Wopke Hoekstra vertrekt met ingang van vandaag als demissionair minister van Buitenlandse Zaken. De CDA'er heeft zijn ontslag ingediend bij de koning.

Hoekstra is kandidaat om naar de Europese Commissie te gaan als commissaris van Klimaat. Hij wil zich de komende tijd op de overstap voorbereiden. Binnenkort is er een hoorzitting in het Europees Parlement over zijn kandidatuur.

Het ministerschap van Buitenlandse Zaken wordt nu eerst waargenomen door de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, Liesje Schreinemacher (VVD).

Maar het is de bedoeling dat binnenkort een nieuwe minister van CDA-huize aantreedt.

Premier Rutte zei vandaag dat dat "op korte termijn" zal gebeuren. Het is nu aan het CDA om iemand voor te dragen. Dat geldt ook voor een nieuwe vicepremier: Hoekstra vervulde die functie namens het CDA en ook daar moet iemand worden benoemd.

Hoekstra werd vorige week door het kabinet voorgedragen als Eurocommissaris. Hij moet de opvolger worden van de vertrokken Frans Timmermans. Die stapte vorige week op, omdat hij lijsttrekker is geworden van de combinatie GroenLinks/PvdA bij de Kamerverkiezingen.

Voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie steunt de kandidatuur van Hoekstra. Die was minister van Buitenlandse Zaken en vicepremier sinds het begin van het kabinet-Rutte IV. In het vorige kabinet was hij minister van Financiën.

Nog eerder werkte hij onder meer voor adviesbureau McKinsey en Shell en zat hij voor het CDA in de Eerste Kamer.

De VVD heeft zijn concept-verkiezingsprogramma gepresenteerd. De titel is Ruimte geven. Grenzen Stellen. Als eerste concrete punt noemt de partij van lijsttrekker Dilan Yesilgöz het grip krijgen op migratie. Dat is het onderwerp waarover het kabinet-Rutte IV is gevallen.

Yesilgöz zei bij de presentatie dat de reden waarom zij in de politiek zit "vrijheid" is. Ze stelde dat om in vrijheid te kunnen leven, er grenzen gesteld moeten worden. Het gaat dan onder meer over het aantal vluchtelingen dat wordt opgevangen en het aantal arbeidsmigranten dat naar Nederland wordt gehaald.

De nieuwe lijsttrekker van de VVD vindt dat "de zuurstof uit de samenleving lijkt te verdwijnen, dat de regels ons verstikken, dat we elkaar verstikken". Ze wil dat er weer ¨ademruimte" komt. "Dat betekent dat mensen vrijheid moeten krijgen om hun leven zelf in te richten, om fatsoenlijk te kunnen wonen en veilig over straat te kunnen".

Andere maatregelen die de partij wil nemen zijn het verlagen van de belastingen voor werkenden en het verlagen van de energiebelasting. Dat moet er ook toe leiden dat mensen met een gemiddeld inkomen niet meer "aan het einde van de maand denken: ga ik het wel redden?"

De VVD wil zich met andere woorden inzetten voor de bestaanszekerheid van "hardwerkende Nederlanders" en is daarmee de derde partij die dit thema hoog op de agenda heeft staan. Pieter Omtzigt en de combinatie GroenLinks/PvdA zetten ook in op "bestaanszekerheid". Maar waar zij dat woord gebruiken, komt dat in het VVD-verkiezingsprogramma niet letterlijk voor.

De VVD zegt in het verkiezingsprogramma dat de stikstofuitstoot in 2035 gehalveerd moet zijn, zoals in de wet staat. De coalitie had die deadline in het regeerakkoord vijf jaar naar voren gehaald, naar 2030. Daar neemt de partij nu dus afstand van.

Het verkiezingsprogramma is nog niet definitief. Op het VVD-congres op 23 september moeten de leden er nog mee instemmen.

Tot op het laatst loopt de discussie hoog op over het wel of niet krimpen van Schiphol. Op de dag dat het kabinet besluiten voor het maximaal aantal vluchten op de luchthaven naar Europa moet sturen, liggen diverse plannen op straat.

Diverse media melden dat het kabinet vanmiddag bekendmaakt dat Schiphol vanaf komend voorjaar nog maximaal 460.000 vluchten per jaar mag faciliteren en vanaf november 2024 nog 452.000. Ook aan de NOS bevestigen ingewijden dit getal. Dat zijn er meer dan de eerder geopperde 440.000.

Een voorstel van Schiphol zelf om te stoppen met privéjets en nachtvluchten wordt door Den Haag opvallend genoeg terzijde geschoven, meldt de Volkskrant op basis van bronnen.

Tegelijk voeren de Verenigde Staten de druk op om voorlopig niets te doen aan het huidige aantal van 500.000 vliegbewegingen op Schiphol. Het Amerikaanse ministerie van Transport dreigt anders de samenwerking tussen Nederlandse en Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen te bemoeilijken, zo citeert De Telegraaf uit een brief die naar het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en diverse Kamerleden is gestuurd.

Het onderwerp moet volgens de Amerikanen controversieel worden verklaard nu het kabinet demissionair is. Als vluchten geschrapt worden zou KLM als tegenmaatregel minder toegang kunnen krijgen tot Amerikaanse luchthavens.

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat bevestigt aan de NOS de ontvangst van de brief uit Washington. "We onderhouden contact en zullen ook een antwoord sturen", zegt een woordvoerder.

In De Telegraaf zegt KLM-directeur Marjan Rintel "bekend te zijn met het standpunt dat Nederland niet zomaar Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen de toegang tot Schiphol kan ontzeggen". Een woordvoerder van KLM zegt pas later vandaag met een uitgebreide reactie te komen als de kabinetsplannen officieel zijn.

Schiphol wilde vanmorgen geen nadere toelichting geven op de mediapublicaties over de krimp. De luchthaven wil wachten tot na de ministerraad.

De belangenvereniging van reisorganisaties, de ANVR, doet anderzijds wel een "dringend beroep" op de Tweede Kamer en het kabinet om de krimp van Schiphol controversieel te verklaren.

De ANVR noemt het "onverantwoord" om in een demissionaire status "zo'n ingrijpende beslissing" te nemen. Directeur Frank Oostdam wil "ook de kiezer een stem geven", verwijzend hij naar de vervroegde Kamerverkiezingen van eind november.

Voor het eerst is duidelijk welke afspraken de regeringspartijen wilden maken om de migratie naar Nederland in te dammen. Begin juli viel het kabinet over de kwestie, maar over veel maatregelen waren ze het al wel grotendeels eens. De afspraken zijn nooit naar buiten gekomen omdat er nog geen definitieve deal was, maar Nieuwsuur heeft er de hand op weten te leggen.

Als het was doorgegaan, zouden kansarme asielzoekers veel harder worden aangepakt. Ook D66 en de ChristenUnie gingen daarmee akkoord. De VVD was bereid kansrijke asielzoekers juist meer ruimte te geven, en ze eventueel onder voorwaarden recht op werk te geven.

