Het hoofd voorlichting van de VVD, Kees Berghuis, biedt verontschuldigingen aan omdat hij gisteren de microfoon van een journalist afpakte en wegsmeet tijdens een interviewpoging. "Dat had ik niet moeten doen, excuses daarvoor", twittert hij. De beelden van het communistische YouTube-kanaal Left Laser gaan nu op Twitter rond.

Te zien is dat een Left Laser-journalist VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans probeert te bevragen als zij het Tweede Kamergebouw verlaat. Hermans, in het bijzijn van voorlichter Berghuis, zegt herhaaldelijk geen antwoord te willen geven op zijn vragen en wanneer de journalist blijft aandringen, stapt ze in een auto.

Vervolgens is te zien hoe Berghuis wegloopt, met de journalist naast hem. Die zegt "De VVD is de partij van het respect?", waarop Berghuis de microfoon hardhandig uit zijn hand grist en hem weggooit.

Bekijk hier het fragment:

Hermans heeft ook gereageerd op de beelden, die vanmorgen werden geplaatst door het linkse kanaal. Zij twittert dat haar voorlichter de microfoon niet had moeten afpakken. Wel zegt ze dat ze de bejegening door Left Laser onprettig vindt, want "hun vragen zijn vaak suggestief en zelden inhoudelijk".

Left Laser twittert op zijn beurt dat het kanaal aangifte gaat doen. "We trekken hier een grens, het mag geen gewoonte worden dat 'liberalen' onze microfoon afpakken. Van journalisten, ook als ze links zijn, blijf je af", aldus Left Laser.

Ook de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) veroordeelt het gedrag van VVD-perschef Berghuis, voorheen chef van de politieke redactie van RTL. "Dit gedrag kan niet, zeker niet als het komt van een politieke partij die zegt persvrijheid en persveiligheid hoog in het vaandel te hebben staan."

In mei was er een soortgelijk incident met dezelfde journalist. Toen trok de directeur van het Amsterdamse debatcentrum De Balie, Youri Albrecht, ook hardhandig de microfoon uit zijn handen. Albrecht bood daarvoor later zijn excuses aan.

De NOS heeft Berghuis om een reactie gevraagd op het incident van gisteren, maar hij was niet bereikbaar voor commentaar.

Klaas Dijkhoff is niet beschikbaar als nieuwe lijsttrekker van de VVD. Dat zei hij maandagavond bij Op1. "Dromen zijn bedrog. Het beeld dat ik heb van hoe ik vader en echtgenoot wil zijn valt niet te combineren met het beeld dat ik heb van wat een premier zou moeten leveren."

De naam van Dijkhoff kwam in verschillende lijstjes, onder meer in het panel van EenVandaag, naar voren als gedoodverfde opvolger van Mark Rutte. Dat heeft hem echter niet van gedachten doen veranderen. "Ik heb eerder aangegeven dat dit de komende veertien jaar sowieso niet in mijn plannen zit. Ik heb de keuze gemaakt om niet fulltime politicus te zijn."

Het fragment uit Op1 waarin Dijkhoff zijn keuze toelicht:

Dijkhoff was onder meer VVD-fractievoorzitter in de Tweede Kamer, staatssecretaris van Veiligheid en Justitie en minister van Defensie. In 2021 stopte hij als politicus.

Oud-Kamerlid André Bosman stelde zich vandaag kandidaat om lijsttrekker van de VVD te worden. Bij WNL Haagse Lobby op NPO Radio 1 zei hij: "De partij gaat mij aan het hart en daar heb ik ideeën bij. Ik heb daarom besloten om mij te kandideren voor het lijsttrekkerschap van de VVD."

De kandidatuur van Bosman lijkt weinig kans te maken, maar het betekent wel dat er lijsttrekkersverkiezingen moeten komen. Dat staat zo in de statuten van de VVD.

De partijtop wilde later deze week eigenlijk een opvolger bekendmaken voor Mark Rutte. Namen die rondgaan zijn onder meer die van demissionair justitieminister Dilan Yesilgöz en fractievoorzitter van de Tweede Kamer Sophie Hermans.

Bosman is voormalig F-16-piloot en was van 2010 tot 2021 Kamerlid voor de VVD. Hij voerde toen het woord over visserij, waterkwaliteit en Antilliaanse Zaken. Tegenwoordig is hij communicatiedirecteur van energiebedrijf Uniper, eigenaar van de kolencentrale op de Maasvlakte.

Onenigheid over het beperken van het aantal zogeheten nareizigers was uiteindelijk het struikelbok voor het kabinet-Rutte IV. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden bij de onderhandelingen over asielmaatregelen lijnrecht tegenover elkaar. Om welke aantallen mensen ging het? En hoeveel minder mensen zouden er bij een akkoord naar Nederland zijn gekomen?

Terug naar vorige week. De VVD wilde onderscheid gaan maken tussen twee categorieën vluchtelingen: zij die vluchten omdat ze persoonlijk worden bedreigd (categorie A) en zij die vluchten voor oorlog of geweld (categorie B). Voor die laatste categorie vluchtelingen zou een maximum moeten gaan gelden van 200 nareizende familieleden per maand, een idee waar de ChristenUnie geen verantwoordelijkheid wilde nemen.

Een asielzoeker die een vergunning heeft gekregen en mag blijven, kan direct daarna een aanvraag tot nareis indienen voor familieleden die horen tot het kerngezin: een (huwelijks)partner, en thuiswonende (pleeg)kind(eren) onder de 25 mits ze nog bij het gezin behoren. In het geval van een alleenstaande minderjarige asielzoeker (jonger dan 18 jaar) geldt dat ook voor ouders, broers en zussen. De aanvraag moet binnen drie maanden na het verkrijgen van de asielvergunning worden ingediend.

Opa's en oma's of ooms en tantes vallen buiten het kerngezin. In bijzonder schrijnende omstandigheden kan men voor familieleden buiten het kerngezin een procedure starten op grond van artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De regels en de eisen aan de bewijsvoering hiervoor zijn erg streng.

Vorig jaar kwamen 10.915 nareizigers naar Nederland. Van hen kwamen ruim 8100 mensen uit oorlogslanden (categorie B). De meesten uit Syrië (7220), de rest uit Eritrea (530) en Jemen (375).

In de plannen die op tafel lagen, zou het aantal familieleden dat asielzoekers uit die laatste categorie mogen laten overkomen, jaarlijks worden beperkt tot 2400 per jaar of 200 per maand. Voor 2022 had dat betekend dat 5700 mensen minder toegelaten zouden zijn.

Ter vergelijking: in hetzelfde jaar dat er 8100 familieleden van mensen die zijn gevlucht voor oorlog of geweld naar Nederland zijn gekomen, kwamen er 108.000 ontheemden uit Oekraïne naar Nederland en nog eens 129.000 migranten uit landen binnen de Europese Unie die verhuisden voor werk of gezin.

ChristenUnie-leider Mirjam Bikker zei in het Kamerdebat over de kabinetsval dat het "maar om een groep van zo'n 5000 nareizende familieleden gaat" en dat honderdduizenden arbeidsmigranten van de VVD wel naar Nederland mogen komen. Ze is verbaasd dat inperking van het aantal nareizigers voor de VVD zo belangrijk was, dat het kabinet erover is gestruikeld.

Navraag bij de ChristenUnie leert dat Bikker van dezelfde berekening is uitgegaan, maar het getal naar beneden had afgerond.

Ook andere partijen vielen de VVD in het debat aan op de opstelling bij de onderhandelingen:

Familieleden die nareizen, krijgen een afgeleide asielvergunning. Zij mogen zelf geen familieleden laten overkomen volgens de nareisprocedure.

Wel kunnen ze gebruikmaken van de de normale aanvraagprocedure voor verblijf als familie- of gezinsleden, maar die kost geld en er gelden strengere regels. Als nareizende familieleden een zelfstandige asielvergunning willen, kunnen ze wel de algemene asielprocedure volgen. De aanvraag daartoe kunnen ze ook pas op een later moment indienen.

In de talkshow Op 1 uitte minister Yesilgöz haar bezorgdheid over het zogenoemde 'stapelen' van gezinsherenigingsprocedures. Vluchtelingen zouden gezinsleden laten overkomen die op hun beurt weer andere familieleden laten overkomen, die op hun beurt hetzelfde zouden doen.

