De redenen die Kamerleden aanvoeren voor hun vertrek uit de Tweede Kamer liegen er niet om: van hondenbaan, opportunisme en populisme tot een te hoge werkdruk en een guur klimaat. Wat is er aan de hand in het parlement? En wat moet er veranderen?

Nieuwsuur vroeg het aan drie vertrekkende parlementariërs: Corinne Ellemeet (GroenLinks), Peter Kwint (SP) en René Peters (CDA). Zij keren na de verkiezingen in november niet terug als Kamerlid.

Kwint schreef in zijn afscheidsbrief dat hij soms een fysieke weerzin voelde bij het binnenlopen van het Kamergebouw. "Dat was niet elke dag, maar ik merkte dat ik in toenemende mate aan het einde van het debat de neiging had om te denken: oké, wat heb ik nou echt veranderd voor iemand?"

De SP'er voegt toe dat dit gevoel in een stroomversnelling kwam in de nasleep van de parlementaire enquêtecommissie Groningen, die de aardbevingsproblematiek en de schade-afhandeling onderzocht. "Daarbij had ik na het debat zoiets van: we zijn 2,5 jaar met z'n allen bezig geweest en ik heb het idee dat ze het nog niet helemaal snappen. Dat heeft mij een extra duw richting de uitgang gegeven."

Een groot probleem in politiek Den Haag is dat de Kamer haar controlerende taak niet goed uitvoert, zegt Kwint. "Ik vind dat de hele Kamer zich dat mag aantrekken. Uiteindelijk zijn wij de baas. Niet een minister, niet een ministerie, niet een kabinet. Wij zijn degenen die de macht moeten controleren. En als wij iets zien wat niet deugt, moeten we ook de ballen hebben om bij te sturen."

Kamerlid Ellemeet zegt er minder cynisch naar te kijken dan haar collega. "Ik kijk met een goed gevoel terug op die jaren in de Kamer."

Dat ze na al na twee termijnen de politieke arena weer verlaat, is in haar ogen niet direct een kwalijke zaak. "Voor mij was het nooit een 'levensbestemming'. Ik vond het belangrijk om direct iets bij te dragen aan onze democratie. En ik durf te zeggen dat ik met drie aangenomen initiatiefwetten echt iets heb veranderd op het gebied van abortus en op het gebied van zorg."

Volgens Ellemeet is het belangrijk zowel doorgewinterde politici als nieuwe, frisse gezichten in de Kamer te hebben. "Ik denk dat het goed is om Kamerleden te hebben met een groot geheugen van wat zich daar allemaal heeft afgespeeld, maar ik zou het zonde vinden als je wij het signaal afgeven: als je Kamerlid wilt worden, moet je minstens twaalf jaar blijven."

Voor CDA'er Peters was de hoge werkdruk een belangrijke reden om de handdoek in de ring te gooien. Hij benadrukt dat hij het Kamerlidmaatschap een prachtig ambacht vindt, maar dat je een sociaal leven "op je buik kunt schrijven".

Daarnaast hekelt Peters de prikkels die volgens hem overheersen bij politici: "We moeten een verhaal verkopen. We hebben een probleem met een dader, slachtoffer en een held, waarbij de politicus de held is. Op die manier verkopen we het verhaal dat iedereen graag wil horen, maar het is altijd veel ingewikkelder dan dat. Ik zou het mooi vinden als we als Kamer veel meer de diepte in kunnen: wat is er echt aan de hand?"

Voor blijvende en toekomstige Kamerleden hoopt Kwint dat de Kamer in de toekomst de controle kan terugpakken. "Daarin is in de afgelopen jaren echt tekortgeschoten."

Om dat voor elkaar te krijgen, moet de Kamer volgens Kwint meer ondersteuning krijgen. "Bijvoorbeeld bij het bureau wetgeving. Dat zijn mensen die ons helpen onze onmogelijke ideeën in degelijke wetteksten op te schrijven. Dat zijn geweldige mensen, die wij af en toe op de gekste tijden overvragen met voorstellen."

Voor Ellemeet ligt de oplossing niet alleen in betere ondersteuning, maar ook in uitbreiding van de Kamer zelf. "Bijvoorbeeld van 150 naar 200 zetels. We hebben vergeleken met landen om ons heen een klein parlement. Als je in je eentje vijf of zes debatten per week moet doen, kan je wel veel ondersteuning hebben, maar dan kan je het nog zelf niet waarmaken. Ik denk dat een uitbreiding van het parlement essentieel is."

Bekijk hier het hele gesprek:

Wat willen politieke partijen met de landbouw, het klimaat, de woningbouw? En hoe zit het met actuele thema's zoals AI, transgenderzorg en defensie in tijden van oorlog op het continent?

Op partijbureaus wordt hier naarstig over nagedacht en gebrainstormd, want er komen sneller dan verwacht verkiezingen aan. Elke partij heeft een nieuw programma nodig, waarin staat waar ze voor staan. Verkiezingsprogramma's zijn een leidraad voor leden en politici van de partij, maar ook voor kiezers, media en de verschillende online stemhulpen.

Hoe partijen tot hun programma komen, verschilt. Voor de meeste geldt dat er een programmacommissie is ingesteld. Het CDA vindt het belangrijk dat hier mensen in zitten van buiten de Haagse bubbel. Zo hopen ze het programma te wortelen in de samenleving. Het opvallendste lid is de 22-jarige student Thomas Steenkamp, die het imago van 'oude partij' moet helpen slechten.

Bij de Partij voor de Dieren vinden ze het juist belangrijk dat Kamerleden en fractiemedewerkers in de commissie zitten, vanwege hun expertise. En bij de SP is dit keer een aantal afzwaaiende politici aangesteld, maar ook partijleider Lilian Marijnissen. Bij VVD en D66 staan demissionaire bewindspersonen aan het roer van de commissie, respectievelijk Christophe van der Maat en Hans Vijlbrief.

Overigens tuigen niet alle partijen een commissie op. Bij Forum voor Democratie schrijft voorman Thierry Baudet het programma zelf, gebaseerd op zijn boeken "tezamen met zijn toekomstvisie voor Nederland", laat een woordvoerder weten.

Inspiratie wordt niet overal geput uit boeken van partijleiders, maar vaak uit adviezen en discussiestukken van wetenschappelijke bureaus. Omdat er recentelijk nog Kamerverkiezingen zijn geweest (in maart 2021) is er vaak ook nog een redelijk up-to-date partijprogramma.

Voor PvdA en GroenLinks geldt dat ze hun twee oude programma's moeten samenvoegen en actueel moeten maken. Dat laatste zit volgens een woordvoerder voor een groot deel in onderwerpen die onlangs zijn opgekomen of anders zijn geworden, bijvoorbeeld energiearmoede, Oekraïne en stikstof. "En ook financieel staat het er nu heel anders voor dan in 2021."

De twee partijen kijken voor hun gezamenlijke programma goed naar recente rapporten van bijvoorbeeld de Ombudsman en het Sociaal en Cultureel Planbureau. "Het gaat niet alleen om mooie ideeën, maar ook om realiseerbaarheid."

Volt zoekt de basis bij de Europese moederpartij. Het honderden pagina's tellende beleidsprogramma van Volt Europa is "het kompas" voor het Nederlandse verkiezingsprogramma, zegt Kamerlid Marieke Koekkoek, die de commissie voorzit.

Zo werkt het bij Volt en zo ging het de vorige keer ook, dus het verkiezingsprogramma zal nu niet helemaal anders worden dan in 2021. Wel completer, hoopt Koekkoek: "Toen hadden we nog wat gaten. Er was bijvoorbeeld weinig tekst over pensioen. Dat doen we nu anders."

