PvdA en GroenLinks gaan met een gezamenlijke lijst en één verkiezingsprogramma meedoen aan de verkiezingen van 22 november. De afgelopen week mochten de leden van de twee partijen in een referendum hun mening geven over het bundelen van de krachten: 91,8 procent van de deelnemende GroenLinks-leden stemde voor en 87,9 procent van de PvdA'ers. De uitslag werd bekendgemaakt in Utrecht.

Het was alom de verwachting dat de leden zouden instemmen met de gezamenlijke lijst. Bij eerdere raadplegingen bleek al dat de meeste leden, en ook veel partijprominenten, voorstander zijn van verdere linkse samenwerking. Zo is GroenLinks-leider Jesse Klaver ook lid geworden van de PvdA, liet hij vrijdag weten.

Zo werd de uitslag bekendgemaakt:

Na het bekend worden van de uitslag zei PvdA-leider Attje Kuiken dat ze zo'n massale steun niet had verwacht. "Dat stemt hoopvol. Mensen hebben grote behoefte aan verandering, aan lucht. Midden in een politiek van wantrouwen, van tegen elkaar zijn, zeggen wij: nee, we doen het samen."

GroenLinks-voorman Klaver was emotioneel. "We hebben ontzettend vaak gehoord: dat gaat nooit lukken. Maar dit laat zien dat verandering mogelijk is als je maar blijft geloven."

'Verenigd Links' zal volgens Klaver de komende maanden geen gouden bergen beloven aan de kiezers. "Misschien wordt het voor jou individueel helemaal niet beter. Maar als samenleving worden we er wel beter van."

Bekijk hier de reactie van Klaver en Kuiken:

PvdA en GroenLinks zijn op dit moment de zesde en de zevende partij in de Tweede Kamer met respectievelijk negen en acht zetels. De afgelopen jaren hebben beide partijen bij verkiezingen hun aanhang zien slinken. Door samen te werken hopen ze dat tij te keren.

In de laatste Peilingwijzer, van 27 juni, staan beide partijen op een bescheiden winst ten opzichte van de verkiezingen van 2021. Gezamenlijk zouden ze op 20 tot 26 zetels kunnen rekenen, en daarmee met de VVD en BBB kunnen strijden om de eerste plaats.

Het is nog niet bekend wie de lijsttrekker van de combinatie gaat worden. Het is de bedoeling dat later deze week bekend wordt hoe die gekozen gaat worden. Er gaan wel namen rond: van de huidige partijleiders Klaver en Kuiken, maar ook van Eurocommissaris Frans Timmermans (PvdA) en de Amsterdamse wethouder Marjolein Moorman (PvdA).

De gezamenlijke lijst en het gezamenlijke verkiezingsprogramma lijken een opstapje naar een volledige fusie van de twee linkse partijen. Daarover zal de komende tijd verder gepraat worden.

Fusies zijn vrij gebruikelijk in de parlementaire geschiedenis. GroenLinks is zelf het resultaat van een fusie tussen PPR, PSP, CPN en EVP in 1990. Ook de PvdA ontstond na de Tweede Wereldoorlog uit een samenwerking van drie partijen.

Andere bekende fusiepartijen zijn het CDA (ontstaan in 1980 uit KVP, ARP en CHU) en de ChristenUnie (na het samengaan van GPV en RPF in 2000).

André Bosman trekt zich terug als kandidaat-lijsttrekker voor de VVD. Het oud-Kamerlid steunt de kandidaat van het bestuur Dilan Yesilgöz en noemt haar "een stevige liberaal met het hart op de juiste plek".

Demissionair minister van Justitie Yesilgöz is nu de enige kandidaat om Mark Rutte op te volgen als partijleider en dat was voor Bosman doorslaggevend. Volgens hem is het niet in het belang van de VVD en Yesilgöz om een lijsttrekkersverkiezing te houden.

In theorie kan het bij de VVD nog steeds uitdraaien op een verkiezing. Kandidaat-lijsttrekkers hebben nog tot half augustus om zich te melden.

Vorige week liet al een aantal VVD-prominenten weten niet beschikbaar te zijn om Rutte op te volgen. Onder anderen Edith Schippers, Klaas Dijkhoff en Sophie Hermans bedankten.

De 46-jarige Yesilgöz is sinds vorig jaar minister van Justitie en Veiligheid. Daarvoor was ze staatssecretaris en Kamerlid. Voor haar overstap naar Den Haag in 2017 was ze raadslid in Amsterdam.

Esther Ouwehand wil nog een keer lijsttrekker worden voor de Partij voor de Dieren. De huidige partijleider is voorgedragen door het bestuur.

"We staan aan de vooravond van grote veranderingen", zegt de 47-jarige Ouwehand. "Ik ben strijdbaar en vol vertrouwen dat we het de goede kant op kunnen kantelen."

Op een partijcongres in september wordt Ouwehands kandidatuur voor het lijsttrekkerschap voorgelegd aan de leden. De Partij voor de Dieren buigt zich deze zomer over de rest van de kandidatenlijst.

In de huidige Kamer heeft de partij zes zetels. Het partijbestuur hoopt, kijkend naar recente peilingen, op een verdubbeling. "Steeds meer mensen zien in dat er fundamenteel andere keuzes gemaakt moeten worden", zegt partijvoorzitter Ruud van der Velden.

Ouwehand zit sinds 2006 in de Tweede Kamer. In 2019 volgde ze Marianne Thieme op als partijleider. In oktober vorig jaar legde Ouwehand haar taken tijdelijk neer omdat ze overbelast was. In februari keerde ze weer terug in de Kamer.

Mirjam Bikker wil namens de ChristenUnie lijstrekker worden bij de aankomende Tweede Kamerverkiezingen in november. Dat zegt ze tegen Trouw en het Nederlands Dagblad (ND). De 40-jarige Bikker volgde begin dit jaar de vertrekkende Gert-Jan Segers op als politiek leider en fractievoorzitter. Vicepremier en ChristenUnie-partijprominent Carola Schouten liet eerder al weten dat ze de landelijke politiek zal verlaten zodra er een nieuw kabinet is.

Bikker werd een half jaar geleden gekozen als nieuwe fractievoorzitter. Die afgelopen maanden waren "nogal een stoomcursus", zegt ze tegen Trouw. "Ik heb zin om als lijsttrekker de verkiezingen in te gaan. Want het gaat echt ergens over: wat is je kompas, welke kant wil je op met Nederland?"

In het najaar moeten partijleden haar voordracht goedkeuren, maar dat lijkt een formaliteit. De jurist zit sinds de verkiezingen van 2021 in de Tweede Kamer. Ze stapte toen tussentijds over uit de Eerste Kamer. Ook daar was ze fractievoorzitter. Daarvoor was Bikker gemeenteraadslid in Utrecht (ook daar was ze fractievoorzitter) en beleidsmedewerker van de Kamerfractie.

Bikker zegt in Trouw nog steeds achter deelname van het gevallen kabinet te staan, maar het was volgens haar wel "een verstandshuwelijk". Bikker: "Dat zijn niet de beste huwelijken, blijkt maar weer". De keuze voor de oppositie wil ze nog niet maken. "Het kan goed zijn ons geluid voluit in de Kamer te laten horen. Er zijn soms misschien afslagen denkbaar - je hoort mijn aarzeling - dat we in het kabinet gaan, maar ik zit hier niet voor het pluche."

En als de ChristenUnie toch plaatsneemt in het kabinet, zal er van inperking van gezinshereniging voor oorlogsvluchtelingen geen sprake zijn. "Die lijn hebben we nu getrokken en zal in de toekomst niet verschuiven."

Een van de dingen waar Bikker iets aan wil doen is polarisatie, in de samenleving en de politiek. "Ik zie verruwing en verharding", zegt ze tegen het ND. "Het baart me zorgen dat politici afhaken, omdat zij het niet meer zien zitten als volksvertegenwoordiger. Dat is echt wel een stevig signaal, wat ons allemaal te denken moet geven. Tegelijk is dat giftige klimaat het gevolg van het gedrag van een kleine groep, die we niet het beeld moeten laten bepalen van wat Nederland is. Laten we samen opstaan tegen onverdraagzaamheid."