Hoe vaak dat 'gestapelde' nareizen gebeurt, kan het ministerie van Justitie niet zeggen. De Immigratie- en Naturalisatiedienst zegt dat er naar aanleiding van meerdere vragen hierover onderzoek naar wordt gedaan.

Volgens VluchtelingenWerk komt dat zogenoemde stapelen bijna niet voor. "Het gaat dan om de situatie waarin een nagereisd gezinslid nog recht blijkt te hebben op hereniging met een ander eigen gezinslid", schrijft de organisatie die bijna alle gezinsherenigingen voor asielzoekers begeleidt in een bericht op de site. "We kunnen niet uitsluiten dat het ooit is voorgekomen dat er na een incidentele stapeling nog een stapeling heeft plaatsgevonden, maar achten de kans hierop onwaarschijnlijk."

Ook zonder 'stapeling' komt hereniging met gezinsleden buiten het kerngezin weinig voor. Het gaat dan om uitzonderlijk schrijnende omstandigheden, van mensen die alleen naar Nederland kunnen worden gehaald met een beroep op een bijzondere bepaling, artikel 8 van de EVRM-procedure.

Met de huidige beslistermijnen en beslispraktijk kan de tijd die stapeling kost oplopen tot zes jaar, zegt VluchtelingenWerk. Volgens de belangenorganisatie zou stapeling op stapeling erg tijdrovend worden.

De wereld van twaalfjarige kinderen in Nederland verandert drastisch deze maanden: na de vakantie de grootste verandering, naar de middelbare school, en ook nog het vertrek van de enige minister-president die je ooit hebt meegemaakt. Na bijna 13 jaar premierschap kondigde Mark Rutte vandaag zijn vertrek aan.

Niemand zag het aankomen en de precieze gevolgen zijn nog ongewis. Maar dat de komende maanden van alles verandert op het politieke speelveld in Den Haag, is wel duidelijk.

Om te beginnen bij de partij waarvan Rutte al 17 jaar de politiek leider is. De VVD heeft een nieuwe partijleider nodig, maar er staat geen gedoodverfde kandidaat klaar. Dilan Yesilgöz wordt het meest genoemd. De minister van Justitie en Veiligheid leidde de migratiegesprekken in het kabinet de afgelopen maanden en dat deed ze met verve, klinkt het.

Eerder werd ook Edith Schippers getipt, de kersverse VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer. Die kwam vorig jaar na jarenlange afwezigheid terug naar politiek Den Haag en dat leidde tot het idee dat ze weleens Ruttes opvolger kon worden. Maar Schippers heeft het in de campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen niet laten zien, is het oordeel binnen de partij. En ze wil ook niet, heeft ze laten weten.

Dan is er nog Sophie Hermans, de fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Die zegt nog na te denken over haar kandidatuur, maar er wordt getwijfeld of ze het wel echt wil. Verder is oud-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff populair onder VVD-leden, maar hij heeft al meermaals gezegd geen interesse te hebben.

Overigens is in Ruttes voetsporen treden niet zonder gevaar. Vaak verliest een partij flink bij de verkiezingen na het vertrek van een premier. En dan begin je als kersverse VVD-leider dus met een achterstand. Het partijbestuur wil deze week nog met een kandidaat te komen.

Kijk hier hoe kinderen die nog nooit een andere premier hebben meegemaakt denken over Ruttes vertrek:

Maar ook andere partijen moeten aan de slag deze zomer. Het CDA bijvoorbeeld. Enkele uren voor Rutte kondigde minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra zijn vertrek aan als partijleider. En kort na Rutte voegde CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma zich daarbij, die vrijwel direct reclame begon te maken voor "een nieuwe generatie" CDA-politici. Hij noemde er geen bij naam, maar het is geen geheim dat Kamerleden Henri Bontenbal en Derk Boswijk goed liggen binnen de partij.

Dan is er nog een derde partij binnen de geklapte coalitie waarvan (in ieder geval voor de buitenwacht) onduidelijk is wie de kar gaat trekken: D66. Het is namelijk allerminst zeker dat Sigrid Kaag de lijst opnieuw wil aanvoeren.

Op vragen over haar kandidatuur zei Kaag nog geen 'ja' of 'nee', maar ze gaf eerder wel aan dat haar dochters vanwege bedreigingen hopen dat ze wat anders gaat doen. Klimaatminister Rob Jetten wordt door sommigen als logische opvolger gezien en ook de huidige fractievoorzitter Jan Paternotte wordt genoemd.

Op links is er ook een groot vraagteken wat betreft de toekomst. PvdA en GroenLinks gaan vergaand samenwerken met een gezamenlijke kieslijst en programma, mits de leden ermee instemmen. Maar wie daar vervolgens leiding aan moet geven, is nog geen uitgemaakte zaak.

Vanzelfsprekend klinken de namen van de huidige GroenLinks-leider Jesse Klaver en PvdA-leider Attje Kuiken. Beiden hebben het niet uitgesloten, maar het kan ook dat de combinatie-leider buiten het Haagse wordt gezocht. Onder meer de Amsterdamse wethouder Marjolein Moorman en Eurocommissaris Frans Timmermans worden genoemd, beiden PvdA.

En dan wordt er natuurlijk nog gekeken naar BBB. Dat die partij het goed gaat doen bij de Tweede Kamerverkiezingen staat vast. De Provinciale Statenverkiezingen in maart waren een daverend succes en een verveelvoudiging van het aantal Tweede Kamerzetels (nu één) kan niet uitblijven. BBB kan zelfs zomaar de grootste worden.

Binnen deze partij is het politiek leiderschap onomstreden; er klinkt geen onvertogen woord over Caroline van der Plas. Maar premierskandidaat is ze niet, zegt ze zelf. "Ik denk dat het echt niks is voor mij", zei Van der Plas vandaag nog in een interview met Trouw. Wie dan de BBB-kandidaat voor het Torentje moet zijn, vertelt de partijleider niet.

Van der Plas heeft wel bij herhaling gezegd dat ze het partijloze Kamerlid Pieter Omtzigt wil binnenhalen voor BBB (niet per se als premierskandidaat trouwens). Maar de gewezen CDA'er heeft zich nog niet uitgelaten over zijn toekomst.

Mocht hij zich ergens bij aansluiten of een eigen partij beginnen, dan kan Omtzigt een factor van belang zijn in Den Haag. Hij is populair en volgens sommige peilingen kan een Omtzigt-partij hoge ogen gooien. Dat zijn wel peilingen van een fictieve situatie, dus voor wat het waard is.

Het beloven dus roerige tijden te worden in aanloop naar de eerste Tweede Kamerverkiezingen in jaren zonder Mark Rutte. Nederland moet op zoek naar een nieuwe premier en de strijd ligt volledig open.

Voor de kersverse brugklasser die wil weten wie zijn/haar tweede premier wordt, is het nog wel even afwachten. De verkiezingen zijn naar verwachting in november en daarna volgt nog een formatie. Het is dan ook niet uitgesloten dat Ruttes opvolger zich pas in het tweede middelbareschooljaar van de komende generatie brugklassers aandient.

Dertien jaar aan het roer staan is lang voor westerse landen, blijkt wel uit dit overzicht:

Veel organisaties en betrokkenen bij grote dossiers hopen op nieuw beleid nu VVD-leider en demissionair premier Rutte de politiek vaarwel zegt zodra er na de komende verkiezingen een nieuw kabinet is. Maar velen prijzen Rutte om zijn persoonlijke betrokkenheid en het goede contact dat hij met hen onderhield.

"Mark Rutte was de grootste supporter van nabestaanden van de MH17 die we ons hadden kunnen wensen", zegt Piet Ploeg, voorzitter van Stichting Vliegramp MH17. Hij kijkt goed terug op het vele contact dat hij met Rutte had.

"Vanaf het allereerste begin is hij zeer betrokken geweest, ook bij het oplossen van problemen of knelpuntjes waar dingen niet goed gingen." Rutte noemde vanochtend de vliegramp met vlucht MH17 in 2014 het belangrijkste politieke moment in zijn loopbaan.

Toeslagenouder Kristie Rongen, die tijdens een verkiezingsdebat in 2021 oog in oog stond met de premier, is blij dat hij ermee stopt. "Er kleeft zoveel aan zijn vier kabinetten. Het is nu tijd voor een frisse wind", zegt Rongen. "Ik heb geen hekel aan hem, maar wel aan zijn beleid", zegt Rongen, die net als honderden andere ouders slachtoffer werd in de toeslagenaffaire. "Ik ga hem een sms sturen en hem succes wensen. Ik gun hem het beste."