De voorstellen staan in een opzet voor een brief aan de Tweede Kamer, geschreven door mensen die bij de besprekingen aanwezig waren. De brief van tien pagina's is gedateerd op 7 juli, de dag dat het kabinet na maandenlange moeizame onderhandelingen viel.

Verschillende Kamerleden hebben gevraagd om de brief, omdat ze willen weten waarom het kabinet precies gevallen is. Maar het kabinet weigert het document te verstrekken, omdat het nooit tot een akkoord is gekomen.

De conceptbrief biedt een interessant inkijkje in de compromissen die VVD, D66, CDA en ChristenUnie wél bereid waren te sluiten om migratie naar Nederland, zowel voor werk en studie als asiel, in te perken.

Zo moest er veel strenger beleid komen voor kansarme asielzoekers. Hun opvang zou versoberd worden en rechtsbijstand door een advocaat zou niet langer gratis zijn. Mensen zonder papieren of met een eerdere asielaanvraag in een ander land zouden sneller opgesloten worden in vreemdelingenbewaring.

"Gecombineerd met een snelle afhandeling van de asielprocedure kan illegale migratie zo worden ontmoedigd", staat in de brief.

Ook over strengere grenscontroles was de coalitie het grotendeels eens. Er zou meer geld en personeel naartoe gaan en het kabinet zou in Europa pleiten voor het herinvoeren van permanente grenscontroles tussen Schengenlanden op het moment dat er grote migrantenstromen ontstaan.

De strengere aanpak van kansarme asielzoekers was een wens van VVD en CDA. Op andere vlakken zouden D66 en ChristenUnie hun zin krijgen. Zo zouden statushouders sneller huisvesting krijgen, in een woning of in speciale doorstroomlocaties. Ook spraken de partijen erover om kansrijke asielzoekers onder voorwaarden te laten werken.

De VVD was daar altijd tegen, omdat het dan moeilijker zou worden om asielzoekers uit te zetten als ze uiteindelijk toch niet mogen blijven.

De coalitiepartners kwamen ook bij de aanpak van arbeidsmigratie tot compromissen. Arbeidsmigranten vormen de grootste groep buitenlanders die naar Nederland komen. Er zijn regelmatig misstanden in de arbeids- en woonomstandigheden van een deel van deze mensen.

In de conceptbrief staat dat als die misstanden zich blijven voordoen, er zal worden gekeken naar een verbod op het gebruik van uitzendkrachten uit het buitenland in bepaalde sectoren. Ook zou het door hogere eisen te stellen aan het salaris moeilijker worden gemaakt om jonge kennismigranten naar Nederland te halen.

Daar staat tegenover dat het belastingvoordeel voor hoogopgeleide en goedbetaalde arbeidsmigranten zou blijven bestaan. Deze 'expats' mogen vijf jaar lang een groot deel van hun loon (30 procent) belastingvrij ontvangen. In de conceptbrief staat dat het kabinet die regeling ongemoeid laat "om aantrekkelijk te blijven voor sectoren met hoogwaardige arbeid".

De regeringspartijen waren het uiteraard niet eens over alle onderwerpen. Bij sommige punten staat de term 'PM', ofwel Pro Memorie. Dat betekent dat het voorstel nog verder moest worden uitgewerkt. Dat geldt onder meer voor de voorwaarden voor gezinshereniging, het onderwerp waarover het kabinet uiteindelijk ten val kwam.

Kamerlid Kati Piri van oppositiepartij PvdA betitelt de asielvoorstellen in de brief als symboolpolitiek. "Vooral om de VVD tevreden te stellen." Ze ziet het als "pesten van vluchtelingen", terwijl de instroom door de maatregelen niet afneemt. "Als het ze echt om het beheersen van de migratie was gegaan, had het kabinet hier niet over hoeven vallen."

Volgens Pieter Omtzigt laat het document zien hoe ver het kabinet bereid was te gaan, maar de maatregelen om de arbeids- en studiemigratie tegen te gaan stellen in zijn visie niet veel voor. "Op deze manier ga je nog geen begin maken om dat in te dammen."

CDA'er Bart van den Brink zegt dat de conceptbrief juist bewijst dat het wel degelijk mogelijk is om grip te krijgen op migratie. Hij herkent er veel van het gedachtegoed van zijn partij in. Hij vindt dat de VVD "roekeloos" heeft gehandeld door het conflict zo op de spits te drijven. "Maar nu gaan we aan de kiezer vragen hoe het verder moet."

Mark Rutte wordt volgende week donderdag gehoord door de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening. Die commissie onderzoekt onder meer wat er fout is gegaan met de kinderopvangtoeslag, maar gaat ook verder terug in de tijd. Rutte wordt eerst gehoord als oud-staatssecretaris van Sociale Zaken (2002 - 2004). Later wordt hij nog uitgenodigd "in een andere rol". Dat zal dan als premier zijn.

De openbare verhoren van de commissie duren van 5 september tot 5 oktober. Het programma van de eerste week is nu bekendgemaakt, de rest volgt later. Volgende week staan er ook gedupeerden op de agenda. Daarnaast komen oud-Volkskrant-journalist Gijs Herderscheê, hoogleraren en andere deskundigen die veel weten over sociale zekerheid, overheidscommunicatie en de bescherming van persoonsgegevens aan het woord.

De enquêtecommissie onderzoekt "de manier waarop de overheid fraude bestrijdt en tekort is geschoten in de dienstverlening aan, en de rechtsbescherming van, burgers". Er wordt met nadruk gelet op discriminatie. Ook de rol van de Tweede Kamer wordt onder de loep genomen. Die drong er rond 2010, naar aanleiding van de 'Bulgaren-fraude' op aan om fraudeurs harder aan te pakken.

De commissie is sinds februari aan het werk. Er zijn zo'n 700.000 stukken opgevraagd. Ook zijn er 117 gesprekken achter gesloten deuren gevoerd, met gedupeerden en anderen. Voorzitter Belhaj zegt dat het gesprekken waren die het voorstellingsvermogen te boven gaan. "Het is nauwelijks te bevatten om alle zekerheden onder je bestaan weggeslagen te zien worden." Ze wijst erop dat dertig jaar fraudebeleid diepe sporen heeft nagelaten en dat het vertrouwen in de overheid erdoor is geschaad.

In aanloop naar de openbare verhoren heeft de commissie wat tegenslagen gehad. Zo trokken de leden van VVD en CDA zich terug, omdat de parlementaire enquête te veel tijd zou kosten. Beiden werden wel vervangen. Door de val van het kabinet is het onzeker of de huidige leden in de commissie hun werk kunnen afmaken. Farid Azarkan (Denk) en Sylvana Simons (Bij1) hebben al laten weten dat ze niet meer terugkeren na de verkiezingen.

Belhaj zelf wil graag D66-lijsttrekker worden voor de Europese verkiezingen in het voorjaar.

