De hoofdredacties van ruim honderd medisch-wetenschappelijke tijdschriften over de hele wereld roepen regeringsleiders en politici in een gezamenlijk commentaar op om het gebruik van atoomwapens uit te sluiten en zo het voortbestaan van de mensheid veilig te stellen.

Ze doen dat ter ondersteuning van de campagne van Internationale Medici ter Voorkoming van Kernoorlog (IPPNW). Die is bedoeld om zowel in het Westen als in Rusland meer bewustwording te creëren over de risico's van een kernwapenoorlog.

"Want nu er 78 jaar geen kernwapen meer is ingezet, is de publieke medische kennis over de langetermijngevolgen na de inzet van zo'n wapen sterk verwaterd", zegt Marcel Olde Rikkert. Als hoofdredacteur van het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde heeft hij meegedaan aan de internationale oproep.

"Men kijkt met een naïeve bril naar het gebruik van deze wapens", gaat Olde Rikkert verder, "Alsof de impact beperkt kan worden, wat uiteindelijk niet het geval zal zijn. In de jaren na een atoomexplosie zullen mensen die de directe aanval overleefd hebben op grote schaal allerlei vormen van kanker krijgen. Er zullen mismaakte kinderen worden geboren."

Bij de atoombomaanvallen van de Verenigde Staten op Hiroshima en Nagasaki, die het einde van de Tweede Wereldoorlog markeerden, bleken de langetermijngevolgen nog veel heftiger. In de jaren na het bombardement stierven drie keer zoveel mensen meer aan gezondheidsproblemen dan bij de directe impact zelf.

Vandaag de dag zijn er ongeveer 14.000 kernkoppen op aarde. Een kernwapenoorlog tussen Rusland en de Verenigde Staten zou volgens schattingen van wetenschappers in korte tijd 200 miljoen mensen doden. Door de daaropvolgende nucleaire winter, waarbij door al de opgeworpen fijnstof de zon de aarde niet meer bereikt, zouden de kou en voedseltekorten het einde van de mensheid kunnen betekenen.

In de jaren tachtig wist de organisatie van de Internationale Medici ter Voorkoming van Kernoorlog (opgericht door artsen uit de VS en de toenmalige Sovjet Unie) met hun wetenschappelijk inzichten de leiders aan beide kanten van het IJzeren Gordijn te overtuigen dat een kernwapenoorlog alleen maar verliezers kent.

Sovjet-leider Michail Gorbatsjov erkende achteraf in zijn memoires dat de aanhoudende lobby- en voorlichtingscampagnes van deze internationale artsenorganisatie cruciaal waren voor het beperken van de risico's van een kernwapenoorlog. Ook droegen ze uiteindelijk bij aan het beëindigen van de Koude Oorlog.

"Het is onmogelijk om te negeren wat deze mensen (wetenschappers, red.) zeggen. Want wat zij beweren is onderbouwd met nauwkeurige kennis én een passie om de mensheid te waarschuwen voor het gevaar dat dreigt. In het licht van hun argumenten en de puur wetenschappelijke data die zij op tafel brengen, was er geen ruimte meer voor politieke spelletjes. Geen enkele serieuze politicus heeft het recht om hun conclusies te negeren", aldus Gorbatsjov.

Dankzij deze artsen werden verdragen gesloten om de inzet en verspreiding van kernwapens tegen te gaan. In 1985 kregen de Internationale Medici ter Voorkoming van Kernoorlog de Nobelprijs voor de Vrede.

Bijna dertig jaar later lijkt de wereld terug bij af. Kernwapenverdragen worden niet verlengd. En sinds de Russische inval in Oekraïne heeft president Poetin herhaaldelijk gewaarschuwd dat zijn land beschikt over nucleaire wapens en die indien nodig ook zal inzetten.

Redenen genoeg voor de internationale medische gemeenschap om de succesvolle campagnes van de jaren tachtig nieuw leven in te blazen. Ook nu zijn er volgens Olde Rikkert Russische artsen die zich achter deze campagne scharen.

De grote vraag is of Poetin net zo open staat voor hun argumenten zoals dat het geval was bij Gorbatsjov. Het bekritiseren van de Russische regering, op wat voor manier dan ook, kan al gauw leiden tot sancties en lange gevangenisstraffen.

"Wij zien ook dat het een lastigere discussie is vandaag de dag", zegt Olde Rikkert. "Het is zeker gevaarlijk. Maar ik denk dat de kracht van dokters is dat zij geen politiek bedrijven maar op basis van medische feiten hun punt proberen te maken. En dat punt zal in dit geval zijn dat ook Rusland zich de schade van kernwapenoorlog helemaal niet kan veroorloven, want er blijft voor niemand iets over. Ook niet voor Rusland. Hopelijk kunnen zij met deze boodschap ook in het Kremlin doordringen."

Stephan van Baarle volgt Farid Azarkan op als fractievoorzitter voor Denk in de Tweede Kamer, en hij kandideert zich als lijstrekker voor de komende verkiezingen. "Het is tijd dat een nieuwe generatie opstaat, ook bij Denk", zegt de 31-jarige Van Baarle, die sinds 2021 in de Kamer zit.

Volgens hem wordt uitsluiting het thema van de verkiezingen. "Na de val van het kabinet zijn partijen openlijk xenofoob en vijandig richting minderheden geworden", zegt hij. "In dat politieke klimaat is er een sterk Denk nodig om te strijden voor inclusie en acceptatie."

Van Baarle is sinds de oprichting in 2015 betrokken bij Denk. Hij was onder meer voorzitter van de programmacommissie en beleidsmedewerker in de Tweede Kamer. Ook zat hij vier jaar in de Rotterdamse gemeenteraad.

Azarkan, die vorige week zijn vertrek uit de politiek aankondigde, spreekt zijn steun uit voor Van Baarle. "Zijn bewezen kwaliteiten en ervaring als fractievoorzitter in Rotterdam maken hem uitstekend geschikt voor deze rol."

Of Van Baarle lijsttrekker wordt, is nog niet zeker; er kunnen zich nog andere kandidaten melden. Na de zomer maakt het bestuur de kandidatenlijst bekend.

Op dit moment vormt Tunahan Kuzu samen met Azarkan en Van Baarle de driemansfractie van Denk. Het is nog niet bekend of Kuzu nog een keer op de lijst wil.

Pieter Omtzigt maakt voorlopig nog niets bekend over zijn politieke toekomst. Dat schrijft hij vanavond op X, het voormalige Twitter. "Het nemen van een doordacht besluit en uitstippelen van een pad kost meer tijd dan gedacht", laat het Kamerlid weten.

Half juli gaf Omtzigt, momenteel onafhankelijk lid van de Tweede Kamer, al aan nog enkele weken nodig te hebben om te bepalen of hij een eigen partij opricht, zich aansluit bij een andere partij of uit de politiek stapt. Dat besluit schuift hij nu voor zich uit tot na de zomervakantie, blijkt uit zijn tweet.