Boerenorganisatie LTO schrijft dat de premier grote betrokkenheid toonde in het dossier over stikstof. "Als organisatie heeft LTO de persoonlijke contacten in de samenwerking met premier Rutte als prettig ervaren en gewaardeerd, ook als we het fundamenteel oneens bleken te zijn."

Bart Kemp van boerenactiegroep Agractie heeft vaak direct contact met Rutte via de telefoon. "Hij werd verguisd en verafgood. Hij is een sympathieke man, maar glad." Kemp zegt dat het contact goed was. "Maar het heeft ons nooit wat opgeleverd." Voor boeren is het einde aan een tijdperk Rutte niet negatief, vindt Kemp, omdat het kansen geeft aan andere partijen.

Rutte is premier sinds 2010. Andere landen hebben sindsdien soms al vijf premiers versleten:

Vluchtelingenwerk Nederland vindt dat de VVD en Rutte zijn meegegaan in de polarisatie in het asieldebat. Daardoor hebben zij "een politieke patstelling gecreëerd die nu leidt tot de situatie van vandaag", zegt bestuursvoorzitter Frank Candel. "Ik heb een premier van alle Nederlanders gemist."

Volgens Candel zijn in de praktijk meer dan voldoende oplossingen voorhanden, maar is het juist de politiek die die praktische oplossingen blokkeert. Hij hoopt op een keerpunt in het debat over asielopvang. Juist op het migratiebeleid viel het kabinet afgelopen vrijdag.

Een van de andere grote dossiers in de politieke carrière van Rutte was de gaswinning in Groningen en de schade die daardoor werd veroorzaakt. "Een verstandig besluit", noemt Koen Schuiling, burgemeester van Groningen, de stap van Rutte. "Maar veel verstandiger zou ik het vinden als een aantal mensen zich eens achter de oren krabt hoe op een aantal heel grote, belangrijke onderwerpen het land zo tot stilstand is gekomen."

Rutte zou vandaag eigenlijk een bezoek brengen aan Groningen, maar dat ging niet door vanwege de val van het kabinet en het geplande debat. "Het blijft van belang dat we voortgang boeken, want de inwoners van Groningen vragen daar om", zegt Schuiling.

Werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland roemen Rutte, onder meer omdat hij in "moeilijke politieke constellaties" meerderheden heeft gevonden voor dossiers zoals de nieuwe pensioenwet. Ook prijzen ze zijn aanpak in de coronaperiode. "Ook buiten Europa was hij een enorme pleitbezorger voor ons land en het Nederlandse bedrijfsleven."

Op straat wordt wisselend gereageerd op het nieuws dat Rutte uit de politiek stapt:

Hij gaat de geschiedenisboeken in als de langstzittende minister-president van het land, maar het had maar weinig gescheeld of Mark Rutte was nooit lijsttrekker van de VVD geworden. Na bijna 17 jaar aan het roer van de VVD, waarvan 13 jaar als premier, heeft hij kort na de val van zijn vierde kabinet zijn vertrek uit de politiek aangekondigd. Terugblik op een tijdperk.

Beatrix is nog koningin als Mark Rutte, dan staatssecretaris van Onderwijs in het kabinet-Balkenende II, zich in 2006 kandidaat stelt voor het lijsttrekkerschap van de VVD. Jozias van Aartsen heeft zich een dag daarvoor teruggetrokken als fractievoorzitter na tegenvallende resultaten voor de liberalen bij de gemeenteraadsverkiezingen.

De dan 39-jarige Rutte wordt gezien als rijzende ster binnen de VVD en lijkt de gedoodverfde nieuwe leider van de partij. Totdat ook Rita Verdonk, de minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie, zich kandidaat stelt. Een stormachtige campagne en een ongekend heftige tweestrijd doet de partij op haar grondvesten schudden.

De partijtop is voor Rutte, maar coryfeeën als Hans Wiegel en Frits Bolkestein spreken zich voor Verdonk uit. In het interne referendum krijgt Rutte uiteindelijk toch nog onverwacht een meerderheid: met 51,5 procent laat hij Rita Verdonk achter zich.

Maar rustig wordt het daarna niet. Verdonk voert haar eigen campagne en haalt bij de verkiezingen meer stemmen dan de lijsttrekker, terwijl de VVD zes zetels verliest. Nadat Verdonk keer op keer heeft laten blijken dat ze Ruttes leiderschap niet accepteert, zet hij haar uit de fractie. Een ledencongres in Veldhoven beslist over zijn lot.

Doordat hij nu wel de steun van Bolkestein krijgt, die met een vlammend betoog de stemming op de ledenvergadering weet te bepalen, redt hij het. Verdonk verlaat de VVD en begin haar eigen partij, wat ondanks sensationele scores in de peilingen uitloopt op een fiasco.

Zonder Verdonk in zijn nek komt Rutte op stoom als oppositieleider tegen het kabinet-Balkenende IV. De verkiezingen na de val van dat kabinet zorgen in 2010 voor een politieke aardverschuiving. Het CDA halveert, terwijl de PVV explosief groeit van 9 naar 24 zetels. De VVD wordt met 31 zetels voor het eerst in de geschiedenis de grootste partij in de Tweede Kamer en daarmee komt het land voor het eerst sinds 1918 weer onder liberale leiding.

Premier Rutte heeft in de loop der jaren met twee monarchen en tientallen verschillende ministers op het bordes gestaan:

In het Torentje komt een man die in zijn jeugd nog had gedroomd over een carrière als concertpianist. Hij komt op 14 februari 1967 ter wereld in een bijzonder gezin in Den Haag met zeven kinderen. De eerste vrouw van zijn vader was overleden in een jappenkamp. Na de oorlog hertrouwde Rutte senior met de zus van zijn vrouw. Ze kregen nog vier kinderen, van wie Mark de jongste was.

Na het gymnasium wordt het geen conservatorium, maar een studie geschiedenis. Rutte wordt lid van de liberale jongerenorganisatie JOVD en schopt het daar tot landelijk voorzitter, in de VVD een geheide weg naar succes die ook voorgangers als Wiegel en Ed Nijpels hebben bewandeld. Na zijn doctoraalexamen treedt hij in dienst bij Unilever als personeelsmanager, maar de politiek is nooit ver weg.

Het premierschap van Rutte begint in 2010 en eindigt dus na de verkiezingen van dit jaar. Een terugblik op die tijd in video:

Ruttes eerste kabinet leunt op de gedoogconstructie met de PVV. Alle bewindslieden zijn afkomstig van de VVD en het CDA; de PVV steunt het minderheidskabinet vanuit de Kamer. Echte deelname is niet mogelijk vanwege het anti-islamstandpunt van de PVV. Beroemd zijn de beelden uit de bomvolle Rijnhal in Arnhem, waar een recordaantal CDA'ers bijeenkomt om uiteindelijk met de gedoogconstructie in te stemmen.

Rutte kondigt zijn kabinet strijdlustig en uitdagend aan als een kabinet waarmee "rechts Nederland zijn vingers kan aflikken", maar het blijkt een broze samenwerking. Als er na anderhalf jaar onderhandeld moet worden over extra bezuinigingen, worden de partijen het niet eens.

Woedend is Rutte als PVV-leider Geert Wilders in het voorjaar van 2012 onverwachts aankondigt niet langer gedoogpartner te willen zijn. Rutte zet Wilders in de jaren daarna neer als een 'wegloper' die de verantwoordelijkheid schuwt tijdens de wereldwijde financiële crisis.

Electoraal legt de situatie Rutte geen windeieren. In 2012 haalt de VVD onder zijn leiding het recordaantal van 41 zetels, na een spannende tweestrijd met de PvdA onder leiding van Diederik Samsom. Flexibel als hij is gaat hij regeren met zijn aartsvijand, de PvdA, waarbij Samsom als fractieleider in de Tweede Kamer blijft. De twee blijken het verbazingwekkend goed met elkaar te kunnen vinden en het kabinet-Rutte II zit de volle termijn uit.