Demissionair premier Rutte zegt dat er gecontroleerd gaat worden of Tunesië geen mensenrechten schendt in de uitvoering van de migratiedeal die is gesloten met de Europese Unie. Mensenrechtenorganisaties hadden eerder op de avond hun vrees uitgesproken dat een harder beleid de situatie zal verslechteren.

Rutte zei dat ook dergelijke moeilijke onderwerpen zijn besproken met Tunesië. "Alle afspraken die we maken over het overvaren en terugsturen van mensen naar veilige landen moeten binnen de internationale verdragen vallen", zei hij bij terugkeer op Schiphol over de mensenrechtenimplicaties van de overeenkomst.

"Deze deal is belangrijk omdat het ervoor zorgt dat we de gevaarlijke overtochten over de Middellandse Zee, dat businessmodel van de smokkelaars in bootjes, echt gaan proberen af te breken met elkaar", vatte Rutte het belang van de afspraken samen. "Als je erin slaagt dat overvaren onder controle te krijgen, gaat dat ook effect hebben hier."

Demissionair premier Rutte heeft vertrouwen dat de deal goed zal uitpakken:

De EU en Tunesië hebben afgesproken dat het land de grenzen beter gaat bewaken en mensensmokkel aanpakt in ruil voor investeringen in de economie. De EU trekt daarnaast nog eens ruim 100 miljoen euro uit voor grensbewaking, reddingsoperaties en bestrijding van mensensmokkel.

Mensenrechtenorganisaties hadden gelijk zware kritiek op de deal. VluchtelingenWerk vreest dat Tunesië "een soort doodlopende steeg voor vluchtelingen" wordt. Amnesty voorspelt dat smokkelaars juist gaan profiteren van het aangescherpte grensbeleid. "Als regeringen barrières opwerpen voor migratie, speelt dit de smokkelaars in de kaart. Zolang er geen legale migratieroutes zijn, blijven vluchtelingen en migranten op mensensmokkelaars aangewezen."

De demissionair premier denkt juist dat deze afspraken ook een leidraad kunnen vormen voor afspraken met andere Noord-Afrikaanse landen. Dat moet een waterbedeffect voorkomen waarbij migrantenroutes verlegd worden van Tunesië naar andere landen in de regio. "Omdat het een brede afspraak is - niet alleen over asiel maar ook over de economie - is het de ambitie om dat type afspraken ook te gaan maken met andere landen."

Rutte erkent dat er veel geld is gemoeid met de plannen, in totaal enkele honderden miljoenen euro's. "Maar als je kijkt naar wat het kost als je het niet op een fatsoenlijke manier doet, dan denk ik dat het echt wel goed is."

Er zijn volgens hem goede afspraken gemaakt over het uitkeren van de miljoenen. "Daar is de Europese Commissie heel goed in. Ze zorgen er altijd voor dat het geld alleen wordt uitgekeerd als de afspraken die zijn gemaakt gehaald zijn. Je geeft niet in een keer een geldbedrag."

VluchtelingenWerk Nederland, Amnesty International en Stichting Vluchteling hebben geen goed woord over voor de migratiedeal die de Europese Unie heeft gesloten met Tunesië. Ze vrezen dat de mensenrechten van vluchtelingen en andere migranten door het Noord-Afrikaanse land worden geschonden.

Dat Nederland met de deal heeft ingestemd en er een leidende rol in speelde, noemt Amnesty International schandalig. "Onze regering moet de mensenrechten serieus nemen. Er zou geen deal gesloten mogen worden met een land waarvan vooraf duidelijk is dat men als financier meewerkt aan de mensenrechtenschendingen."

Volgens Amnesty zal door de deal "enorm veel leed" worden veroorzaakt aan de buitengrenzen van Europa.

De mensenrechtenorganisatie verwijst naar berichtgeving waaruit bleek dat Tunesië ongewenste zwarte migranten in de woestijn achterlaat:

Met de deal willen de EU en Tunesië mensensmokkelaars aanpakken, maar volgens Amnesty zullen die er juist van profiteren. "Want als regeringen barrières opwerpen voor migratie, speelt dit de smokkelaars in de kaart. Zo lang er geen legale migratieroutes zijn, blijven vluchtelingen en migranten op mensensmokkelaars aangewezen. Bovendien valt het nog te bezien hoe de EU en Tunesië mensensmokkel gaan aanpakken."

VluchtelingenWerk Nederland vindt het "volstrekt ongeloofwaardig" dat de mensenrechten van vluchtelingen en migranten zullen worden gerespecteerd in Tunesië, "hoeveel geld er ook mee is gemoeid". "Europa maakt van Tunesië een soort doodlopende steeg voor vluchtelingen en migranten."

Volgens VluchtelingenWerk krijgen zwarte Afrikanen nu al de schuld van de vele problemen in het land en hebben ze te maken met racistisch geweld en discriminatie. "We maken ons grote zorgen over wat deze deal teweeg gaat brengen."

Stichting Vluchteling is tegen "deals met dictators over ruggen van vluchtelingen en migranten" en vindt dat vluchtelingen en migranten niet als "politiek wisselgeld" moeten worden gebruikt.

Directeur Tineke Ceelen van Stichting Vluchteling is cynisch:

De Europese Unie en Tunesië hebben een deal gesloten op het gebied van migratie. Afgesproken is dat Tunesië de grenzen beter gaat bewaken en mensensmokkel aanpakt, in ruil voor investeringen van de EU. Dat geld is bedoeld om de Tunesische economie te verbeteren.

Voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie heeft samen met demissionair premier Rutte en de Italiaanse premier Meloni in Tunis afspraken gemaakt met de Tunesische president Saied.

Er gaat ruim 100 miljoen euro aan Europees geld naar Tunesië voor grensbewaking, het tegengaan van mensensmokkel, terugkeer van migranten en meer coördinatie van reddingsoperaties.

"Mensensmokkelaars exploiteren menselijke wanhoop en we moeten hun roekeloze businessmodel doorbreken", zegt commissievoorzitter Von der Leyen.

Premier Rutte noemt de afspraken "essentieel om meer grip te krijgen op de strijd tegen irreguliere migratie". Volgens hem draagt de deal bij aan "economische groei, banen en toekomstperspectieven voor de Tunesische economie".

Tunesië is het belangrijkste doorreisland voor migranten die naar Europa willen. De helft van de migranten die dit jaar in Italië aan land kwamen, was via Tunesië gereisd.

Bekijk hieronder het moment van ondertekening en de reacties van Tunesiërs op straat:

Een deal met Tunesië is omstreden. Critici wijzen erop dat president Saied zich heeft ontpopt als een autocratisch leider en dat Europese geld in de zakken zal belanden van de machthebbers. Ook zou een deal legitimiteit geven aan het bewind.

Vorige maand waren de drie Europese leiders ook al op bezoek in Tunis bij president Saied. Rutte, Meloni en Von der Leyen hadden gehoopt bij de eerste ontmoeting met Saied overeenstemming te bereiken, vóór de EU-top van eind juni, maar dat lukte niet.

De deal gaat ook over andere onderwerpen. Zo kunnen Tunesische studenten meedoen aan het Erasmus-uitwisselingsprogramma en kunnen Tunesiërs tijdelijk in de EU komen voor scholing en werk.

Ook zijn er afspraken gemaakt over handel en investeringen, zoals in de techsector en op het gebied van watermanagement. Verder investeert de EU 300 miljoen euro in een samenwerking op het gebied van hernieuwbare energie.

Commissievoorzitter Von der Leyen noemt het totaalpakket een "investering in onze gedeelde welvaart, stabiliteit en in toekomstige generaties".

De Europese Unie en Tunesië hebben een migratiedeal gesloten. Afgesproken is dat Tunesië de grenzen beter gaat bewaken en mensensmokkel aanpakt, in ruil voor investeringen van de EU. Dat geld is bedoeld om de Tunesische economie te verbeteren. Een deal met Tunesië is omstreden. Critici wijzen erop dat sprake is van een dictatuur en dat het Europese geld in de zakken zal belanden van de machthebbers. Ook zou een deal legitimiteit geven aan het bewind. We spreken met correspondent Daisy Mohr in Tunesië. Te gast is Europacorrespondent Saskia Dekkers.

Intussen zijn er verontrustende beelden verschenen waarop te zien is hoe Tunesië met zwarte migranten omgaat.