Dat een deel van de commissie in november vertrekt, mogelijk nog voor het eindrapport klaar is, is volgens Belhaj lastig. Maar zij vertrouwt erop dat er een goed eindrapport komt, misschien al dit najaar. Dat zou dan mogelijk wel na de verkiezingen zijn. Maar het gros van het werk is tegen die tijd al verzet, benadrukte Belhaj.

Eerder is er al een flitsenquête gedaan over het toeslagenschandaal. Dat was een korter onderzoek, met minder middelen. De snoeiharde conclusies die toen werden getrokken leidden tot de val van het kabinet-Rutte III. Rutte zei destijds dat "het hele politieke systeem heeft gefaald".

Nederland krijgt de komende tien jaar te maken met strengere stikstofeisen dan de normen die nu gelden. Beschermde natuurgebieden hebben meer last van stikstof dan gedacht, blijkt uit onderzoek van de Wageningen Universiteit in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Aan de hand van dat onderzoek worden iedere tien jaar stikstofnormen vastgesteld.

Het gaat om de zogenoemde KDW, de Kritische Depositiewaarde. Dat is de maximale hoeveelheid stikstof die een natuurgebied aan kan zonder dat de natuur er verslechtert.

De NOS berichtte vorig jaar al over een uitgebreid internationaal onderzoek waaruit bleek dat de bestaande stikstofnormen niet streng genoeg zijn. Nederlandse wetenschappers hebben nu onderzocht wat de uitkomsten van dat internationale onderzoek betekenen voor de Nederlandse stikstofnormen.

Gemiddeld mag in natuurgebieden de komende jaren zo'n 7 procent minder stikstof neerkomen dan tot nu toe, met uitschieters tot 36 procent.

De NOS legde de nieuwe normen op de kaart van de stikstofgevoelige natuurgebieden in Nederland. Daaruit blijkt dat in bijna 47 procent van de gebieden de normen strenger worden. Een kleine 3 procent krijgt juist minder strenge normen. Voor de rest verandert niets.

De afgelopen jaren kwam er veel te veel stikstof neer in stikstofgevoelige natuurgebieden, waardoor de natuur achteruitgaat.

Doordat ons land niet binnen de wetenschappelijk vastgestelde stikstofgrenzen blijft, mag er ook vaak niet gebouwd worden. Om weer ruimte te krijgen voor nieuwe bouwvergunningen en de natuur te herstellen, hoopt de overheid de komende jaren duizenden boeren te laten stoppen met hun bedrijf in ruil voor een financiële vergoeding.

Het demissionaire kabinet wil dat in 2030 in 74 procent van de stikstofgevoelige natuurgebieden niet langer te veel stikstof neerkomt. Nu de stikstofnormen strenger worden, wordt het moeilijker om dat te halen.

Er is al geruime tijd kritiek op de KDW, de stikstofnorm die wordt gehanteerd. Veel politieke partijen willen van de grenswaarde af, omdat die niet flexibel is. Ook het kabinet zoekt een alternatief, maar tot nu toe is dat niet gevonden. Zolang het er niet is, blijven rechters de KDW gebruiken als ze bijvoorbeeld moeten oordelen of een bouwproject door kan gaan.

De wetenschappers van de Universiteit van Wageningen keren zich in hun rapport tegen de kritiek op de KDW. "Met nadruk zij gesteld dat de in dit rapport uitgevoerde KDW-schattingen aan de conservatieve kant zijn," schrijven ze. Als dit onderzoek over tien jaar weer wordt uitgevoerd, zou dat volgens een andere, strengere methode moeten gebeuren, vinden de betrokken wetenschappers.

Het demissionaire kabinet is niet van plan om de regeling voor een energietoeslag van 1300 euro voor mensen met een inkomen rond het sociaal minimum te verlengen. Dat melden ingewijden in Den Haag. Ook een verhoging van de zorgtoeslag, waar eerder nog wel rekening mee werd gehouden, is niet opgenomen in de Rijksbegroting voor volgend jaar.

De energietoeslag voor de mensen met de laagste inkomens was een van de maatregelen om de hoge energierekeningen te compenseren. Het was al de bedoeling dat de regeling volgend jaar zou aflopen, maar gedacht werd dat het kabinet die misschien alsnog met een jaar zou verlengen.

De energietoeslag wordt uitbetaald door gemeenten. Zij beoordelen wie ervoor in aanmerking komt. Het bedrag over 2023 kan nog niet worden aangevraagd omdat het wetsvoorstel waarin dat wordt geregeld nog door de Tweede en Eerste Kamer moet worden goedgekeurd. Het is de bedoeling het bedrag in de winter te storten. Een groot deel staat pas in 2024 op de rekening. Maar over dat jaar zelf kunnen dus geen nieuwe aanvragen meer worden gedaan.

Twee weken geleden waarschuwde het CPB dat het aantal mensen in armoede kan toenemen tot zo'n 1 miljoen mensen. Minister Kaag van Financiën zei gisteravond, nadat er een akkoord over de begroting was bereikt, dat het kabinet het niet zo ver wil laten komen. "Dat was een theorie die ervan uitging dat we niets doen, maar we doen wel iets."

Het is al duidelijk dat het kabinet 2 miljard euro wil uittrekken voor koopkrachtmaatregelen. Maar welke maatregelen er precies genomen worden, is nog niet bekend. Het verlengen van de energietoeslagregeling zit er dus niet bij. Naar verluidt zal ook de zorgtoeslag niet worden verhoogd. Waarschijnlijk is dat besloten omdat de groep mensen die deze toeslag krijgen niet alleen bestaat uit mensen met de allerlaagste inkomens.

Koopkrachtmaatregelen die tot nu toe niet worden ontkend, en dus mogelijk wel onderdeel zijn van de begroting, zijn het verhogen van de huurtoeslag en het kindgebonden budget.

Na twintig jaar houdt de burgemeester van Leiden, Henri Lenferink, het voor gezien. Sinds 2020 was hij de langstzittende burgemeester van Nederland. De PvdA'er legt vandaag zijn ambtsketen af.

De 66-jarige burgemeester is niet geboren in Leiden, maar in het Twentse Delden. "De mensen in het oosten van het land zijn iets indirecter in wat ze zeggen", zegt Lenferink tegen RTV Oost. "Het feit dat ik in het begin indirect mijn kritiek uitte, maakte dat men mij aardig vond. Dat heeft me misschien wel het meest geholpen."

Al met al kijkt Lenferink tevreden terug op zijn burgemeesterschap. "Ik heb heel moeilijke periodes gehad en veel vrolijke periodes. Uiteindelijk voel ik vooral dankbaarheid dat ik dit ambt twintig jaar heb mogen vervullen hier."

Hij blikt terug op twintig mooie jaren:

In de tijd dat Lenferink burgemeester was, kreeg hij verschillende drama's voor zijn kiezen. Zo werd in 2021 de 14-jarige Esmee door haar turnleraar vermoord en dood achtergelaten in een park in de stad. "Je zit met een knoop in je maag", zei Lenferink afgelopen week tegen Omroep West. "Het enige wat je kan doen, is er zijn. Je wil als burgemeester ook niet te veel op de voorgrond komen."