Het kabinet voert de radicale hervormingen door die Wilders blokkeerde. Zo gaat de pensioenleeftijd versneld omhoog en wordt de hypotheekrenteaftrek verder beperkt. In de zorg krijgen verzekerden te maken met een hoger eigen risico, de jeugdzorg gaat naar de gemeenten en voor studenten wordt 'het sociaal leenstelsel' ingevoerd. De minderheid in de Eerste Kamer is voor Rutte geen punt; de politieke allemansvriend is een meester in het vinden van wisselende politieke meerderheden.

Nederland leert de goedlachse premier in de zomer van 2014 van een heel andere kant kennen, als de ramp met vlucht MH17 een rouwsluier over het land werpt. Rutte is zichtbaar geraakt. Hij stelt meteen dat "de onderste steen boven moet komen" en wil gerechtigheid voor de nabestaanden van de 298 slachtoffers, onder wie 196 Nederlanders. Rutte zal het neerhalen van vlucht MH17 meermaals het moeilijkste moment uit zijn politieke loopbaan noemen.

Bij de verkiezingen van 2017 wordt de VVD opnieuw de grootste, na een tweestrijd met Wilders. Voor de PvdA pakt de samenwerking met de VVD en een interne lijstrekkersstrijd tussen Samsom en Lodewijk Asscher rampzalig uit. De partij gaat van 38 naar 9 zetels, de grootste nederlaag uit de parlementaire geschiedenis. Rutte moet dus weer andere partners zoeken.

Nadat GroenLinks is afgehaakt vormt Rutte zijn derde kabinet met CDA, D66 en ChristenUnie. De formatie breekt met 225 dagen records. Halverwege de rit krijgt dit kabinet de coronapandemie op zijn bord. Samen met CDA-minister Hugo de Jonge wordt Rutte het gezicht van de bestrijding van het coronavirus. Het land gaat op slot, persconferenties over avondklok en lockdowns trekken miljoenen kijkers. Die zien hoe Rutte het handen schudden in de ban doet en vervolgens RIVM-baas Jaap van Dissel vrolijk de hand schudt.

Het is Rutte ten voeten uit: joviaal en opgeruimd. Hij is er niet om zich zorgen te maken, maar om de zorgen van anderen weg te nemen, mag hij zich graag laten ontvallen. Hij lijkt zelden een slecht humeur te hebben, al zijn er ook verhalen over onverwachte woede-uitbarstingen, altijd binnenskamers. Critici verwijten hem gebrek aan visie. Hij geeft ze in 2013 gelijk: "Visie is als de olifant die het uitzicht beneemt." Van die woorden krijgt hij spijt; ze blijven hem achtervolgen.

Tijdens de coronacrisis bereikt Ruttes populariteit een absoluut hoogtepunt, maar in de loop der tijd nemen de kritiek en het chagrijn toe. De premier krijgt bovendien te maken met zaken waarbij hij het in het verleden heeft laten liggen, zoals de aardbevingen als gevolg van de gaswinning in Groningen en het toeslagenschandaal. Die laatste kwestie is aanleiding het ontslag van zijn derde kabinet aan te bieden.

De formatie van Ruttes vierde kabinet brengt zijn positie begin 2021 voor het eerst serieus aan het wankelen. Een fotograaf op het Binnenhof legt onbedoeld een notitie van verkenner Kajsa Ollongren vast, met de explosieve tekst: 'Positie Omtzigt, functie elders'. Pieter Omtzigt, toen nog CDA-Kamerlid, bracht de toeslagenaffaire die Rutte III liet struikelen mede aan het licht en geldt in kabinetskringen als lastig. "Hier scheiden onze wegen", zegt D66-leider Sigrid Kaag tegen Rutte in het debat over de notitie. Maar na veel praten gaan de vier partijen toch met elkaar verder.

Rutte wordt jarenlang omschreven als 'teflonpremier' die elk heikel dossier van zich af weet te laten glijden. Maar de laatste jaren lukt dat steeds minder goed. Parlementaire enquêtecommissies oordelen vernietigend over de handelswijze van de overheid rondom de gaswinning in Groningen en de toeslagenaffaire, die duizenden onschuldige ouders in grote financiële problemen heeft gebracht. De stikstofcrisis legt onder meer de woningbouw lam en leidt tot een ongekend boerenprotest in de zomer van 2022. Zijn regelmatig haperende geheugen in politiek netelige situaties wekt ook wrevel in de Tweede Kamer.

Als het kabinet-Rutte IV afgelopen week in sneltreinvaart valt over de impasse in het asielbeleid, toont Rutte zich meteen strijdlustig. Of hij voor de zesde keer lijsttrekker wil zijn voor zijn partij? "Als u het me nu vraagt, zeg ik vanzelfsprekend 'ja'. Omdat ik de energie en de ideeën ervoor heb."

Drie dagen later kondigt hij toch zijn vertrek uit de politiek aan. Misschien gaat hij wel meer lesgeven, oppert hij tegenover de pers. Daar kan hij zichzelf tegenkomen in de geschiedenisboeken, als boegbeeld van het eerste naoorlogse liberale tijdperk.

Na zeventien jaar stopt Mark Rutte als partijleider van de VVD en vertrekt hij uit de politiek. Dat heeft de demissionair premier vanochtend, voor het debat over de val van het kabinet, bekendgemaakt. Rutte was bijna 13 jaar premier van Nederland en 17 jaar politiek leider van de VVD.

Nieuwsuur blikt terug op de hoogte- en dieptepunten in zijn tijd als leider van de VVD en van Nederland. Politiek duider Arjan Noorlander en schrijver en essayist Bas Heijne schuiven aan in de studio.

Toen Rutte in 2006 na een spannende strijd met Rita Verdonk leider werd van de VVD, zat de partij electoraal zowat aan de grond. Maar met de jonge - toen nog wat sullige - Rutte aan het roer, werd de weg naar boven ingeslagen. Sinds 2010 is de VVD de grootste partij van Nederland en werd Rutte de langstzittende premier uit de geschiedenis. Maar, het zal niemand ontgaan zijn, na de volgende verkiezingen verlaat hij de politiek.

In deze podcast vertelt politiek verslaggever, VVD-kenner en Rutte-watcher Wilma Borgman hoe de VVD onder Rutte veranderde in een partij die langdurig aan de macht kon blijven. Ze volgt de liberalen al meer dan twintig jaar en schreef over Rutte's opkomst en stempel op de partij het boek De prijs van de macht.

Hoe heeft Rutte zich in de afgelopen 17 jaar ontwikkeld, wat is zijn politieke erfenis, hoe laat hij zijn partij achter en wat betekent zijn vertrek voor de koers van de partij in de toekomst?

Reageren? Mail dedag@radio1.nl

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

De Dag: elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Demissionair minister-president Mark Rutte en zijn opvolgers mogen niet met anderen delen waar koning Willem-Alexander zijn jaarlijkse onkostenvergoeding aan uitgeeft. Wat het staatshoofd doet met dat geld is wettelijk gezien een privézaak.

Dat schrijft de Raad van State in een advies waar demissionair premier Rutte afgelopen najaar om had gevraagd. De Tweede Kamer wil meer openheid over de bestemming van de jaarlijkse onkostenvergoeding, vorig jaar nog 5,1 miljoen euro.

Over de besteding van dit zogenoemde B-component in zijn salaris moet de koning de premier inzage geven. Dit is een vergoeding om bijvoorbeeld het personeel van het koninklijk huis te betalen. Het is uiteindelijk aan de premier om te bepalen of al die uitgaven binnen de perken zijn, of niet. Tot nu toe is dit altijd akkoord bevonden.

De Kamer eist echter al langere tijd om deze informatie ook te kunnen inzien, bijvoorbeeld met een toets die om de vijf jaar wordt uitgevoerd om te controleren of het geld wel goed besteed wordt. Premier Rutte stuurde het advies van de Raad van State hierover vanmorgen voor akkoord naar de Tweede Kamer, kort voor hij daar zijn vertrek uit de politiek bekendmaakte.

Het advies stelt dat met het delen van de uitgaves de koning een belangrijk deel van zijn privacy kwijtraakt. "De voorgestelde evaluatie tast de vrijheid van de koning aan om zijn huis in te richten", concludeert de Raad van State. Dat is volgens het adviesorgaan in strijd met de grondwet.

Vorig jaar ontving koning Willem-Alexander ruim 6 miljoen euro aan inkomen. Hiervan was iets meer dan 5 miljoen het 'B-component', bedoeld voor 'personele en materiële uitgaven', zo meldt de website van het Koninklijk Huis.

