulp aan Oekraïne blijft "volledig" doorgaan, benadrukte hij.

Op alle andere onderwerpen gaat het demissionaire kabinet volgens Rutte proberen om "zo verstandig mogelijk beleid te voeren".

Kort na 20.00 uur gisteravond kwam het nieuws naar buiten: de stekker gaat uit kabinet-Rutte IV. De maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken is na dagen van crisisoverleg definitief geklapt. Daarmee is na anderhalf jaar een einde gekomen aan het vierde kabinet onder leiding van Mark Rutte.

Wat is er gisteravond allemaal gebeurd en wat staat er nog te gebeuren?

Allereerst een samenvatting van de avond, vanaf het moment van de val, live op tv, en een terugblik op 543 dagen Rutte IV:

Bekijk hier de langere reacties vanuit het gevallen kabinet, demissionair staatssecretaris Van der Burg was tot tranen geroerd:

Van "adieu Kaag en de rest" (Wilders, PVV) tot "de spandoeken en vlaggen staan klaar in de schuur" (Van der Plas, BBB) en "Rutte is uitgeregeerd" (Kuiken, PvdA), lees hier meer over de reacties van de oppositie:

Lees hier meer over de verdere reacties op de val van het kabinet:

Maatschappelijke organisaties reageren verdeeld op de val van Rutte IV. De een is blij dat dit kabinet opstapt en dat er een nieuw kabinet komt met nieuw beleid, de ander betreurt het dat besluiten over belangrijke onderwerpen worden uitgesteld of op de lange termijn worden geschoven.

Een aantal maatschappelijke reacties op een rijtje, onderverdeeld naar onderwerpen waar dit kabinet hevig mee worstelde.

Rutte IV struikelde anderhalf jaar nadat het van start was gegaan, omdat de coalitiepartijen het niet eens konden worden over maatregelen om de instroom van asielzoekers in te dammen. Die waren nodig om te voorkomen dat er dit jaar weer onvoldoende 'menswaardige' opvangplaatsen voor nieuwe asielzoekers zouden zijn. Op tafel lag een voorstel om de gezinshereniging voor een deel van de asielzoekers onmogelijk te maken, maar dat ging D66 en de ChristenUnie te ver.

Vluchtelingenwerk Nederland concludeert dat het kabinet bij het zoeken naar een compromis over het migratievraagstuk op een "morele grens" is gestuit. "Kinderen bewust achterlaten is een begrijpelijke brug te ver", liet de organisatie weten. Ze wijst erop dat ook het demissionaire kabinet moet voorkomen dat er bij aanmeldcentra mensen buiten moeten slapen. "Dit is niet alleen een wettelijke plicht, maar ook een eis van het gerechtshof in de zaak die wij hierover aanspanden."

Burgemeester Velema van de gemeente waar Ter Apel onder valt, wil het kabinet houden aan de afspraken die al zijn gemaakt. Die houden in dat de druk op Ter Apel omlaag moet. Het kabinet werkte aan een wet om gemeenten te dwingen asielzoekers op te vangen, maar het lukte maar niet daar draagvlak voor te vinden.

Klimaatorganisatie Urgenda noemt het creëren van een kabinetscrisis over het asielbeleid roekeloos. "Na jaren van uitstel is in de laatste jaren eindelijk een begin gemaakt met het verduurzamen van onze economie", zegt directeur Marjan Minnesma. "Het laatste dat dit land nu nodig heeft is een vleugellam demissionair kabinet, verkiezingen en vele maanden van onderhandelingen. Die tijd hebben we simpelweg niet."

De milieuactiegroep Greenpeace en Extinction Rebellion zijn het daarmee eens. Die laatste groep trok de afgelopen maandag geregeld de aandacht met acties op de A12 bij Den Haag. Dat gaat door. "We gaan net zolang actievoeren totdat wie er ook gekozen wordt wel moet luisteren naar de wetenschap en beleid uitvoert dat het leven wel beschermt."