De Volkskrant schrijft vanavond dat het populaire Kamerlid al enkele maanden bezig is met het oprichten van zijn eigen politieke partij. De krant meldt dat hij met een groepje van vijf "politieke vrienden" aan zijn eigen beweging werkt. Zo zou er al een verkiezingsprogramma op hoofdpunten in de maak zijn.

Vanwege de hooggespannen verwachtingen zou Omtzigt momenteel veel druk ervaren. Het Kamerlid heeft een grote achterban en wordt gezien als een (potentieel) stemmenkanon. Twee jaar geleden haalde hij als CDA-kandidaat ruim 342.000 voorkeursstemmen, goed voor zo'n vijf zetels.

Afgelopen weekend sloot Omtzigt een terugkeer naar zijn oude partij, het CDA, publiekelijk uit. Vorige maand liet hij weten zich bovendien niet bij de BBB te zullen aansluiten.

Omtzigt was tot juni 2021 Kamerlid namens het CDA. Hij stapte uit de partij vanwege onder meer onenigheid met de partijtop, die hem bewust op een zijspoor gezet zou hebben. Ook kwam uit een interne memo naar voren dat hij door partijgenoten is geschoffeerd en uitgescholden.

In 2021 kreeg hij een burn-out na alle ophef rond zijn persoon en de 'functie elders-kwestie'. In juni zei Omtzigt dat zijn terugkeer naar de Tweede Kamer hem zwaar viel.

De Tweede Kamer telt binnenkort 21 fracties. Kamerlid Olaf Ephraim stapt uit de Groep Van Haga en gaat zelfstandig verder. Dat bevestigt de woordvoerder van BVNL, de partij waarmee Wybren van Haga in november mee gaat doen aan de verkiezingen.

Binnen de driemansfractie is ruzie ontstaan over de lijst. Ephraim schrijft in appjes, die zijn gepubliceerd door journalist Chris Aalberts, dat Van Haga en fractiegenoot Hans Smolders hem niet op de lijst willen hebben en dat hij daarom uit de fractie stapt. Het gaat om appjes in een interne appgroep van BVNL.

Volgens Ephraim mag hij niet op de lijst vanwege zijn verleden in de financiële sector. Hij was als bankier bij Fortis begin deze eeuw betrokken bij 'dividendstrippen', een omstreden manier van beleggen. Van Haga en Smolders zouden bang zijn dat dat verleden tot "controverse" zou kunnen leiden.

In de appjes wijst Ephraim erop dat hij nooit een dagvaarding of iets anders van het Openbaar Ministerie of de toezichthouder heeft gehad over zijn manier van werken.

"Wybren is in 2019 strafrechtelijk veroordeeld wegens drankrijden", schrijft hij. Smolders heeft een veroordeling voor het openbaar maken van vertrouwelijke documenten. "En deze heren gaan mij de maat nemen??? Bespottelijk", meent Ephraim. Hij blijft wel lid van BVNL en wil zich verdedigen op de eerstvolgende ledenvergadering van die partij.

Ephraim was nog niet bereikbaar voor een toelichting op zijn besluit. Zijn voormalig fractiegenoot Smolders zegt dat Ephraim vooral teleurgesteld was over zijn plaats op de lijst. "Hij wilde op nummer twee, maar hij heeft geen monopolie op die plek." Gisteren werd bekend dat Henk Krol, voormalig Kamerlid voor 50Plus, die plek krijgt.

Volgens Smolders, die samen met Van Haga de selectiecommissie vormt, begon Ephraim "te blazen" vanwege zijn lage plek op de lijst. Daarom wilden ze hem helemaal niet meer op de lijst.

Zijn verleden in de financiële sector speelde daarbij zeker mee, zegt Smolders. "Maar ook andere zaken. Daar wil ik niet verder over uitweiden." Smolders komt zelf ook niet op de lijst. Hij kampt met gezondheidsproblemen als gevolg van longkanker.

Ephraim kwam in 2021 in de Tweede Kamer voor Forum voor Democratie, waar hij ook penningmeester was. Na een paar maanden splitste hij zich samen met Van Haga en Smolders alweer af van de partij van Baudet. Directe aanleiding was een poster van Forum, waarin de coronamaatregelen werden vergeleken met de Duitse bezetting van ons land in de Tweede Wereldoorlog.

Kamerlid Henk Nijboer is niet beschikbaar voor een plaats op de gezamenlijke lijst van PvdA en GroenLinks bij de komende verkiezingen. Nijboer, zelf lid van de PvdA, zegt dat hij hoopt op een "fantastisch resultaat" voor links op 22 november, maar dat hij zich ook zorgen maakt over de politieke koers. "De kiezers verdienen Kamerleden die volmondig in de nieuwe samenwerking geloven."

Zelf heeft hij daarover twijfels. "Een brede progressieve volkspartij moet ook de middengroepen aanspreken", schrijft Nijboer. Die voelen zich volgens hem nu veel te weinig vertegenwoordigd door links. Hij pleit voor realiteitszin. "Solidariteit kan niet zonder grip op de grenzen en de aanpak van klimaatverandering vereist meer draagvlak."

Nijboer (40) denkt dat hij in de nieuwe combinatie-fractie op de politieke flank terechtkomt met zijn standpunten. Een rol als criticaster van binnenuit past hem minder dan een plek in de voorhoede van de partij, zegt hij. "Daarom maak ik - met pijn in het hart - plaats."

De Groninger zat elf jaar voor de PvdA in de Tweede Kamer en is daarmee op fractievoorzitter Attje Kuiken na degene met de meeste ervaring. Hij hield zich aanvankelijk vooral bezig met financiële aangelegenheden. Hij was voorzitter van de parlementaire ondervragingscommissie die onderzoek deed naar brievenbusfirma's en de trustsector.

Sinds 2017 is hij woordvoerder volkshuisvesting. Een initiatiefwet van hem en ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis om een eind te maken aan tijdelijke huurcontracten ligt voor goedkeuring bij de Eerste Kamer.

Nijboer zette zich in de Kamer ook nadrukkelijk in voor de bewoners van zijn eigen provincie. Zo voerde hij het woord over de aardbevingsproblematiek en het behoud van de kinderhartchirurgie bij het UMCG in Groningen.

Vorig jaar kwam hij onder vuur te liggen omdat hij als lid van het presidium, het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer, had ingestemd met een onderzoek naar zijn partijgenoot, oud-voorzitter Khadija Arib. Hij trok zich toen terug uit het presidium.

Henk Krol wil terugkeren in de Tweede Kamer. De 73-jarige voormalig lijsttrekker van ouderenpartij 50Plus wordt bij de komende Tweede Kamerverkiezingen de nummer 2 op de lijst van BVNL, de partij van Tweede Kamerlid Wybren van Haga.