Het geldtransactiekantoor Suri-Change is de spil in een groot strafrechtelijk onderzoek. De financiële instelling heeft al jaren twee vergunningen van De Nederlandsche Bank, maar wordt nu door het Openbaar Ministerie verdacht van witwassen, ondergronds bankieren en het overtreden van de anti-witwas-wet. Suri-Change ontkent de beschuldigingen, maar erkent ongebruikelijke transacties te laat te hebben gemeld. Het bedrijf wil daarom schikken met justitie. De zaak is saillant omdat Suri-Change jarenlang diensten verleende aan de politie.

Het politieke nieuws gaat in sneltreinvaart de laatste dagen. De ene na de andere politicus maakt bekend dat hij of zij vertrekt of juist lijsttrekker wil worden. Wie gaat, wie blijft en wat is de stand van zaken in aanloop naar de verkiezingen op 22 november?

Bij de VVD wil Dilan Yesilgöz de opvolger worden van Mark Rutte. De demissionair premier stopt als partijleider en wil na de formatie van het volgende kabinet iets buiten de landelijke politiek gaan doen. Yesilgöz is de voorkeurskandidaat van het landelijke partijbestuur. Als zich voor 13 augustus nog tegenkandidaten melden, komt er een lijsttrekkersverkiezing. Eerder zei oud-Kamerlid André Bosman dat hij de handschoen wil oppakken, maar hij heeft zijn kandidatuur ingetrokken.

Yesilgöz over haar ambities als VVD-leider:

Bij D66 vertrekt vicepremier Sigrid Kaag als partijleider. Zij verlaat de landelijke politiek vanwege alle bedreigingen die een wissel trekken op haar gezin.

Kaag vertelt hoe zwaar haar gezin het had met de bedreigingen:

Minister Rob Jetten is kandidaat-lijsttrekker. Hij doet ook een gooi naar het premierschap. Er zijn nog geen andere kandidaten, maar die kunnen zich vanaf volgende week wel melden. Minister Kajsa Ollongren van Defensie en fractievoorzitter Jan Paternotte bedanken.

Jetten vindt het tijd voor nieuwe energie voor Nederland:

Bij de PVV is Geert Wilders de oude en de nieuwe lijsttrekker.

Bij het CDA heeft Wopke Hoekstra laten weten dat hij geen partijleider meer wil zijn. Hij ziet ook geen toekomst in de Tweede Kamer voor zich, maar sluit een ministerschap in een volgend kabinet niet uit. Er hebben zich nog geen kandidaat-lijsttrekkers gemeld. Oud-partijleider Hugo de Jonge wil überhaupt niet op de kieslijst en dat geldt ook voor fractievoorzitter Pieter Heerma, minister Hanke Bruins Slot en staatssecretaris Marnix van Rij.

Het partijbestuur van de SP draagt Lilian Marijnissen voor als lijsttrekker. Partijvoorzitter Jannie Visscher zegt dat Marijnissen de laatste jaren "grote kracht, leiderschap en inspiratie" heeft getoond. "Er breekt een nieuw tijdperk aan. Wij hebben het volste vertrouwen dat Lilian daarin voorop kan gaan." Marijnissen wil zelf ook graag door.

De PvdA en GroenLinks gaan met één kieslijst en één programma de Tweede Kamerverkiezingen in. De leden van beide partijen hebben daar massaal voor gestemd. Het is nog niet duidelijk wie op nummer 1 van een gecombineerde lijst moet komen. Frans Timmermans heeft zich kandidaat gesteld. Andere politici die werden genoemd, zoals de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb en de Amsterdamse wethouder Marjolein Moorman schaarden zich achter hem. De huidige partijleiders Attje Kuiken van de PvdA en Jesse Klaver (GroenLinks) deden dat ook.

Bij de Partij voor de Dieren wil Esther Ouwehand graag nog een keer lijsttrekker worden. Dat was ze in 2021 ook. Ouwehand zit sinds 2006 in de Tweede Kamer.

Bij de ChristenUnie wil Mirjam Bikker lijsttrekker worden. Bikker volgde begin dit jaar de vertrekkende Gert-Jan Segers op als politiek leider en fractievoorzitter. Partijprominent Carola Schouten zal bij het aantreden van een nieuw kabinet de landelijke politiek verlaten.

Bij Forum voor Democratie was Thierry Baudet de lijsttrekker in 2021.

Bij JA21 was Joost Eerdmans de vorige keer lijsttrekker.

Bij de SGP was het Kees van der Staaij.

Bij Denk trok Farid Azarkan de kar.

En bij Volt is Laurens Dassen weer voorgedragen door het bestuur. Hij had zelf ook al laten weten dat hij nog een keer bovenaan de kandidatenlijst wil staan. Er kunnen zich nog andere kandidaten melden.

Liane den Haan van de Fractie Den Haan stapt uit de politiek. Zij kwam in de Tweede Kamer voor 50Plus maar brak na een ruzie met die partij. Ze richtte een eigen partij op, Goud. Maar die doet dus niet mee aan de verkiezingen.

Bij de BBB wordt Caroline van der Plas zoals verwacht opnieuw de lijsttrekker. Wie de premierskandidaat is, laat de partij nog in het midden. Van der Plas zei eerder dat die functie niets voor haar zou zijn. Nu zegt ze: "Wat de toekomst verder brengt, dat besluit ik op een later tijdstip." De partij kwam onlangs als grootste partij de Eerste Kamer binnen en moet nu op zoek naar kandidaten voor de Tweede Kamerlijst. Na de zomer wordt duidelijk hoe de lijst er precies uit gaat zien.

Bij BIJ1 was Sylvana Simons de lijsttrekker.

Fractievoorzitter Wybren van Haga van de Groep Van Haga heeft de partij BVNL opgericht. Het is nog niet duidelijk of hij met die partij meedoet aan de verkiezingen.

Kamerlid Pieter Omtzigt zal zich in elk geval niet aansluiten bij de BBB heeft hij laten weten. Hij maakt binnen enkele weken bekend of hij met een eigen partij aan de verkiezingen zal meedoen of uit de politiek stapt.

Geheel onverwacht kondigde premier Rutte maandagochtend aan de politiek te verlaten. Het hoofdpijndossier immigratie en asiel betekende drie dagen eerder het einde van Ruttes vierde kabinet. Hoe kon het klappen op dit thema? Dit is het asielbeleid van de kabinetten-Rutte in vogelvlucht.

Het beleid sinds 2010, het jaar dat Rutte I aantrad, typeert zich vooral door continuïteit, zegt hoogleraar migratiegeschiedenis Marlou Schrover. In de regeerakkoorden van Rutte I tot en met IV zijn de beloftes op dit onderwerp volgens haar bijna woordelijk hetzelfde. "Het moet humaan en rechtvaardig zijn, mensen die vluchten voor oorlog vangen we natuurlijk op, maar mensen uit veilige landen moeten snel en effectief worden teruggestuurd."

Sinds 2012, met het aantreden van Rutte II, waren het VVD-staatssecretarissen die het dossier asiel en immigratie op hun bordje kregen. Hoe gingen zij om met de crises die op hun pad kwamen en wat is er in de afgelopen elf jaar terechtgekomen van de beloftes op het gebied van asiel en immigratie?

In het najaar van 2012 kwamen de VVD en de PvdA tot een coalitieakkoord en daarmee was Rutte II een feit. Het ministerie van Immigratie en Asiel werd ontmanteld. Dat dossier viel voortaan onder de verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. In dit geval: Fred Teeven. In de eerste jaren van deze regeerperiode was asielmigratie gering. Hoogleraar Schrover: "Waar Teeven vooral tegenaan liep, was het kinderpardon."

De dreigende uitzettingen van Mauro Manuel en Sahar Hbrahim Gel, kinderen die al jaren in Nederland woonden, hadden eerder tot grote maatschappelijke ophef geleid. "Er ontstond een gevoel van: dit kan zo niet", zegt Schrover.

Toen al waren deze voorbeelden volgens Schrover symptomatisch voor de crisis waar ruim een decennium later kabinet Rutte IV op is gevallen. "Er waren toen al enorme achterstanden: kinderen die al vijf jaar of langer in Nederland woonden, hadden nog steeds geen uitslag over hun procedure."