BBB heeft ook nog een programma liggen van slechts een paar jaar oud, maar wel met een aantal punten die partijsecretaris Henk Vermeer nu zelf een beetje te 'activistisch' noemt. Zoals een meldpunt voor leraren die "tijdens hun les ideologie verspreiden". Die passage komt niet meer terug in de nieuwe versie.

Opvallend is dat de BoerBurgerBeweging in het proces gebruikmaakt van AI (kunstmatige intelligentie). De partij heeft een zoektool waar ze debatteksten, moties en amendementen invoeren om in kaart te krijgen wat partijleider Caroline van der Plas de afgelopen jaren over verschillende thema's heeft gezegd. Dat wordt meegenomen als input voor het nieuwe verkiezingsprogramma.

Volt gebruikt kunstmatige intelligentie op een soortgelijke manier, om beleidsdocumenten te doorzoeken. Andere partijen zeggen juist geen AI te gebruiken, maar D66 benadrukt dat er wel "een paragraaf óver AI" in het programma komt.

Bijna alle partijen stellen dat input van leden en anderen belangrijk is. De SP baseert het programma bijvoorbeeld mede "op de vele gesprekken die we in het hele land met mensen hebben, en de ideeën die onze afdelingen aandragen", zegt een woordvoerder.

JA21 vraagt vooral experts en Provinciale Statenleden om input. VVD en D66 hebben een e-mailadres ingesteld voor ideeën van leden. En het CDA wilde graag het land in voor inspiratie, maar omdat de tijd dringt, komt dat in het gedrang. Daarom heeft de partij een schrijfwedstrijd voor leden bedacht. De blogs van CDA-leden die op de meeste steun kunnen rekenen, worden verwerkt in het verkiezingsprogramma.

De mening van de leden begint vooral te tellen als de conceptprogramma's af zijn. Veel partijen verspreiden die begin september, waarna de leden of afdelingen wijzigingen kunnen voorstellen en er uiteindelijk over stemmen op een congres. De meeste partijen willen dit proces eind september of begin oktober hebben afgerond.

En dan hebben partijen dus nog ongeveer anderhalve maand om met hun kersverse programma de boer op te gaan, tot de verkiezingen van 22 november.

Columnist en radio- en tv-maker Prem Radhakishun heeft zich gemeld als uitdager van Frans Timmermans. Hij wil lijsttrekker worden van de combinatie PvdA/GroenLinks, maar in zijn sollicitatiebrief haalt hij vooral uit naar de twee partijen. De PvdA heeft volgens hem geen oog meer voor de uitwassen van het kapitalisme en GroenLinks heeft geen aansprekend verhaal.

Het is nog lang niet zeker dat Radhakishun ook daadwerkelijk kandidaat wordt. Een speciale lijsttrekkerscommissie zal de kandidaten beoordelen op geschiktheid en integriteit. Ook moeten ze verklaringen ondertekenen dat ze de beginselen van de partij onderschrijven en naleven. Dat gaat Radhakishun niet doen.

"Het zal mij als 'zondig mens' nooit lukken om in een persoonlijk, politiek en bestuurlijk leven altijd alle beginselen zichtbaar na te leven", schrijft hij. Ook is hij niet bereid een andere plek op de kandidatenlijst te accepteren. "Ik wil uitsluitend lijsttrekker worden." Het premierschap is eveneens niet zijn ambitie.

Een woordvoerder van de PvdA wil niet bevestigen dat Radhakishun zich als lijstrekker heeft aangemeld. "Het is aan de leden zelf om bekend te maken of ze zich ergens voor kandideren of niet." Op de eigen voorwaarden die Radhakishun stelt, gaat hij ook niet in, "vanwege de opgestelde procedure".

In de tweede week van augustus moet duidelijk worden of Timmermans een uitdager krijgt. Dan heeft de kandidatencommissie de binnengekomen aanmeldingen beoordeeld. De combinatiepartij wil bij voorkeur een zogeheten 'enkelvoudige voordracht' doen, maar als zich voor 4 augustus meer geschikte kandidaten hebben gemeld, kan er een lijsttrekkersverkiezing volgen.

In 2000 zegde Radhakishun na zestien jaar zijn lidmaatschap van de PvdA op, uit frustratie over het beleid. In 2010 overwoog hij nog om te proberen lijsttrekker van de SP te worden. Radhakishun zegt inmiddels weer lid te zijn van de PvdA.

BBB-leider Caroline van der Plas heeft iemand gevonden die wellicht namens haar partij premier zou willen worden. Ze noemt geen naam, maar in De Telegraaf zegt ze dat die persoon beschikt over "internationale ervaring".

De partijtop hoopt dat de kandidaat de komende dagen uitsluitsel geeft, voordat Van der Plas dit weekend op vakantie gaat. Maar wie het is zullen we voorlopig niet horen: volgens een woordvoerder zal de naam pas begin september openbaar gemaakt worden. "De kandidaat heeft namelijk ook tijd nodig om zelf hiervoor voorbereidingen te treffen en privé en zakelijk afspraken af te handelen."

Van der Plas herhaalt in de krant dat ze zelf geen premier wil worden. Maar als de persoon die ze op het oog heeft alsnog 'nee' zegt, gaat ze haar positie "heroverwegen". Van der Plas wordt in ieder geval lijsttrekker bij de komende verkiezingen en wil dan de partij gaan leiden vanuit de Tweede Kamer, als fractievoorzitter.

De beoogde premierskandidaat komt waarschijnlijk op nummer twee op de kandidatenlijst, meldt de krant. Op basis van de peilingen zou BBB kunnen gaan meestrijden om de grootste partij te worden. Daarmee komt ook het leveren van de premier in beeld. Vorige week is er uitgebreid gesproken met de potentiële kandidaat.

In De Telegraaf zegt Van der Plas dat ze twee belangrijke redenen heeft om niet de opvolger van Mark Rutte te willen worden. "Ten eerste is het een enorme aanslag op mijn privéleven." Daarnaast ziet ze ontzettend op tegen de internationale reizen. "Ik heb helemaal geen zin om nette kleren aan te moeten en de wereld over te vliegen. Dan moet ik hakken dragen, terwijl ik helemaal niet op hakken kan lopen."

Ook vliegangst speelt haar parten en bovendien is ze verknocht aan het werk in de Tweede Kamer. Daar zit ze nu ruim twee jaar en dat vindt ze eigenlijk te kort om premier te worden. Of de beoogde BBB-premierskandidaat ruimere Kamerervaring heeft, wordt in de krant niet duidelijk.

De illegale dataverzameling van het UWV ging verder dan gedacht. De uitkeringsinstantie volgde bezoekers gedurende langere tijd: met cookies kon het UWV bezoeken van mensen op hetzelfde apparaat aan elkaar koppelen, ook als bezoekers niet eens inlogden. Dat blijkt uit onderzoek van de NOS.

Onlangs bleek al, uit onderzoek samen met Nieuwsuur, dat het UWV illegaal data van uitkeringsgerechtigden verzamelde. Het UWV onderzocht zo welke uitkeringsontvangers zonder geldige reden in het buitenland verblijven; dat is verboden.

Tot nu toe suggereerde het UWV dat het "sessiecookies" plaatste die doorgaans één bezoek meegaan. Een van de gebruikte cookies ging echter veel langer mee, tot een halfjaar. Dat bevestigt het UWV nu. Daardoor zouden bezoeken die tot een halfjaar uit elkaar lagen, aan elkaar kunnen worden gekoppeld.

Dat maakte het mogelijk om bezoekers ook te volgen als ze tijdens een bepaald bezoek niet eens inlogden op UWV.nl of Werk.nl. Als ze eenmaal inlogden via DigiD konden alle bezoeken op een bepaald apparaat aan hen worden gekoppeld.

