Kamerlid Pieter Omtzigt denkt dat het herstellen van goed bestuur in Nederland misschien wel een periode van tien jaar zal vergen. "Dat is niet iets wat je van de ene op de andere dag klaar krijgt. Ik kan geen ijzer met handen breken. Maar dat belet me niet om ermee te beginnen", zegt Omtzigt tegen de NOS in een toelichting op zijn aankondiging van gisteren om met zijn partij Nieuw Sociaal Contract mee te doen aan de Kamerverkiezingen van november.

Zijn speerpunten zijn een beter bestuur en bestaanszekerheid. Voor dat eerste punt wil hij onder meer een grondwettelijk hof, een nieuw kiesstelsel met regionaal gekozen kandidaten en betere toezichthouders. Hij vindt bijvoorbeeld dat er te veel akkoorden buiten het parlement om worden gesloten en dat te vaak documenten worden zwart gelakt.

Omtzigt vindt de problemen in Nederland zo groot dat hij een nieuwe partij noodzakelijk acht:

Wat de bestaanszekerheid betreft wil hij de 'voedselarmoede' en het grote tekort aan huizen aanpakken. Volgens Omtzigt zijn die onderwerpen zo belangrijk dat daar een nieuwe partij voor nodig is. Hij wil graag met andere partijen samenwerken op deze thema's. En hij wil daar nog voor de verkiezingen een inhoudelijk debat met hen over.

Omtzigt zegt verder dat hij geen algemene verlaging van de belastingen zal voorstellen. "Op dit moment zijn de staatsfinanciën niet op orde. Waar ik wel in zal snijden zijn de speciale belastinguitzonderingen die sommige mensen of groepen hebben."

Hij zou met zijn partij het liefst "verantwoord groeien". Dat betekent dat het niet zijn doel is om de grootste te worden. "Een verantwoorde groei is al lastig zat in zo'n korte tijd tot 22 november. Een partij die goed bestuur als hoofdthema kiest, doet er verstandig aan dat zelf ook in de praktijk te brengen." Omtzigt wijst daarbij op wat er gebeurd is met partijen als LPF en Forum voor Democratie, die uit het niets een grote Kamerfractie kregen en waar vervolgens veel intern gedoe was.

Nieuw Sociaal Contract zal eind volgende maand, na gesprekken met kandidaten, beslissen met wat voor lijst de partij meedoet. Omtzigt wil nog niet vooruitlopen op de vraag of de partij in alle kieskringen deelneemt. "We kijken de komende weken wat er gebeurt. We hoeven pas op 9 oktober de kandidatenlijsten in te leveren."

Zelf wil hij fractievoorzitter in de Tweede Kamer worden van de nieuwe partij, hij is niet van plan naar het kabinet over te stappen. Hij bestrijdt dat hij daarmee verantwoordelijkheid uit de weg gaat, zoals sommige critici zeggen: "Dat zou betekenen dat Kamerleden geen verantwoordelijkheid hebben. Ik ga echt niet mee in het idee dat Kamerleden onverantwoordelijk zijn." Hij wil niet in een coalitie samenwerken met PVV of FvD.

In Oldenzaal, waar de achterban van Pieter Omtzigt groot is, reageren inwoners enthousiast op het nieuws:

Pieter Omtzigt heeft bekendgemaakt dat hij een eigen partij begint: Nieuw Sociaal Contract. Het nu nog onafhankelijke Kamerlid doet het goed bij de kiezers. Nog voor zijn deelname aan de komende Kamerverkiezingen bekend werd, kwam hij in een aantal peilingen al op tientallen Kamerzetels uit. Tot gisteren was dat een fictieve situatie, en hij staat naar eigen zeggen ook niet te springen om zo veel zetels, maar het geeft aan dat de 49-jarige Omtzigt iets losmaakt bij mensen.

Toch is hij niet altijd zo populair geweest. De econometrist uit Twente komt in 2003 op plaats 51 op de CDA-lijst en krijgt nipt een plekje in de Tweede Kamer, omdat een aantal CDA'ers doorschuift naar het kabinet.

Omtzigt ontwikkelt zich als pensioenexpert, niet bepaald een onderwerp waarmee een nieuw Kamerlid een flitsend profiel opbouwt. Het geldt als taai en saai en met dit onderwerp komt een politicus niet snel op de voorpagina's terecht.

Binnen de partij is Omtzigt zeker geen allemansvriend. Sommigen vinden hem lastig en geen teamspeler. Bij de samenstelling van de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer in 2006 komt hij op plek 37; het CDA haalt 41 zetels. Vier jaar later staat hij op 29, terwijl zijn partij 21 zetels haalt. Omtzigt valt in eerste instantie buiten de boot. Maar hij keert al snel terug in de Tweede Kamer, wederom doordat CDA'ers doorschuiven naar het kabinet.

Dit zijn plannen van Omzigt voor zijn nieuwe partij:

Dat kabinet is Rutte I. Omtzigt durft binnen de partij kritiek te hebben op de gedoogsteun met de PVV en bijt ook met enige regelmaat in de kuiten van ministers van de coalitie. Zijn populariteit stijgt, eerst bij zijn trouwe achterban uit Twente en daarna ook daarbuiten, zoals bij de pensioensector. Die zet zich in om Omtzigt in 2012 met voorkeursstemmen de Kamer in te helpen. En dat lukt.

Het CDA komt vanwege de vorming van het tweede kabinet-Rutte van VVD en PvdA in de oppositie terecht. Dat geeft de inmiddels als 'beroepsdwarsligger' en 'terriër' bekende Omtzigt ruimte om kritische vragen te stellen aan iedereen waarvan hij het vermoeden heeft dat die jokt of informatie bewust achterhoudt.

Omtzigt stort zich op dossiers als de Bulgarenfraude, de toedracht van de ramp met de MH17 (waarbij hij in opspraak raakt vanwege een omstreden getuige) en vanaf 2019 met SP-Kamerlid Renske Leijten op de toeslagenaffaire, waarbij zo'n 25.000 ouders onterecht door de Belastingdienst werden beschuldigd van fraude.