Een probleem waar dit kabinet ook geen oplossing voor wist te vinden, was de stikstofcrisis. Vorige maand stapte de grootste boerenorganisatie uit het overleg over een landbouwakkoord. "Het blijft steken in intenties en van intenties kunnen onze boeren niet leven", zei LTO-voorzitter Sjaak van der Tak toen.

De val van Rutte IV geeft hem hoop dat de boeren en tuinders nu wel toekomstperspectief krijgen. Bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart behaalde de BoerBurgerBeweging (BBB) een grote overwinning. Van der Tak verwacht dat dat ook bij nieuwe Tweede Kamerverkiezingen het geval zal zijn. Ook de boerenactiegroepen Agractie en Farmers Defence Force hopen op een BBB-overwinning.

De werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland zien Nederland op meerdere terreinen vastlopen: niet alleen wat betreft het klimaat-, energie- en stikstofbeleid, maar ook op het gebied van koopkracht, arbeidsmarkt en woningbouw. "We gaan er dan ook van uit dat wetgeving voor en uitvoering van belangrijke dossiers doorgezet worden nu het kabinet demissionair is."

Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten had liever gezien dat het kabinet was doorgegaan. "Denk daarbij aan het enorme tekort aan betaalbare woningen, de noodzakelijke energietransitie en het versterken van bestaanszekerheid", zei voorzitter Sharon Dijksma. Ze noemt de val van het kabinet "onbezonnen".

FNV-voorzitter Tuur Elzinga betreurt de val van het kabinet niet. "Rutte IV was vooral een kabinet dat er maar niet in slaagde structureel iets te doen aan de uitzichtloze en onzekere situaties bij veel mensen thuis", laat hij weten. "Terwijl er al twee jaar op rij recordwinsten worden gemaakt, zijn zij al werkend armer geworden."

Vakbond CNV noemt de val van het kabinet "triest maar onvermijdelijk". "Triest omdat het kabinet geen oplossingen weet te vinden voor de problemen van deze tijd. Maar onvermijdelijk gezien de vele crisissen waar het kabinet niet uitkwam."

Ook dit kabinet had zijn handen vol aan het herstel van vertrouwen in het aardbevingsgebied. De belangenvereniging Groninger Bodem Beweging verwacht niet dat de val daar veel aan zal veranderen. "Maar wat er nog niet is, is de wet die bepaalt wat er moet gebeuren na het sluiten van het gasveld. Dat soort dingen zijn wel spannender", zegt voorzitter Merel Jonkheid.

De provincie Groningen noemt het "ongelooflijk" dat het kabinet niet is gevallen over de parlementaire enquête naar de aardbevingsschade, maar wel over de asielcrisis. "In het landsbelang, vanwege de mondiale instabiele energiecrisis en de oorlog in Oekraïne was het zeer ongewenst om het kabinet te laten vallen op een vernietigend rapport over Groningen", zegt commissaris van de koning Paas. " Enkele weken later kan dat wel om puur politieke redenen."

Het kabinet is gevallen omdat de onderlinge verschillen in opvatting tussen de coalitiepartijen over het asielbeleid "helaas onoverbrugbaar" bleken te zijn. Dat heeft premier Rutte gezegd op een persconferentie over de val van zijn vierde kabinet. "Het was geen geheim dat de vier partijen verschillend over dat onderwerp denken."

"Zeer betreurenswaardig, maar wel een politiek feit", zei Rutte. Hij bestreed dat de ChristenUnie de stekker uit het kabinet heeft getrokken. De vier partijen zijn volgens hem gezamenlijk tot de conclusie gekomen dat er geen akkoord mogelijk was.

"Dat valt ons allemaal zwaar, ook mij persoonlijk", zei de premier. "Alle partijen zijn tot het uiterste gegaan, ook vanavond nog."