Krol kwam in 2011 in de politiek als lid van de Provinciale Staten voor ouderenpartij 50Plus. Daarvoor was hij onder meer bekend als een van de oprichters van de Gay Krant.

In 2012 was Krol lijstrekker van 50Plus bij de Tweede Kamerverkiezingen. De partij haalde toen twee zetels. Een jaar later verliet Krol de Kamer, toen bleek dat hij in zijn tijd bij de Gay Krant verzuimd had de pensioenpremies voor zijn personeel te betalen.

In 2014 keerde Krol weer terug in de Kamer voor 50Plus, in eerste instantie als vervanger van een ziek Kamerlid en later als permanent Kamerlid. In 2017 leidde Krol 50Plus bij de verkiezingen naar vier zetels. In 2020 vertrok hij bij 50Plus vanwege een slepend intern conflict.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2021 veroverde Krol met zijn eigen Lijst Henk Krol geen zetels. Nu waagt Krol dus een nieuwe poging met de partij van Van Haga.

Krol zegt in een persbericht zich in te willen zetten voor ouderen en hun pensioenen. Van Haga noemt Krol "de stem van de vergeten ouderen in Nederland".

Mocht het CDA nog hoop hebben dat Pieter Omtzigt terugkeert, dan kan die hoop vandaag definitief de prullenbak in. De populaire politicus gaat niet meer aan de slag voor de christendemocraten, zegt hij naar aanleiding van berichtgeving van het AD.

Dus blijft de grote vraag: wat gaat hij dan wél doen? Een eigen partij, aansluiten bij een andere partij, of vertrekt hij uit de politiek? Onze politiek commentator Nynke de Zoeten vertelt vanavond in onze uitzending wat de CDA-afwijzing betekent.

Voor het dertigste weekend op rij protesteren Israëliërs tegen de regering. Ze zijn boos over controversiële hervormingen die het kabinet van premier Netanyahu wil doorvoeren. De politiek wil de macht van rechters inperken, en de macht van het parlement vergroten. Dat is ondemocratisch, vinden veel Israëliërs. Israël-correspondent Nasrah Habiballah vertelt over de protesten van vandaag.

De macht van rechters beperken is een wens van veel orthodoxe Israëliërs. Maar waarom vinden zij dat een goed idee? En wat vinden ze van de massale protesten als gevolg van hun plannen?

Vorige maand brak in Oekraïne de Kachovka-dam door, met verwoestende overstromingen tot gevolg. De gevolgen van de dijkdoorbraak zijn zicht- en voelbaar in grote delen van de provincies Cherson en Zaporizja. Onze verslaggever Gert-Jan Dennekamp reisde langs de oude én nieuwe oevers van de Dnjepr-rivier.

Op ons YouTube-kanaal verscheen vandaag een uitgebreid verslag van de reis die we maakten door Oekraïne:

Pieter Omtzigt keert niet terug naar zijn oude partij, het CDA. Dat schrijft hij naar aanleiding van een bericht van het AD. Die krant meldt dat het CDA deze week een verzoeningsbrief naar het Kamerlid heeft gestuurd met het verzoek om een gesprek over een eventuele terugkeer. Maar Omtzigt gaat daar dus niet op in.

"Het boek bij het CDA is dicht, zoals vaker gezegd, en blijft dicht", zegt zijn woordvoerder. Omtzigt voegt daar op Twitter aan toe: "Maar natuurlijk blijf ik graag met alle partijen samenwerken om mijn ideeën en idealen voor Nederland te verwezenlijken."

Een woordvoerder van het partijbestuur van het CDA zegt niets toe te voegen te hebben aan wat er eerder is gezegd over de kwestie. "De deur staat voor Pieter altijd open." De partij wil graag een streep onder het verleden zetten en kijken of samenwerking mogelijk is, omdat CDA en Omtzigt grotendeels hetzelfde gedachtengoed hebben.

Binnenkort wil Omtzigt bekendmaken hoe hij zijn politieke toekomst voor zich ziet. Aansluiten bij een bestaande partij ligt daarbij niet voor de hand. Mogelijk begint hij een eigen partij. Het kan ook dat hij de Haagse politiek vaarwel zegt.

Omtzigt was tot juni 2021 Kamerlid namens het CDA. Hij stapte op vanwege de manier waarop hij door zijn partij was behandeld, Door zijn zelfstandige optreden lag hij slecht in de fractie, hij zou zijn uitgemaakt voor "gestoord" en "labiel".

In het vorige kabinet (met het CDA) kwam hij regelmatig ter sprake. In de formatie van het kabinet-Rutte IV werd er zelfs gesproken over een 'functie elders' voor Omtzigt. Sinds zijn vertrek uit de CDA-fractie is hij onafhankelijk Kamerlid.

Mirjam Sterk wil geen lijsttrekker van het CDA worden bij de komende Tweede Kamerverkiezingen. Dat zei ze vanavond in het NPO Radio 1-programma Dit is de Dag.

"Ik heb er heel kort over nagedacht, of ik het zou willen", zei Sterk in de uitzending. Ze heeft echter andere ambities: ze wil zich blijven inzetten voor de provincie Utrecht, waar ze nu anderhalfjaar gedeputeerde is. "Ik denk aan het landelijke gebied waar ik ook verantwoordelijk voor ben. Daar wil ik graag voor gaan."

Sterk stelt bovendien niet beschikbaar te zijn als Kamerlid voor het CDA, een functie die ze tussen 2002 en 2012 bekleedde. Over de laatste peilingen, waarin haar partij nog maar zo'n 5 zetels haalt, zei ze: "Ik denk dat we realistisch moeten zijn en ons niet meer moeten beschouwen als een bestuurderspartij die overal meedoet, maar als een partij die een relatief kleine maar belangrijke rol speelt in Nederland."

Wie lijsttrekker Wopke Hoekstra opvolgt en zich kandidaat stelt om bij de christendemocraten de kar te trekken, is nog niet duidelijk. Hoekstra gaf kort na de val van het kabinet aan dat hij niet beschikbaar is om de partij te leiden. Hij voelt zich naar eigen zeggen "meer bestuurder dan beroepspoliticus". Ook Hugo de Jonge, nu minister voor Volkshuisvesting, zei af te zien van het lijsttrekkerschap.

Hoekstra ging na de vorige verkiezingen het kabinet in als minister van Buitenlandse Zaken, en dat kwam hem op kritiek te staan. Daarom besloot de partijtop van het CDA eerder deze maand dat de volgende partijleider geen minister moet worden, maar voorzitter van de fractie in de Tweede Kamer.