Het UWV gaat niet in op de vraag of de data veel langer worden opgeslagen dan eerder is gemeld. "Er zijn cookies met een korte levensduur en andere hebben juist een lange levensduur. Dat hangt helemaal af van het doel van de cookie", laat de instantie in algemene bewoordingen weten.

"Ik schrik hier enorm van", zegt Tweede Kamerlid Hind Dekker-Abdulaziz (D66), dat gisteren samen met Denk over het onderwerp nog Kamervragen stelde. "Dit lijkt volledig buitenproportioneel en druist compleet in tegen privacywetgeving."

Beleidsadviseur Nadia Benaissa van burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom zegt dat de praktijk doet denken aan het Wilde Westen. "Dat ze deze cookies ongegeneerd zo langdurig inzetten, geeft wat ons betreft aan dat het UWV zich weinig aantrok van privacywetgeving."

"Dit komt neer op geheime surveillance", zegt advocaat Anton Ekker, die eerder succesvol tegen fraude-algoritmes procedeerde. "Hoe langer je iemand in de gaten houdt, hoe ernstiger de inbreuk, dus dit is nog erger dan gedacht."

Het UWV zette het systeem begin dit jaar stilletjes stop, na kritiek van de advocaat van de overheid. Kamerlid Dekker wil van de minister weten waarom de Tweede Kamer daar niet duidelijker over is geïnformeerd.

Voormalig uitkeringsontvanger Evert (niet zijn echte naam) heeft ervaring met het systeem. Bij hem plofte een brief op de mat, omdat het UWV hem ervan verdacht dat hij zonder geldige reden in het buitenland had gezeten.

Dat is zo, geeft hij tegenover UWV-onderzoekers ruiterlijk toe. Hij was af en toe bij zijn vriendin in Duitsland. "Je moet natuurlijk solliciteren als je een uitkering hebt, maar ik dacht: als het nodig is, ben ik zo weer in Nederland."

Daar is het UWV het niet mee eens en de instantie heeft bewijs: een uitgebreide spreadsheet met bezoekjes van Evert aan UWV.nl en Werk.nl, sommige vanuit Nederland, een deel vanuit het buitenland.

Eén ding valt Evert op: bij veel van die bezoekjes logde hij helemaal niet in. Hij dient bezwaar in en wil van het UWV weten hoe de instantie die bezoeken aan hem koppelt. Gebruikt het UWV daarvoor soms volgcookies?

Het UWV vertelt hem dat nooit. Sterker nog, een opgelegde boete van 2500 euro krijgt hij terug: "Wij kunnen niet buiten twijfel vaststellen dat u via DigiD inlogde", schrijft de instantie. Het systeem dat het UWV juist optuigde om ook niet-ingelogde bezoekers te volgen, wordt niet genoemd.

Ook in andere communicatie met het UWV blijft het volgsysteem onvermeld, blijkt uit gespreksverslagen en e-mails die de NOS heeft ingezien. In een reactie laat het UWV weten dat cliënten normaliter "uitleg" krijgen over de gevolgde werkwijze, als ze daarom vragen, maar dat het niet op individuele zaken kan ingaan.

De Autoriteit Persoonsgegevens spreekt van een "zorgelijk beeld". Eerder riep de privacywaakhond het UWV al op het matje. Dat gesprek is inmiddels gepland, laat de waakhond weten.

SP-Tweede Kamerlid Peter Kwint stelt zich bij de komende verkiezingen niet opnieuw verkiesbaar. Kwint zit sinds 2017 in de Kamer en is woordvoerder onderwijs, jeugdzorg en cultuur en media. De afgelopen jaren was hij lid van de parlementaire enquêtecommissie naar de aardgaswinning.

De 38-jarige Kwint zegt dat er geen ruzie of ander drama aan zijn vertrek ten grondslag ligt. "Maar ik heb het gevoel dat anderen de volgende periode hier beter kunnen zitten."

De SP'er met het informele voorkomen schrijft dat hij meer tijd wil doorbrengen met zijn vrouw en dochters, maar zegt ook dat 'Den Haag' hem steeds meer is gaan tegenstaan. Volgens Kwint lukt het de Kamer en het kabinet "steeds minder goed om de noden van mensen te adresseren en daadwerkelijk verbeteringen voor mensen af te dwingen".

In zijn afscheidsbrief somt Kwint op wat er op zijn werkterrein allemaal niet in orde is. "Wanneer ik naar mijn eigen onderwerpen kijk dan kraakt de jeugdzorg uit haar voegen, is de jeugdbescherming niet eens bijna op orde, voorkomt een personeelstekort in de kinderopvang straks dat het gratis wordt, is het lerarentekort groter dan ooit en is een kwart van de kinderen die van de middelbare school af komen, functioneel laaggeletterd."

De wetenschap dat geen van die zaken is opgelost, maakt zijn vertrek "alleen maar frustrerender", schrijft het Kamerlid. Toch is dit wel het moment om te stoppen, vervolgt Kwint, omdat hij niet onderaan de glijbaan van groeiend cynisme wil belanden. "Dat gaat heel rap en vervolgens kun je niet meer tegen de glijbaan op klimmen en je vertrouwen herwinnen."

Hoe er in de Kamer is omgegaan met het Groningen-rapport is voor Kwint "een extra duw richting de uitgang" geweest, schrijft hij. De conclusie dat de overheid jarenlang heeft gefaald in het bieden van veiligheid voor Groningers, had moeten leiden tot de val van het kabinet, vindt het Kamerlid.

Kwint zit nog tot de verkiezingen in november in de Tweede Kamer. Wat hij daarna gaat doen, weet hij nog niet.

Kwint is niet het eerste SP-Kamerlid dat aankondigt niet door te willen. Maarten Hijink stopte in april, Renske Leijten in juli en gisteren zei Mahir Alkaya dat hij niet opnieuw op de kieslijst wil. Lilian Marijnissen gaat wel door als lijsttrekker.

Sylvana Simons is niet beschikbaar als lijsttrekker voor haar partij Bij1 bij de verkiezingen van 22 november. Dat schrijft ze in een mail aan de leden, naar eigen zeggen "met een zwaar gemoed". Ze blijft wel lid.

Simons zegt dat het "een persoonlijke afweging" is om te stoppen. Het is het gevolg van een combinatie van factoren. Ze kampt met een slechte gezondheid en de verkiezingen komen eerder dan ze had verwacht. Eerder vanavond maakte partijleider Farid Azarkan van Denk bekend dat ook hij niet meer verkiesbaar is.

Het vertrek van Simons is ook het gevolg van gerommel binnen Bij1. Simons schrijft dat ze zich niet meer wil verdedigen tegen beschuldigingen van partijgenoten die volgens haar niet kloppen. "Dat kan ik wel, maar ik wil het niet meer."

De twee overgebleven raadsleden van Bij1 in Amsterdam hebben onlangs hun vertrek uit de partij aangekondigd. Ze houden wel hun zetels. In een interview met NRC beklaagden ze zich over een "toxische en structureel onveilige werkomgeving" binnen de partij. Simons greep volgens hen niet in.

Simons zegt in de Volkskrant dat ze "overvallen en geschokt" is door de beschuldigingen van de twee raadsleden. "Het raakt mij diep dat ze het beeld neerzetten dat ik nooit iets van me heb laten horen. Dat is absoluut niet waar." In de mail aan de leden schrijft ze dat de beschuldigingen voelden als "een onverdiende dolkstoot in de rug".

"Ik moet nu campagne voeren op een bed van onware frames. Ik kan zo niet de generaal zijn die haar troepen naar de overwinning leidt." Ook ziet ze uit naar rust.

Simons was presentator en televisiepersoonlijkheid voordat ze de politiek in ging. In 2016 werd ze lid van Denk, maar ze vertrok daar al gauw weer na onenigheid. Ze richtte het links-activistische Bij1 op.