Een grote verrassing, maar een verstandig besluit. Dat is de gedeelde reactie van zowel oppositie- als coalitiepartijen op het aangekondigde vertrek van demissionair premier Mark Rutte uit politiek Den Haag.

GroenLinks, PvdA en ook de PVV hadden aangekondigd om in het debat vandaag een motie van wantrouwen in te dienen tegen Rutte. Die motie ging al snel na de bekendmaking van Rutte van tafel. GroenLinks-leider Klaver: "Ik heb heel veel respect voor de stap die hij nu zet en daarmee is het vertrouwen terug dat hij in de demissionaire periode dit kabinet kan leiden."

GroenLinks benadrukt dat het belangrijk is om het stikstofprobleem in ieder geval wel aan te blijven pakken. PvdA-fractievoorzitter Kuiken wenst Rutte heel veel sterkte. "Op naar nieuwe lucht."

De reacties van verschillende oppositiepartijen:

Andere oppositiepartijen reageren op Twitter tevreden op het vertrek van de premier. Caroline van der Plas van BBB spreekt ook over een "heel verstandig besluit". "Het is goed voor Nederland", zegt SP-leider Lilian Marijnissen. Ook Sylvana Simons van Bij1 noemt het "goed nieuws" en wil dat Rutte meteen opstapt. Farid Azarkan van Denk spreekt over "de juiste beslissing op het verkeerde moment". Rutte had eerder moeten opstappen volgens Azarkan, een oordeel dat gedeeld wordt door Forum voor Democratie.

Het vertrek van de premier wordt toegejuicht, maar er klinkt ook lof bij de oppositie. Zo is PVV-leider Wilders opvallend prijzend. "We waren politiek als water en vuur, maar ik ben er wel van overtuigd dat hij het beste wilde voor Nederland. Ik heb veel respect voor wat hij heeft gedaan in al die jaren. Hij was een enorm werkpaard."

Wilders nam voorafgaand aan het debat ook de tijd om Rutte te bedanken. Een gebaar dat na afloop door veel Kamerleden met geroffel werd ontvangen:

Ook Kees van der Staaij van de SGP reageert complimenteus: "Hij vervulde zijn ambt met verve, ook in zware tijden. Kritiek op zijn beleid neemt de grote waardering voor zijn persoon en inzet voor de publieke zaak niet weg", zegt Van der Staaij op Twitter.

Het kabinet viel vrijdagavond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er samen niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

Mirjam Bikker, leider van de ChristenUnie, zegt nu haar "diepe waardering" uit te willen spreken voor de ruim 12 jaar premierschap van Rutte. "Je denkt aan kernmomenten waarin hij er echt gestaan heeft als premier, zoals de ramp met de MH17, maar ook verschillende crises waarin hij partijen aan tafel heeft gebracht." Bikker zegt het ook "sterk" te vinden om een punt te zetten.

D66-fractievoorzitter Jan Paternotte zegt Ruttes vertrek niet aan te hebben zien komen. Hij zegt het wel te begrijpen. "Als ik kijk wat er de afgelopen weken is gebeurd dan denk ik dat het niet te vermijden was, deze stap."

Fractievoorzitter van het CDA Pieter Heerma blikt in een reactie ook terug op het stukgelopen migratiedebat. "Ik heb de afgelopen weken heel veel kritiek gehad over zijn optreden in het niet tot stand komen van een migratieakkoord", zegt hij. Nu overheerst het respect voor de tijd die Rutte "met ziel en zaligheid voor zijn land" heeft ingezet. Hij noemt de motie van wantrouwen die de oppositie had willen indienen ook "onbesuisd" en "een politieke afrekening".

Wel zegt Heerma dat hij de noodzaak ziet "voor een nieuwe generatie met nieuwe energie om op een andere manier politieke antwoorden te geven op de uitdagingen van deze tijd". Ook Heerma maakte vandaag bekend te stoppen na de verkiezingen. Hij wil niet meer op de kieslijst staan.

Sophie Hermans, fractievoorzitter van de VVD, hoorde gistermiddag van Rutte zelf dat hij vertrok. Ze noemt het besluit "onwerkelijk" en zegt het jammer te vinden. "Ik heb heel veel jaren extreem intensief met Mark samengewerkt in verschillende rollen. Dus je kent elkaar goed en als iemand dan zegt dat die na zoveel jaar vertrekt: ik ben een mens, dat raakt me gewoon."

De reacties van de coalitiepartijen:

De VVD heeft niet om partijpolitieke redenen aangestuurd op een breuk over asiel. Dat zei fractievoorzitter Sophie Hermans in het Kamerdebat over de val van het kabinet. Ze wees beschuldigingen hierover van Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren van de hand.

"Jullie hebben een fictief een probleem gecreëerd over de rug van kwetsbare mensen", zei Ouwehand. "Jullie hebben het met opzet op de spits gedreven en dat is spuuglelijke politiek." Hermans vond het op haar beurt lelijk "om het op die manier weg te zetten". Ze steunt de afweging die de VVD-ministers hebben gemaakt om voet bij stuk te houden.

Coalitiegenoot D66 zet ook vraagtekens bij de rode lijn van de VVD. Fractievoorzitter Jan Paternotte schetst dat er een pakket aan migratiemaatregelen lag en dat de VVD ineens met het plan kwam om gezinshereniging te beperken voor oorlogsvluchtelingen. "Kijk waar we nu staan. Het kabinet is gevallen", zei Paternotte. "Was dit het nu allemaal waard?"

Kijk hier zelf hoe het eraan toe ging:

Volgens Hermans lagen er veel maatregelen voor, maar ging het "om het totale pakket dat effect moet hebben" en nareizen was daarin belangrijk voor haar partij. "Dat kan geen verrassing zijn." ChristenUnie-leider Mirjam Bikker zei dat het maar om een groep van zo'n 5000 nareizende familieleden gaat en dat honderdduizenden arbeidsmigranten van de VVD wel naar Nederland mogen komen.

Jesse Klaver (GroenLinks) en Attje Kuiken (PvdA) stelden beiden dat de VVD "over de ruggen van een paar honderd kinderen" politiek bedrijft.

Net als Hermans verwierp premier Mark Rutte die suggestie. Volgens hem is het gewoon niet gelukt om de vier regeringspartijen op één lijn te krijgen. Voor de ChristenUnie ging de beperking van de gezinshereniging te ver, terwijl voor de VVD het pakker zonder die maatregel niet voldoende was.

Het was een gezamenlijke beslissing, die "in goede sfeer" is genomen, zei Rutte. Toen D66-fractievoorzitter Jan Paternotte nog een keer zei dat er veel belangrijke dossiers nu stilliggen omdat de VVD het tegenhouden van vluchtelingekinderen belangrijker vindt, werd de premier boos.

Hij beschuldigde Paternotte van "spelverruwing". "Het ergert mij dat D66 al sinds vrijdag het 'frame' verspreidt dat de VVD vluchtelingenkinderen in de steek laat", zei Rutte. "Beneden het niveau van de heer Paternotte."

Hermans zei in het debat niet te verwachten dat de veelbesproken spreidingswet door de Tweede Kamer wordt behandeld. De wet, waar al heel lang over wordt gesoebat in Den Haag, is bedoeld om de opvang van asielzoekers eerlijker over gemeenten te verdelen.

Ze zei wel dat de VVD van meet af aan niet blij was met het wetsvoorstel. De VVD vindt een wet zonder instroombeperking niet goed, zei de fractievoorzitter. "Het is geen geheim dat we daar grote moeite mee hebben", zei Hermans op vragen van JA21-leider Joost Eerdmans.

Het kabinet viel vrijdagavond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken, concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er samen niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

Na Hugo de Jonge en Wopke Hoekstra heeft een derde CDA-prominent aangegeven niet op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen te willen staan. Fractievoorzitter Pieter Heerma zei voorafgaand aan het debat over de val van het kabinet-Rutte dat hij het tijd vindt om te stoppen.

Hij zegt dat het Kamerlidmaatschap een voorrecht was en dat het nu tijd is voor een nieuwe generatie, waarin hij heel veel vertrouwen heeft. "De fractie zit vol nieuwe talenten." Hij zegt dat hij het besluit om te stoppen lang geleden had genomen.