De belangrijkste mogelijke kandidaten die genoemd worden zijn Derk Boswijk, die sinds 2021 in de Tweede Kamer zit voor de christendemocraten, en Henri Bontenbal, die vorig jaar in de Kamer kwam toen Hoekstra bij het kabinet aan de slag ging. Boswijk heeft de portefeuille Buitenlandse Zaken en is woordvoerder op het gebied van stikstof. Bontenbal maakt zich hard voor kernenergie en is gespecialiseerd in energiebeleid en duurzaamheid.

PVV-Kamerlid Lilian Helder vertrekt na de verkiezingen uit de Tweede Kamer. Ze zegt op Twitter dat ze zich "om persoonlijke en inhoudelijke redenen" niet meer verkiesbaar stelt voor de partij van Geert Wilders. Waar ze op doelt, is vooralsnog onbekend.

Helder zit inmiddels dertien jaar in de Tweede Kamer. Bij de laatste verkiezingen in 2021 stond ze op de negende plaats van de PVV-lijst. Ze zegt zich tot haar laatste dag in te blijven zetten voor de politie. Helder is namens de PVV woordvoerder politie, justitie en veiligheid. Voor haar carrière in de politiek was Helder onder meer advocaat.

"Ik wil in de Kamer bereiken wat de mensen op straat graag willen", zegt ze op de website van de Tweede Kamer. 'Ik ben voorstander van het invoeren van minimumstraffen en het beperken van de beslissingsruimte van de rechterlijke macht."

Helder is een van de vele Kamerleden die na de verkiezingen niet meer terugkeren. Afgelopen week nog maakten Sylvana Simons (Bij1) en Farid Azarkan (Denk) bekend de Haagse politiek te verlaten.

In Den Haag wordt met grote belangstelling uitgekeken naar het besluit van Pieter Omtzigt over zijn politieke toekomst. Het onafhankelijke Kamerlid heeft aangekondigd dat hij mogelijk deze week duidelijkheid wil geven, misschien dit weekend, maar in ieder geval voor hij volgende week op vakantie gaat. In veel peilingen wordt hem een glansrijke verkiezingsuitslag toegedicht als hij met een eigen partij meedoet in november.

Omtzigt (49) heeft grofweg drie keuzemogelijkheden: hij stopt, hij sluit zich aan bij een partij of hij begint zijn eigen partij. Die laatste optie lijkt op dit moment het meest voor de hand te liggen, maar daar zitten wel een paar haken en ogen aan. In één keer heel groot worden, is een risico. Dat loopt meestal niet goed af, leert de geschiedenis.

In 2021 kreeg Omtzigt een burn-out na alle ophef rond zijn persoon en de 'functie elders-kwestie'. Zijn terugkeer in de Kamer na zestien weken viel hem zwaar, zei hij in juni. Hij klaagt voortdurend over het gebrek aan ondersteuning en de beperkte spreektijd die hij heeft als 'afsplitser', maar volgens mensen om hem heen zit hij de laatste tijd beter in zijn vel.

Begin deze maand noemde hij de val van het kabinet "een mooie kans op een frisse start voor Nederland". Dat lijkt niet te wijzen op een terugtreden uit de politiek. Hij kan een factor van betekenis worden; twee jaar geleden haalde hij ruim 342.000 voorkeursstemmen, goed voor zo'n vijf zetels. Nu zou hij volgens peilingen op nog veel meer stemmen kunnen rekenen.

Verschillende bestaande partijen zouden de ex-CDA'er graag op hun kieslijst hebben. Ze roemen zijn werklust en dossierkennis en hoe hij het als zijn taak ziet om de regering te controleren. Maar met een eigen partij zien ze hem vooral als electorale concurrent: hij kan een hoop zetels wegsnoepen. BBB en JA21 flirten openlijk met hem, en ook bij het CDA zijn er veel mensen die zijn terugkeer zouden verwelkomen.

De overeenkomsten met de BBB van Caroline van der Plas zijn op het eerste gezicht groot. Beiden zijn populair onder kiezers die hun vertrouwen in de politiek zijn kwijtgeraakt. Maar in tegenstelling tot Van der Plas en haar agrarische achterban is Omtzigt zeer kritisch over de grootschalige veehouderij en het dierenwelzijn daar. Zijn woordvoerder sloot onlangs uit dat hij zich aansluit bij een andere partij.

Als Omtzigt doorgaat, dan doet hij dat met zijn eigen verhaal. Dat staat grotendeels in het boek dat hij schreef: Een nieuw sociaal contract. Het kan als basis dienen voor het verkiezingsprogramma van zijn partij, maar de tijd dringt.

Omtzigt moet uiterlijk op 28 augustus een naam voor die partij registreren. Verder moet hij, net als alle andere nieuwe partijen, per kieskring 30 steunbetuigingen binnenhalen en een waarborgsom van ruim 11.000 euro storten. Gezien zijn populariteit moeten die steunverklaringen geen probleem zijn en ook de waarborgsom niet. Er bestaat een steunfonds Groep Omtzigt, waar de laatste tijd veel giften binnenkomen.

De grootste uitdaging wordt het opstellen van een betrouwbare kandidatenlijst, met zo min mogelijk opportunisten. Ook andere partijen zijn naarstig op zoek naar nieuwe, frisse talenten. De spoeling wordt daardoor wel erg dun. De kandidatenlijst moet op 9 oktober zijn ingeleverd bij de Kiesraad.

Omtzigt zal kritisch zijn op mensen die zich bij hem melden. Maar als de lijst erg kort wordt, bestaat het gevaar dat hij meer zetels haalt dan er kandidaten zijn. Volgens de Kieswet gaan die zetels dan naar andere partijen.

Het zou nog een optie kunnen zijn om met een beperkte lijst mee te doen, niet in alle twintig kieskringen. Dan kan er dus niet overal in Nederland op de partij van Omtzigt worden gestemd. Dat verkleint het risico dat de partij al bij de eerste verkiezingen aan zijn eigen succes ten onder gaat.

Er zit dan nog wel een kleine adder onder het gras: het is in Nederland mogelijk om niet in je eigen gemeente, maar ergens anders te stemmen. Het zou ertoe kunnen leiden dat Omtzigt-fans massaal een kiezerspas aanvragen en op 22 november naar een regio reizen waar hun favoriet wel op het biljet staat.

De redenen die Kamerleden aanvoeren voor hun vertrek uit de Tweede Kamer liegen er niet om: van hondenbaan, opportunisme en populisme tot een te hoge werkdruk en een guur klimaat. Wat is er aan de hand in het parlement? En wat moet er veranderen?

Nieuwsuur vroeg het aan drie vertrekkende parlementariërs: Corinne Ellemeet (GroenLinks), Peter Kwint (SP) en René Peters (CDA). Zij keren na de verkiezingen in november niet terug als Kamerlid.

Kwint schreef in zijn afscheidsbrief dat hij soms een fysieke weerzin voelde bij het binnenlopen van het Kamergebouw. "Dat was niet elke dag, maar ik merkte dat ik in toenemende mate aan het einde van het debat de neiging had om te denken: oké, wat heb ik nou echt veranderd voor iemand?"