Een ander sleutelmoment in de carrière van Lenferink was in 2014. Benno L., een voormalig zwemleraar die was veroordeeld voor ontucht met tientallen kinderen, had toestemming gekregen om na het uitzitten van zijn straf in Leiden te komen wonen. Andere gemeenten weigerden, maar Lenferink stemde in. Het besluit stuitte op veel kritiek.

"Ik denk dat het goed is geweest dat we het uiteindelijk gedaan hebben. Toen was het voor het Openbaar Ministerie enorm moeilijk om mensen met deze achtergrond onder te brengen. Na die tijd is dat eigenlijk veel makkelijker geweest", zegt Lenferink terugblikkend.

PvdA'er Peter van der Velden neemt als waarnemend burgemeester tijdelijk de taken over van Lenferink. De verwachting is dat Leiden over een jaar een nieuwe burgemeester heeft.

Tientallen Tweede Kamerleden krijgen een vorm van beveiliging vanwege online of fysieke bedreigingen, of het risico daarop. Het televisieprogramma Zembla stelt dat vast, mede op basis van informatie van het Kadaster, het Openbaar Ministerie en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.

Het gaat niet in alle gevallen om fysieke beveiliging. Bij 27 Kamerleden zijn de veiligheidsmaatregelen in de vorm van afscherming van de persoonlijke gegevens in het Kadaster. Dat is volgens Zembla gedaan in opdracht van het OM en de NCTV, omdat er concrete aanwijzingen zijn dat de betrokken politici risico's lopen.

Ook zijn speciale veiligheidsmaatregelen genomen voor alle fractievoorzitters. Zo hebben zij een noodknop, een alarminstallatie of een anti-inbraakdeur in huis. D66-fractieleider Paternotte legt in de uitzending van vanavond uit dat hij aan een kinderoppas niet alleen moet uitleggen waar de luiers liggen, maar ook waar de noodknop te vinden is.

In totaal krijgen zeker 41 van de 150 Kamerleden een vorm van beveiliging, stelt het tv-programma. Demissionair minister Yesilgöz van Justitie en Veiligheid spreekt in de uitzending van een schokkend hoog aantal. "Als je daarbij ook nog de journalisten, de advocaten, de rechters en de officieren van justitie optelt, betekent dat dat onze democratie onder druk staat."

Het OM maakte eerder bekend dat de politie vorig jaar 1125 meldingen binnenkreeg van bedreigingen van politici, dus niet alleen van Kamerleden, maar ook van bijvoorbeeld ministers en burgemeesters. Een groot deel daarvan was aan het adres van PVV-leider Wilders, die om die reden al jaren 24-uursbewaking krijgt.

Een ander bekend voorbeeld is minister Kaag, die thuis iemand met een fakkel aan de deur kreeg en ook elders werd opgewacht met fakkels. De dreiging is voor haar een van de redenen om uit de landelijke politiek te stappen.

Een groot deel van de bedreigingen gebeurt via anonieme accounts op sociale media. Minister Yesilgöz noemt het "ongelooflijk laf om allemaal dingen over iemand anders te zeggen die je blijkbaar onder je eigen naam niet durft".

Yesilgöz wil dat aanpakken, maar beseft naar eigen zeggen dat het niet realistisch is om daarvoor in Nederland eenzijdig wetgeving te maken. Ze pleit dan ook voor een aanpak in Europees verband.

Het demissionaire kabinet heeft overeenstemming bereikt over de begroting van komend jaar. Minister Kaag (Financiën) noemt het een "evenwichtig pakket", maar zegt dat de details op Prinsjesdag bekend worden gemaakt. Wel zegt ze dat de begroting sluitend is en in "goede sfeer" tot stand is gekomen. In tegenstelling tot eerdere overleggen werd het geen nachtwerk.

Kaag kan niet zeggen of mensen met een kleinere beurs nu opgelucht kunnen ademhalen. "Ik kan niet in de portemonnee van eenieder kijken." Ze zegt wel dat het akkoord is gesloten "met oog voor de mensen die het moeilijk hebben".

Het Centraal Planbureau rekende eerder deze maand voor dat het aantal Nederlanders in armoede richting de miljoen dreigt te stijgen als er geen nieuw beleid komt. Gevraagd of het kabinet daar rekening mee heeft gehouden zegt Kaag: "Dat was een theorie die ervan uitging dat we niets doen, maar we doen wel iets."

Het lekte al uit dat het kabinet van plan is om 2 miljard euro uit te trekken voor het verbeteren van de koopkracht van mensen met een laag of middeninkomen. Dat gebeurt vooral door voor hen de huur- en zorgtoeslag en het kindgebonden budget te verhogen. Ook worden mensen minder snel gekort op de bijstand.

Volgens bronnen was er nog een gat van 300 miljoen euro in de begroting. Het is niet duidelijk of dat wordt gedicht met belastingen of bezuinigingen.

Een mogelijkheid die de schatkist geld kan opleveren is een extra verhoging van de accijns op sigaretten. Afhankelijk van de gekozen variant kan dat zo'n 90 miljoen euro opleveren. Het zou betekenen dat een pakje van 20 sigaretten dan ruim tien euro kan gaan kosten.

Verder dreigt door de inflatie en het aflopen van de accijnskorting de benzine volgend jaar 21 cent duurder te worden. Daar zou het kabinet wel iets aan willen doen, maar het gaat om honderden miljoenen en de ministers vinden dat ze daar als demissionair kabinet geen beslissing over kunnen nemen. Ze laten het besluit over aan de Tweede Kamer.

De begroting moet nog formeel worden goedgekeurd door de ministerraad. Vervolgens gaat de Raad van State er een oordeel over vellen en wordt de begroting doorgerekend. De Tweede Kamer mag de begroting daarna nog aanpassen.

Nederland zou als een van de eerste landen in Europa met een wet komen voor draagmoederschap, mits de Tweede en Eerste Kamer akkoord gaan. Maar de ChristenUnie heeft grote bezwaren en wil het onderwerp controversieel laten verklaren. De behandeling van de wet is dan voor een volgend kabinet.

Veel wensouders en belangenorganisaties pleiten al jaren voor wettelijke regels. Advocaat Jo-an van der Tol staat wensouders bij in zo'n tweehonderd zaken per jaar. "Het is nu een heel grijs gebied, waar wensouders zelf een weg in moeten vinden."

De nieuwe wet richt zich op 'kind, draagmoederschap en afstamming'. In Nederland is degene die het kind draagt nu automatisch de juridische moeder. Na de geboorte zijn wensouders dat pas na procedures die ruim een jaar kunnen duren. In de tussentijd hebben ze geen zeggenschap en kunnen ze ook geen medische beslissingen voor de baby nemen. De nieuwe wet regelt dat de draagmoeder al vóóraf het ouderschap kan overdragen aan de wensouders.

De wet bepaalt volgens de advocaat duidelijk waar mensen aan moeten voldoen. Zo komt er verplichte counseling, waarbij draagmoeders begeleiding krijgen. "Die counseling werkt in het buitenland heel goed."