Heerma (45) zit bijna 11 jaar in de Tweede Kamer, maar loopt veel langer rond op het Binnenhof. Tussen 2002 en 2011 was hij woordvoerder en persvoorlichter van de CDA-fractie. Daarna was hij twee jaar manager bij een zorgverzekeraar.

Hij komt uit een bekende CDA-familie: zijn vader was oud-staatssecretaris Enneüs Heerma, die midden jaren 90 enkele jaren partijleider van de christendemocraten was.

Mark Rutte stapt uit de politiek. In zijn verklaring voorafgaand aan het debat over de val van zijn vierde kabinet zei hij dat hij niet opnieuw lijsttrekker wordt van de VVD. Hij wil nog wel aanblijven als demissionair premier tot na de verkiezingen als er nieuw kabinet is.

"Er is de afgelopen dagen gespeculeerd over wat mij zou motiveren. Het enige antwoord is: Nederland", zei Rutte. "Mijn positie daaraan is volstrekt ondergeschikt. Zondag heb ik besloten dat ik niet beschikbaar ben als lijsttrekker voor de VVD bij de komende verkiezingen."

Rutte maakte zijn besluit bekend in de Tweede Kamer:

Na zijn verklaring stond Rutte de pers te woord en zei hij "gemengde gevoelens" te hebben. "Dit gaat niet helemaal zonder emotie", zei de demissionair premier. "Maar het voelt ook goed om het stokje door te geven." Rutte is bijna 13 jaar premier van Nederland en 17 jaar politiek leider van de VVD.

Verhalen dat hij uit zou zijn geweest op de val van het kabinet omdat de VVD er nu relatief goed voorstaat in de peilingen, spreekt Rutte tegen. "Dat is gewoon niet waar." Gevraagd naar wat hem het meest bij zal blijven van zijn premierschap zei Rutte zichtbaar geraakt "MH17". "Dat was zo groot", zei hij refererend aan het neerhalen van die vlucht boven Oekraïne in 2014 .

Rutte zei verder nog niet te weten wat hij gaat doen als zijn tijd als demissionair premier erop zit. Een topbaan bij de NAVO, waarvoor hij weleens wordt genoemd, ambieert hij niet, zei Rutte. De 56-jarige Rutte geeft al jaren een keer per week maatschappijleer op een school in Den Haag. "Misschien ga ik dat een paar dagen doen."

Direct na zijn verklaring in de Kamer lichtte Rutte zijn beslissing toe voor de pers:

Nadat Rutte de pers te woord had gestaan, ging hij naar VVD-fractiekamer in het Kamergebouw. Daar werd hij met applaus ontvangen door Kamerleden van zijn partij.

Aan het begin van debat over de val van Rutte IV kreeg Rutte ook lof van politieke tegenstanders. PVV-leider Geert Wilders complimenteerde hem met zijn "tomeloze inzet", waarop Kamerleden lang op de tafeltjes roffelden. PvdA-leider Attje Kuiken wenste Rutte veel sterkte. "Op naar nieuwe lucht."

Het kabinet viel vrijdagavond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er samen niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

Wopke Hoekstra is bij de komende verkiezingen niet beschikbaar als lijsttrekker van het CDA. In een interview met De Telegraaf zegt hij dat besluit al een tijdje geleden te hebben genomen. Hij legt uit dat hij zichzelf "meer een bestuurder dan een beroepspoliticus" voelt.

Hoekstra werd eind 2020 lijsttrekker voor de christendemocraten toen minister Hugo de Jonge ervan afzag vier maanden nadat hij de leiderschapsverkiezingen nipt had gewonnen van Pieter Omtzigt. De Jonge verklaarde toen dat het lijsttrekkerschap moeilijk viel te combineren met zijn functie als minister van Volksgezondheid in de coronapandemie.

"Ik heb altijd een enorm commitment gevoeld om de publieke zaak te dienen en heb het daarom toen toch geaccepteerd", zegt Hoekstra over dat besluit destijds. "Maar in de kern ben ik niet veranderd."

Hoekstra ziet nu geen klemmend beroep om wederom de kar te trekken. "Er zijn allerlei jonge talenten die het ook kunnen. Het is ook niet zo dat de partij nu leiderloos is, zoals een paar jaar geleden." Hij zwijgt over wie hij daarbij zelf op het oog heeft. "Het is aan henzelf om nu hun vinger op te steken."

Dit weekend liet minister De Jonge voor Volkshuisvesting al weten niet beschikbaar te zijn als lijststrekker. Hij noemde die stap "niet zo logisch" en is ook niet van plan op de CDA-kieslijst te gaan staan.

De 47-jarige Hoekstra ziet ook geen toekomst voor zichzelf in de Tweede Kamer. "Dat ligt niet voor de hand." Hij beraadt zich nog op wat hij wel wil. Hij zal zijn taak als demissionair minister van Buitenlandse Zaken uitdienen, maar wil niet speculeren of hij daarna nog terugkeert in een volgend kabinet.

Er was de afgelopen maanden al groeiende kritiek op de partijleider. Uit een rondgang van Nieuwsuur langs regionale afdelingen en de partijtop bleek dat bijna niemand Hoekstra nog een keer als partijleider wilde. Hem werd bijvoorbeeld een onduidelijke aanpak verweten in het stikstofdossier, zowel door partijgenoten die de boeren steunen als door degenen die zich door de sector gegijzeld voelen.

Hoekstra zegt "niet doof voor de kritiek" te zijn. "Je krijgt altijd kritiek als partijleider. En eerlijk is eerlijk: in een aantal gevallen was die ook terecht. Tegelijkertijd moet je je daar ook niet door gek laten maken."

Hij stelt dat hij al langer had besloten niet terug te keren als lijsttrekker, maar de bekendmaking daarvan is versneld door de val van het kabinet. "Niemand had voorzien dat het kabinet nu tegen de vlakte zou gaan. Ik vind dat nog steeds ongelukkig. Het is in het landsbelang onverdedigbaar."

Vanaf 10.15 uur debatteert demissionair premier Mark Rutte met de Tweede Kamer over "de ontstane politieke situatie". Besproken zal worden waarom het kabinet is gevallen en hoe het de komende tijd verder moet. Verschillende partijen hebben al aangekondigd te zullen aandringen op een onmiddellijk vertrek van Rutte.

Het debat wordt live uitgezonden op NPO 1 en op NPO Politiek en Nieuws. Op deze site is een livestream te volgen en wordt een liveblog bijgehouden. Op NPO Radio 1 zijn gedurende de dag ook updates te horen.

De verkiezingen zullen op z'n vroegst in november worden gehouden.

Het reces is nog geen week oud en vandaag komt de Tweede Kamer alweer terug om te debatteren. Op de agenda staat het bespreken van de val van het kabinet-Rutte IV.

Om 10.15 uur geeft demissionair premier Mark Rutte in de Kamer eerst een verklaring over "de ontstane politieke situatie". Vervolgens zal oppositieleider Geert Wilders van de PVV officieel een debat aanvragen en daarna komen verschillende fractievoorzitters aan het woord.

Het debat zal gaan over de vraag waarom het kabinet is gevallen en ook zal besproken worden hoe het de komende tijd verder moet. Bovendien gaat het over de toekomst van Rutte als demissionair premier. GroenLinks, PvdA en PVV hebben aangekondigd dat ze per direct van hem af willen. Hoe andere partijen daartegenaan kijken, moet vandaag blijken.

Het staat nu al vast dat Kamerleden deze zomer vaker van reces terug moeten komen. De komende weken gaan de verschillende Kamercommissies op hun thema bepalen welke onderwerpen nog door het demissionaire kabinet mogen worden behandeld. Op 27 juli volgt dan een debat waarin de hele lijst met zogenoemde controversiële onderwerpen wordt vastgesteld.

Lees hier hoe het werkt met controversiële onderwerpen en wat er waarschijnlijk op de lijst komt:

Het kabinet viel vrijdagavond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er samen niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

Het debat wordt vandaag live uitgezonden op NPO 1 en op NPO Politiek en Nieuws. Op deze site is een livestream te volgen en wordt een liveblog bijgehouden. Op NPO Radio 1 zijn gedurende de dag ook updates te horen.

Demissionair minister-president Mark Rutte moet per direct weg en worden vervangen door een buitenstaander. Dat zeggen PvdA-leider Attje Kuiken en GroenLinks-leider Jesse Klaver in Nieuwsuur. Ze komen morgen in het debat over de val van het kabinet met een motie van wantrouwen van deze strekking tegen Rutte.