In 2018 kwam ze voor die partij in de gemeenteraad van Amsterdam en in 2021 in de Tweede Kamer. Ze hield zich daar bezig met de strijd tegen racisme en was kritisch op het coronabeleid van de regering. Dat bood volgens haar te weinig bescherming voor kwetsbare mensen.

De laatste maanden was ze druk met de voorbereiding van de parlementaire enquête over het toeslagenschandaal.

Met Simons en Azarkan hebben nu zes partijleiders hun vertrek uit de politiek aangekondigd sinds de val van het kabinet.

Denk-leider en -fractievoorzitter in de Tweede Kamer Farid Azarkan verlaat de politiek. "Het is mooi geweest", zei hij tegen BNR. "Na 6,5 jaar in de politiek en vijftien jaar meedoen aan het maatschappelijk debat, vind ik het tijd voor een andere keuze."

Azarkan was sinds 3,5 jaar partijleider. Daarvoor kwam Denk geregeld negatief in het nieuws, onder Azarkan kwam de partij in rustiger vaarwater. De partij behield bij de verkiezingen in 2021 de drie Kamerzetels en zit in Rotterdam en Schiedam in het stadbestuur. "Ik denk dat we een heel goede uitgangspositie hebben, zeker als je het vergelijkt met 2016, toen ik mij aansloot."

De Denk-leider had eerder al aangekondigd dat hij geen lijsttrekker meer wilde zijn en misschien helemaal niet meer op de kieslijst wilde. Dat laatste staat nu vast. "Ik heb gewoon even rustig teruggekeken in recestijd en toen de optelsom gemaakt dat ik het heel intensief vond, dat we mooie dingen hebben bereikt, dat we bij vlagen ook opkwamen voor mensen die dat zelf niet kunnen. Maar uiteindelijk kan ik niet het commitment geven voor de komende vier jaar en is het ook goed dat een nieuwe generatie Denkers dat van mij overneemt."

Azarkan vindt zichzelf meer een bestuurder dan een politicus. Hij weet nog niet wat hij nu gaat doen. Ook partijleiders Rutte (VVD), Kaag (D66), Hoekstra (CDA), Den Haan (Fractie Den Haan) en Simons (Bij1) verlaten de politiek.

De SP-leden hebben opnieuw Lilian Marijnissen gekozen tot lijsttrekker voor de Tweede Kamerverkiezingen. Op de partijraad in Amersfoort stemde 94 procent van de leden voor de huidige partijleider.

Het partijbestuur heeft na de val van het vierde kabinet-Rutte Marijnissen gevraagd om zich weer kandidaat te stellen en ze heeft ja gezegd. In haar toespraak benadrukt ze dat haar partij zich wil inzetten voor mensen en "niet de markt".

Ze zegt dat er na 13 jaar premierschap van Mark Rutte sprake is van "Amerikaanse toestanden". Ze wil dat haar partij zich blijft inzetten voor betere zorg en hogere salarissen van onder meer zorgpersoneel en leraren. Ook vindt ze dat Nederlandse energiebedrijven genationaliseerd moeten worden.

Geen verkiezingsoverwinning

Marijnissen volgde in december 2017, zo'n 5,5 jaar geleden, Emile Roemer op. Maar tot nu toe is het haar niet gelukt om een verkiezingsoverwinning binnen te halen: niet bij de Eerste Kamerverkiezingen en daarvoor de Provinciale Statenverkiezingen, de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar en de Europese Parlementsverkiezingen in 2019.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2021 verloor de SP vijf zetels, de partij heeft er nu negen. In de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van alle opiniepeilingen, ziet het er ook niet rooskleurig uit met 7 geschatte zetels.

Marijnissen benadrukt dat de SP wel de tweede oppositiepartij in Nederland is. "Maar het kan veel beter." Ze zegt dat de verkiezingscampagne niet om "de poppetjes" moet gaan, maar om "ideeën en alternatieven".

In haar toespraak gaf ze nog een sneer naar de kandidaat-lijsttrekker van PvdA/GroenLinks, Frans Timmermans, die nu Eurocommissaris is. "Je kunt wel iemand met veel media-aandacht uit Brussel laten komen, maar hij is als PvdA-minister in het tweede kabinet-Rutte wel verantwoordelijk geweest voor de sluiting van verzorgingshuizen en sociale werkplaatsen, voor het invoeren van het schuldenstelsel voor studenten en de verhoging van de AOW-leeftijd."

De Tweede Kamerverkiezingen zijn op 22 november en Marijnissen verwacht dat de SP zetels zal winnen. "Ik denk dat er veel sympathie is voor de SP, maar mensen kennen ons vooral als waakhond in de oppositie." De SP wil in de campagne duidelijk maken dat ze ook bereid is om mee te regeren.

Voor het eerst in bijna drie maanden tijd heeft premier Modi zich uitgelaten over het aanhoudende geweld in de Indiase deelstaat Manipur. Het noordoosten van India bevindt zich al maanden op het randje van een burgeroorlog.

Tienduizenden inwoners zijn op de vlucht geslagen. Hele dorpen zijn platgebrand en 140 mensen zijn omgekomen. Ondanks de inzet van zo'n 40.000 militairen lukt het de Indiase overheid niet om het etnische geweld tussen de Meitei-gemeenschap en de Kuki-stam te stoppen.

De reactie van de Indiase premier op het geweld volgt op ophef over een filmpje dat is opgedoken op sociale media. Daarin is te zien dat twee vrouwen uit de Kuki-gemeenschap gedwongen worden om naakt over straat te lopen terwijl ze worden aangevallen door een groep jonge Meitei-mannen.

Het incident zou al begin mei zijn geweest, toen het conflict oplaaide, maar komt nu naar buiten. Modi zweeg maanden over de geweldsgolf in de regio, maar noemt het nu onvergeeflijk wat er is gebeurd. "De schuldigen zullen boeten. Wat onze dochters uit Manipur overkomen is, wordt niet vergeven."

Vandaag zei Modi tegen aanwezige journalisten dat hij er bij deelstaten op aandringt dat vrouwen beschermd moeten worden. "Dit is een schande voor elk land", zei Modi. De leider van de deelstaat, N. Biren Singh, heeft inmiddels bekendgemaakt dat er een verdachte is opgepakt.

Dat het lang heeft geduurd voordat er een reactie kwam op dit conflict verbaast de gemeenschap niet. Hoihnu Hauzel en haar familie behoren tot een van de minderheden in het gebied. "De stilte van de overheid bevestigt wat wij hier in dit deel van India altijd al voelden: we worden door Delhi gezien als tweederangsburgers." Haar familiehuis in de hoofdstad was een van de eerste gebouwen die werden aangevallen. Er is niks meer van over.

Mangalleima Byma zat met haar 11-jarige dochter vast in het familiehuis in de heuvels van Manipur toen het geweld begin mei uitbrak. Ze behoort tot de Meiteis. In de regio waar haar familie woont, zijn ze in de minderheid. "Ik zag de meute van jonge mannen met geweren richting ons dorp lopen. Het waren de angstigste uren van mijn leven", zegt ze tegen de NOS. Ook haar ouderlijk huis is verwoest en haar familie is gevlucht.

De directe aanleiding voor het conflict is een poging van de Meitei-gemeenschap om dezelfde speciale status te krijgen als de Kuki en andere stammen in het gebied. Het zou de Meiteis bijvoorbeeld recht geven op een minimumaantal overheidsbanen, opleidingsplekken en de mogelijkheid om land te kopen.

De kleinere stammen in de regio vrezen dat deze quota, die bedoeld zijn om minderheden gelijke kansen te geven, zo juist nog meer invloed geven aan de vaak al welvarendere Meitei.