Hij ontkende dat hij de afgelopen dagen een nieuwe eis op tafel heeft gelegd door beperking van de gezinshereniging te eisen. "Dat is echt onzin. De vraag over nareizigers lag al maanden op tafel."

Er komen nieuwe verkiezingen, mogelijk half november, en de ministers en staatssecretarissen blijven demissionair op hun post. Ze zullen volgens Rutte "vol bezig blijven met het zo goed mogelijk helpen van Oekraïne in de oorlog". Hetzelfde geldt voor de afwikkeling van het toeslagenschandaal en de aardbevingsproblematiek in Groningen.

Op de vraag of hij opnieuw lijsttrekker wil worden voor de VVD zei Rutte: "Het is net gebeurd, ik moet daar even over nadenken en mijn partij ook. Maar als u het me nu vraagt, zeg ik vanzelfsprekend ja. Omdat ik de energie ervoor heb."

Aanstaande maandag is er waarschijnlijk een Kamerdebat naar aanleiding van de val van het kabinet. Dat is de afgelopen avond aangevraagd. Het geplande werkbezoek van Rutte aan het aardbevingsgebied in Groningen wordt daarom uitgesteld.

Ook de vicepremiers reageerden op de val van het kabinet:

Oppositiepartijen in de Tweede Kamer reageren verheugd op het nieuws dat het kabinet is gevallen. De meeste partijen willen zo snel mogelijk nieuwe verkiezingen.

"Adieu Kaag en de rest", twittert Geert Wilders van de grootste oppositiepartij, de PVV. Hij heeft naar eigen zeggen een debat aangevraagd dat volgende week zou moeten plaatsvinden. De Tweede Kamer moet dan terugkomen van zomerreces.

Na de verkiezingen is Wilders bereid om samen te werken met de VVD van Rutte, ondanks de slechte samenwerking in zijn eerste kabinet. Wilders: "Je moet over ego's heen stappen."

Caroline van der Plas van BBB twittert een foto van zichzelf op een terras met een grote glimlach. "Hoe keek u toen het kabinet viel?", schrijft ze erbij. In een toelichting zegt ze klaar te zijn voor de verkiezingscampagne. "De spandoeken en vlaggen staan nog in de schuur."

Partijleider Attje Kuiken van de PvdA constateert dat Rutte "uitgeregeerd" is. Volgens haar heeft Nederland behoefte aan een kabinet dat daadkracht toont en keuzes maakt. Ook Farid Azarkan van Denk spreekt van "goed nieuws".

Als er inderdaad nieuwe verkiezingen komen, zal dat waarschijnlijk pas in het najaar zijn, mogelijk half november. Het organiseren van verkiezingen kost tijd en er moet ook rekening gehouden worden met de zomervakantie en de herfstvakantie in oktober, laat de Kiesraad weten.

In theorie zou er ook nog een lijmpoging gedaan kunnen worden om de coalitie weer bij elkaar te krijgen, maar dat is niet de verwachting. Ook zou een deel van de partijen door kunnen gaan, maar daarvoor moeten ze dan wel steun krijgen in de Tweede Kamer. Gezien de reacties van de oppositiepartijen op de val van het kabinet ligt ook dat niet voor de hand.

Het was zo'n relatie waarvan iedereen meteen al dacht: dat kan nooit goed gaan. Te veel oud zeer, te weinig liefde, te pragmatisch. Om nog maar te zwijgen over de gigantische problemen waarmee Nederland kampt en waarover de partners in dit slechte huwelijk het nooit eens zouden worden.

Het kabinet-Rutte IV kwam tot stand na de langste formatie uit de Nederlandse geschiedenis VVD, D66, CDA en ChristenUnie hadden ruim negen maanden nodig om tot elkaar te komen. De vier partijen hadden helemaal geen zin in om het, na de val van het kabinet-Rutte III over de toeslagenaffaire, nog een keer met elkaar te proberen.