De SP'er voegt toe dat dit gevoel in een stroomversnelling kwam in de nasleep van de parlementaire enquêtecommissie Groningen, die de aardbevingsproblematiek en de schade-afhandeling onderzocht. "Daarbij had ik na het debat zoiets van: we zijn 2,5 jaar met z'n allen bezig geweest en ik heb het idee dat ze het nog niet helemaal snappen. Dat heeft mij een extra duw richting de uitgang gegeven."

Een groot probleem in politiek Den Haag is dat de Kamer haar controlerende taak niet goed uitvoert, zegt Kwint. "Ik vind dat de hele Kamer zich dat mag aantrekken. Uiteindelijk zijn wij de baas. Niet een minister, niet een ministerie, niet een kabinet. Wij zijn degenen die de macht moeten controleren. En als wij iets zien wat niet deugt, moeten we ook de ballen hebben om bij te sturen."

Kamerlid Ellemeet zegt er minder cynisch naar te kijken dan haar collega. "Ik kijk met een goed gevoel terug op die jaren in de Kamer."

Dat ze na al na twee termijnen de politieke arena weer verlaat, is in haar ogen niet direct een kwalijke zaak. "Voor mij was het nooit een 'levensbestemming'. Ik vond het belangrijk om direct iets bij te dragen aan onze democratie. En ik durf te zeggen dat ik met drie aangenomen initiatiefwetten echt iets heb veranderd op het gebied van abortus en op het gebied van zorg."

Volgens Ellemeet is het belangrijk zowel doorgewinterde politici als nieuwe, frisse gezichten in de Kamer te hebben. "Ik denk dat het goed is om Kamerleden te hebben met een groot geheugen van wat zich daar allemaal heeft afgespeeld, maar ik zou het zonde vinden als je wij het signaal afgeven: als je Kamerlid wilt worden, moet je minstens twaalf jaar blijven."

Voor CDA'er Peters was de hoge werkdruk een belangrijke reden om de handdoek in de ring te gooien. Hij benadrukt dat hij het Kamerlidmaatschap een prachtig ambacht vindt, maar dat je een sociaal leven "op je buik kunt schrijven".

Daarnaast hekelt Peters de prikkels die volgens hem overheersen bij politici: "We moeten een verhaal verkopen. We hebben een probleem met een dader, slachtoffer en een held, waarbij de politicus de held is. Op die manier verkopen we het verhaal dat iedereen graag wil horen, maar het is altijd veel ingewikkelder dan dat. Ik zou het mooi vinden als we als Kamer veel meer de diepte in kunnen: wat is er echt aan de hand?"

Voor blijvende en toekomstige Kamerleden hoopt Kwint dat de Kamer in de toekomst de controle kan terugpakken. "Daarin is in de afgelopen jaren echt tekortgeschoten."

Om dat voor elkaar te krijgen, moet de Kamer volgens Kwint meer ondersteuning krijgen. "Bijvoorbeeld bij het bureau wetgeving. Dat zijn mensen die ons helpen onze onmogelijke ideeën in degelijke wetteksten op te schrijven. Dat zijn geweldige mensen, die wij af en toe op de gekste tijden overvragen met voorstellen."

Voor Ellemeet ligt de oplossing niet alleen in betere ondersteuning, maar ook in uitbreiding van de Kamer zelf. "Bijvoorbeeld van 150 naar 200 zetels. We hebben vergeleken met landen om ons heen een klein parlement. Als je in je eentje vijf of zes debatten per week moet doen, kan je wel veel ondersteuning hebben, maar dan kan je het nog zelf niet waarmaken. Ik denk dat een uitbreiding van het parlement essentieel is."

Bekijk hier het hele gesprek:

Wat willen politieke partijen met de landbouw, het klimaat, de woningbouw? En hoe zit het met actuele thema's zoals AI, transgenderzorg en defensie in tijden van oorlog op het continent?

Op partijbureaus wordt hier naarstig over nagedacht en gebrainstormd, want er komen sneller dan verwacht verkiezingen aan. Elke partij heeft een nieuw programma nodig, waarin staat waar ze voor staan. Verkiezingsprogramma's zijn een leidraad voor leden en politici van de partij, maar ook voor kiezers, media en de verschillende online stemhulpen.

Hoe partijen tot hun programma komen, verschilt. Voor de meeste geldt dat er een programmacommissie is ingesteld. Het CDA vindt het belangrijk dat hier mensen in zitten van buiten de Haagse bubbel. Zo hopen ze het programma te wortelen in de samenleving. Het opvallendste lid is de 22-jarige student Thomas Steenkamp, die het imago van 'oude partij' moet helpen slechten.

Bij de Partij voor de Dieren vinden ze het juist belangrijk dat Kamerleden en fractiemedewerkers in de commissie zitten, vanwege hun expertise. En bij de SP is dit keer een aantal afzwaaiende politici aangesteld, maar ook partijleider Lilian Marijnissen. Bij VVD en D66 staan demissionaire bewindspersonen aan het roer van de commissie, respectievelijk Christophe van der Maat en Hans Vijlbrief.

Overigens tuigen niet alle partijen een commissie op. Bij Forum voor Democratie schrijft voorman Thierry Baudet het programma zelf, gebaseerd op zijn boeken "tezamen met zijn toekomstvisie voor Nederland", laat een woordvoerder weten.

Inspiratie wordt niet overal geput uit boeken van partijleiders, maar vaak uit adviezen en discussiestukken van wetenschappelijke bureaus. Omdat er recentelijk nog Kamerverkiezingen zijn geweest (in maart 2021) is er vaak ook nog een redelijk up-to-date partijprogramma.

Voor PvdA en GroenLinks geldt dat ze hun twee oude programma's moeten samenvoegen en actueel moeten maken. Dat laatste zit volgens een woordvoerder voor een groot deel in onderwerpen die onlangs zijn opgekomen of anders zijn geworden, bijvoorbeeld energiearmoede, Oekraïne en stikstof. "En ook financieel staat het er nu heel anders voor dan in 2021."

De twee partijen kijken voor hun gezamenlijke programma goed naar recente rapporten van bijvoorbeeld de Ombudsman en het Sociaal en Cultureel Planbureau. "Het gaat niet alleen om mooie ideeën, maar ook om realiseerbaarheid."

Volt zoekt de basis bij de Europese moederpartij. Het honderden pagina's tellende beleidsprogramma van Volt Europa is "het kompas" voor het Nederlandse verkiezingsprogramma, zegt Kamerlid Marieke Koekkoek, die de commissie voorzit.

Zo werkt het bij Volt en zo ging het de vorige keer ook, dus het verkiezingsprogramma zal nu niet helemaal anders worden dan in 2021. Wel completer, hoopt Koekkoek: "Toen hadden we nog wat gaten. Er was bijvoorbeeld weinig tekst over pensioen. Dat doen we nu anders."