Schrover wijt dit aan het zogenoemde harmonicamodel: wanneer er een dip is in het aantal asielzoekers dat Nederland bereikt, worden medewerkers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) herplaatst. "Wanneer het aantal weer toeneemt, moet je nieuwe mensen aannemen, opleiden en inwerken. Dat is een zware taak." Dit probleem speelt tijdens alle kabinetten van Rutte, zegt Schrover, maar ook al in regeringen voor hem.

"Elke minister of staatssecretaris in de afgelopen decennia dacht: de afhandeling van asielprocedures moet sneller en effectiever kunnen." Maar in periodes dat het aantal asielaanvragen afnam, zwichtten al die bewindspersonen voor bezuinigingen op de opvangstructuren, zegt Schrover. "Bij het aantreden van Rutte I was al bekend dat dit niet handig is, maar toch gebeurt het steeds."

Nadat Teeven in maart 2015 aftreedt vanwege de bonnetjesaffaire, neemt VVD-kroonprins Klaas Dijkhoff het stokje over. Lang heeft hij niet om te wennen aan zijn nieuwe functie, want vanaf april komen er grote aantallen vluchtelingen naar Europa, mede door de aanhoudende oorlog in Syrië. Het devies van Dijkhoff: opvang in de regio.

Schrover merkt op dat het opvangen van vluchtelingen in de regio van hun herkomstland geen nieuwe ambitie was. "Al sinds Rutte I komt het terug in de regeerakkoorden." Toch gebeurt daar iets opvallends, zegt ze. "In al die akkoorden staat: opvang in de regio moet worden versterkt, maar al vanaf het begin gaat er minder geld naartoe. In Rutte I ging het van 0,8 naar 0,7 procent van het BNP. Dat klinkt als een kleine verlaging, maar het gaat om serieuze bedragen. In 2016 daalt het naar 0,65 procent, en bovendien gaat een groot deel van dat geld nu naar het COA."

Begin 2016 sluiten Europese landen de Turkijedeal. Het uitgangspunt: Turkije zou geld krijgen om de omstandigheden in de opvang te verbeteren, waardoor minder mensen naar Europa zouden doorreizen. Dat laatste gebeurt ook, maar volgens Schrover niet dankzij de deal. "De cijfers begonnen al te dalen voordat de deal tot stand kwam. De Turkijedeal wordt vaak gepresenteerd als een succesverhaal, maar de consensus is dat het nauwelijks iets heeft opgeleverd."

Bovendien hebben Europese landen, Nederland incluis, zich niet volledig aan de deal gehouden, zegt Schrover. Onderdeel van de deal was namelijk dat Europese landen kansrijke asielzoekers geleidelijk van Turkije zouden overnemen, maar een aantal landen, waaronder Hongarije en Polen, werkte hier niet aan mee. "Je ziet dat daarmee de solidariteit afneemt: als zij het niet doen, doen wij het ook niet."

In de kabinetten Rutte III en IV blijft de agenda nagenoeg hetzelfde: de instroom beperken, kansarme asielzoekers scheiden van kansrijken en mensen uit veilige landen sneller terugsturen. Na Dijkhoff zit Mark Harbers twee jaar op de post. In 2018 houdt de zaak van Lili en Howick het land bezig. Onder grote druk van coalitiepartijen CDA, D66 en ChristenUnie komt er een ruimer kinderpardon voor 'bestaande gevallen', maar als concessie aan de VVD wordt het kinderpardon daarna afgeschaft.

Daarnaast schrapte Harbers de zogenoemde discretionaire bevoegdheid. Daarmee heeft de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid de mogelijkheid om in schrijnende gevallen alsnog een verblijfsvergunning toe te kennen. Deze bevoegdheid ging in plaats daarvan naar de IND.

In mei 2019 stapte Harbers op na kritiek op een rapport, waarin ernstige misdrijven door asielzoekers waren weggemoffeld.

Na het aftreden van Harbers neemt Ankie Broekers-Knol het dossier over. Ze veroorzaakt commotie in de Kamer als ze er weken niet in slaagt met Marokko in gesprek te komen over het terugnemen van uitgeprocedeerde asielzoekers. "Broekers-Knol was de meest onsuccesvolle van alle staatssecretarissen", oordeelt Schrover. Naast het Marokko-fiasco wijst Schrover op de problemen rondom de opvang van Afghaanse vluchtelingen na de machtsovername van de Taliban in 2021. "De situatie overviel haar, maar ze ontving ook veel kritiek over de manier waarop ze ermee omging."

De Tweede Kamer viel onder andere over uitspraken die de staatssecretaris deed in een interview met het AD, waarin ze zei dat er mogelijk 100.000 Afghanen naar Nederland wilden komen en dat dat zou kunnen leiden tot een "braindrain" in Afghanistan.

De periode dat Broekers-Knol staatssecretaris was, stond in het teken van de coronacrisis. Doordat landen wereldwijd de grenzen sloten, nam ook migratie in alle vormen sterk af. Desondanks lukte het Broekers-Knol niet om achterstanden in asielaanvragen weg te werken. De IND moest hierdoor miljoenen aan dwangsommen betalen in 2020 en 2021. Een speciaal opgerichte taskforce slaagde er maar mondjesmaat in de achterstanden in te lopen.

Met het opheffen van de meeste coronamaatregelen in de eerste maanden van 2022, kwamen ook migratiestromen weer op gang. Daar bovenop kwam de oorlog in Oekraïne, waardoor in het eerste half jaar van 2022 ruim 60.000 Oekraïense vluchtelingen in Nederland terechtkwamen. Voor Eric van der Burg, de kersverse staatssecretaris van kabinet Rutte IV, was zijn portefeuille vrijwel direct een hoofdpijndossier.

"De oorlog in Oekraïne had niemand zien aankomen, maar dat er na corona weer meer vluchtelingen richting Europa zouden komen, kon je op je vingers natellen", zegt Schrover.

Die zomer bereikte de crisis een hoogtepunt toen honderden asielzoekers buiten moesten slapen bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. "Het had nooit zover mogen komen", zei Van der Burg daarover. In september trok het kabinet in de Miljoenennota ruim 4 miljard euro uit voor asiel en migratie. Hiermee moest onder andere de capaciteit van het COA en de IND worden vergroot.

Daarnaast werkt Van der Burg al maanden aan de Spreidingswet die ervoor moet zorgen dat asielzoekers eerlijk worden verdeeld over gemeenten. Die wet had eigenlijk dit jaar al in moeten gaan, maar door discussies binnen de coalitiepartijen werd dit keer op keer uitgesteld.

Nu het kabinet is gevallen en de demissionaire bewindspersonen geen besluiten nemen over controversiële onderwerpen, is het maar zeer de vraag of de wet wel in kan gaan op de geplande datum van 1 januari 2024. Van der Burg zegt "zeker" hoop te hebben dat de Tweede Kamer zijn wet na de zomer in behandeling neemt, maar omdat het al zo'n heet hangijzer was toen het kabinet niet demissionair was, lijkt die kans erg klein.

Toch was het niet onenigheid over de Spreidingswet die de boel vorige week op scherp zette, maar een discussie over gezinshereniging. De VVD wilde maatregelen om de gezinshereniging voor oorlogsvluchtelingen te beperken, maar voor D66 en de ChristenUnie was dit onbespreekbaar.

Dat het kabinet op dit onderwerp is gevallen, noemt Schrover onzinnig. "Gezinshereniging van vluchtelingenmigratie gaat om ongeveer tienduizend mensen, waarvan de helft kinderen. Bovendien is het aantal kennismigranten de laatste jaren ook sterk toegenomen. Er kwamen vorig jaar 40.000 gezinsherenigers naar Nederland en 30.000 daarvan kwamen in het kader van kennismigratie. Dat is een veel grotere groep dan de nareizigers die vluchten voor oorlog."

Het grootste probleem in het asielbeleid van de afgelopen decennia, en dus ook in de jaren voor de kabinetten Rutte, zit hem in het eerder genoemde harmonicamodel, zegt Schrover. "Het voorspellen van vluchtelingenmigratie is heel moeilijk en er zijn altijd schommelingen. Dat is onvermijdelijk. Om elke stijging in de asielcijfers een crisis te noemen, is paniekzaaiierij. Want als het een tijd wat minder is, kun je er vergif op innemen dat het een paar jaar later weer toeneemt."