Maar de kiezer had op 17 maart 2021 gesproken: de oude coalitie kreeg opnieuw een meerderheid en verdiende dus kennelijk een 'doorstart'. Dat 'moetje' - andere opties waren er niet - kwam er uiteindelijk ook, maar onder een zeer slecht gesternte.

Ruim een week na de verkiezingen verscheen er een foto van verkenner Kajsa Ollongren. Op de notities onder haar arm stond te lezen: "Positie Omtzigt, functie elders." Dat er in zo'n vroeg stadium van de formatie over een individueel Kamerlid werd gesproken als een probleem dat moest worden opgelost, zette veel kwaad bloed. Het houdt de gemoederen tot op de dag vandaag bezig.

Op 1 april volgde een Kamerdebat met VVD-leider Mark Rutte. Hij bekende dat hij een fout had gemaakt door te zeggen dat hij niet met de verkenners over Pieter Omtzigt had gesproken. Dat had hij wel, maar hij had zich dat "achteraf verkeerd herinnerd". Het leverde de demissionaire premier een motie van afkeuring op, die ook door D66, CDA en ChristenUnie werd gesteund. D66-leider Sigrid Kaag zei na afloop over de man tot wie zij door de kiezer was veroordeeld: "Hier scheiden onze wegen."

En toen moest de eigenlijke formatie nog beginnen. Het was uiteindelijk Kaag die als eerste met de ogen knipperde. Eind september zei ze onderhandelingen met partijen die het eigenlijk niet in elkaar zien zitten, nog altijd te prefereren boven nieuwe verkiezingen. En op 10 januari 2022 stonden de nieuwe ministers en staatssecretarissen dan eindelijk bij de koning op het bordes.

Dat is ruim anderhalf jaar geleden. Maar het kabinet-Rutte IV kwam nooit op stoom. Het ene na het andere plan sneuvelde (landbouwakkoord) of werd op de lange baan geschoven (spreidingswet). En behalve de aanpak van de hoge asielinstroom, waarover het kabinet nu is gevallen, lagen er nog talloze andere tijdbommen onder de coalitie. Om er maar een paar te noemen: de stikstofaanpak die maar niet wilde vlotten, het groeiende wantrouwen in de overheid, de BBB die als grootste partij in de Eerste Kamer kwam.

Er waren van het begin af aan grofweg twee kampen in het kabinet: VVD en CDA aan de ene en D66 en ChristenUnie aan de andere kant. En die waren het principieel oneens over de aanpak van de twee grootste problemen: migratie en stikstof. Dat bleef wringen.

En ondertussen rommelde het in het CDA. Er zijn zorgen over de staat van de partij en bijna geen CDA'er ziet Wopke Hoekstra nog een keer lijsttrekker worden, bleek uit een rondgang van Nieuwsuur.

Hoekstra voelde eerder al aan dat hij het over een andere boeg moest gooien en dreigde met een soort 'tussenformatie' voor de zomer. Daarin moest het moeizaam bereikte regeerakkoord worden opengebroken om het jaartal 2030 (als kabinetsdeadline voor het behalen van stikstofdoelen ) eruit te halen. Dat had ook tot een kabinetscrisis kunnen leiden, want met name D66 vindt de deadline van 2035 (die in de wet staat) te ver weg.

Uiteindelijk was het premier Rutte zelf die de boel op scherp zette. Ook hij stond onder druk van zijn partij. In zijn geval om nog voor het zomerreces met het langverwachte kabinetsplan te komen om grip te krijgen op de migratie-instroom. "Mark, schiet eens op", jutte VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans hem vorige maand nog op.

Op de valreep legde hij zijn coalitiegenoten deze week een maatregel voor: een quotum voor het aantal familieleden van een bepaalde categorie vluchtelingen. Dat deed voor ChristenUnie en D66 de deur dicht.

Hiermee was wat hen betreft de "morele ondergrens" bereikt waar zij eerder al voor waarschuwden: als we daar doorheen gaan, wordt het tijd om de scheidingspapieren aan te vragen.