Klaver noemt de premier een "sta-in-de-weg om nog verder te komen". Volgens de GroenLinks-leider is Rutte persoonlijk verantwoordelijk voor de val van het kabinet. "Hij heeft laten zien dat hij niet meer boven de partijen staat." Samen met Kuiken pleit hij voor een tijdelijke 'zakenpremier', iemand met enige afstand tot de politiek, "die ervoor kan zorgen dat dossiers als klimaat en koopkracht niet stil komen te liggen".

"De politieke angel moet eruit en die angel heet Mark Rutte", vult Kuiken aan.

In het voorstel van de linkse oppositiepartijen staat dat er voorlopig een nieuwe onafhankelijke premier moet komen om het demissionaire kabinet te leiden. Kuiken en Klaver, die eerder vandaag een gezamenlijke kieslijst aankondigden, doen geen suggestie wie Ruttes tijdelijke opvolger moet zijn.

Kuiken noemt het niet voor de hand liggend dat een zittende minister de premierspost overneemt. "Je wilt iemand met enige afstand tot de crisis. Wil je met vertrouwen verder kunnen, dan is dat nodig."

Volgens de PvdA-voorvrouw is het niet noodzakelijk dat, mocht de motie van wantrouwen het halen, VVD-ministers hun werk ook neerleggen. "Ik zie graag dat de heer Van der Burg het gesprek blijft aangaan met gemeenten in de asielcrisis. Ik zie graag dat mevrouw Van der Wal doorgaat met het oplossen van de landbouw- en stikstofcrisis. Daar zit het probleem niet. Mark Rutte is de sta-in-de-weg. Hij is niet meer de premier voor alle Nederlanders."

Als een meerderheid morgen met het voorstel instemt, kan Rutte niet door als premier, ook niet demissionair. De linkse fractievoorzitters zeggen nog niet te weten of de motie het haalt. Het voorstel haalt het alleen als er steun is van minstens een van de coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie.

Duidelijk is dat de opstelling van VVD-leider Rutte de laatste week voor de val van het kabinet kwaad bloed heeft gezet bij de andere coalitiepartijen. Het kabinet viel vrijdagavond over migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken, concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er niet uit gingen komen.

Vooral de VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar. Betrokkenen lieten de afgelopen dagen doorschemeren dat de harde opstelling van de premier zelf de boel op scherp heeft gezet. "Onverklaarbaar" en "roekeloos" klinkt het over het gedrag van Rutte, die op ramkoers zou zijn geweest.

De reden dat een crisis voor hem nu niet slecht uit zou komen is dat vallen over het asielbeleid voor de VVD-achterban te verteren is. En voor Rutte - waarvan gezegd wordt dat hij nog een keer lijstrekker wil worden - komt dit moment ook niet slecht uit. Er staat immers nog geen opvolger klaar binnen zijn partij.

GroenLinks en PvdA zijn overigens niet de enigen die het op de demissionair premier gemunt hebben. Ook PVV-leider Geert Wilders wil Rutte per direct weg hebben. "Ook een demissionaire premier kan gedwongen worden op te stappen. Morgen gaan we dat proberen", liet hij weten op Twitter.

Zowel Kuiken als Klaver sluiten een eventuele samenwerking met de Rutte in de toekomst uit. Kuiken: "Ik ken de heer Rutte al lang. Ik heb altijd met veel respect naar hem gekeken, ondanks dat we het vaak oneens waren. Maar hij is onbetrouwbaar geworden. Hij heeft zijn eigenbelang en zijn eigen positie boven de mensen van Nederland gesteld en daarmee kunnen wij niet samenwerken."

Klaver: "Ik sluit me daar volledig bij aan."

GroenLinks en PvdA willen met een gezamenlijke lijst en één verkiezingsprogramma meedoen aan de komende Tweede Kamerverkiezingen. De komende tijd mogen de leden van beide partijen zich uitspreken over het plan, maakten de partijvoorzitters bekend op een persconferentie.

Wie de lijsttrekker moet worden, is nu nog niet duidelijk.

Leden van de PvdA en GroenLinks kunnen vanaf morgen een week lang online kenbaar maken of ze voor het plan zijn. Volgende week maandag is dan duidelijk wat de uitslag is. Bij eerdere ledenraadplegingen de afgelopen jaren bleek overigens altijd dat beide achterbannen (inclusief partijprominenten) in meerderheid voor meer samenwerking zijn.

Op de bijeenkomst sprak PvdA-leider Attje Kuiken de hoop uit dat de samenwerking leidt tot "een links kabinet en een linkse premier". Verder noemde ze demissionair premier Mark Rutte "onbetrouwbaar". Ze wil dan ook niet met hem in een kabinet. Jesse Klaver van GroenLinks sprak de wens uit om "van 2023 een keerpunt te maken". Over samenwerking met Rutte liet hij zich niet uit.

De vraag of er een fusie tussen de twee linkse partijen komt ligt nu nog niet op tafel. Mocht er een gezamenlijke lijst komen, dan blijven partijen gewoon allebei bestaan.

Bekijk hier de toelichting van Kuiken en Klaver:

PvdA en GroenLinks trokken ook al samen op bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart. Niet met één kieslijst, maar wel door aan te kondigen dat er een gezamenlijke fractie in de Eerste Kamer zou komen. Die belofte leverde overigens geen electorale winst op.

De twee partijen zijn al jaren serieus naar elkaar toe aan het groeien. In de Tweede Kamer werken de linkse oppositiepartijen veel samen en soms voeren Kamerleden het woord voor de beide partijen.

Bij de vorige formatie in 2021 wilden PvdA en GroenLinks niet zonder elkaar toetreden tot een nieuw kabinet. Ze kwamen vervolgens samen in de oppositie terecht.

Het is nog niet precies vastgesteld wanneer de volgende Tweede Kamerverkiezingen zijn, maar de Kiesraad heeft al wel laten weten dat het op zijn vroegst november wordt.

Het is niet vaak zo spannend in Brussel. Een paar dagen voor de stemming over de veelbesproken Natuurherstelwet is het nog onzeker of het Europees Parlement voor of tegen het wetsvoorstel van Eurocommissaris Frans Timmermans gaat stemmen. Ondertussen beschuldigen Europarlementariërs elkaar van het vooropstellen van 'politieke ego's' boven een inhoudelijke discussie.

Meestal lukt het in het Parlement om voorafgaand aan een stemming tot een breed gedragen compromis te komen. Dat is nu niet het geval. Nieuwsuur sprak de afgelopen dagen met Europarlementariërs die het beeld bevestigen dat het aannemen of afwijzen van de wet komende week aankomt op enkele stemmen.

De Natuurherstelwet is een voorstel van de Europese Commissie om natuurgebieden in Europa waarmee het nu niet goed gaat te verbeteren. Volgens de Commissie is dat hard nodig, omdat 80 procent van de natuurgebieden in slechte staat zou verkeren. Landen moeten met een 'nationaal herstelplan' komen om ervoor te zorgen dat de natuur er weer op vooruitgaat.

De plannen kwamen verantwoordelijk Eurocommissarissen Frans Timmermans en Virginijus Sinkevičius op forse kritiek te staan. De wet is volgens tegenstanders 'te vaag' en daardoor is de juridische impact op bijvoorbeeld woningbouw en infrastructurele projecten volgens hen onduidelijk.

Met name de christendemocraten (EVP), de grootste groep binnen het Europees Parlement, bieden fel verzet. Zij verwijten de Commissie te hard van stapel te lopen en onduidelijkheden in het voorstel niet weg te kunnen nemen. Europarlementariër van het CDA en vicepresident van de christendemocraten Esther de Lange: "Als ik niet weet wat deze wet in een dichtbevolkt gebied als Nederland gaat betekenen, dan ben ik niet bereid dat risico aan te gaan."

Andersom verwijten de sociaaldemocraten (S&D) de christendemocraten dat zij al maanden weigeren te onderhandelen over het voorstel. Achter de kritiek van de christendemocraten schuilt daarom meer, zegt PvdA'er Mohammed Chahim, vicevoorzitter van de S&D en Europarlementariër. "Het gaat vooral om ego's, denk ik." Volgens Chahim is het een persoonlijke strijd geworden onder leiding van Manfred Weber, leider van de christendemocraten.