De meest logische oplossing volgens Schrover: zorgen dat er altijd een minimumaantal plekken en minimumaantal medewerkers van het COA en IND inzetbaar zijn. "Er zal altijd oorlog zijn, dus ook altijd vluchtelingenmigratie. Ga ergens in het midden zitten, dat kost onder de streep minder geld."

TikTok verzamelt weliswaar veel informatie van zijn gebruikers, maar er zijn geen aanwijzingen dat de app daarmee verder gaat dan andere sociale media of zelfs zijn gebruikers bespioneert. Dat blijkt uit onderzoek van NOS Stories in samenwerking met beveiligingsonderzoekers.

De suggestie dat dat wel zo is, werd bijvoorbeeld gedaan door VVD-Kamerlid Queeny Rajkowski: "Realiseer je dat ze in je hele telefoon kunnen kijken en alles kunnen zien. Dan wordt het wel eng", zei ze tegen het AD. De vrees is dat die informatie wordt gebruikt door de Chinese overheid.

Ook de AIVD suggereerde dat: "Applicaties hebben vaak toegang tot alle gegevens van de mobiele telefoon", schreef de dienst in een memo over TikTok. Volgens de AIVD heeft China, waar moederbedrijf ByteDance is gevestigd, een "offensief cyberprogramma" richting Nederland.

Dat de app alle data zou kunnen verzamelen, klopt echter niet. Dat betekent niet dat gebruik van de app zonder risico's is. "We kunnen niet zien wat TikTok met alle verzamelde data doet", zegt beveiligingsonderzoeker Sanne Maasakkers van het Nationaal Cyber Security Centrum van de overheid.

Apps hebben door beveiligingsmaatregelen van zowel Android als iOS geen toegang tot de gegevens van andere apps. TikTok doet geen pogingen om die gesloten omgeving, de "zandbak", te omzeilen, blijkt uit een analyse van de Android-versie van de app.

Foto's worden alleen verzameld als de gebruiker daar toestemming voor geeft en een foto wil uploaden. Overige documenten blijven onaangeraakt.

Ook op andere vlakken gedraagt de app zich niet ongebruikelijk. Zo verzamelt hij de locatie van gebruikers alleen tijdens gebruik van de app. Bovendien gaat het om de ruwe locatie, en niet om de precieze.

Bij het uploaden van iemands adresboek - als gebruikers willen weten wie van hun vrienden ook op TikTok zit - worden de gegevens zodanig verstuurd dat TikTok de telefoonnummers en e-mailadressen niet te zien krijgt, tenzij het contact van de gebruiker inderdaad op TikTok zit.

In een reactie reageert de AIVD iets genuanceerder dan in het eerdere memo. "Applicaties hebben in de regel toegang tot alle gegevens van de mobiele telefoon waarvoor de gebruiker bij installatie of configuratie toestemming heeft gegeven", aldus de inlichtingendienst. "Uitzonderingen daargelaten, geldt dat wanneer een gebruiker een applicatie geen toestemming geeft, deze gegevens door het besturingssysteem worden afgeschermd."

Toch zijn er wel degelijk zorgen, benadrukt de inlichtingendienst. Zonder TikTok bij naam te noemen, stelt de inlichtingendienst dat applicaties vaak "buitenproportioneel veel gegevens" van een apparaat opvragen. "Daardoor kan de ontwikkelaar al dan niet gevoelige informatie over gebruikers in kaart brengen, terwijl veel gebruikers zich daar niet van bewust zijn."

Kamerlid Rajkowski laat weten: "De VVD is uit voorzorg gestopt met het gebruik van TikTok. De AIVD waarschuwt voor de mogelijke gevaren van deze Chinese app en ik zie geen reden om die waarschuwing naast me neer te leggen."

In 2020 onderzocht NOS Stories TikTok ook al, samen met onderzoeker Maasakkers. Toen vroeg TikTok meer gevoelige informatie op, zoals het serienummer van de telefoon en de naam van het wifi-netwerk. Dat gebeurt nu niet meer.

"Over het algemeen verzamelt de app niet veel meer dan andere applicaties, en voor zover ik kan zien komt de dataverzameling overeen met wat de norm is", zegt onderzoeker Dario Durando, bij beveiligingsbedrijf Threatfabric gespecialiseerd in het analyseren van Android-apps.

Toch worden er nog steeds veel data verzameld, stelt Maasakkers. "De frequentie waarmee ze alles verzamelen is niet veranderd. Meerdere keren per minuut gaat er informatie van jou naar de servers van TikTok."

Dat is redelijk vergelijkbaar met zijn Amerikaanse concurrent Instagram, stelt Maasakers. Een belangrijke reden voor die enorme datastroom: advertenties. Beide apps kunnen je op die manier gepersonaliseerde advertenties laten zien. Bovendien kunnen ze je op je interesses toegesneden video's tonen.

Een van de zorgen is dat al die data van gebruikers in China terechtkomen. Dat is lastig uit te sluiten. In een analyse van drie uur aan TikTok-verkeer zag de NOS de app verbinding maken met servers in Nederland, Zweden, Duitsland, de Verenigde Staten en Singapore; niet in China.

Er is echter geen technische belemmering om data vanaf een andere locatie meteen weer door te sturen naar China, al zijn er geen concrete aanwijzingen dat dat gebeurt.

TikTok gaat in een reactie niet in op concrete vragen, maar verwijst naar een pagina met informatie over hoe het data verzamelt. Die wordt binnenkort in het Nederlands vertaald, belooft TikTok.

"Ineens schoot de overtuiging in mijn hoofd", "soms moet je je hart en buik volgen" en "het was een epifaan moment".

Demissionair premier Rutte weet op zijn laatste persconferentie voor de zomervakantie zijn toehoorders te verbazen met zijn inkijkje in wat er vooraf ging aan zijn maandag aangekondigde besluit om na zeventien jaar de Haagse politiek te verlaten.

Het was zondagochtend "ergens rond elf uur" en Rutte zat met twee vrienden koffie te drinken. Het ging totaal niet over politiek, aldus Rutte, een van die twee wist volgens hem niet eens dat het kabinet was gevallen.

Toen kwam dus dat 'epifane' moment, in het woordenboek omschreven als 'plotselinge, verwarrende openbaring'. Het is een christelijk begrip, maar wordt in een niet-godsdienstige betekenis ook in de moderne literatuur gebruikt. "Ik had opeens zoiets van: ik ga stoppen en toen heb ik dat in gang gezet", legt Rutte uit. Achter zijn besluit zitten volgens hem geen diepere rationele gedachten. "Soms moet je je hart en buik volgen. Als je dat probeert te rationaliseren... Het voelt goed."

Kijk hier hoe Rutte praat over zijn besluit de Haagse politiek te verlaten

De aankondiging van zijn vertrek, maandag vlak voor het begin van het debat over de val van zijn kabinet, kwam voor bijna de hele Tweede Kamer, Ruttes eigen kabinet en de parlementaire pers als een complete verrassing. Rutte zei dat er was gespeculeerd dat hij het kabinet had laten vallen om bij de volgende verkiezingen weer lijsttrekker te kunnen worden.

"Mijn positie daaraan is volstrekt ondergeschikt. Zondag heb ik besloten dat ik niet beschikbaar ben als lijsttrekker voor de VVD bij de komende verkiezingen."

Kijk hier hoe Rutte zijn besluit maandag bekend maakte

Dat er enige verbazing is over de "ingeving" die Rutte zondagochtend bij het kopje koffie had, neemt de vertrekkende VVD-politicus voor lief. "Ja, ineens schoot de overtuiging in mijn hoofd. Ik ben ook maar een raar mannetje." Hij adviseert zijn gekozen aanpak. "Laat het nu toe. Sta open voor een ingeving."

Rutte zal tot er een nieuw kabinet is nog demissionair premier blijven. Tot 18 augustus is er geen ministerraad en gaan veel politici op vakantie.

De VVD wijst volgende week nog wel een opvolger aan voor de opgestapte minister Wiersma van Onderwijs. "Het wordt wel een vrouw", zegt Rutte met trots in zijn stem. Dan is namelijk meer dan de helft van zijn demissionaire kabinet vrouw.