Hauzel benadrukt dat in de hoofdstad, waar vooral de Meitei wonen, veel meer faciliteiten zijn. "Ziekenhuizen, scholen; ze hebben meer toegang tot deze dingen en daarmee veel meer kansen en dus macht", zegt ze. In de heuvels van Manipur, waar de stammen wonen, ontbreekt het hieraan.

Maar het conflict is complexer dan dat, en het suddert al veel langer, zegt journalist en schrijver Samrat Choudhury. "Door de burgeroorlog in buurland Myanmar zijn veel mensen naar Manipur gevlucht. Daardoor zijn de spanningen onderling opgelopen, afgelopen jaar." De machthebbers in Manipur vrezen voor een verschuiving in de machtsbalans door de komst van vluchtelingen die verwant zijn met de stammen in Manipur.

Choudhury spreekt van een burgeroorlog waar nog geen einde aan lijkt te komen. De oproep van Modi gaat nu vooral over geweld tegen vrouwen, en is niet een duidelijke oproep om einde te maken aan het etnische conflict. "Terwijl er wel militairen zijn ingezet, is de noodzakelijke politieke actie nog niet ondernomen door de leiding in Delhi", zegt Choudhury.

De zomer van 2023 gaat de boeken in als de zomer van de hitterecords: in zeker honderdduizend jaar was het niet zo warm op aarde als de afgelopen maand. Ook werden de warmste week en de warmste dag ooit gemeten. Tegelijkertijd ontbreekt rond Antarctica een recordhoeveelheid zee-ijs en is het water van de Atlantische Oceaan warmer dan ooit.

"Ongeëvenaard", noemt het weer- en klimaatbureau van de VN de records. En dan zijn er nog de gelijktijdige hittegolven op drie continenten die honderden miljoenen mensen blootstellen aan temperaturen van boven de 40 of zelfs 50 graden.

Wat is er aan de hand? "Het is niet aardig om te zeggen, maar wat door mijn hoofd gaat is: I told you so, zegt klimaatwetenschapper Friederieke Otto. Al acht jaar onderzoekt Otto direct na een hittegolf, storm of zware regenval het verband tussen extreem weer en klimaatverandering. Deze zogeheten attributie-studies zijn een relatieve nieuwe tak in de klimaatwetenschap.

De vraag of de opwarming van de aarde een rol speelde bij het extreme weer, is niet zomaar met ja of nee te beantwoorden, zegt Otto. "Voor droogte of stormen hangt het af van de locatie en het seizoen. Maar voor hittegolven en veel zware buien weten we: die komen vaker voor, worden intenser en duren langer door klimaatverandering."

Otto noemt het sneuvelen van de hitterecords de afgelopen weken "absoluut geen verrassing", omdat het gebruik van fossiele brandstoffen nog steeds doorgaat. De uitstoot van broeikasgassen neemt nog altijd toe en de gemiddelde wereldtemperatuur blijft daardoor stijgen. "Hitterecords zullen keer op keer verbroken worden. Op veel meer plaatsen zal de temperatuur de 50 graden bereiken", zegt Otto.

De hoge temperaturen zoals nu in Zuid-Europa, het zuidwesten van de Verenigde Staten en in China - waar vorige week een nieuw record van 52,2 graden gevestigd werd - zijn volledig in lijn met wat de klimaatmodellen al jaren voorspellen voor een wereld die inmiddels 1,2 graden is opgewarmd. "Er zitten eigenlijk geen verrassingen bij" zegt Otto.

Anders is dat voor de hogere temperatuur in het oppervlaktewater van de Atlantische Oceaan, die nu is gemeten. Die is "krankzinnig" en "statistisch gezien kan dat eigenlijk bijna niet", zegt Sybren Drijfhout, oceanograaf verbonden aan het KNMI.

Vooral het feit dat het oude record met maar liefst 0,5 graden verbroken is, heeft wetenschappers overvallen. "De opwarming van het water is in lijn met de verwachtingen, maar de mate waarin, is krankzinnig. Niet voor te stellen", zegt Drijfhout. "De kans op zo'n opwarming van een halve graad is als je naar de statistiek kijkt één op 250.000. Dat betekent dat eens in de 250.000 jaar zo'n sprong in temperatuur zou moeten plaatsvinden. Die kans is zo klein dat je je moet afvragen: klopt die hele statistiek nog wel?"

De hogere oceaantemperatuur is zo uitzonderlijk dat Drijfhout een vergelijking maakt: "Je kan dit bijna vergelijken met het olympisch record 100 meter hardlopen dat ineens op 7 seconden wordt gezet. Dan denken we: is dit nog wel een mens?"

Een goede verklaring is er nog niet. Drijfhout vermoedt dat het met de wind te maken heeft. Die verandert misschien sneller dan de modellen voorspellen. Of dat zo is en welke gevolgen dat heeft, wil Drijfhout met versnelde prioriteit gaan onderzoeken. Zo'n onderzoek zal zeker een jaar duren.

Het gebrek aan zee-ijs rond Antarctica is minder verrassend. Het ijs smelt al jaren. Maar ook hier zijn onderzoekers bezorgd over het tempo. Het is daar nu winter, maar de ijsvorming blijft ontzettend achter. "Er is nog nooit zo weinig ijs op de Antarctische oceaan geweest", zegt poolbioloog Maarten Loonen van de Rijksuniversiteit Groningen. "En dat is erg zorgwekkend. Het ziet ernaar uit dat de oceaantemperatuur ook daar aan het stijgen is. Door het warme water gaat het ijs nog sneller verdwijnen."

Als de hele ijskap van Antarctica zou verdwijnen, betekent dat een verhoging van de zeespiegel met 63 meter. Dat zal nog eeuwen duren, benadrukt Loonen, maar dat heeft enorme consequenties, ook voor Nederland. "Wij kunnen 4 of 5 meter zeespiegelstijging misschien wel aan. Maar 10 of 15 meter leidt tot zeer grote problemen. Amersfoort aan zee", zegt hij.

Het hoopvolle is volgens Loonen dat de mens nog steeds aan de knoppen zit en de CO2-uitstoot nog kan verlagen. "Onze kinderen en kleinkinderen krijgen ontzettend veel last van wat wij nu doen. Ik denk dat we uiteindelijk het verwijt zullen krijgen: waarom hebben jullie toen niets gedaan als je wist wat er gebeurde?"

Zelfs als de wereld vandaag zou stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen, zullen de temperaturen niet zakken, legt klimaatwetenschapper Otto uit. De temperatuur stopt dan slechts met stijgen. "Mensen vragen steeds of dit het nieuwe normaal is. Nee, dit is niet het nieuwe normaal, want we zitten niet in een stabiel klimaat. We weten pas wat het nieuwe normaal is als we gestopt zijn met fossiele brandstoffen."

Eurocommissaris Frans Timmermans maakt de grootste kans om lijsttrekker te worden van de eerste gezamenlijke PvdA/GroenLinks-lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen in november. Hij meldde zich vanochtend als kandidaat.

Prominente PvdA'ers zoals de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb, de Amsterdamse wethouder Moorman en de huidige fractievoorzitter Kuiken hebben vandaag hun steun uitgesproken voor Timmermans. Ze willen zelf niet.

Moorman heeft wel overwogen om zich kandidaat te stellen, maar ziet daar vanaf. "Frans is een geweldige kandidaat. Het is mijn vurige wens dat we ons nu verenigen en zorgen voor een fantastische verkiezingsuitslag", laat ze weten.

Kuiken, die zich met Klaver de afgelopen tijd heeft ingezet om de krachten van de twee linkse partijen te bundelen, is ook enthousiast over de kandidatuur van Timmermans. "Ik ben er heel blij mee. Mijn grote steun voor zijn kandidatuur."