Onzin, zegt De Lange. "Ik ken tot nu toe maar één groot ego in dit dossier en dat is het ego van Frans Timmermans."

De onderlinge frustratie komt de onderhandelingen niet ten goede, zegt Europarlementariër voor GroenLinks Bas Eickhout. "Het wordt nu bijna een gevecht wie zijn gezicht gaat verliezen. Dat is zelden goed voor de inhoud."

Eickhout, die met GroenLinks onderdeel is van de Europese groep De Groenen, is groot voorstander van de wet. Hij voorziet geen problemen met het door tegenstanders gevreesde 'verslechteringsverbod'.

Dat verslechteringsverbod is een onderdeel van het wetsvoorstel dat lidstaten verplicht te voorkomen dat natuurgebieden verder verslechteren. Zo'n verbod geldt al voor Natura-2000-gebieden. Het vormde de juridische basis voor de stikstofuitspraak van de Raad van State die leidde tot de huidige stikstofcrisis.

De vrees van tegenstanders van de Natuurherstelwet is dat Nederland nog meer in de problemen komt met bijvoorbeeld woning- en wegenbouw als zo'n verbod ook voor natuur buiten Natura-2000-gebieden gaat gelden.

Die zorgen zijn ongegrond, zegt Eurocommissaris Frans Timmermans. Hij stelt dat voor natuur buiten Natura-2000 minder strenge regels gelden. Zo is er een uitzonderingsgrond voor projecten van groot publiek belang. Maar wat daar precies onder valt, is volgens tegenstanders van de natuurherstelwet niet duidelijk genoeg beschreven.

Vorige maand stuurde Timmermans een brief naar het Europees Parlement met daarin enkele handreikingen. Een daarvan is een zachtere formulering van het verslechteringsverbod. De verplichting voor lidstaten om verslechtering van natuurgebieden te voorkomen, kan worden aangepast naar een verplichting om maatregelen te nemen om verslechtering te voorkomen. Verplichte inspanning, geen verplicht resultaat.

Daarmee weet hij de critici nog niet te overtuigen. Volgens Europarlementariër Jan Huitema (VVD) blijft de formulering van het verslechteringsverbod te vaag. Huitema's VVD is, net als D66, onderdeel van de liberale groep van het Europarlement (RENEW). Daar zit de grootste spanning, want de groep is intern verdeeld over het wetsvoorstel. En daardoor kunnen de liberalen de wet naar verwachting aanstaande woensdag maken of breken.

De Europarlementariërs van RENEW kwamen afgelopen woensdag bij elkaar om een gezamenlijk standpunt te bepalen. "Maar dat is nog niet helemaal gelukt. De groep is nog verdeeld," zegt Huitema als hij na afloop naar buiten loopt. De kans is groot dat de liberalen daarom ook verdeeld zullen stemmen, waardoor tot aan de stemming onduidelijk blijft of de voor- of tegenstanders een meerderheid halen.

Aanstaande dinsdag debatteert het Europees Parlement plenair over de Natuurherstelwet. Woensdag stemmen de parlementariërs. Zij kunnen in de eerste stemronde ervoor kiezen het voorstel van Timmermans geheel te verwerpen. Gebeurt dat niet, dan wordt er over aanpassingen aan losse onderdelen van de wet gestemd, zoals het verslechteringsverbod.

Demissionair minister Hugo de Jonge wil bij de komende verkiezingen in november geen lijsttrekker worden van zijn partij CDA. De Jonge noemde die stap in het tv-programma Op1 "niet zo logisch". Hij is niet van plan een plek op de CDA-kieslijst te zoeken.

De demissionair bewindsman wilde niet zeggen of de huidige partijleider van het CDA, Wopke Hoekstra, wat hem betreft door moet. "Ik vind echt dat hij voor zichzelf moet afwegen of hij het nog een keer doet. Het is niet aan mij", aldus De Jonge. Zijn persoonlijke opvatting weigerde hij te delen: "Die deel ik niet via u op televisie". Ook als Hoekstra besluit af te zien van het partijleiderschap is het volgens De Jonge niet logisch dat hij zelf terugkeert als partijleider.

In 2020 werd De Jonge leider van het CDA, hij wist de leiderschapsverkiezing toen nipt te winnen van Kamerlid Pieter Omtzigt. Enkele maanden later stopte hij omdat de functie volgens hem niet goed te combineren was met zijn ministerspost bij het ministerie van Volksgezondheid.

De Jonge zat gisteravond met demissionair staatssecretaris Maarten van Ooijen (ChristenUnie) en demissionair minister van Justitie Dilan Yesilgöz (VVD) bij Op1 om te praten over de val van het kabinet. Yesilgöz wilde op haar beurt niet zeggen of zij lijsttrekker voor de VVD wil worden. Daar had ze naar eigen zeggen nog niet over nagedacht. "Ik ben opeens in een andere film beland dan waar ik mee bezig was". Wel gaf zij aan opnieuw Kamerlid of minister te willen zijn.

In de Op1-uitzending ontkende Yesilgöz dat er sprake was van een politieke strategie van de VVD, waarbij de partij bij de val van het kabinet bewust aanstuurde op nieuwe verkiezingen. "Ik vind dat zo intens cynisch en onbegrijpelijk. We hebben dag en nacht gewerkt en ons best gedaan om eruit te komen."

Over de toekomst van Rutte bij de VVD wilde Yesilgöz niets kwijt. "Mark Rutte heeft zelf aangegeven dat hij het gaat laten bezinken en gaat nadenken."

Nu het kabinet is gevallen, komen er verkiezingen voor een nieuwe Tweede Kamer. Die zullen op z'n vroegst in november plaatsvinden, zegt de Kiesraad. Waarom dan pas? Dat heeft alles te maken met de procedure die voor het houden van Tweede Kamerverkiezingen is bedacht. En die begint bij het ontbinden van de huidige Tweede Kamer.

"Onze grondwet zegt dat de regering de Eerste of Tweede Kamer kan ontbinden", zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans van de Universiteit Leiden. "De ontbinding van de Tweede Kamer is een besluit dat demissionair premier Rutte volgende week samen met de koning zal nemen."

In dat ontbindingsbesluit staat de datum genoemd waarop nieuwe Tweede Kamerverkiezingen worden gehouden. Daarbij is rekening gehouden met termijnen die in de Kieswet zijn vastgelegd voor het registreren van nieuwe partijen en het indienen van kandidaatslijsten bij de Kiesraad.

Nieuwe politieke groeperingen moeten uiterlijk 83 dagen voor de verkiezingsdatum bij de Kiesraad zijn geregistreerd. "Daarna komen de poppetjes in beeld", zegt Voermans. "Die namen van kandidaten moeten uiterlijk 42 dagen voor de verkiezingen bekend zijn."

De Kiesraad zegt dat de verkiezingen op zijn vroegst medio november kunnen worden gehouden. Dat is over pakweg 130 dagen, dus veel verder in de toekomst dan de aanmeldingstermijnen voorschrijven.

Voermans vindt dat om meerdere redenen verstandig. Bijvoorbeeld omdat er nog een zomer- en herfstvakantie tussen zitten. "De gemeenten moeten vrijwilligers gaan werven en stembureaus inrichten om de verkiezingen in goede banen te leiden. Dat wil je snel organiseren, maar in juli zijn heel veel mensen op vakantie. Dus dan kom je misschien vrijwilligers tekort."

Een tweede nadeel van een vroegere datum is dat een nieuwe partij als bijvoorbeeld de BoerBurgerBeweging (BBB) kandidaten moet rekruteren. "Dat terwijl ze net onder stoom en kokend water kandidaten voor de Provinciale Statenverkiezingen in maart hebben weten te vangen. Dan is de tijd wel heel erg kort."

Maar ook gevestigde partijen moeten een lijst met nieuwe kandidaten samenstellen. "Dat is geen uitgemaakte zaak", zegt Voermans.

De problemen waar Nederland voor staat zijn groot, maar Voermans vindt een zorgvuldige voorbereiding nu belangrijker dan het naar voren halen van de verkiezingsdatum. "Als je meerekent dat er na de verkiezingen nog moet worden geformeerd, maken die twee à drie weken dat je sneller verkiezingen kan houden niet uit."

De Kieswet schrijft voor dat verkiezingen op een woensdag plaatsvinden. Voermans verwacht dat het woensdag 15 of woensdag 22 november wordt.