De ChristenUnie denkt daar heel anders over. Fractievoorzitter Mirjam Bikker vindt dat Nederland het draagmoederschap niet verder moet normaliseren. Ook heeft de partij zorgen over internationaal draagmoederschap. "Bij interlandelijke adoptie is gebleken dat het belang van het kind en de onzichtbare biologische moeder heel snel uit beeld raakt."

Bikker vindt dat draagmoederschap leidt tot "een perverse en commerciële prikkel voor met name kwetsbare vrouwen. Dat kan leiden tot uitbuiting", zegt ze. "Tot slot zijn er mogelijk negatieve gevolgen voor de psychosociale ontwikkeling van het kind als het bij de geboorte gescheiden wordt van de biologische moeder", zegt Bikker.

Dat homostellen dan geen kinderen meer kunnen krijgen, vindt ze verdrietig. "Iedereen wil graag een kind zien opgroeien. Maar niemand heeft recht op het krijgen van een kind", zegt ze.

Vijf maanden geleden werd Jente geboren. Ze heeft twee vaders. Dus is er ook een derde in het spel: Evelien, de draagmoeder. Arthur en Olaf voelen zich wel echt ouders, maar zijn het op papier nog niet.

Experts zien ook risico's. Mirella Peereboom - van Drunick, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam, komt dit jaar met een proefschrift over het wetsvoorstel. "Dat kwetsbare vrouwen tegen betaling kinderen gaan dragen voor Nederlandse wensouders, is zo'n risico. Waar voorheen een Nederlandse rechter naar de procedure keek, is dat in dit voorstel niet meer nodig. Mits een rechter in het buitenland naar de zaak heeft gekeken. Het is dan moeilijker controleerbaar of de procedures zorgvuldig tot stand zijn gekomen en moeilijker uit te sluiten of het om uitbuiting gaat."

De wet zal het ook mogelijk maken dat een draagmoeder zich actief mag aanbieden en dat wensouders actief naar een draagmoeder mogen zoeken. Nu mag dat niet expliciet omdat commercieel draagmoederschap is verboden. De wet moet ook gaan gelden voor wensouders die een draagmoeder vinden in het buitenland.

Peereboom - van Drunick: "Betalen voor draagmoederschap is verboden in Nederland, maar in het buitenland accepteren we het straks wel. Wensouders krijgen dus vrij baan om commerciële trajecten in bijvoorbeeld de VS aan te gaan. Nederland gaat dan niet na of er sprake is van uitbuiting."

Maar advocaat Van der Tol vindt dat het in de VS én in Canada juist heel goed is geregeld. "Ik raad die landen juist aan. De screening kijkt naar alles: is de draagmoeder geschikt, doet ze het onder de juiste voorwaarden? Doet ze het uit onbaatzuchtigheid?"

In landen als de VS en Canada krijgen draagmoeders bedragen van 30.000 tot 60.000 dollar. "Logisch dat ze geld krijgen voor pijn en lijden", zegt Van der Tol.

De advocaat pleit wel voor een 'No Go-lijst'. "Griekenland bijvoorbeeld. Daar heb je huizen waar draagmoeders verblijven voor langere tijd. Dat zijn moeders die zelf kinderen hebben. Dat is ethisch niet verantwoord. Anoniem doneren mag daar ook. Er is geen aandacht voor counseling, geen aandacht voor wat een goede draagmoeder is."

In landen als Oekraïne en Georgië is het draagmoederschap een echte business geworden, zegt Van der Tol. "Vrouwen zeggen hun baan op. Ze zitten in een moeilijke positie en doen het uit noodzaak." Ook die landen moeten op de lijst. Al ziet ze in de praktijk dat het overgrote deel van de wensouders kiest voor landen waar het goed is geregeld.

De wet is op 4 juli naar de Tweede Kamer gestuurd, op 7 juli viel het kabinet. De Kamer stemt op 12 september over de lijst met controversiële onderwerpen.

Demissionair minister Kaag van Financiën waarschuwt de Tweede Kamer dat Nederland veel Europees steungeld kan mislopen als bepaalde plannen worden stilgelegd totdat er een nieuw kabinet is. In een brief aan de Kamer schrijft ze dat het in het uiterste geval om meer dan 5 miljard euro kan gaan.

Het gaat om geld uit het Herstel- en Veerkrachtplan van de EU. Met gezamenlijke leningen willen de lidstaten investeren in de economie en verduurzaming om zo sterker uit de coronacrisis te komen.

Landen kunnen verzoeken indienen, maar moeten wel aantonen dat er iets gebeurt voordat ze het geld daadwerkelijk krijgen. Nederland zet in op verduurzaming en digitalisering,

Over twee weken bepaalt de Tweede Kamer welke onderwerpen 'controversieel' worden verklaard totdat er een nieuw kabinet zit. Kaag roept de Kamerleden op om bij hun keuze ook rekening te houden met de regels uit Brussel.

Als de afgesproken mijlpalen niet worden gehaald, kan Nederland worden gekort, schrijft ze. Dat kan al gauw 500 miljoen euro schelen. Het kan zelfs zo zijn dat het hele Nederlandse pakket niet meer aan de Europese eisen voldoet en dan staat het totale bedrag van 5,4 miljard euro op losse schroeven.

De Europese Commissie kan zo'n korting eventueel verzachten. Maar Kaag verwacht dat in dat geval niet, juist omdat Nederland er bij de totstandkoming van het Herstel- en Veerkrachtplan op heeft gehamerd dat lidstaten zich aan de voorwaarden moeten houden.

Omdat de steungelden al zijn verwerkt in de begroting, zou een korting onmiddellijk een gat in de begroting slaan. Welke onderwerpen controversieel worden verklaard is volgens Kaag "vanzelfsprekend te allen tijde aan uw Kamer", maar ze vindt het wel "noodzakelijk om de mogelijke consequenties uit te leggen".

Het kabinet is van plan om 2 miljard euro uit te trekken voor het verbeteren van de koopkracht van mensen met een laag of middeninkomen. Ingewijden bevestigen een bericht daarover van RTL Nieuws. Het geld wordt vooral ingezet om voor die inkomensgroepen de huur- en zorgtoeslag en het kindgebonden budget te verhogen.

De Miljoenennota, die op Prinsjesdag wordt aangeboden, laat voor de meeste mensen een verbetering van hun koopkracht zien, denkt het kabinet. Veel nieuw beleid zal er niet in staan, omdat het kabinet demissionair is.

Eerder deze maand becijferde het Centraal Planbureau (CPB) dat het aantal Nederlanders onder de armoedegrens zou stijgen naar één miljoen, als er niets gedaan zou worden aan de koopkracht. Demissionair premier Rutte zei toen meteen al dat het kabinet dat scenario wil voorkomen.