'Pitbull' Omtzigt zet zich dag en nacht in om het onrecht boven water te krijgen. Bij het ministerie van Financiën, waar de Belastingdienst onder valt, hebben ambtenaren en verantwoordelijke politici een kluif aan de duizenden schriftelijke en mondelinge vragen van Omtzigt en Leijten.

Het geeft Omtzigt vleugels; inmiddels is hij wel een veelgevraagde gast in praatprogramma's. Ook schrijft hij de bestseller Een nieuw sociaal contract met ideeën om het wantrouwen tussen burgers en de overheid te slechten. Nu blijkt die titel ook de naam van zijn eigen partij te zijn geworden.

In 2020 doet hij een gooi naar het partijleiderschap van het CDA. Nipt verliest Omtzigt de lijsttrekkersverkiezing (met 49,3 procent tegenover 50,7 procent) van minister en vicepremier Hugo de Jonge, een politicus die gemakkelijker ligt binnen de partijtop. Er volgen nog een paar turbulente maanden als De Jonge zijn ambitie om partijleider te worden laat varen en Omtzigt op de functie rekent, maar Wopke Hoekstra uiteindelijk door de partij naar voren wordt geschoven.

Omtzigt neemt in februari 2021 gas terug vanwege zijn gezondheid en komt thuis te zitten. Wel haalt hij bij de Tweede Kamerverkiezingen in maart ruim 342.000 voorkeursstemmen, goed voor zo'n vijf zetels.

De naam Omtzigt krijgt nog meer landelijke publiciteit als hij met de tekst 'positie Omtzigt; functie elders' in een formatiestuk opduikt. In het befaamde 1-april-debat over de kwestie hangt het politieke lot van premier Rutte aan een zijden draadje, omdat hij zegt zich van het bespreken van het Kamerlid niets te herinneren.

Omtzigt slaat de turbulentie rondom zijn persoon vanuit huis gade. Hij is dan nog overspannen. In juni 2021 besluit hij het CDA de rug toe te keren. Uit geheime documenten blijkt dat hij door de partij is tegengewerkt. Er was een fluistercampagne opgezet met roddels over zijn labiele toestand en in appgroepen werd hij 'psychopaat' en 'teringhond' genoemd.

Hij besluit als onafhankelijk Kamerlid in de Tweede Kamer te blijven; dat is nu meer dan twee jaar geleden. Sinds die tijd wordt hem met grote regelmaat gevraagd wat zijn toekomstplannen zijn. Zijn schare aanhangers blijft groot en zij hoopten al op een nieuwe politieke partij met Omtzigt aan het roer. Die partij is er nu dus gekomen.

Pieter Omtzigt doet op 22 november met een eigen partij mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. Dat heeft hij bekendgemaakt in dagblad Tubantia. Zijn partij heet Nieuw Sociaal Contract.

Omtzigt heeft al wel een inhoudelijk programma, maar nog geen kandidatenlijst. "We zijn met mensen in gesprek, maar kunnen nog geen namen delen", zegt hij in de krant. "Komende week komt er een oproep op onze website voor mensen die mee willen doen om zich te melden. We hebben nog tot 9 oktober om met een kieslijst te komen."

Omtzigt scheidde zich in juni 2021 af van het CDA en zit sindsdien als eenmansfractie in de Kamer. Hij heeft een grote achterban en kan in peilingen rekenen op een groot aantal zetels.

Omtzigt zegt dat het "verwachtingspatroon" van mogelijk tientallen zetels het er niet makkelijker op heeft gemaakt om de knoop door te hakken. Hij noemt het "niet verantwoord" om als nieuwe partij te beginnen met zo veel zetels.

"Dit land heeft geleerd van wat er met LPF en Forum voor Democratie is gebeurd", zegt hij. "Dus nee, we willen niet in een keer naar 46 zetels, maar een partij beginnen met verantwoorde groei."

De partij Nieuw Sociaal Contract, ook de titel van een boek dat Omtzigt in 2021 publiceerde, werd dit weekend officieel opgericht. Omtzigt heeft op zijn sociale media een video geplaatst waarin hij zijn besluit toelicht.

Volgens Omtzigt heeft Nederland "een nieuwe bestuurscultuur" nodig. Als speerpunten noemt hij onder meer het realiseren van een ander kiesstelsel en het installeren van een grondwettelijk hof. Ook wil hij iets doen aan het huizentekort en de "voedselnood" onder Nederlanders.

Omtzigt zegt niet als doel te hebben om de grootste partij te worden. Maar mocht dat toch gebeuren, dan wil hij geen premier worden. "Mijn plek is in de Kamer, om daar als fractievoorzitter van een nieuwe partij leiding te geven aan een nieuw team."

Jaarlijks belandt een berg schoolboeken in de prullenbak, tot ergernis van veel ouders en docenten. Demissionair minister Dijkgraaf van Onderwijs wil daarom laten onderzoeken of het systeem van schoolboeken in Nederland duurzamer en goedkoper kan. Dat schrijft hij aan de Tweede Kamer, meldt Trouw.

De drie belangrijkste uitgevers van schoolboeken stapten de afgelopen jaren over op een model waarbij scholen elk jaar voor iedere leerling nieuwe boeken moeten aanschaffen. De gedachte daarachter is dat scholen zo geen boeken meer hoeven in te nemen aan het einde van het schooljaar en direct met uitgevers kunnen onderhandelen zonder tussenkomst van een distributeur. Scholen met een licentie krijgen toegang tot online lesmateriaal en ontvangen elk jaar een nieuw leerwerkboek.

Maar het systeem heeft volgens belangenverenigingen van ouders en docenten ook een groot nadeel: het leidt tot papierverspilling. "Het gaat om publiek geld en deze papierverspilling is niet goed", zegt een woordvoerder van onderwijsbond AOb tegen Trouw.

Volgens Dijkgraaf is het nieuwe systeem bovendien duurder voor scholen. Dat zou ertoe leiden dat docenten minder vaak de leermiddelen kunnen kiezen die ze willen, omdat het geld op is. De 300 euro die schoolbesturen jaarlijks per leerling ontvangen van de overheid is vaak niet toereikend omdat een licentie voor één vak soms al tientallen euro's kost.