GroenLinks-prominenten tonen zich eveneens positief over de kandidatuur van Timmermans. "We hebben deze verkiezingen de unieke kans om de koers van Nederland te veranderen en een nieuw tijdperk in te luiden", aldus voorman Jesse Klaver. "Frans Timmermans is daar absoluut de perfecte premier voor." Fractievoorzitter van GroenLinks in het Europees Parlement Bas Eickhout steunt de keuze van Timmermans "van harte".

De PvdA heeft geen goede ervaringen met lijsttrekkersverkiezingen. Eind 2016 ontbrandde een felle strijd tussen de toenmalige leider Samsom en vicepremier Asscher. Asscher won, Samsom stopte en de PvdA leed de grootste verkiezingsnederlaag ooit. Van de 38 zetels bleven er 9 over.

Maandag stemden de leden van de twee linkse partijen massaal voor een gezamenlijke lijst: 91,8 procent van de deelnemende GroenLinks-leden stemde voor en 87,9 procent van de PvdA'ers.

Tegenkandidaten hebben tot 4 augustus om zich te melden. De kans is uiterst klein dat daar dan nog grote kanshebbers tussen zitten.

In een interview met de NOS zei Timmermans dat hij ook premier wil worden:

Zijn naam ging rond en dat blijkt terecht: PvdA'er Frans Timmermans wil de gezamenlijke lijst van PvdA en GroenLinks aanvoeren voor de Tweede Kamerverkiezingen. Dat zegt Timmermans in een interview met de NOS.

"Het is tijd dat we in Nederland weer meer naar elkaar toe groeien in plaats van uit elkaar", zegt Timmermans over zijn motivatie. "We moeten zorgen dat Nederland weer vertrouwen krijgt in zichzelf."

Volgens hem zijn er "gigantische uitdagingen" die het hoofd geboden moeten worden: de klimaatcrisis, de stand van de natuur, oorlog aan de grenzen van Europa en ongelijkheid. "Dat kunnen we alleen maar oplossen als we schouder aan schouder werken."

En als het aan Timmermans ligt, gebeurt dat met hem als premier. "Omdat ik denk dat we samen op een andere manier politiek kunnen bedrijven." Mocht het niet zover komen, dan gaat hij de Tweede Kamer in. In peilingen gooit de combinatie GroenLinks/PvdA op dit moment hoge ogen.

Over het thema waar het huidige kabinet over is gevallen, zegt Timmermans desgevraagd dat hij voor "een streng, maar rechtvaardig" asielbeleid is. "Waar je met mij niet over kan praten is gezinnen uit elkaar rukken", benadrukt hij, refererend aan de kwestie die Rutte IV fataal werd. "Dat zal onder mijn gezag nooit gebeuren."

De aankondiging van Timmermans:

Op dit moment is Timmermans nog vicevoorzitter van de Europese Commissie. De afgelopen jaren zette hij zich als Eurocommissaris in voor de zogenoemde Green Deal om Europa te verduurzamen. Vorige week stemde het Europees Parlement in met een onderdeel daarvan: de natuurherstelwet.

Zijn termijn in Brussel loopt eigenlijk pas af over een jaar, na de Europese verkiezingen. Als Timmermans lijsttrekker wordt, vertrekt hij dus voortijdig, maar naar eigen zeggen met een gerust hart. "Nog niet alles is af, maar het point of no return is wel bereikt. De Green Deal staat." Als Timmermans vertrekt mag het Nederlandse kabinet een nieuwe kandidaat-Eurocommissaris aandragen in Brussel.

De huidige PvdA-leider Attje Kuiken liet na de aankondiging van Timmermans weten dat ze geen kandidaat is. "Geweldig nieuws", schrijft ze op Twitter over zijn bericht. "Ik ben er heel blij mee. Mijn grote steun voor zijn kandidatuur."

Ook andere prominente politici die werden genoemd steunen Timmermans: de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb wil geen lijststrekker worden en dat geldt ook voor de Amsterdamse wethouder Marjolein Moorman. Ze zegt op Twitter dat ze de afgelopen tijd serieus heeft nagedacht over het lijsttrekkerschap en dat ze het zich kon voorstellen dat ze het zou doen. Maar ze noemt Timmermans een geweldige kandidaat "en het is mijn vurige wens dat we ons nu verenigen".

GroenLinks-leider Jesse Klaver zei deze week al dat hij het niet wil. Hij steunt Timmermans, laat hij nu weten. Hij noemt hem de perfecte premier "om de koers van Nederland te veranderen en een nieuw tijdperk in te luiden".

Er hebben zich nog ook geen andere kandidaten gemeld om lijsttrekker van de PvdA/GroenLinks-lijst te worden. Kandidaten hebben tot 4 augustus om zich te melden. De partijbesturen komen vervolgens het liefst met één voorkeurskandidaat. "Alleen bij vergelijkbare geschiktheid van kandidaten draagt de commissie meerdere kandidaten voor."

Leden van PvdA en GroenLinks hebben dan een paar weken de tijd om hun voorkeur uit te spreken. De uitslag wordt op 22 augustus bekendgemaakt.

De leden van beide partijen stemden afgelopen maandag massaal in met een gezamenlijke kieslijst en verkiezingsprogramma. Na de uitslag van het referendum is Timmermans ook lid geworden van GroenLinks. "Je hebt geen idee wat het voor mij betekende toen ik de uitslag hoorde. Ik ben al zolang bezig met linkse samenwerking."

De kandidaat-lijsttrekker geeft ook een voorzetje voor een gezamenlijke naam: Verenigd Links. "Ik ga er helemaal niet over, maar ik voel me er wel bij op mijn gemak. Het woord verenigd is een appél aan mensen om weer naast elkaar te gaan staan."

PvdA en GroenLinks zijn op dit moment de zesde en de zevende partij in de Tweede Kamer met respectievelijk negen en acht zetels. De afgelopen jaren hebben beide partijen bij verkiezingen hun aanhang zien slinken. Door samen te werken hopen ze dat tij te keren.

Curaçao wil over tien jaar een toonaangevende rol spelen op het gebied van duurzame energie. Over twintig jaar moet het eiland vervolgens een belangrijke exporteur zijn van hernieuwbare energie in het Caribisch gebied.

De groene agenda van Curaçao wordt vooral bepaald door Nederland, dat mogelijkheden ziet om het Nederlandse bedrijfsleven mee te laten liften op de kansen die er in de Caribische regio liggen. In mei ondertekende demissionair minister voor Klimaat en Energie Jetten een intentieverklaring, met daarin de toezegging te helpen bij de ambitieuze plannen van de Curaçaose overheid.

Die plannen zijn gestoeld op onderzoek van TNO, dat daarvoor een zogenoemd living lab heeft opgericht, oftewel een onderzoeksomgeving op locatie waarin onderzoek en innovatie samengaan. Er zijn verschillende ondernemingen bij dit initiatief betrokken. Vanuit Nederland zijn dit Havenbedrijf Rotterdam, scheepsbouwer Damen, technologiebedrijf VDL Groep, opslagbedrijf Vopak en offshorebedrijf Van Oord.

Vanuit Curaçao nemen verschillende overheidsbedrijven deel, zoals Refineria di Kòrsou, de eigenaar van de raffinaderij op het eiland, water- en energiebedrijf Aqualectra, het afvalbedrijf Selikor en ABC Busbedrijf.

Speerpunt van TNO's living lab, waarbij ook de Curaçaose Universiteit is betrokken, is de bouw van een groot drijvend windmolenpark op zee. Dat moet in 2035 vijf tot zes gigawatt aan hernieuwbare energie opwekken, ruim voldoende voor de hoeveelheid van 130 megawatt die Curaçao dagelijks nodig heeft om in de stroombehoefte van het eiland te voorzien.