ChristenUnie-prominent Carola Schouten (45) verlaat de politiek zodra er een nieuw kabinet is. Ze wil haar periode als demissionair vicepremier en minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen nog afmaken.

In een verklaring laat ze weten dat ze twaalf intensieve jaren in de Haagse politiek achter de rug heeft. "Er staat een nieuwe generatie klaar waarvan ik weet dat de ChristenUnie daar in goede en vertrouwde handen is."

Eerder deze week kondigden andere pijlers van het kabinet-Rutte IV hun vertrek al aan: Mark Rutte (VVD) en Sigrid Kaag (D66). Wopke Hoekstra (CDA) liet weten geen partijleider meer te willen zijn en ook geen toekomst in de Tweede Kamer te zien, maar hij sluit een terugkeer als minister niet uit. Het politieke landschap zal dus drastisch veranderen.

Schouten kwam in 2011 in de Tweede Kamer. In 2017 werd ze vicepremier en minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in het kabinet-Rutte III. In die functie kreeg ze te maken met de stikstofcrisis en de boerenprotesten die daarop volgden.

Onlangs is haar nieuwe pensioenwet door de Eerste Kamer aangenomen. Daardoor gaat het Nederlandse pensioenstelsel grondig op de schop. Het gaat om de grootste sociale hervorming in decennia.

Ze was twee keer de secondant van toenmalig partijleider Gert-Jan Segers, bij de formatie van het kabinet-Rutte III en IV. Segers vindt dat zij "op cruciale momenten steeds het verschil heeft gemaakt". "Bij het moeilijkste werk in Den Haag en tijdens de zwaarste onderhandelingen ging Carola namens de ChristenUnie altijd voorop."

Schouten geldt binnen de ChristenUnie als een politiek zwaargewicht. In het Nederlands Dagblad maakt partijleider Mirjam Bikker "een diepe buiging" voor haar. Ze roemt Schouten als "een krachtige politica, bevlogen voor de mensen die dat het hardst nodig hebben en een voorbeeld voor veel jonge vrouwen".

Inmiddels heeft ook demissionair staatssecretaris Marnix van Rij (CDA) laten weten dat hij iets anders gaat doen. Hij zegt tegen De Telegraaf dat hij misschien wel een boek gaat schrijven.

En CDA-minister Hanke Bruins Slot van Binnenlandse Zaken wl ook niet meer op de lijst wil voor een nieuwe Tweede Kamer. Ze laat in het midden of ze wel weer minister wil worden, als ze daarvoor gevraagd wordt.

De Tweede Kamerverkiezingen worden gehouden op woensdag 22 november. Dit heeft de ministerraad besloten. De verkiezingen zijn op één dag en niet verspreid over drie dagen zoals bij de Tweede Kamerverkiezingen van 17 maart 2021. Destijds werd een uitzondering op de wet gemaakt vanwege de coronacrisis, nu kan dat niet.

Het aanpassen van de wet om gespreide verkiezingen mogelijk te maken, lukt niet meer op korte termijn. "Het is weer klassiek op één dag", zegt minister Bruins Slot van Binnenlandse Zaken.

Bruins Slot zegt dat de Tweede Kamerverkiezingen niet eerder dan 22 november geregeld kunnen worden. Gemeenten hebben gezegd voldoende tijd nodig te hebben om de stemlokalen op orde te krijgen. Ook moeten er voldoende vrijwilligers gevonden worden voor de stembureaus. "Stemmen is heel belangrijk in de democratie en dat moet goed, betrouwbaar en zorgvuldig gebeuren."

Het was al bekend dat het op zijn vroegst half november zou worden. En Tweede Kamerverkiezingen worden altijd op een woensdag gehouden.

De verkiezingen werden noodzakelijk na de val van het kabinet-Rutte IV vorige week vrijdag. De coalitiepartijen konden het niet eens worden over een plan om meer greep te krijgen op migratie.

Het kabinet komt vandaag voor het eerst in demissionaire staat bijeen. Na vandaag begint het reces.

Dat Rob Jetten de ambitie heeft om D66-lijsttrekker te worden, heeft hij nooit onder stoelen of banken gestoken. Twee jaar geleden, in de aanloop naar de vorige Tweede Kamerverkiezingen, wilde hij zich ook kandidaat stellen. Maar toen deed hij een stap opzij voor Sigrid Kaag. Nu doet de demissionaire minister voor Klimaat en Energie dan toch de stap naar voren.

De in Veghel geboren Jetten heeft een bliksemcarrière in de politiek gemaakt. Hij was voorzitter van de Jonge Democraten en daarna gemeenteraadslid en fractievoorzitter in de Nijmeegse gemeenteraad. In 2017 kwam hij in de Tweede Kamer, waar hij zo'n anderhalf jaar later, als 31-jarige, het stokje overnam van vertrekkend fractievoorzitter Pechtold.

Volgens Jetten is het tijd voor een nieuwe politieke generatie:

De jongste fractievoorzitter in de Tweede Kamer had als opvolger van Pechtold grote schoenen te vullen, en hij moest duidelijk erg wennen aan zijn nieuwe rol. Hij kwam aanvankelijk stijfjes over en herhaalde zo vaak achter elkaar dezelfde ingestudeerde antwoorden, dat 'Robot Jetten' een poosje zijn bijnaam werd.

De kritiek dat hij het niet in zich zou hebben, liet hij van zich afglijden. Hij bleef zich onvermoeibaar inzetten voor thema's als klimaat, Europese eenwording en de emancipatie van lhbti'ers. Ook zocht hij regelmatig de confrontatie met FVD-leider Baudet. En langzamerhand verscheen er een meer ontspannen, zelfverzekerder politicus voor de camera's. "Ik struikelde en stond op", zegt hij in zijn campagnespotje.

Voormalig VVD-fractievoorzitter Dijkhoff plakte zijn collega van D66 in 2019 het predicaat 'klimaatdrammer' op. Jetten omarmde die 'belediging' als een geuzennaam. Hij liet hem op een blauwe sweater drukken, die hij graag bij openbare gelegenheden droeg.

Op de Internationale Dag tegen Homofobie en Transfobie in 2020 las hij op Twitter een aantal haatberichten voor, die hij had ontvangen vanwege zijn seksuele geaardheid:

Intussen dacht hij na over het lijsttrekkerschap, maar na een innerlijke "zoektocht" concludeerde hij dat het op dat moment niet goed voor D66 zou zijn als er een lijsttrekkersverkiezing zou komen. Hij sprak zijn volle steun uit aan Sigrid Kaag, die al had laten weten dat zij de eerste vrouwelijke premier wilde worden.

Bij de formatie in 2021 was hij haar secondant aan de onderhandelingstafel, soms ook in zijn klimaattrui. En toen hij uiteindelijk werd gevraagd als minister, vond hij dat zeer eervol.

Een andere post had hij misschien geweigerd, zei hij. Want de rol van fractievoorzitter had hij nog wel even willen vervullen. Maar de kans om de eerste Nederlandse minister voor Klimaat en Energie te worden, wilde hij niet laten lopen. En zo kon hij op 22 januari 2022, op zijn 34ste, worden toegevoegd aan het lijstje van 'jongste ministers' ooit.

Hij zal zich het eerste jaar van zijn ministerschap anders hebben voorgesteld. Hij had de ambitie om forse stappen te zetten op het gebied van klimaat en duurzame energie en een bijdrage te leveren "aan de wereldwijde opgave onze aarde leefbaar door te geven aan volgende generaties".

Maar een maand later viel Rusland Oekraïne binnen, schoten de energieprijzen omhoog en kwam de nadruk vooral op het energiedeel van zijn portefeuille te liggen. De klimaatdrammer moest zelfs besluiten om de kolencentrales tijdelijk harder te laten draaien, terwijl hij het liefst van deze 'megavervuilers' af wilde.

Een paar maanden geleden kwam hij toch met een groot, ambitieus klimaatplan: het kabinet zou 28 miljard uittrekken voor ruim 120 klimaatmaatregelen. Daarmee zou het doel om in 2030 minstens 55 procent minder broeikasgassen uit te stoten dan in 1990 volgens hem ruimschoots gehaald kunnen worden.