De uitgeverijen Noordhoff, ThiemeMeulenhoff en Malmberg werpen tegen dat de nieuwe boeken milieuvriendelijker zijn om te produceren dan de oude. Ook het afstappen van de werkboeken die maar één keer kunnen worden gebruikt heeft volgens hen een besparing opgeleverd.

Het demissionaire kabinet wil voorkomen dat de armoede in Nederland toeneemt. Dat verzekerde premier Rutte op zijn eerste persconferentie na de zomerstop. De vier partijen van zijn onlangs gevallen kabinet moeten het voor Prinsjesdag eens zien te worden over de begroting voor volgend jaar en Rutte is ervan overtuigd dat ze daarin zullen slagen.

Het Centraal Planbureau kwam gisteren met de boodschap dat het aantal Nederlanders in armoede volgend jaar met bijna een procentpunt dreigt toe te nemen, tot zo'n één miljoen mensen. Maar Rutte verzekerde: "Het kabinet is demissionair, maar wij zijn eraan gehouden om het land verstandig te besturen en dat zullen we blijven doen. Ik denk dat niemand wil dat mensen met zo'n kwetsbare financiële positie er zo slecht uit zouden komen."

Volgens Rutte liggen er verschillende opties op tafel om iets aan het armoedeprobleem te doen, die allemaal hun nadelen hebben, maar zal er uiteindelijk een verstandige keuze worden gemaakt. Een van de speerpunten is wat hem betreft "dat de inkomensverhoudingen een beetje in balans moeten blijven. Nu zie je het wel heel erg uiteenlopen tussen de hogere inkomens en de mensen met een kleine beurs".

Dat er nog veel discussie zal worden gevoerd de komende weken, staat volgens Rutte buiten kijf. Maar dat ligt dan niet zozeer aan de aankomende verkiezingen, zegt hij. "Ik heb nog nooit in die dertien jaar van mijn premierschap meegemaakt dat het opstellen van de begroting niet tot zeer ingewikkelde discussies leidde, omdat partijen natuurlijk heel verschillende opvattingen hebben over inkomensverhoudingen en waar je het geld moet zoeken. En wat je dan moet doen als coalitie, is daar een goede middenweg in vinden."

Eerder deze week leek het even of de campagne al was begonnen. VVD-minister Adriaansens van Economische Zaken zei dat ze liever geen lastenverzwaringen voor het bedrijfsleven wilde, waar ministers van andere partijen meteen afstand van namen.

Vandaag verklaarde Adriaansens dat ze alleen maar had herhaald wat ze ook al zei toen het kabinet nog missionair was en dat dit vooral met haar portefeuille te maken heeft. "Ik heb gezegd dat we niet iedere keer automatisch naar lastenverzwaring moeten kijken. Dat hebben we de afgelopen periode best vaak gedaan en dat is uiteindelijk voor de economie en de bestrijding van armoede niet de beste oplossing."

Volgens Adriaansens liggen er verschillende opties op tafel. "En daar gaan we nu naar kijken. Ik heb niks uitgesloten. Ik heb gezegd: we gaan naar een gebalanceerd systeem kijken."

Minister Kaag van Financiën zei vanmorgen dat het niet zo kan zijn "dat in een rijk land als Nederland de meest kwetsbaren niet geholpen zullen worden". Maar ze voegde daar nogmaals aan toe de staatsschuld niet verder mag oplopen. Ze zei dat deze coalitie van het begin af aan "alle randen van de begroting heeft opgezocht" en dat "we het nu echt moeten doen met de middelen die we hebben."

VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz sluit samenwerking met de PVV niet op voorhand uit. Ze wil "eerst zien waar de heer Wilders mee komt" en verwijst naar een recente uitspraak van de PVV-leider dat het tijd is om over de eigen ego's heen te stappen.

Sinds de mislukte samenwerking met Wilders als gedoogpartner in het kabinet-Rutte I (2010 - 2012) wilde Rutte niet meer met de PVV in zee. Voor de verkiezingen in 2017 zei hij dat Wilders eerst zijn 'minder Marokkanen'-uitspraak moest terugnemen.

Ruttes opvolger, de huidige minister van Justitie en Veiligheid, wil de deur naar samenwerking niet bij voorbaat dichthouden. Zij noemt het op voorhand uitsluiten van partijen "Haags gedoe". "Ik ben vooral bezig met: wie zit er aan tafel met welke bedoelingen?"

Yesilgöz noemt de 'minder Marokkanen'-uitspraak van Wilders uit 2014 verwerpelijk. "Maar ik wil nu vooruit kijken." Zij wijst erop dat Wilders zich na de val van het kabinet meteen constructief opstelde.

Wilders zei diezelfde avond dat hij, ondanks de slechte samenwerking in het gedoogkabinet, bereid was om na de verkiezingen met de VVD samen te werken. "Je moet over ego's heen stappen."

Demissionair premier Rutte zei in zijn wekelijkse persconferentie dat hij de nieuwe lijn van Yesilgöz volledig steunt. "De tijd schrijdt voort", zei hij.

De aankomende lijsttrekker van het CDA, Henri Bontenbal, zei maandag in Nieuwsuur: "Ik sluit ze uit. Wij zullen niet in een coalitie met PVV en Forum voor Democratie gaan, ook niet in een gedoogconstructie."

Het CDA maakte ook deel uit van het kabinet-Rutte I en het CDA-congres dat aan de samenwerking met de PVV vooraf ging veroorzaakt nog altijd "heel veel pijn", zei Bontenbal.

PvdA-leider Attje Kuiken komt na de verkiezingen niet terug in de Tweede Kamer. Kuiken zit bijna zeventien jaar in de Kamer en is sinds april vorig jaar fractievoorzitter van de PvdA. Ze werd voor het eerst gekozen als Kamerlid op 22 november 2006 en op Facebook noemt ze het een mooi symbolisch moment om precies zeventien jaar later een stap terug te doen. Ze voegt er aan toe dat het werk niet klaar is, maar dat ze ruimte wil maken voor anderen.