BBB heeft ook nog een programma liggen van slechts een paar jaar oud, maar wel met een aantal punten die partijsecretaris Henk Vermeer nu zelf een beetje te 'activistisch' noemt. Zoals een meldpunt voor leraren die "tijdens hun les ideologie verspreiden". Die passage komt niet meer terug in de nieuwe versie.

Opvallend is dat de BoerBurgerBeweging in het proces gebruikmaakt van AI (kunstmatige intelligentie). De partij heeft een zoektool waar ze debatteksten, moties en amendementen invoeren om in kaart te krijgen wat partijleider Caroline van der Plas de afgelopen jaren over verschillende thema's heeft gezegd. Dat wordt meegenomen als input voor het nieuwe verkiezingsprogramma.

Volt gebruikt kunstmatige intelligentie op een soortgelijke manier, om beleidsdocumenten te doorzoeken. Andere partijen zeggen juist geen AI te gebruiken, maar D66 benadrukt dat er wel "een paragraaf óver AI" in het programma komt.

Bijna alle partijen stellen dat input van leden en anderen belangrijk is. De SP baseert het programma bijvoorbeeld mede "op de vele gesprekken die we in het hele land met mensen hebben, en de ideeën die onze afdelingen aandragen", zegt een woordvoerder.

JA21 vraagt vooral experts en Provinciale Statenleden om input. VVD en D66 hebben een e-mailadres ingesteld voor ideeën van leden. En het CDA wilde graag het land in voor inspiratie, maar omdat de tijd dringt, komt dat in het gedrang. Daarom heeft de partij een schrijfwedstrijd voor leden bedacht. De blogs van CDA-leden die op de meeste steun kunnen rekenen, worden verwerkt in het verkiezingsprogramma.

De mening van de leden begint vooral te tellen als de conceptprogramma's af zijn. Veel partijen verspreiden die begin september, waarna de leden of afdelingen wijzigingen kunnen voorstellen en er uiteindelijk over stemmen op een congres. De meeste partijen willen dit proces eind september of begin oktober hebben afgerond.

En dan hebben partijen dus nog ongeveer anderhalve maand om met hun kersverse programma de boer op te gaan, tot de verkiezingen van 22 november.

Columnist en radio- en tv-maker Prem Radhakishun heeft zich gemeld als uitdager van Frans Timmermans. Hij wil lijsttrekker worden van de combinatie PvdA/GroenLinks, maar in zijn sollicitatiebrief haalt hij vooral uit naar de twee partijen. De PvdA heeft volgens hem geen oog meer voor de uitwassen van het kapitalisme en GroenLinks heeft geen aansprekend verhaal.

Het is nog lang niet zeker dat Radhakishun ook daadwerkelijk kandidaat wordt. Een speciale lijsttrekkerscommissie zal de kandidaten beoordelen op geschiktheid en integriteit. Ook moeten ze verklaringen ondertekenen dat ze de beginselen van de partij onderschrijven en naleven. Dat gaat Radhakishun niet doen.

"Het zal mij als 'zondig mens' nooit lukken om in een persoonlijk, politiek en bestuurlijk leven altijd alle beginselen zichtbaar na te leven", schrijft hij. Ook is hij niet bereid een andere plek op de kandidatenlijst te accepteren. "Ik wil uitsluitend lijsttrekker worden." Het premierschap is eveneens niet zijn ambitie.

Een woordvoerder van de PvdA wil niet bevestigen dat Radhakishun zich als lijstrekker heeft aangemeld. "Het is aan de leden zelf om bekend te maken of ze zich ergens voor kandideren of niet." Op de eigen voorwaarden die Radhakishun stelt, gaat hij ook niet in, "vanwege de opgestelde procedure".

In de tweede week van augustus moet duidelijk worden of Timmermans een uitdager krijgt. Dan heeft de kandidatencommissie de binnengekomen aanmeldingen beoordeeld. De combinatiepartij wil bij voorkeur een zogeheten 'enkelvoudige voordracht' doen, maar als zich voor 4 augustus meer geschikte kandidaten hebben gemeld, kan er een lijsttrekkersverkiezing volgen.

In 2000 zegde Radhakishun na zestien jaar zijn lidmaatschap van de PvdA op, uit frustratie over het beleid. In 2010 overwoog hij nog om te proberen lijsttrekker van de SP te worden. Radhakishun zegt inmiddels weer lid te zijn van de PvdA.

BBB-leider Caroline van der Plas heeft iemand gevonden die wellicht namens haar partij premier zou willen worden. Ze noemt geen naam, maar in De Telegraaf zegt ze dat die persoon beschikt over "internationale ervaring".

De partijtop hoopt dat de kandidaat de komende dagen uitsluitsel geeft, voordat Van der Plas dit weekend op vakantie gaat. Maar wie het is zullen we voorlopig niet horen: volgens een woordvoerder zal de naam pas begin september openbaar gemaakt worden. "De kandidaat heeft namelijk ook tijd nodig om zelf hiervoor voorbereidingen te treffen en privé en zakelijk afspraken af te handelen."

Van der Plas herhaalt in de krant dat ze zelf geen premier wil worden. Maar als de persoon die ze op het oog heeft alsnog 'nee' zegt, gaat ze haar positie "heroverwegen". Van der Plas wordt in ieder geval lijsttrekker bij de komende verkiezingen en wil dan de partij gaan leiden vanuit de Tweede Kamer, als fractievoorzitter.

De beoogde premierskandidaat komt waarschijnlijk op nummer twee op de kandidatenlijst, meldt de krant. Op basis van de peilingen zou BBB kunnen gaan meestrijden om de grootste partij te worden. Daarmee komt ook het leveren van de premier in beeld. Vorige week is er uitgebreid gesproken met de potentiële kandidaat.

In De Telegraaf zegt Van der Plas dat ze twee belangrijke redenen heeft om niet de opvolger van Mark Rutte te willen worden. "Ten eerste is het een enorme aanslag op mijn privéleven." Daarnaast ziet ze ontzettend op tegen de internationale reizen. "Ik heb helemaal geen zin om nette kleren aan te moeten en de wereld over te vliegen. Dan moet ik hakken dragen, terwijl ik helemaal niet op hakken kan lopen."

Ook vliegangst speelt haar parten en bovendien is ze verknocht aan het werk in de Tweede Kamer. Daar zit ze nu ruim twee jaar en dat vindt ze eigenlijk te kort om premier te worden. Of de beoogde BBB-premierskandidaat ruimere Kamerervaring heeft, wordt in de krant niet duidelijk.

De illegale dataverzameling van het UWV ging verder dan gedacht. De uitkeringsinstantie volgde bezoekers gedurende langere tijd: met cookies kon het UWV bezoeken van mensen op hetzelfde apparaat aan elkaar koppelen, ook als bezoekers niet eens inlogden. Dat blijkt uit onderzoek van de NOS.