De productieoverschotten moet in waterstof worden omgezet en zijn dan te exporteren in de regio, maar ook naar Nederland. "Het achterliggende idee van living lab is dat keteninnovaties op de schaal van het eiland sneller zijn te realiseren en bij gebleken succes ook snel zijn op te schalen", zegt TNO.

"Zo kunnen nieuwe toepassingen die op Curaçao - mede dankzij grote potentie van zon- en windenergie - zijn ontwikkeld ook in de Caraïbische regio, in Nederland of elders worden toegepast."

Begin deze week was de fysieke aftrap van het pilotproject voor windmolens aan boord van de Fugro Brasilis, een Nederlands onderzoeksschip dat een 3D-kaart gaat maken van de zeebodem rond Curaçao en de bodemstructuur daaronder. Daarmee moet duidelijk worden waar de eerste drijvende windmolens verankerd kunnen worden. De Caribische Zee rond het eiland is twee tot drie kilometer diep.

Het geld voor deze operatie, zo'n twee miljoen euro, komt van de Curaçaose belastingbetaler. Later komen er ook fondsen en expertise beschikbaar vanuit de Nederlandse overheid. Het gaat dan om de bouw van de eerste zes windmolens van in totaal 72 megawatt, die in 2026 moeten worden opgeleverd.

In de toekomst moet het drijvende windmolenpark worden gefinancierd door deelnemende partijen die uiteindelijk een concessie krijgen van de Curaçaose overheid. Hoe dat er precies uit gaat zien, is nog niet bekend.

Ramon Chong van het Curaçaose ministerie van Economische Ontwikkeling leidt het project. Hij zegt dat de inwoners van Curaçao en ook Nederlandse toeristen in de toekomst windmolens kunnen gaan zien als ze op zee uitkijken, vooral aan de noordkust, waar geen stranden zijn.

Chong: "Wat wij nu in de experimenteerfase gaan plaatsen zijn windmolens die 150 meter hoog zijn. Dat is ongeveer de helft van de hoogste berg op Curaçao, de Christoffelberg. Dus dat kun je al behoorlijk vanuit de verte zien."

"Aan de zuidkust, waar de stranden liggen, is er één zone geïdentificeerd van zo'n dertien tot zestien kilometer uit de kust. Die zullen minder makkelijk te zien zijn, maar eerst is er nog een fase waarin naar het milieu en de effecten op het toerisme wordt gekeken."

Laurens Dassen is door het bestuur van Volt voorgedragen om bij de komende verkiezingen weer lijsttrekker te worden. De huidige fractievoorzitter had eerder zelf al gezegd door te willen.

"Ik voel de verantwoordelijkheid en de urgentie om het Volt-geluid voor een sterk, onafhankelijk en duurzaam Europa krachtig neer te zetten", zegt de 37-jarige Dassen.

Bij de verkiezingen van 2021 kwam Volt de Tweede Kamer in met drie zetels. Voor de komende verkiezingen hoopt Dassen op een verdubbeling naar zes Kamerzetels. Een van de drie zetels ging in 2022 verloren voor Volt door het afsplitsen van Kamerlid Nilüfer Gündogan na een hoogoplopend conflict. In de Eerste Kamer heeft Volt sinds dit jaar eveneens twee zetels.

Beoogd lijstrekker Dassen noemt het klimaat, de bestaanszekerheid en het verloren vertrouwen in Den Haag als grote politieke uitdagingen. "Nu moet een nieuwe generatie leiders opstaan die voorbij oude loopgraven stapt en met durf en optimisme naar de toekomst kijkt."

De komende tijd kunnen zich nog andere kandidaten melden voor het lijsttrekkerschap. Daarna volgt een online stemming waarin leden hun voorkeur kunnen uitspreken.

Na de beëdiging van VVD-Kamerlid Mariëlle Paul tot minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs komende vrijdag zal het kabinet voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis in meerderheid uit vrouwen bestaan. Van de 29 bewindspersonen zijn er dan 15 vrouw. Het gaat om 11 ministers en 4 staatssecretarissen.

Daarmee voegt Nederland zich bij een kleine groep landen waar het landsbestuur in meerderheid uit vrouwen bestaat. Op 1 januari van dit jaar waren dat er wereldwijd dertien, blijkt uit cijfers van de Verenigde Naties. Het gaat onder meer om Spanje, Frankrijk, Rwanda, Canada, Colombia en Albanië. Gemiddeld genomen bestaan regeringen over de hele wereld voor nog geen kwart uit vrouwen.

Bij zijn aantreden had kabinet-Rutte IV had al de meeste vrouwelijke politici in de Nederlandse parlementaire geschiedenis. Dat was een speerpunt van demissionair premier Rutte. Dat de balans met de komst van Paul, die de vorige maand afgetreden minister Wiersma opvolgt, doorslaat in het voordeel van de vrouwen vindt oprichter Devika Partiman van de stichting Stem op een Vrouw een goed teken.

"Er is altijd een risico dat zo'n bijna gelijke verdeling tussen mannen en vrouwen niet beklijft", zegt Partiman. "Dat het na een tijdje vervalt in het oude patroon van voornamelijk mannen naar voren schuiven voor een baan als minister of staatssecretaris. Dat gebeurt nu niet. Al moeten we afwachten hoe de verdeling na de verkiezingen in een volgend kabinet zal zijn."

Dat er nu meer vrouwelijke dan mannelijke bewindspersonen zijn, heeft volgens belangenorganisatie Women Inc. twee functies. "Ten eerste zijn zij een voorbeeld voor anderen. Je ziet als meisje of jonge vrouw al die vrouwen op het bordes staan en denkt dan misschien wel: hé, dat is ook iets voor mij", zegt woordvoerder Cécile Wansink. "Ministers zijn heel zichtbaar. En uit onderzoek blijkt dat zichtbare vrouwelijke politici met name voor kinderen heel belangrijk zijn bij het ontwikkelen van toekomstige ambities", vult Partiman aan.

Ten tweede zijn vrouwelijke bestuurders meer geneigd om beleid te maken dat de gelijkheid tussen mannen en vrouwen bevordert, stelt Wansink. "De afgelopen jaren waren er wetsvoorstellen over bijvoorbeeld het dichten van de loonkloof en het afschaffen van de verplichte bedenktijd voor abortus; voorstellen die mede door vrouwen zijn gedaan en waar andere vrouwen zich hard voor hebben gemaakt."

Voor invloed op beleid is echter inbreng op alle politieke niveaus nodig, en daar schort het in Nederland volgens de organisaties nog aan. Zo is in gemeenteraden rond de 35 procent van de raadsleden vrouw. En bij de formering van nieuwe coalities na de Provinciale Statenverkiezingen van dit voorjaar zijn er minder vrouwelijke gedeputeerden gekomen dan er voorheen waren. Hun aandeel was de afgelopen twaalf jaar niet zo laag als nu. De provinciebesturen in Zeeland en Flevoland bestaan geheel uit mannelijke gedeputeerden. "Dat terwijl de lokale en provinciale politiek een broedplaats is voor politiek talent dat op landelijk niveau actief wordt", zegt Partiman.

En dan is er nog de functie van premier, die in ons land nog nooit door een vrouw werd bekleed. Ook al werd de kans daarop de laatste jaren groter met de komst van steeds meer vrouwelijke lijsttrekkers. Volgens Partiman heerst er nog altijd een stereotype waaraan een premier zou moeten voldoen: "Iemand moet vooral in het bestaande plaatje passen, en dat plaatje is vooralsnog geen vrouw."