Nu het kabinet is gevallen, is het de vraag of zijn plannen nog door de Tweede Kamer worden behandeld. Een aantal klimaatmaatregelen staat op de nominatie om controversieel verklaard te worden. Het gaat dan bijvoorbeeld om het voornemen voor een lagere energiebelasting bij minder gasverbruik en subsidie voor de aanschaf van tweedehands elektrische auto's.

Jetten is de eerste in de partij die zich opwerpt als kandidaat-lijsttrekker. Andere kandidaten kunnen zich nog melden en dan komt er een lijsttrekkersverkiezing. Fractievoorzitter Jan Paternotte heeft al laten weten dat hij niet mee zal doen.

TikTok was al verboden voor ambtenaren van de Rijksoverheid, maar het is niet de enige app die ze niet op hun werktelefoon mogen hebben. Ook de app van onlinewinkel AliExpress en de chat-app WeChat - beide van Chinese makelij - zijn uit den boze. Dat melden bronnen aan de NOS.

In totaal staan tien apps op de zwarte lijst; naast vier apps uit China ook apps uit Rusland, Iran en Noord-Korea; allemaal landen die zich volgens inlichtingendienst AIVD schuldig maken aan spionage.

Twee andere bekendere apps die geblokkeerd worden zijn die van het Russische sociale netwerk VKontakte en CapCut, een app van de ontwikkelaar van TikTok om video's mee te bewerken. De andere vijf apps zijn vrij onbekend.

De vrees is dat buitenlandse overheden de apps kunnen gebruiken om bij data van klanten te komen, en die te misbruiken voor spionage. Onder meer lijsten met contactpersonen, de locatie van gebruikers en foto's en documenten op een apparaat zouden voor inlichtingendiensten interessant kunnen zijn.

NOS Stories onderzocht hoe gevaarlijk gebruik van TikTok nou precies is:

Het kabinet kondigde het verbod in maart aan; alleen TikTok werd toen bij naam genoemd. Voor veel Rijksambtenaren zijn die apps inmiddels niet meer te gebruiken. ICT-afdelingen van landelijke overheden hebben de opdracht gekregen om de apps te blokkeren, wat nog niet overal lukt.

Het is onbekend hoeveel Rijksambtenaren de bewuste apps op hun werktelefoon hadden staan. TikTok is razend populair in Nederland, vooral onder tieners en twintigers, maar de andere apps hebben in Nederland minder gebruikers.

De populairste app na TikTok is waarschijnlijk AliExpress, de Chinese marktplaats van het Alibaba-conglomeraat waar ook Nederlanders voor lage prijzen producten kunnen bestellen. VKontakte is een groot sociaal netwerk uit Rusland, maar wordt buiten de voormalige Sovjetunie weinig gebruikt.

WeChat heeft in Nederland weinig gebruikers, maar wordt gebruikt door meer dan een miljard mensen wereldwijd, hoewel verreweg de meeste gebruikers uit China komen.

De overheidsblokkade gaat in lang niet in alle gevallen goed. Een bron van de NOS meldt dat sommige ICT-afdelingen alleen de TikTok-app blokkeren, en niet de andere "problematische" apps.

Ook is het verbod soms lastig door te voeren, door technische belemmeringen. Zo is het niet altijd mogelijk om apps te verwijderen als ze al zijn gedownload. Vooral voor Android-telefoons is het verbod soms lastig door te voeren.

Uiteindelijk is de bedoeling dat alleen nog goedgekeurde apps op werktelefoons van Rijksambtenaren kunnen worden geïnstalleerd.

Het kabinet volgde met het verbod op TikTok andere Europese landen als België en het Verenigd Koninkrijk. Ook medewerkers van instituten van de Europese Unie in Brussel mogen de app niet meer gebruiken. In de Verenigde Staten mogen veel overheidsfunctionarissen de app ook niet meer gebruiken; er gaan zelfs stemmen op voor een totaalverbod.

Een woordvoerder van demissionair staatssecretaris Van Huffelen Koninkrijksrelaties en Digitalisering wil niet inhoudelijk ingaan op de zaak. TikTok verwijst naar een pagina met uitleg over hoe het gegevens verzamelt. Die is binnenkort in het Nederlands beschikbaar, belooft een woordvoerder.

Rob Jetten wil Sigrid Kaag opvolgen als lijsttrekker van D66. Het is volgens hem "tijd voor een nieuwe generatie", zegt hij in het AD.

Jetten (36) zegt "de jeugdigheid, de ervaring en de bereidheid om samen dingen op te lossen" te brengen. "Het is nodig dat er een nieuwe politieke generatie aan het roer komt, die wat minder dat verleden met zich meesleept en open en onbevangen probeert de zaken op te lossen."

De demissionair minister voor Klimaat en Energie zegt in de krant dat hij "nieuwe energie voor Nederland wil" en zichzelf te zien als iemand "die verschillen durft te overbruggen en problemen oplost". Inmiddels heeft Jetten ook een campagnespot online gezet.

Gisteren werd duidelijk dat Kaag bij de komende verkiezingen geen lijsttrekker van D66 wordt en de politiek verlaat. "Mijn werk trekt een wissel op mijn gezin", zei ze in een gesprek met Trouw. In mei deden haar dochters een oproep aan hun moeder om iets anders te gaan doen. De politica wordt zwaar beveiligd vanwege bedreigingen.

Als lijsttrekker wil Jetten "heel herkenbaar" optreden en "echt staan voor de democratische rechtsstaat, vrijheden en moreel leiderschap", zegt hij tegen de krant. Bij de inloop van de ministerraad, zei Jetten ook een gooi te willen doen naar het premierschap. "We zaten de vorige keer met Sigrid Kaag heel dichtbij. We doen mee om te winnen."

Of Jetten daadwerkelijk lijsttrekker wordt is niet zeker, want D66 organiseert lijsttrekkersverkiezingen. "Ik hoop natuurlijk op veel steun in de partij, niet alleen uit de top, maar ook van de gewone leden die straks campagne moeten voeren op straat."

Niet beschikbaar

Twee mogelijke D66-lijsttrekkers hebben inmiddels nee gezegd tegen de functie. D66-minister Ollongren van Defensie zegt achter de kandidatuur van Jetten te staan. D66-fractievoorzitter Paternotte zei donderdagavond niet beschikbaar te zijn. Hij vindt dat deze functie een te grote wissel trekt op zijn gezin met jonge kinderen.

Jetten kwam in 2017 voor D66 in de Tweede Kamer en volgde na een jaar Alexander Pechtold op als fractievoorzitter. Vorig jaar januari werd hij minister in het kabinet-Rutte IV. Voordat hij in de landelijke politiek actief werd, werkte hij bij spoorbeheerder ProRail. Ook was hij voorzitter van de jongerentak van D66 (Jonge Democraten) en zat hij namens D66 in de gemeenteraad van Nijmegen.

Fractievoorzitter Jan Paternotte van D66 stelt zich niet kandidaat voor het lijsttrekkerschap van de partij. Hij zegt dat in de RTL-talkshow Renze. Paternotte zegt dat hij als lijsttrekker te veel zou gaan missen van zijn gezin. "Hoe leuk ik dit werk ook vind."

Paternotte werd in januari 2022 de nieuwe fractieleider van de partij, nadat zowel partijleider Kaag als vice-fractievoorzitter Jetten minister was geworden. De 39-jarige politicus zegt dat D66 "veel goede mensen" heeft om wel het lijsttrekkerschap in te vullen.

"Ik ben vader van twee echt jonge kinderen en ben nu fractievoorzitter. Dat is werk waar je vier à vijf avonden per week voor op pad bent. Voor hen betekent dat dat ze mij vaak niet zien, en voor mijn vrouw betekent het dat ze er heel vaak alleen voor staat", zegt Paternotte. "Ik heb nog wel de vrijheid om in het weekend een dag te zeggen: telefoon weg. Ik hoef niet altijd aan te staan. Als je echt voor het lijsttrekkerschap gaat moet je er nog meer kunnen zijn, nog meer inzet plegen. Hoe leuk ik dit werk ook vind, ik denk dat ik dan te veel ga missen."