Bij de verkiezingen in november doen PvdA en GroenLinks voor het eerst mee met een gezamenlijke lijst. Kuiken heeft zich verschillende keren positief uitgesproken over die samenwerking. In haar verklaring van vandaag zegt ze dat ze positief naar de toekomst kijkt. "Omdat het meer dan ooit de tijd is om de koers naar links te verleggen. Om te zorgen voor een socialer, rechtvaardiger en groener beleid."

De fracties van PvdA en GroenLinks zullen ook tot de verkiezingen als eenheid opereren, voegt Kuiken toe in het AD. Daarom zal bij de Algemene Politieke Beschouwingen na Prinsjesdag GroenLinks-voorman Klaver namens beide partijen het woord voeren.

Kuiken benadrukt dat ze onvoorwaardelijk gelooft in een verenigd links. "Er staat een krachtige lijsttrekker klaar die verantwoordelijkheid durft te nemen en die de juiste man is om het vertrouwen te herstellen en de versnippering tegen te gaan."

Eurocommissaris Timmermans is de enige kandidaat voor het lijsttrekkerschap van PvdA/GroenLinks. De leden van de twee partijen moeten zich daar formeel nog over uitspreken. De uitslag van die ledenraadpleging is dinsdag.

Tegen het AD zegt Kuiken ook dat ze een ministerspost zal overwegen als de PvdA in het kabinet komt en de partij haar geschikt vindt voor een plaats daarin. "Maar ik kan me heel goed voorstellen dat er een plek voor mij elders is. Ik vind de politie of de jeugdzorg ook fantastisch."

Kuiken, die nu 45 jaar is, heeft zich in de Kamer met veel verschillende onderwerpen beziggehouden. Ze was voor de PvdA onder meer woordvoerder voor asielbeleid en verkeer. Na het vertrek van Diederik Samsom als partijleider, eind 2016, nam ze het fractievoorzitterschap drie maanden waar tot de Kamerverkiezingen van maart 2017.

Aankomend lijsttrekker Timmermans zegt dat Kuiken de geschiedenis zal ingaan "als een van de architecten van verenigd links". Hij voegt eraan toe dat zij "stap voor stap is gaan geloven in het belang van de samenwerking met GroenLinks".

Verhoging van de bijstand en stijging van het minimumloon zijn voorbeelden van effectieve maatregelen om te voorkomen dat er tienduizenden mensen in armoede bij komen. Dat zegt directeur van het Centraal Planbureau (CPB) Pieter Hasekamp in gesprek met Nieuwsuur. Gisteren waarschuwde het CPB dat, zonder extra maatregelen van het kabinet, het aantal Nederlanders dat in armoede leeft op kan lopen tot 1 miljoen.

Als het kabinet niet ingrijpt dreigen naar schatting 990.000 mensen, onder wie 230.000 kinderen, volgend jaar onder de armoedegrens te leven, voorspelt het CPB. Een forse toename, zegt Hasekamp. "Dit jaar gaat het om 825.000 mensen."

De overheid probeerde het afgelopen jaar met een scala aan maatregelen de hoge energiekosten en inflatie te compenseren voor mensen met een laag inkomen. Zo kwam er een energietoeslag van twee keer 190 euro, een noodfonds energie, een tijdelijke verhoging van de zorgtoeslag en van het kindgebonden budget, een verhoging van het minimumloon en daarnaast kwamen gemeenten zelf ook nog met verschillende regelingen.

Maar veel regelingen lopen aan het eind van dit jaar af. "Dat betekent dat met name de laagste inkomens meer moeite zullen hebben om rond te komen en dus onder die armoedegrens kunnen vallen.", aldus Hasekamp.

Hoogleraar sociologie Godfried Engbersen, voorzitter van de Commissie Sociaal Minimum, onderzocht in opdracht van het kabinet wat huishoudens nodig hebben om rond te kunnen komen en om mee te kunnen doen aan de maatschappij. Hij pleit onder andere voor het verhogen van de bijstand en het minimumloon.

"Dan praat je over een structureel bedrag van ongeveer 7 miljard euro. Dat is natuurlijk een omvangrijk bedrag. Maar door mensen een zekerder bestaan te geven, is ook veel aanvullend beleid - dat we nu steeds hebben - niet meer nodig."

De stichting Warm Rotterdam, een netwerk van ervaringsdeskundigen die weten wat armoede is, probeert iets te doen voor de naar schatting 80.000 armen in de stad.

Engbersen en zijn commissie benadrukken dat het bieden van bestaanszekerheid een grondwettelijke taak is van de overheid. De bestaanszekerheid van een omvangrijke groep is nu in het geding. "Wat we zien is dat mensen geld tekortkomen, vaak in de schulden raken en verzeilen in de schuldsanering."

Hasekamp noemt de maatregelen die Engbersen voorstelt - het verhogen van de bijstand en het minimumloon - serieuze opties. "Wij hebben als CPB deze varianten ook doorgerekend. Dan zie je dat dat inderdaad een van de effectievere maatregelen zijn om armoede te reduceren. En als je specifiek naar kinderarmoede kijkt, dan zou je het kindgebonden budget verder kunnen verhogen."

"7 miljard is natuurlijk erg veel geld", vervolgt Hasekamp. "Dus ik snap ook wel dat een demissionair kabinet wat terughoudender zal zijn. En niet alles hoeft ook in een keer. Ik denk dat je op dit moment moet kijken wat het beste werkt en waar je dan het geld vandaan haalt."

Voor het zomerreces eiste een meerderheid in de Tweede Kamer dat het demissionaire kabinet met nieuwe maatregelen komt die de verwachte stijging van armoede in 2024 tegengaat. Politiek duider Nynke de Zoeten: "Veel ministers weten na de val van het kabinet niet waar ze precies aan toe zijn. Vrijdag is er weer een ministerraad, daar zal moeten blijken of ze er samen de schouders onder gaan zetten en wat ze als demissionair kabinet nog met de begroting kunnen."