Een andere drempel voor vrouwen, op alle politieke niveaus, is dat vrouwelijke politici online meer heftige kritiek en haat ervaren dan hun mannelijke collega's. De "haat, intimidatie en bedreiging" waar vicepremier Sigrid Kaag mee te maken kreeg, en de impact daarvan op haar gezin, gaven voor haar naar eigen zeggen de doorslag om de politiek te verlaten. GroenLinks-Kamerlid Corinne Ellemeet, die gisteren haar vertrek aankondigde, sprak zich verschillende keren uit over de "enorme haat op sociale media" richting met name vrouwelijke politici.

Er is dus nog een hoop te winnen, stellen de belangenorganisaties. "Met de vele vrouwen in het demissionaire kabinet is nu een stukje van de puzzel gelegd, maar er zijn een hoop puzzelstukjes waar we nog wat mee moeten", aldus Partiman. Wansink: "Het kan niet zo zijn dat alleen aan de top de man-vrouwverhouding gelijk is. Overal moeten vrouwen gelijk gerepresenteerd worden."

GroenLinks-leider Klaver wordt niet de nieuwe lijsttrekker van de gezamenlijke lijst van GroenLinks en de PvdA in de komende Tweede Kamerverkiezingen. In een interview met het AD zegt hij plaats te willen maken voor een nieuw gezicht.

Hoewel hij het wel ambieerde, zegt hij nu dat hij al "een tijdje" wist "dat het niet verstandig zou zijn als ik dat zou doen". Naar eigen zeggen speelde de keuze al langer door zijn hoofd.

Hij vindt dat een nieuwe combinatie door een nieuw iemand moet worden geleid. Maar de uiteindelijke knoop hakte hij vorige week pas door. Hij twijfelde nog, "maar toen het kabinet viel, kwam het moment om een definitieve keuze te maken".

"Wij beginnen echt iets nieuws, waarbij de lijsttrekker van minder belang is. We willen laten zien dat partijen over hun eigen schaduw heen stappen."

Hij zegt nu beschikbaar te zijn om van de samenwerking tussen de twee partijen een succes te maken, "maar niet als lijsttrekker".

Volgens de politicus heeft "vasthouden aan je partijpolitieke belang vooruitgang lang tegengehouden. Ik hoop dat mijn stap kiezers het vertrouwen geeft dat we echt bereid zijn onze persoonlijke ambities opzij te zetten voor iets dat groter is.''

Wie de lijstrekker wel wordt, is niet bekend. Klaver zegt die persoon te steunen en hoopt dat alle leden van beide partijen dat doen.

GroenLinks en de PvdA willen met een gezamenlijke lijst, één verkiezingsprogramma en een lijsttrekker een links blok vormen voor de Tweede Kamerverkiezingen in november. Om die verregaande samenwerking kracht bij te zetten werd Klaver vorige week lid van de PvdA.

Caroline van der Plas wordt zoals verwacht opnieuw de lijstrekker van de BoerBurgerBeweging (BBB). Dat laat het partijbestuur weten. Van der Plas is een van de oprichters van de partij.

In 2021 kwam BBB onder haar aanvoering met één zetel de Tweede Kamer in. Naar verwachting worden dat er na de verkiezingen veel meer; in de laatste Peilingwijzer (een gewogen gemiddelde van verschillende peilingen) staat BBB op ruim twintig zetels.

Van der Plas noemt het "top" dat ze weer lijsttrekker wordt. "Het Kamerwerk is het allermooiste werk dat ik ooit gedaan heb."

Wie de premierskandidaat is voor BBB, laat de partij nog in het midden. Van der Plas zei daar eerder over dat het niks voor haar zou zijn. Nu zegt ze: "Wat de toekomst verder brengt, dat besluit ik op een later tijdstip."

De partij neemt nog zo'n anderhalve maand de tijd om de rest van de kieslijst samen te stellen. Begin september wordt de conceptlijst aan de leden voorgelegd, die er dan een paar weken later over kunnen stemmen.

BBB laat weten ruim 500 aanmeldingen gekregen te hebben van mensen die Kamerlid willen worden. De aanmeldtermijn is inmiddels gesloten.

Bij de laatste verkiezingen, voor de Provinciale Staten, werd BBB in alle provincies de grootste. De partij bestuurt de komende jaren in tien provincies mee.

VVD-Kamerlid Mariëlle Paul wordt de nieuwe, demissionaire minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs. Dat bevestigt de Rijksvoorlichtingsdienst. Paul volgt daarmee Dennis Wiersma op. Die stapte vorige maand op na aanhoudende berichten over grensoverschrijdend gedrag.

Ze zal vrijdag in Den Haag worden beëdigd door koning Willem-Alexander.

Paul (56) is op dit moment een van de onderwijswoordvoerders in de VVD-fractie. Ze studeerde rechten en was directeur communicatie van bouwbedrijf BAM toen ze in 2021 in de Tweede Kamer kwam. Bij de laatste formatie onderhandelde ze mee over de onderwijsparagraaf in het coalitieakkoord.

Paul is voor het grote publiek nog onbekend. Afgelopen jaar was ze druk met het voorzitten van de commissie die een parlementaire enquête moet voorbereiden over de aanpak van de coronapandemie.

Binnen die commissie wilde het nog wel eens rommelen, omdat de Kamerleden die erin zitten vaak zeer van mening verschillen over de ernst van het virus en het doel van de gekozen aanpak door de regering. Uiteindelijk werden de rijen weer gesloten.

Het besluit of er daadwerkelijk een enquête wordt gehouden is uitgesteld tot het najaar, als er een nieuw rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid ligt. Verschillende fracties hebben aangegeven dat ze geen Kamerleden beschikbaar hebben voor de enquêtecommissie.

Paul is geboren in Geldrop. Haar ouders waren kort daarvoor vanuit Pakistan naar Nederland gekomen, omdat haar vader een baan had gevonden bij autofabrikant DAF. In haar profiel op de VVD-site beschrijft ze zichzelf als "een Brabantse met Pakistaanse roots".

GroenLinks-Kamerlid Corinne Ellemeet stopt na de verkiezingen als Tweede Kamerlid. In een verklaring op Twitter schrijft Ellemeet dat ze na "zeven prachtige en hele intensieve jaren" even op adem wil komen.

De 47-jarige Ellemeet zit sinds 2017 in de Tweede Kamer en eind 2014 ook al een korte periode. Bij de vorige verkiezingen in 2021 stond ze op de tweede plek van de GroenLinks-kieslijst.

De afgelopen jaren zette ze zich onder meer in voor het aanpassen van de abortuswetgeving en meer zeggenschap voor zorgmedewerkers. Naast zorg- en justitiewoordvoerder is Ellemeet vicevoorzitter van de fractie en wordt ze gezien als vertrouweling van partijleider Jesse Klaver.

In haar verklaring prijst ze haar fractie, maar ook politici van andere partijen. "De contacten met collega's en bewindspersonen hebben me regelmatig geïnspireerd", schrijft Ellemeet. Ze noemt als voorbeeld gesprekken met toenmalig zorgminister Hugo de Jonge over ouderenzorg. "Ook dat is politiek: oprechte gedeelde betrokkenheid op de inhoud."

In de verklaring spreekt Ellemeet ook haar zorgen uit, onder meer over "het gure klimaat waarin politici moeten opereren". Verder stipt ze de hoge werkdruk aan. "Ik gun ons land de allerbeste volksvertegenwoordigers én een groter parlement zodat de werkdruk verlicht wordt." In oktober zei Ellemeet ook al eens dat de Kamer op zoek moet naar manieren om het werken in de Kamer prettiger te maken.

Gisteren werd duidelijk dat GroenLinks en PvdA met één lijst en één programma meedoen aan de aankomende verkiezingen. De leden van beide partijen stemden daar met grote meerderheid mee in.