Eerder vandaag werd duidelijk dat Kaag bij de komende verkiezingen geen lijsttrekker van D66 wordt en de politiek verlaat. "Mijn werk trekt een wissel op mijn gezin", zei ze in een gesprek met Trouw. In mei deden haar dochters een oproep aan hun moeder om iets anders te gaan doen. De politica wordt beveiligd vanwege bedreigingen.

Paternotte zegt sinds zondag te weten dat Kaag niet doorgaat, en dat hij de afgelopen maanden al vaker gesprekken met haar daarover heeft gevoerd. De bedreigingen zijn voor hem "uiteindelijk niet de reden om te zeggen dat ik het lijsttrekkerschap niet zou willen doen", zei Paternotte in de talkshow. Over de bedreigingen zei hij: "We moeten met elkaar wakker worden en zorgen dat we dit niet normaal gaan vinden."

Onduidelijk is nog wie zich wel kandidaat gaan stellen voor het lijsttrekkerschap. Namen die genoemd worden zijn onder anderen minister Jetten van Klimaat en minister Ollongren van Defensie. Rob Jetten zou volgens Paternotte "een hele goede kandidaat" zijn. Kandidaten kunnen zich volgende week aanmelden.

Vanavond heeft ook JA21-Kamerlid Pouw-Verweij aangekondigd zich niet opnieuw kandidaat te stellen voor JA21 voor de aanstaande verkiezingen. "Ik blijf mij tot november inzetten in de Kamer op mijn dossiers", meldt ze op Twitter. Eerder dit jaar schreven diverse JA21-leden, onder wie Pouw-Verweij, dat er binnen JA21 een "gebrek aan democratie" is. De partij noemt het "erg jammer" dat Pouw-Verweij heeft besloten niet meer beschikbaar te zijn voor de lijst.

Maandag kondigde premier Rutte aan na de verkiezingen de politiek te verlaten. CDA'er Hoekstra zei die dag ook dat hij bij de komende verkiezingen niet beschikbaar is als lijsttrekker van het CDA.

Sigrid Kaag gaat niet verder als partijleider van D66. De "haat, intimidatie en bedreiging" waar ze mee te maken krijgt en de impact daarvan op haar gezin gaven de doorslag voor deze beslissing, zei ze in een verklaring. Om een beeld te krijgen van haar reden tot stoppen, dook Nieuwsuur in de reacties die Kaag ontving op haar aankondiging op Twitter.

Nieuwsuur analyseerde vandaag duizend reacties die Kaag op Twitter ontving op de aankondiging van haar vertrek. 42 procent van die reacties was positief te noemen, 58 procent negatief.

In veel berichten komen termen voorbij die populair zijn bij complotdenkers, zoals het World Economic Forum, 'tribunaal' en 'landverrader'. Veel reacties gaan over haar gezin, haar man, en zijn racistisch van toon. Ook veel negatieve berichten gaan over haar vrouw-zijn.

Uit cijfers van het ministerie van Binnenlandse Zaken bleek vorig jaar al dat vrouwelijke bestuurders meer te maken krijgen met agressie en geweld dan mannelijke: 55 procent van de vrouwen tegen 46 procent van de mannen. "Ik hoop wel dat het mensen, en vooral vrouwen en meisjes, niet weerhoudt om ook de politiek in te gaan en de nek uit te steken", zei Kaag vandaag over de verruwing van het politieke klimaat.

"We weten dat de politiek geen fijne arena is voor velen, vooral ook voor vrouwen, waar de aanvallen vaak niet politiek zijn maar ook persoonlijk van aard", zegt politiek duider Arjan Noorlander in Nieuwsuur. "Maar als je naar de afgelopen jaren kijkt heeft niemand het zo zwaar voor de kiezen gehad als Sigrid Kaag, die echt persoonlijk keihard is aangevallen."

Gerda Oskam is namens D66 lid van de commissie Nieuw Leiderschap. Zij noemt de reden van het vertrek van Kaag een nederlaag voor de democratie. "Alle drek die over haar heen is gestort, natuurlijk heeft dat zijn weerslag op haar gezin. Dus ik begrijp het heel goed, maar ik vind het verschrikkelijk."

Ook politiek Den Haag reageerde vandaag met afschuw op de reden dat Kaag de politiek verlaat. "Privé heeft ze een onacceptabel hoge prijs moeten betalen", schreef demissionair premier Mark Rutte op Twitter. CDA-leider Wopke Hoekstra schreef zich te herkennen in de impact die het heeft op haar gezin, "al waren de bedreigingen bij weinigen zo extreem als bij jou".

Wat Kaag als politica het meest kenmerkte, was haar ambitie de moraliteit terug te brengen in de politiek, zegt politiek duider Arjan Noorlander in Niewusuur. "Ze stelde zich in de campagne op als een soort anti-Rutte. Hem kennen we als een pragmatisch politicus die graag achter de schermen overlegt en visie ziet als iets smerigs. Zij wilde de moraliteit terugbrengen en de politiek weer betrouwbaar maken."

Ook politicoloog Simon Otjes, verbonden aan de Universiteit Leiden, omschrijft Kaag als een politicus van de inhoud, niet van de machtsspelletjes. "Ze had een idealistische visie van hoe je politiek zou moeten bedrijven, maar heeft toch op een aantal belangrijke punten het onderspit gedolven toen ze het machtsspel van Rutte en Hoekstra tegenkwam."

In de campagne was de belofte van verandering succesvol. Kaag won de verkiezingen flink onder de term 'nieuw leiderschap'. In de praktijk bleek het lastiger waar te maken. Noorlander: "Na de verkiezingen bleek al snel dat haar partij en de politici zich niet aan de eigen hoge standaarden kon houden."

In het beruchte 1 april-debat over Kamerlid Pieter Omtzigt en 'functie elders' distantieert Kaag zich van Rutte, maar maanden later maakt ze Rutte IV alsnog mogelijk. En vorig jaar moet Kaag diep door het stof vanwege de manier waarop ze is omgegaan met een slachtoffer van ongewenst gedrag door een prominent partijlid. "Ik neem mezelf dat kwalijk."

Deze gebeurtenissen zijn Kaag en de D66 duur komen te staan, schetst Noorlander: "Het opnieuw in een kabinet stappen met Rutte en het niet halen van de eigen standaarden hebben er bij de Provinciale verkiezingen en in de peilingen voor gezorgd dat ze flink in de min zitten. De kiezer die hoopte dat Kaag dat nieuwe leiderschap kon waarmaken, is toch teleurgesteld geraakt in haar."

De wet die de huurstijgingen in de vrije sector maximeert moet verlengd worden tot 1 mei 2027. Demissionair minister De Jonge van Volkshuisvesting schrijft aan de Tweede Kamer dat hij op die manier wil voorkomen dat zo'n 500.000 huurders volgend jaar worden geconfronteerd met forse huurstijgingen.

De wet, een initiatief van PvdA-Kamerlid Nijboer, is sinds mei 2021 van kracht. De toegestane jaarlijkse huurverhoging is daardoor beperkt tot de de gemiddelde loonstijging, plus 1 procent.

Het gaat om een tijdelijke maatregel, die op 1 mei 2024 afloopt. Uit een evaluatie blijkt volgens De Jonge dat bescherming van huurders nog steeds nodig is. Veel verhuurders hebben in 2021 en 2022 toch de huur verhoogd tot boven de wettelijke grens. Dat aantal steeg zelfs.

Dat heeft overigens niet geleid tot meer procedures bij de huurcommissie. "Een verklaring kan zijn dat huurders weinig bekend lijken te zijn met de wet", schrijft de minister in de brief. Het kan ook dat huurders de verhouding met hun verhuurder goed willen houden en daarom de verhoging maar accepteren.

De Jonge wil de wet dus verlengen tot 2027. Tegen die tijd zou een nieuwe wet van kracht moeten zijn die de zogeheten 'middenhuur' reguleert. Veel huizen in de vrije sector vallen in die categorie.

Ondertussen gaat de minister kijken hoe hij ervoor kan zorgen dat de tijdelijke wet beter wordt nageleefd en hoe hij verhuurders beter kan dwingen om zich aan de maximale huurstijging te houden.

Door de val van het kabinet is het wel de vraag of de invoering van de nieuwe doorgaat. Het kan zijn dat de Tweede Kamer het voorstel in september controversieel verklaart en tot aan de verkiezingen niet meer behandelt.