Het gehele demissionaire kabinet vindt wel dat er wat moet gebeuren aan de stijgende armoede, zegt De Zoeten. "En dat gaat dus inderdaad om miljarden." Waarschijnlijk zal de verhoogde zorgtoeslag, een maatregel die er specifiek is voor mensen met de laagste inkomens, wel blijven, verwacht ze. "Al zullen er ook impopulaire maatregelen nodig zijn om de begroting sluitend te krijgen. Dat is ook de inzet van demissionair minister Sigrid Kaag (Financiën). We zullen de komende weken zien of de verkiezingscampagnes niet al beginnen in de vergaderzaal van de ministerraad."

Het demissionaire kabinet komt vandaag voor het eerst na de zomervakantie weer bijeen. De komende weken zullen de vier coalitiepartijen, die begin juli besloten dat ze niet met elkaar verder willen regeren, onderhandelen over de begroting die op Prinsjesdag wordt gepresenteerd. En ondertussen zijn de voorbereidingen voor de verkiezingen volop aan de gang. Wat staat ons allemaal te wachten aan het begin van dit nieuwe politieke seizoen?

In Nieuwsuur zei politiek verslaggever Nynke de Zoeten dat de bewindspersonen elkaar "toch even in de ogen moeten kijken". Vertrouwen ze elkaar na de vakantie weer een beetje? En gunnen ze elkaar nog wat? Of staan ze al in de campagnestand?

Nadat er bij de voedselbank in Utrecht Overvecht in 2022 steeds meer mensen kwamen, daalt het aantal klanten dit jaar met tien procent. "En dat is in heel Utrecht het beeld", zegt Nico Jongerius van de Voedselbank Overvecht. De steunmaatregelen van het kabinet, zoals de energietoeslag en de extra zorgtoeslag, zijn voor sommige huishoudens de reden dat ze dit jaar nét wel kunnen rondkomen.

Maar eind dit jaar lopen de steunmaatregelen die de stijgende energieprijzen en andere kosten moesten dekken af. Hoe belangrijk die voor een grote groep zijn laten de CPB-ramingen van vanochtend zien: bijna een miljoen mensen zit volgend jaar onder de armoedegrens als er geen nieuw beleid komt. Een toename van ongeveer 165.000 mensen ten opzichte van dit jaar.

De onderste 20 procent van de inkomens gaat er in koopkracht niet op vooruit, blijkt ook uit de ramingen. Met name de uitkeringsgerechtigden zullen in dit scenario koopkracht verliezen. Terwijl de koopkracht over de hele linie zich naar verwachting juist herstelt in 2024, met een stijging van 1,9 procent.

Bij de Voedselbank Overvecht vertellen mensen over hoe hard de hulp van het kabinet nodig is:

Een zorgwekkende ontwikkeling, vindt het Nibud. "Vooral voor mensen die al rond het minimuminkomen leven, terwijl ze dit jaar nog de steunmaatregelen hebben," zegt woordvoerder Max Pijnenburg. "Als de steunmaatregelen verdwijnen, gaat deze groep echt in de problemen komen. Dan komen mensen in het rood te staan of zakken verder in het rood."

"Mensen gaan keuzes maken waar ze op besparen. Dit kan verschillen van minder boodschappen doen tot het mijden van zorg omdat ze het niet kunnen betalen."

Het demissionaire kabinet wil voorkomen dat de armoede weer oploopt, maar er is nog discussie over de vraag hoe extra maatregelen betaald gaan worden. Het CPB waarschuwt ook voor een oplopend begrotingstekort de komende jaren, wat betekent dat er keuzes gemaakt moeten worden.

Alexandra Bartelds, directeur van de vereniging van leidinggevenden in het sociaal domein Divosa, vindt tijdelijke maatregelen überhaupt niet volstaan. "Er moet structureel iets gebeuren, zoals het ophogen van het minimuminkomen en bijstandsuitkeringen. Stop met pleisters plakken."

Ze benadrukt hoe belangrijk bestaanszekerheid is, waarvan een inkomen dat voldoende en voorspelbaar is een essentieel onderdeel is. "Je weet nu nooit waar je aan toe bent. Deze groep is steeds afhankelijk van de politiek of ze geholpen worden met al die maatregelen. Ze zitten in de schulden en leven van dag tot dag."

"Eigenlijk zijn die maatregelen ook achterstallig onderhoud," zegt Auke Schouwstra, woordvoerder van de NVVK, de branchevereniging voor schuldhulpverlening. "De situatie is voor die 20 procent nog niet heel veel verbeterd, ook voor de coronacrisis en de energiecrisis verdienden ze al te weinig ten opzichte van de vaste lasten." Hij betwijfelt of het demissionaire kabinet nog grote stappen kan zetten.

Gevolgen van deze onzekerheid kunnen ook verder gaan dan financiële problemen, vertelt Bartelds. Zo kunnen geldzorgen en stress ook gevolgen hebben voor de leerprestaties van kinderen en komen er ook veel psychische klachten bij kijken. "Mensen weten ook nu al dat ze er volgend jaar misschien op achteruit gaan, wat nu al veel zorgen oplevert."

Over een paar weken, op Prinsjesdag, publiceert het Centraal Planbureau een update van de verwachtingen. Daarin nemen de onderzoekers mee wat de impact is van extra kabinetsbeleid om huishoudens eventueel te compenseren.

De ministers Van Gennip van Sociale Zaken en Schouten voor Armoedebeleid vinden dat het demissionaire kabinet aan de slag moet om te voorkomen dat de armoede in Nederland volgend jaar toeneemt. Het Centraal Planbureau zei vanochtend dat zonder nieuw beleid het aantal mensen in armoede met bijna een procentpunt stijgt, richting de 1 miljoen.

Van Gennip noemt die constatering pijnlijk: "Dat is niet iets wat je in een fatsoenlijk land als Nederland wilt. Daar moeten we goed naar kijken en daar moeten we wat aan doen. We moeten er echt voor zorgen dat mensen kunnen rondkomen."