De begroting is nog niet sluitend. Voor het grootste deel van de maatregelen is dekking gevonden, maar volgens bronnen is er nog een gat van ongeveer 300 miljoen euro. Vanavond wil het kabinet een knoop doorhakken over de vraag hoe dat gat gedicht gaat worden. Het kan zijn dat alle ministeries iets moeten inleveren of dat de lasten voor bedrijven of mensen met een hoger inkomen omhoog gaan.

Een van de dingen die op tafel ligt, is een extra verhoging van de accijns op sigaretten. Afhankelijk van de variant waarvoor wordt gekozen, kan dat zo'n 90 miljoen euro opleveren. Met de verhogingen waartoe het kabinet eerder al heeft besloten, zou een pakje van 20 sigaretten dan ruim tien euro gaan kosten.

Verder ligt er nog het probleem van de brandstofprijzen. Door de inflatie en het aflopen van de accijnskorting dreigt benzine volgend jaar 21 cent duurder te worden. Volgens ingewijden wil het kabinet daar wel iets aan doen, maar is het bedrag zo groot dat de ministers vinden dat ze daar door hun demissionaire status geen beslissing over kunnen nemen. Het zou gaan om vele honderden miljoenen.

Ze laten het besluit over aan de Tweede Kamer. Als een meerderheid de hoge prijzen aan de pomp wil compenseren, moet daar wel een degelijke dekking voor worden gevonden.

Het boek Een nieuw sociaal contract van politicus Pieter Omtzigt uit 2021 was de afgelopen week het bestverkochte boek van Nederland.

Het manifest, waarin Omtzigt uitlegt hoe hij vindt dat Nederland eruit moet gaan zien, is opnieuw binnengekomen en staat nu op nummer 1 in de Bestseller 60, de lijst die CPNB, de belangenclub voor de boekenbranche, wekelijks publiceert.

"Dat is best uniek te noemen voor een boek dat bijna 2,5 jaar oud is", zegt CPNB-woordvoerder Job Jan Altena. "Vorige keer werd het ook goed verkocht, maar toen bleef het steken op plek nummer twee in de lijst."

Hoe vaak het boek de afgelopen week is verkocht, wordt niet bekend gemaakt, zegt Altena. Wel duidelijk is dat het nieuwe succes een direct gevolg is van Omtzigts aankondiging dat hij met een eigen partij - ook met de naam Nieuw Sociaal Contract - meedoet aan de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november.

Eerder werd duidelijk dat Omtzigt bijna 150.000 euro heeft verdiend met de verkoop van het boek. Hij heeft dat bedrag opgegeven als neveninkomsten bij de Tweede Kamer, waarop hij maximaal werd gekort op de vergoeding die hij krijgt als Kamerlid. Wat hij netto overhield aan de verkoop heeft Omtzigt geschonken aan de Enschedese voedsel- en kledingbank, meldt RTV Oost.

Voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen steunt de kandidatuur van demissionair minister Hoekstra voor de functie van Eurocommissaris van Klimaat. Hoekstra had dinsdag in Brussel een gesprek met de voorzitter.

"Hoekstra toonde enorme motivatie voor de post en grote toewijding aan de Europese Unie", stelt Von der Leyen in een reactie. "Hij heeft ook relevante professionele ervaring voor deze positie."

Na afloop van het gesprek zei Hoekstra al tegen de NOS dat hij "een goed gesprek" met Von der Leyen had, zonder details te geven.

Vooral bij linkse Europese partijen en bij milieuorganisaties leeft twijfel over de voordracht. Zij stellen onder meer dat Hoekstra te weinig weet van het onderwerp klimaat, terwijl er in het jaar dat hij commissaris zou moeten worden veel werk moet worden verzet.

Hoekstra zal - als het Europees Parlement instemt met zijn aanstelling - Europa eind dit jaar vertegenwoordigen op de belangrijke klimaatconferentie COP28 in Dubai. "Zijn bestuurlijke ervaring is vooral van grote waarde bij de diplomatieke gesprekken in de aanloop naar COP28", stelt Von der Leyen. Ook denkt zij dat zijn ervaring van pas komt bij gesprekken over financieringen voor klimaatinitiatieven.

Hoekstra zegt vandaag dat hij "zich heel goed gaat voorbereiden" op de hoorzitting. Hij erkende na het gesprek met Von der Leyen nogmaals het belang van de functie en herhaalde dat hij onder de indruk was van wat Timmermans op deze positie heeft gedaan. "Ik ga mijn stinkende best doen om op dit ongelofelijk belangrijke onderwerp het verschil te maken voor Nederland en Europa, als mij dit gegund wordt."

Als Hoekstra Eurocommissaris van Klimaat wordt, neemt hij slechts een deel van de portefeuille van Timmermans over. Het dossier over de zogenoemde Green Deal wordt overgenomen door de Slowaakse Eurocommissaris Maros Sefcovic. Deze 'deal', die Timmermans hielp ontwerpen, is een soort spoorboekje waarin staat welke maatregelen wanneer worden genomen om in 2050 als eerste continent in de wereld helemaal klimaatneutraal te zijn.

Ook neemt Hoekstra niet de positie van eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie over van Timmermans. De christendemocraten, sociaaldemocraten en de liberalen leveren alle drie een vicevoorzitter. Omdat de christendemocraten al een vicevoorzitter hadden in de commissie, mag Hoekstra dat niet worden.

In principe is de aanstelling van Hoekstra tijdelijk. Volgend jaar juni zijn er nieuwe Europese verkiezingen en dan komt er ook weer een nieuwe Europese Commissie.

Het Openbaar Ministerie eist 12 jaar gevangenisstraf tegen de Pakistaan Khalid L wegens een oproep tot moord op PVV-leider Wilders. De Pakistaanse oud-cricketspeler deed in augustus 2018 in een video een oproep om Geert Wilders te doden omdat hij een cartoonwedstrijd wilde organiseren over de profeet Mohammed.

Het OM rekent het L. zwaar aan dat hij niet alleen Wilders wilde laten ombrengen, maar ook de Nederlandse rechtsstaat schade wilde berokkenen. "Met een aanslag op een politicus als Wilders was ook de Nederlandse democratie ondermijnd en was de wereld geschokt", zei de officier van justitie. "L. heeft geprobeerd om anderen ertoe aan te zetten Wilders te vermoorden, een Nederlands volksvertegenwoordiger het zwijgen op te leggen."

Het OM eist 12 jaar gevangenisstraf wegens een oproep tot moord op PVV-leider Wilders:

Khalid L. loofde in 2018 een beloning van 3 miljoen roepi uit (ruim 20.000 euro) voor degene die Wilders zou doden. L. was zelf niet bij de zitting. Vermoedelijk zit hij in Pakistan. Ondanks meerdere pogingen van het OM heeft Pakistan niet gereageerd op een verzoek om rechtshulp. Daardoor is er van de verdachte ook geen adres of verblijfsplaats bekend.

Het is de eerste keer dat het OM iemand in het buitenland vervolgt voor het bedreigen van een Nederlands politicus.