Onlangs bleek al, uit onderzoek samen met Nieuwsuur, dat het UWV illegaal data van uitkeringsgerechtigden verzamelde. Het UWV onderzocht zo welke uitkeringsontvangers zonder geldige reden in het buitenland verblijven; dat is verboden.

Tot nu toe suggereerde het UWV dat het "sessiecookies" plaatste die doorgaans één bezoek meegaan. Een van de gebruikte cookies ging echter veel langer mee, tot een halfjaar. Dat bevestigt het UWV nu. Daardoor zouden bezoeken die tot een halfjaar uit elkaar lagen, aan elkaar kunnen worden gekoppeld.

Dat maakte het mogelijk om bezoekers ook te volgen als ze tijdens een bepaald bezoek niet eens inlogden op UWV.nl of Werk.nl. Als ze eenmaal inlogden via DigiD konden alle bezoeken op een bepaald apparaat aan hen worden gekoppeld.

Het UWV gaat niet in op de vraag of de data veel langer worden opgeslagen dan eerder is gemeld. "Er zijn cookies met een korte levensduur en andere hebben juist een lange levensduur. Dat hangt helemaal af van het doel van de cookie", laat de instantie in algemene bewoordingen weten.

"Ik schrik hier enorm van", zegt Tweede Kamerlid Hind Dekker-Abdulaziz (D66), dat gisteren samen met Denk over het onderwerp nog Kamervragen stelde. "Dit lijkt volledig buitenproportioneel en druist compleet in tegen privacywetgeving."

Beleidsadviseur Nadia Benaissa van burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom zegt dat de praktijk doet denken aan het Wilde Westen. "Dat ze deze cookies ongegeneerd zo langdurig inzetten, geeft wat ons betreft aan dat het UWV zich weinig aantrok van privacywetgeving."

"Dit komt neer op geheime surveillance", zegt advocaat Anton Ekker, die eerder succesvol tegen fraude-algoritmes procedeerde. "Hoe langer je iemand in de gaten houdt, hoe ernstiger de inbreuk, dus dit is nog erger dan gedacht."

Het UWV zette het systeem begin dit jaar stilletjes stop, na kritiek van de advocaat van de overheid. Kamerlid Dekker wil van de minister weten waarom de Tweede Kamer daar niet duidelijker over is geïnformeerd.

Voormalig uitkeringsontvanger Evert (niet zijn echte naam) heeft ervaring met het systeem. Bij hem plofte een brief op de mat, omdat het UWV hem ervan verdacht dat hij zonder geldige reden in het buitenland had gezeten.

Dat is zo, geeft hij tegenover UWV-onderzoekers ruiterlijk toe. Hij was af en toe bij zijn vriendin in Duitsland. "Je moet natuurlijk solliciteren als je een uitkering hebt, maar ik dacht: als het nodig is, ben ik zo weer in Nederland."

Daar is het UWV het niet mee eens en de instantie heeft bewijs: een uitgebreide spreadsheet met bezoekjes van Evert aan UWV.nl en Werk.nl, sommige vanuit Nederland, een deel vanuit het buitenland.

Eén ding valt Evert op: bij veel van die bezoekjes logde hij helemaal niet in. Hij dient bezwaar in en wil van het UWV weten hoe de instantie die bezoeken aan hem koppelt. Gebruikt het UWV daarvoor soms volgcookies?

Het UWV vertelt hem dat nooit. Sterker nog, een opgelegde boete van 2500 euro krijgt hij terug: "Wij kunnen niet buiten twijfel vaststellen dat u via DigiD inlogde", schrijft de instantie. Het systeem dat het UWV juist optuigde om ook niet-ingelogde bezoekers te volgen, wordt niet genoemd.

Ook in andere communicatie met het UWV blijft het volgsysteem onvermeld, blijkt uit gespreksverslagen en e-mails die de NOS heeft ingezien. In een reactie laat het UWV weten dat cliënten normaliter "uitleg" krijgen over de gevolgde werkwijze, als ze daarom vragen, maar dat het niet op individuele zaken kan ingaan.

De Autoriteit Persoonsgegevens spreekt van een "zorgelijk beeld". Eerder riep de privacywaakhond het UWV al op het matje. Dat gesprek is inmiddels gepland, laat de waakhond weten.

SP-Tweede Kamerlid Peter Kwint stelt zich bij de komende verkiezingen niet opnieuw verkiesbaar. Kwint zit sinds 2017 in de Kamer en is woordvoerder onderwijs, jeugdzorg en cultuur en media. De afgelopen jaren was hij lid van de parlementaire enquêtecommissie naar de aardgaswinning.

De 38-jarige Kwint zegt dat er geen ruzie of ander drama aan zijn vertrek ten grondslag ligt. "Maar ik heb het gevoel dat anderen de volgende periode hier beter kunnen zitten."

De SP'er met het informele voorkomen schrijft dat hij meer tijd wil doorbrengen met zijn vrouw en dochters, maar zegt ook dat 'Den Haag' hem steeds meer is gaan tegenstaan. Volgens Kwint lukt het de Kamer en het kabinet "steeds minder goed om de noden van mensen te adresseren en daadwerkelijk verbeteringen voor mensen af te dwingen".

In zijn afscheidsbrief somt Kwint op wat er op zijn werkterrein allemaal niet in orde is. "Wanneer ik naar mijn eigen onderwerpen kijk dan kraakt de jeugdzorg uit haar voegen, is de jeugdbescherming niet eens bijna op orde, voorkomt een personeelstekort in de kinderopvang straks dat het gratis wordt, is het lerarentekort groter dan ooit en is een kwart van de kinderen die van de middelbare school af komen, functioneel laaggeletterd."

De wetenschap dat geen van die zaken is opgelost, maakt zijn vertrek "alleen maar frustrerender", schrijft het Kamerlid. Toch is dit wel het moment om te stoppen, vervolgt Kwint, omdat hij niet onderaan de glijbaan van groeiend cynisme wil belanden. "Dat gaat heel rap en vervolgens kun je niet meer tegen de glijbaan op klimmen en je vertrouwen herwinnen."

Hoe er in de Kamer is omgegaan met het Groningen-rapport is voor Kwint "een extra duw richting de uitgang" geweest, schrijft hij. De conclusie dat de overheid jarenlang heeft gefaald in het bieden van veiligheid voor Groningers, had moeten leiden tot de val van het kabinet, vindt het Kamerlid.

Kwint zit nog tot de verkiezingen in november in de Tweede Kamer. Wat hij daarna gaat doen, weet hij nog niet.

Kwint is niet het eerste SP-Kamerlid dat aankondigt niet door te willen. Maarten Hijink stopte in april, Renske Leijten in juli en gisteren zei Mahir Alkaya dat hij niet opnieuw op de kieslijst wil. Lilian Marijnissen gaat wel door als lijsttrekker.