Haar collega Schouten valt Van Gennip bij. "Achter cijfers zitten altijd mensen. Ik zie het als een opdracht om ervoor te zorgen dat we die armoede niet zo laten toenemen en dat we als kabinet echt maatregelen moeten gaan nemen."

Het demissionaire kabinet heeft morgen zijn eerste vergadering na de vakantie en de komende weken buigt het zich over de begroting die op Prinsjesdag bij de Tweede Kamer wordt ingediend. Van Gennip en Schouten willen nog niet te veel vooruitlopen op hoe de plannen er volgens hen uit moeten zien. Ze reageren beiden wel kritisch op uitlatingen van hun collega-minister Adriaansens van Economische Zaken.

De VVD-minister zei gisteren in een reactie op cijfers van het CBS over een recessie dat "we moeten oppassen met lastenverzwaringen". Van Gennip (CDA) vindt die uitspraak te vroeg. "We moeten goed kijken hoe we de mensen die door het ijs dreigen te zakken perspectief geven. Daar gaan we met elkaar voor en dat moet op een of andere manier betaald worden. Alle opties liggen op tafel." Van Gennip erkent dat de demissionaire status van het kabinet de discussie niet makkelijker maakt: "Maar we hebben wel een verantwoordelijkheid voor Nederland."

Ook Schouten (ChristenUnie) wil nu niet uitsluiten dat er een lastenverzwaring komt: "Het is duidelijk dat we de mensen moeten ondersteunen die echt in de problemen zitten of erin dreigen te komen. Hoe we dat gaan betalen, bespreken we de komende dagen in het kabinet. Want als je iets gaat uitgeven, moet je het ook ergens van betalen."

Adriaansens benadrukt vandaag op het sociale medium X nog eens dat "we moeten zorgen dat ondernemers kunnen ondernemen en blijven investeren." Ze voegt eraan toe dat stabiliteit nu van groot belang is. "Ook richting Prinsjesdag."

In zijn woonplaats Uden is voormalig CDA-Tweede Kamerlid Theo Meijer op 76-jarige leeftijd overleden. Meijer werd vooral bekend als voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie die onderzoek deed naar de Bijlmerramp. In 1992 stortte een Israëlisch vrachtvliegtuig neer in de Bijlmermeer in Amsterdam en daarbij kwamen zeker 43 mensen om het leven.

In de nasleep van de ramp waren er veel vragen en onduidelijkheden en dat leidde uiteindelijk, in 1998 en 1999, tot een enquête. Het tot dan toe relatief onbekende Kamerlid Meijer werd voorzitter van de commissie die het onderzoek deed. Voor de enquête was veel aandacht in de media (de verhoren werden rechtstreeks uitgezonden op tv) en in korte tijd werd Meijer een bekende Nederlander. Zijn stijl van ondervragen werd getypeerd als rustig, maar vasthoudend.

De commissie concludeerde in 1999 onder meer dat de berging van de neergestorte Boeing onzorgvuldig was verlopen. En hoewel een directe relatie tussen de ramp en gezondheidsklachten niet kon worden aangetoond, had de overheid volgens de commissie serieuzer met die klachten moeten omgaan. Verder was de enquêtecommissie-Meijer zeer kritisch over de manier waarop het kabinet de Kamer over de nasleep van de ramp had geïnformeerd.

In zijn tijd als Kamerlid (1996-2003) was Meijer ook onder meer landbouwwoordvoerder van het CDA. Nadat hij de Kamer had verlaten, werd hij voorzitter van de Productschappen Akkerbouw, Diervoeder en Wijn. Bij zijn afscheid als Kamerlid zei hij in een interview: "Ik concentreerde me op het politieke handwerk om wat voor de samenleving te kunnen betekenen en probeerde meerderheden voor mijn standpunten te krijgen. Geen heldendaden, maar dat was ook niet het doel."

Twee jaar nadat de Taliban de macht overnamen in Afghanistan wachten veel Afghaanse medewerkers nog altijd op evacuatie naar Nederland. Het gaat onder andere om beveiligers die voor Nederland werkten in Afghanistan. Het kabinet zou te strenge eisen toepassen bij evacuatieverzoeken.

PvdA-kamerlid Kati Piri stuurde gisteren, precies twee jaar na de val van Kabul, een brief aan het kabinet met vragen over de afwijzingen van evacuatieverzoeken van Afghaans personeel. Tien partijen, inclusief de regeringspartijen met uitzondering van de VVD, hebben de brief ondertekend. "De Kamer is erop gebrand dat het kabinet de ereschuld naar onze lokale Afghaanse medewerkers inlost", aldus Piri.

Meer dan honderd Afghanen die voor de Nederlandse troepen hebben gewerkt, hebben zich gemeld bij de stichting Vluchtelingenwerk. Het gaat met name om bewakers die het ministerie van Defensie inhuurde voor de beveiliging van Kamp Holland bij de stad Tarin Kowt. Ondanks hun bijdrage aan de Nederlandse missie in Afghanistan, zijn hun evacuatieverzoeken afgewezen.

Advocaat Paul Stieger staat een aantal bewakers bij en zegt dat zij groot gevaar lopen in Afghanistan. "De Taliban zijn actief naar hen op zoek. Voor zover wij weten zijn er al vijftien bewakers omgebracht door de Taliban. Bijna al mijn cliënten zitten ondergedoken."

In een reactie op vragen van Nieuwsuur, hebben de ministeries van Defensie en van Buitenlandse Zaken laten weten wat de criteria zijn om in aanmerking te komen voor evacuatie. "De lokale medewerker moet kunnen aantonen dat hij of zij een substantiële periode voor Nederland heeft gewerkt. [..] Tevens moet in het verzoek worden aangetoond dat hij of zij bedreigd wordt vanwege die werkzaamheden."

Stieger: "Objectief gezien voldoet iedereen aan die criteria. Alleen dan wordt gezegd: u bent te laat. U had zich voor 11 oktober 2021 moeten melden. Afghanistan is een zeer laag ontwikkeld land. Internet is er bijna niet. De enige manier waarop deze mensen zich konden melden, was via een e-mail naar Buitenlandse Zaken of Defensie. Voor veel van deze mensen was het vrijwel onmogelijk om zich onmiddellijk te melden. Men wist überhaupt niet dat er een speciale regeling was."