De cartoonwedstrijd die Wilders in 2018 wilde houden leidde tot grote onrust en protesten in islamitische landen, met name in Pakistan. Nederlandse vlaggen en foto's van Wilders werden daarbij verbrand.

Omdat Khalid L. een oud-cricketprofessional is, heeft hij volgens het OM veel invloed in Pakistan en kon hij veel landgenoten bereiken met zijn oproep om Wilders om te brengen. De drie miljoen roepi was volgens L. alles wat hij had. "Had ik nog meer geld, dan had ik dit er ook voor over gehad", zei hij in de video.

De Pakistaan Junaid I. was na de oproep van L. in augustus 2018 vanuit Frankrijk naar Den Haag gereisd om Wilders te vermoorden, maar werd op Den Haag Centraal opgepakt. Hij werd veroordeeld tot 10 jaar cel voor het voorbereiden van een moord met terroristisch oogmerk.

Wilders zei vandaag in de rechtbank dat hij zich ondanks doodsbedreigingen blijft inzetten voor het vrije woord. "U krijgt mij niet stil, ik zal doorgaan", zei Wilders, waarmee hij zich richtte op de afwezige verdachte. Wilders hoopt dat de rechtbank met een veroordeling duidelijk zal maken dat hij niet vogelvrij is en dat mensen die dit soort dreigementen uiten daar niet mee weg komen.

In de top van de SP-kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen staan vooral ervaren politici. Het was al bekend dat Lilian Marijnissen weer lijsttrekker wordt. Na haar komen op de plaatsen 2 tot en met 5 de zittende Kamerleden Sandra Beckerman, Bart van Kent, Jimmy Dijk en Michiel van Nispen. Hoogste nieuwkomer is Sarah Dobbe, nu voorlichter van de Kamerfractie en gemeenteraadslid in Arnhem. Zij staat op de 6de plaats.

7 is Kamerlid Nicole Temmink, 8 Mathijs ten Broeke, medewerker van de Woonbond en voormalig fractievoorzitter in Zutphen, 9 Kamerlid Jasper van Dijk en 10 Bastiaan Meijer, voorzitter van de SP-jongeren en medewerker van de Kamerfractie.

Op de lijst staan verder onder meer de namen van Kristie Rongen (plek 29) en Janet Ramesar (40). Zij zijn beiden slachtoffer van de toeslagenenaffaire en voeren actie voor een oplossing. Renske Leijten, die een grote rol heeft gespeeld in het blootleggen van deze affaire en die vorige maand na 17 jaar afscheid nam van de Kamer, staat als lijstduwer op de 50e plaats van de lijst.

Het was al langer bekend dat de zittende SP-Kamerleden Mahir Alkaya en Peter Kwint niet terugkeren. De SP heeft nu 9 zetels in de Tweede Kamer.

De namen worden nu voorgelegd aan de leden van het SP. Op 23 september stelt het congres de lijst definitief vast.

Oud-Tweede Kamervoorzitter Arib probeert via een civiele procedure het onderzoek dat naar haar wordt gedaan te stoppen. Ook wil ze niet dat de uitkomsten van dat onderzoek openbaar worden gemaakt. Dat schrijft de huidige Kamervoorzitter Bergkamp in een brief van het presidium (het bestuur van de Tweede Kamer) als antwoord op vragen van Kamerleden.

Volgens Bergkamp eist Arib dat alle gegevens in het feitenonderzoek over mogelijk grensoverschrijdend gedrag van haar gedurende haar voorzitterschap worden gewist en vernietigd en dat de Tweede Kamer alle schade die ze daardoor heeft geleden vergoedt.

Bergkamp zegt dat het presidium het betreurt dat Arib deze stappen neemt "in plaats van medewerking te verlenen aan het onderzoek". Daarbij zegt Bergkamp wel dat het Arib vrij staat om deze weg te volgen.

Wanneer het onderzoek naar Arib is afgerond, is niet duidelijk. In de brief zegt Bergkamp te begrijpen dat er zorgen zijn over de duur van het onderzoek. Ze erkent dat een "tijdige afronding voor alle betrokkenen wenselijk zou zijn geweest". Volgens haar is het onderzoek wel in de afrondende fase, maar loopt het nu vertraging op door de juridische procedures van Arib.

Arib zat 24 jaar in de Tweede Kamer. Tussen 2016 en 2021 was ze voorzitter. Eind september vorig jaar lekte uit dat het dagelijks bestuur van de Kamer haar onderzocht vanwege klachten over grensoverschrijdend gedrag tijdens haar voorzitterschap.

Het presidium had twee anonieme brieven ontvangen. Daaruit kwam het beeld naar voren dat er onder Arib mogelijk sprake was van "een zeer onveilige werkomgeving" voor ambtenaren. Ze zou misbruik hebben gemaakt van haar positie en mensen hebben gekleineerd.

Aribs advocaten, Geert-Jan en Carry Knoops, willen alleen zeggen dat ze het betreuren dat het nieuws naar buiten is gekomen. "We wilden liever dat een rechter zich erover had gebogen." Tegen de Volkskrant zeggen ze dat het klopt dat Arib juridische stappen heeft genomen "om bepaalde personen aansprakelijk te stellen voor het onrechtmatige onderzoek dat tegen haar is gestart". De procedure is half juni al opgestart, zeggen ze.

Volgens de twee gaat het niet alleen om de vraag of de Staat der Nederlanden aansprakelijk is, maar ook of het presidium aansprakelijk gesteld kan worden voor het geven van de opdracht om onderzoek te doen. De advocaten zeggen tegen de krant dat "de feiten rondom deze zaak verdraaid worden in de brief".

Ze zeggen bijvoorbeeld dat Arib de gespreksverslagen van de geïnterviewden niet mag inzien. En ze willen dat alle informatie aan hen wordt verstrekt.

"Je kunt niet even naar een kantoor gaan en daar honderden pagina's inzien en uit je hoofd leren. Je mag geen kopieën maken en je moet je telefoon inleveren. Wij vinden: je moet die documenten kunnen meenemen om zelf wederonderzoek te kunnen laten uitvoeren", zegt het advocatenechtpaar tegen de krant.

Het demissionaire kabinet wil het nog deze week eens worden over een miljardenpakket om de koopkracht van burgers te ondersteunen. In Den Haag wordt volop gepuzzeld hoe dat betaald moet worden, want de tijd van bijna gratis geld lenen is voorbij. En omdat het kabinet demissionair is, is de speelruimte beperkt.

Vanmiddag kwam een aantal betrokken bewindspersonen van de vier coalitiepartijen bijeen, onder leiding van staatssecretaris Marnix van Rij (Financiën). Hij noemt het samenstellen van een evenwichtig pakket "een uitdaging, maar niet uitzonderlijk". Hij heeft er alle vertrouwen in dat het kabinet eruit komt.

Ongeveer een miljoen mensen dreigen in de armoede terecht te komen als het beleid ongewijzigd blijft, becijferde het Centraal Planbureau (CPB) eerder deze maand. Het kabinet wil dat voorkomen.