Sylvana Simons is niet beschikbaar als lijsttrekker voor haar partij Bij1 bij de verkiezingen van 22 november. Dat schrijft ze in een mail aan de leden, naar eigen zeggen "met een zwaar gemoed". Ze blijft wel lid.

Simons zegt dat het "een persoonlijke afweging" is om te stoppen. Het is het gevolg van een combinatie van factoren. Ze kampt met een slechte gezondheid en de verkiezingen komen eerder dan ze had verwacht. Eerder vanavond maakte partijleider Farid Azarkan van Denk bekend dat ook hij niet meer verkiesbaar is.

Het vertrek van Simons is ook het gevolg van gerommel binnen Bij1. Simons schrijft dat ze zich niet meer wil verdedigen tegen beschuldigingen van partijgenoten die volgens haar niet kloppen. "Dat kan ik wel, maar ik wil het niet meer."

De twee overgebleven raadsleden van Bij1 in Amsterdam hebben onlangs hun vertrek uit de partij aangekondigd. Ze houden wel hun zetels. In een interview met NRC beklaagden ze zich over een "toxische en structureel onveilige werkomgeving" binnen de partij. Simons greep volgens hen niet in.

Simons zegt in de Volkskrant dat ze "overvallen en geschokt" is door de beschuldigingen van de twee raadsleden. "Het raakt mij diep dat ze het beeld neerzetten dat ik nooit iets van me heb laten horen. Dat is absoluut niet waar." In de mail aan de leden schrijft ze dat de beschuldigingen voelden als "een onverdiende dolkstoot in de rug".

"Ik moet nu campagne voeren op een bed van onware frames. Ik kan zo niet de generaal zijn die haar troepen naar de overwinning leidt." Ook ziet ze uit naar rust.

Simons was presentator en televisiepersoonlijkheid voordat ze de politiek in ging. In 2016 werd ze lid van Denk, maar ze vertrok daar al gauw weer na onenigheid. Ze richtte het links-activistische Bij1 op.

In 2018 kwam ze voor die partij in de gemeenteraad van Amsterdam en in 2021 in de Tweede Kamer. Ze hield zich daar bezig met de strijd tegen racisme en was kritisch op het coronabeleid van de regering. Dat bood volgens haar te weinig bescherming voor kwetsbare mensen.

De laatste maanden was ze druk met de voorbereiding van de parlementaire enquête over het toeslagenschandaal.

Met Simons en Azarkan hebben nu zes partijleiders hun vertrek uit de politiek aangekondigd sinds de val van het kabinet.

Denk-leider en -fractievoorzitter in de Tweede Kamer Farid Azarkan verlaat de politiek. "Het is mooi geweest", zei hij tegen BNR. "Na 6,5 jaar in de politiek en vijftien jaar meedoen aan het maatschappelijk debat, vind ik het tijd voor een andere keuze."

Azarkan was sinds 3,5 jaar partijleider. Daarvoor kwam Denk geregeld negatief in het nieuws, onder Azarkan kwam de partij in rustiger vaarwater. De partij behield bij de verkiezingen in 2021 de drie Kamerzetels en zit in Rotterdam en Schiedam in het stadbestuur. "Ik denk dat we een heel goede uitgangspositie hebben, zeker als je het vergelijkt met 2016, toen ik mij aansloot."

De Denk-leider had eerder al aangekondigd dat hij geen lijsttrekker meer wilde zijn en misschien helemaal niet meer op de kieslijst wilde. Dat laatste staat nu vast. "Ik heb gewoon even rustig teruggekeken in recestijd en toen de optelsom gemaakt dat ik het heel intensief vond, dat we mooie dingen hebben bereikt, dat we bij vlagen ook opkwamen voor mensen die dat zelf niet kunnen. Maar uiteindelijk kan ik niet het commitment geven voor de komende vier jaar en is het ook goed dat een nieuwe generatie Denkers dat van mij overneemt."

Azarkan vindt zichzelf meer een bestuurder dan een politicus. Hij weet nog niet wat hij nu gaat doen. Ook partijleiders Rutte (VVD), Kaag (D66), Hoekstra (CDA), Den Haan (Fractie Den Haan) en Simons (Bij1) verlaten de politiek.

De SP-leden hebben opnieuw Lilian Marijnissen gekozen tot lijsttrekker voor de Tweede Kamerverkiezingen. Op de partijraad in Amersfoort stemde 94 procent van de leden voor de huidige partijleider.

Het partijbestuur heeft na de val van het vierde kabinet-Rutte Marijnissen gevraagd om zich weer kandidaat te stellen en ze heeft ja gezegd. In haar toespraak benadrukt ze dat haar partij zich wil inzetten voor mensen en "niet de markt".

Ze zegt dat er na 13 jaar premierschap van Mark Rutte sprake is van "Amerikaanse toestanden". Ze wil dat haar partij zich blijft inzetten voor betere zorg en hogere salarissen van onder meer zorgpersoneel en leraren. Ook vindt ze dat Nederlandse energiebedrijven genationaliseerd moeten worden.

Geen verkiezingsoverwinning

Marijnissen volgde in december 2017, zo'n 5,5 jaar geleden, Emile Roemer op. Maar tot nu toe is het haar niet gelukt om een verkiezingsoverwinning binnen te halen: niet bij de Eerste Kamerverkiezingen en daarvoor de Provinciale Statenverkiezingen, de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar en de Europese Parlementsverkiezingen in 2019.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2021 verloor de SP vijf zetels, de partij heeft er nu negen. In de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van alle opiniepeilingen, ziet het er ook niet rooskleurig uit met 7 geschatte zetels.

Marijnissen benadrukt dat de SP wel de tweede oppositiepartij in Nederland is. "Maar het kan veel beter." Ze zegt dat de verkiezingscampagne niet om "de poppetjes" moet gaan, maar om "ideeën en alternatieven".

In haar toespraak gaf ze nog een sneer naar de kandidaat-lijsttrekker van PvdA/GroenLinks, Frans Timmermans, die nu Eurocommissaris is. "Je kunt wel iemand met veel media-aandacht uit Brussel laten komen, maar hij is als PvdA-minister in het tweede kabinet-Rutte wel verantwoordelijk geweest voor de sluiting van verzorgingshuizen en sociale werkplaatsen, voor het invoeren van het schuldenstelsel voor studenten en de verhoging van de AOW-leeftijd."

De Tweede Kamerverkiezingen zijn op 22 november en Marijnissen verwacht dat de SP zetels zal winnen. "Ik denk dat er veel sympathie is voor de SP, maar mensen kennen ons vooral als waakhond in de oppositie." De SP wil in de campagne duidelijk maken dat ze ook bereid is om mee te regeren.