Oud-commandant Nesar Naeemi wist Afghanistan wel op tijd te ontkomen, maar vreest voor de bewakers die achterbleven:

Via de rechter probeert Stieger de afwijzingen van zijn cliënten aan te vechten, maar hij heeft weinig hoop op een positieve uitkomst. In eerdere zaken besloot de rechter ook in het nadeel van de bewakers. Ze zouden namelijk niet behoren tot een "afgebakende groep" van Afghanen die in aanmerking komen.

Stieger vindt dit geen valide argument. "De groep bewakers is een afgebakende groep. Sterker nog: in de richtlijnen van hoe we in Nederland asielaanvragen beoordelen staat de groep van bewakers apart vermeld als een risicogroep. Dat betekent dat je kunt zeggen: deze persoon is aan te merken als vluchteling."

Ook het argument dat de aanvragen te laat kwamen, noemt hij vreemd. "Allereerst lees ik in de brief van de Tweede Kamer niet dat dat een voorwaarde zou zijn. En als het al een voorwaarde is, waarom wordt die dan zo keihard toegepast? Deze mensen hebben hun nek uitgestoken voor de Nederlandse missie. We zijn hun wat verschuldigd."

Ook binnen de politiek klinkt nu dus de roep voor een ruimhartiger beleid. GroenLinks-kamerlid Tom van der Lee noemt het een combinatie van onwil en onvermogen dat zoveel Afghanen nul op het rekest krijgen. "Zeker in het begin was het onvermogen. Het was chaotisch. Achteraf probeer je dat te repareren. Maar soms lijkt er ook sprake te zijn van onwil omdat het kabinet een afspraak die met de Kamer is gemaakt veel minder vergaand wil uitvoeren."

Net als Stieger denkt Van der Lee dat het kabinet te strenge eisen hanteert: "Ik kan niet om de indruk heen dat het kabinet vanwege de gevoeligheid van het onderwerp migratie te scherpe criteria heeft aangelegd voor mensen die voor Nederland hebben gewerkt en gevaar lopen."

De Nederlandse economie is in het tweede kwartaal van dit jaar met 0,3 procent gekrompen ten opzichte van het kwartaal ervoor. Dat blijkt uit de eerste berekening van het Centraal Bureau voor de Statistiek. In het eerste kwartaal van dit jaar kromp de economie ook al, toen met 0,4 procent. De economie is dus al twee kwartalen op een rij aan het krimpen en daarmee zitten we officieel in een recessie.

"Het is niet direct een klassieke recessie, met massafaillissementen en mensen die massaal hun baan kwijtraken", zegt CBS-hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen. "Want het aantal faillissementen is nog steeds laag en ook op de arbeidsmarkt is nog niks te merken van stagnatie. Er zijn nog steeds meer vacatures dan werklozen, de arbeidsmarkt is onverminderd krap."

"Eigenlijk is het zo dat de Nederlandse economie al vier kwartalen op rij niet of nauwelijks groeit, dus dit kwartaal past wel in dat beeld. Maar het is niet zo dat Nederland nu ineens op de rand van een economische afgrond staat. Het is een periode van stagnatie", aldus Van Mulligen.

De CBS-hoofdeconoom ziet ook voordelen. Een milde recessie kan volgens hem voor de economie soms best goed zijn. "Als die grote druk op de arbeidsmarkt wat afneemt, dat bedrijven toch wat makkelijker mensen kunnen vinden. Even wat minder groei, daar kunnen we met z'n allen wel tegen."

De economie kromp onder meer doordat consumenten minder geld uitgaven. Maar dat is niet verrassend, vindt Van Mulligen. Na corona groeide de economie namelijk extra hard doordat we 'eindelijk' weer geld konden uitgeven aan allerlei dingen. En daar komt nu een eind aan. "Er was een grote inhaalvraag, we gingen eropuit, op vakantie. En dat is nu een beetje achter de rug. De spullen zijn gekocht, de vakanties geboekt en dan komt een moment dat het wat terugvalt en dat is nu het geval."

De economie kromp ook doordat de export terugliep. En ten opzichte van een jaar eerder is nu ook sprake van een economische krimp. De economie was in het tweede kwartaal 0,3 procent kleiner dan in het tweede kwartaal van 2022. Al deze cijfers zijn op basis van de eerste berekening van het CBS. Er komt ook nog een tweede berekening van het tweede kwartaal, eind september. Soms wordt het groei- of krimpcijfer dan nog bijgesteld.

Ook het rentebeleid van de Europese Centrale Bank zorgt voor afkoeling van de economie. Om de inflatie te beteugelen heeft de ECB stap voor stap de rente verhoogd, van -0,5 procent in juli 2022 naar 3,75 procent nu. Daardoor is het voor bedrijven en consumenten duurder geworden om geld te lenen en levert sparen juist meer op. Zo ligt de hypotheekrente nu fors hoger dan anderhalf jaar geleden.

Demissionair minister Adriaansens van Economische Zaken zegt in een reactie op de cijfers van het CBS dat die de komende tijd, in de aanloop naar Prinsjesdag, om de juiste afwegingen van het kabinet vragen. Ze vult aan dat het kabinet demissionair is en niet zomaar nieuwe plannen kan maken.

"En tegelijkertijd moeten we als kabinet zorgen voor voldoende koopkracht voor consumenten en een stabiel ondernemersklimaat. Stabiliteit en voorspelbaarheid zijn nu nodig, dus we moeten oppassen met het verstoren van de economie en ook met lastenverzwaringen", aldus de minister.

Adriaansens wil het tekort aan personeel blijven aanpakken en ze wil ook blijven investeren in het verbeteren van de internationale concurrentiepositie van Nederland. De minister zegt ook te kijken waar het kabinet iets kan doen aan "onnodige prijsstijgingen".

Het kabinet vergadert vrijdag weer voor het eerst na de vakantie.