Er liggen verschillende opties op tafel om burgers meer financiële lucht te geven. Zo melden bronnen dat er wordt gekeken naar het verhogen van het kindgebonden budget, een regeling voor ouders met een krappe beurs. Om ook mensen zonder kinderen te ondersteunen zouden ook de zorg- en huurtoeslag omhoog kunnen.

Daarnaast is er de energietoeslag van 1300 euro die mensen met een laag inkomen hebben gekregen. Het kabinet wil die regeling wel verlengen, al waarschuwen gemeenten dat ze eigenlijk te weinig personeel hebben om dat in goede banen te leiden. Afhankelijk van de keuzes die gemaakt worden, kost het hele pakket ergens tussen de 1,5 en 3 miljard euro.

Door allerlei omstandigheden dreigt benzine volgend jaar ook nog eens 21 eurocent per liter duurder te worden. De accijnsverlaging stopt per 1 januari en de inflatie doet de prijzen stijgen. Als het kabinet die pijn wil verzachten, moeten er enkele miljarden extra gevonden worden. De inflatie compenseren kost zo'n 600 miljoen euro, het verlengen van de accijnsverlaging zo'n 1,2 miljard euro.

Daarnaast zal het kabinet ook geld moeten vrijmaken om tegenvallers op te vangen, bij elkaar enkele miljarden euro's. Door de stijgende rente is de overheid veel meer geld kwijt aan leningen. Ook de inkomsten van de energiebelasting vallen tegen en er is ook nog steeds geen oplossing voor de veel te hoog geschatte opbrengst van de spaartaks.

Er zijn ook wel wat kleine meevallers, maar de grote vraag blijft hoe het kabinet alles wil betalen.

Dinsdag praten kabinetsleden verder over de koopkrachtsteun. Het kabinet wil de begroting voor volgend jaar donderdag klaar hebben en naar de drukker sturen. De stukken worden dan over iets meer dan drie weken, op Prinsjesdag, gepresenteerd.

De Tweede Kamerverkiezingen op 22 november zijn voor de meeste mensen nog ver weg. Maar lobbybedrijven, die de politiek proberen te beïnvloeden, hebben het al erg druk. Meteen toen het kabinet viel begonnen de telefoons te rinkelen. Organisaties en bedrijven willen allemaal dat hun speerpunten worden opgenomen in de verschillende verkiezingsprogramma's en uiteindelijk terechtkomen in een coalitieakkoord.

Hoe gaat dat lobbyen in z'n werk?

"Normaal gesproken wordt er veel langer aan een verkiezingsprogramma geschreven", zegt Bert Bakker. Hij zat jarenlang in de Tweede Kamer voor D66 en runt nu een lobbykantoor in Den Haag. "Dit keer heb je nauwelijks tijd om langs te gaan bij de partijen, als je de mensen überhaupt al kent. Want er is nog veel onzeker over wie de kandidaten worden en welke standpunten partijen als de BBB en Nieuw Sociaal Contract gaan innemen."

Die onzekerheid maakt het moeilijk voor organisaties om wensen en ideeën 'op maat' aan te leveren. "Met het standpunt van Natuur en Milieu over stikstof hoef je misschien niet naar de BBB, maar met een andere pragmatische aanpak misschien juist wel. Om effectief te lobbyen moet je echt zoeken naar een formulering die bij een partij past. Niet met hagel schieten en een algemeen stuk naar alle partijen sturen."

Bakker kent uit zijn tijd bij D66 ook de andere kant. "Bij het schrijven van het verkiezingsprogramma word je bestookt door honderden organisaties die brieven schrijven en mailtjes sturen. Het meeste leg je aan de kant, je hebt helemaal geen tijd om dat allemaal te bestuderen."

Toch is het de moeite waard, zegt ook Jeroen Postma. Hij schreef twee jaar geleden mee aan het programma van GroenLinks. "Het kan blinde vlekken bij de programmacommissie wegnemen. Zo hebben wij in ons verkiezingsprogramma van 2021 geschreven over de rol van vrijwilligers in de samenleving. Dat was niet gebeurd zonder het gesprek met iemand van de koepel van vrijwilligerscentrales."

Hoe uitgebreid het verkiezingsprogramma uiteindelijk wordt, verschilt per partij, maar het is zeker een belangrijk startpunt voor de campagne, zegt Postma. "Ons programma is enkele tienduizenden keren gedownload. En het is ook een belangrijk kennisdocument voor de partij, waar je alle standpunten kunt vinden. Ook als input voor teksten op de website, sociale media en het voorbereiden van debatten."

De gevestigde partijen kunnen natuurlijk hun vorige programma's erbij pakken en actualiseren. Volgens Bakker is het daarom kansrijker om in te zetten op nieuwe thema's. "Je hebt eerder succes als je nu iets aanlevert over het omgaan met Artificial Intelligence dan een uitgekauwd onderwerp als de hypotheekrenteaftrek."

De lobbybedrijven zijn ook druk omdat steeds meer organisaties om advies vragen. "Je ziet dat bijvoorbeeld bij de boeren", zegt Arco Timmermans, bijzonder hoogleraar Public Affairs. "Waar het eerst vooral LTO was die invloed zocht in Den Haag, zie je nu ook Farmers Defence Force en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt. En dat zie je ook in het onderwijs, de medische wereld."

Volgens Timmermans zetten maatschappelijke organisaties sinds de coronatijd meer in op een goede lobby. "Je zag dat de medisch specialisten in die tijd alles redelijk snel geregeld kregen, maar de verpleegkundigen bijvoorbeeld niet. Dus naast de commerciële inzet van bedrijven wordt investeren in het maatschappelijk belang steeds prominenter."

Ook de burgerlobby groeit, zoals via campagnebureau DeGoedeZaak. "Wij laten ons leiden door burgerinitiatieven", zegt eigenaar Jurjen van den Bergh. "Om een voorbeeld te geven: we waren bezig met een oproep om het openbaar vervoer toegankelijker te maken voor mensen met een beperking. Dat hebben we verbreed door ook naar de betaalbaarheid te kijken. Nu zijn we een campagne gestart voor gratis ov. Daar zoeken we dan partijen als Rover en FNV bij."

Of het nu via burgers, bedrijven of maatschappelijke organisaties komt: lobby wordt vaak met argusogen bekeken. "In Nederland is de politieke cultuur zo informeel dat onzuiverheid op de loer ligt", zegt Van den Bergh. "De gokwet heeft laten zien dat netwerkcorruptie op de loer ligt. Daarom denk ik dat het goed is om open te zijn over het lobbywerk. Eerlijk lobbyen is niet vies, het is een manier om belangrijke thema's op de agenda te krijgen."

Toch moeten al die organisaties niet te veel waarde hechten aan de verkiezingsprogramma's, waarschuwt bijzonder hoogleraar Timmermans. "Een zinnetje in zo'n programma is mooi, maar het is maar de vraag wat daar van overblijft bij de formatie. Je moet dus echt investeren in blijvende en langlopende contacten. Het is een spel van de lange adem."