Voor de gevestigde partijen in Duitsland was het lang ondenkbaar, maar als er nu verkiezingen zouden zijn dan was de rechts-radicale partij Alternative für Deutschland (AfD) met 21 procent van de stemmen de tweede partij van het land.

En dat terwijl de omstreden partij sinds 2021 onder extra toezicht van de binnenlandse veiligheidsdienst staat. Een aanzienlijk deel van de leden is door de dienst aangemerkt als rechts-extremistisch. Ze worden onder andere verdacht van vreemdelingenhaat, islamofobie en de verspreiding van antidemocratisch gedachtegoed. Voor gevestigde Duitse partijen is daarom de Brandmauer, totale politieke uitsluiting, het enige antwoord op de alsmaar groeiende AfD.

CDU-voorman Friedrich Merz kon dan ook op felle kritiek rekenen toen hij vorige maand in een tv-interview stelde dat samenwerking met de AfD op lokaal niveau mogelijk zou moeten zijn. Het interview leidde tot een golf van verontwaardiging, zowel binnen als buiten de CDU, die zo groot was dat Merz zijn uitspraken enkele uren na het interview op X (voormalig Twitter) nuanceerde.

Maar nu de eerste verkiezingssuccessen van de AfD een feit zijn en de partij in sommige deelstaten op wel 20 tot 30 procent van de stemmen wordt gepeild, is het nog maar de vraag hoe reëel die uitsluiting eigenlijk is. Volgens politiek deskundige David Begrich zijn de uitspraken van Merz een volgende stap richting een taboedoorbrekende samenwerking: "Laten we eerlijk zijn: de 'brandmuur' staat in de fik".

De uitspraken van Merz waren weliswaar controversieel, in sommige gemeenten en districten is het al de politieke realiteit. In Duitse media zijn tientallen voorbeelden te vinden van politieke beslissingen op gemeentelijk niveau waarbij gevestigde partijen met de AfD hebben meegestemd, of andersom.

Hoezeer de 'brandmuur' nog staat, hangt ervan af wie je het vraagt, blijkt in het Thüringse district Greiz. Uwe Staps zit sinds 2019 namens de AfD in de stadsraad van Greiz. "Als wij een voorstel indienen wordt het per definitie al verworpen". En dat terwijl andere partijen het volgens hem op een aantal vlakken best met zijn AfD eens zijn: "Na een halfjaar komt de CDU met hetzelfde voorstel en dan komt het er wel doorheen".

Maar volgens Martina Schweinsburg, die al ruim dertig jaar namens de CDU district-burgemeester is in Greiz, is een samenwerking met AfD niet uitgesloten. "Op lokaal niveau gaat het om praktische problemen die een pragmatische oplossing vragen", legt Schweinsburg uit. "Hier worden concrete beslissingen genomen over straten, woonwijken of scholen. Partijprogramma's zijn daarbij volledig irrelevant".

Schweinsburg vindt de ophef over het interview van Merz dan ook overdreven: "Het uitsluiten van partijen op lokaal niveau is nonsens".

Politiek deskundige Begrich heeft meer moeite met de toenadering van Merz tot de AfD. "Op lokaal niveau wordt weliswaar geen ideologische politiek bedreven, maar ook lokale politici vertegenwoordigen de standpunten van de AfD", legt hij uit.

Hij maakt zich zorgen over radicalisering binnen de partij, zeker nu het recentste partijcongres van de AfD in Magdeburg duidelijk maakte dat de extremistische leden van de partij onder leiding van Bjorn Höcke een steeds prominentere rol krijgen toebedeeld. Zo werd een extreemrechtse kandidaat voorgedragen voor de Europese verkiezingen, en volgens de binnenlandse veiligheidsdienst werden op het congres rechts-extreme complottheorieën verspreid.

Begrich vreest dat lokale samenwerking de stap naar samenwerking op landelijk of deelstatelijk niveau vergemakkelijkt. "De AfD is in Oost-Duitsland al volledig genormaliseerd", legt hij uit. "En zowel de kiezers als de kandidaten zijn meegegaan in de radicalisering van de partij". Daarom vindt hij de uitspraken van Merz wel degelijk kwalijk: "Dit is geen beschrijving van de realiteit, maar een politieke boodschap die bijdraagt aan de normalisering van rechts-extremisme".

De gevestigde partijen zullen zich daarom moeten afvragen hoe ver de samenwerking met de AfD mag gaan. "Ze zullen mogelijke steun per geval moeten bekijken en zich moeten afvragen of die steun gevolgen heeft voor de algemene politiek of binnen de gemeente blijft", zegt Begrich.

Wat het de CDU betreft ligt die grens bij de deelstaatpolitiek, zegt Mario Voigt, fractievoorzitter van CDU Thüringen: "Daar zijn duidelijke afspraken over: met deze mensen willen en zullen we niet samenwerken".

Of Voigt zich daaraan kan houden zal moeten blijken. Aankomend jaar mag Thüringen naar de stembus en volgens de peilingen zou de AfD daar zomaar eens de grootste kunnen worden. In Greiz gaat Uwe Staps met goede moed het verkiezingsjaar in: "De mensen hebben gezien dat ze niet meer zonder de AfD kunnen".

Ze stonden er vanmiddag allemaal in Amersfoort: Wopke Hoekstra, Hugo de Jonge, Karien van Gennip, oud-minister Ank Bijleveld, de partijtop en bijna de voltallige CDA-fractie. Naast en achter de nieuwe leider Henri Bontenbal, om vooral uit te stralen dat het CDA er nog altijd is en ze de nieuwe leider allemaal steunen. Vanmiddag stemde de verenigingsraad van de partij unaniem in met zijn lijsttrekkerschap.

"Een grote eer", noemt Bontenbal zijn nieuwe leiderschap, maar vooral ook een "grote opdracht". Hij wordt leider in roerige tijden. De partij leed nederlaag na nederlaag en staat er in de peilingen slecht voor. Vorige week vertrok de partijvoorzitter, de week ervoor prominent Mona Keijzer. Sinds het voor het CDA dramatische vertrek van Pieter Omtzigt waren er talloze discussies over de koers van de partij. Rapporten verschenen er, waaronder het laatste rapport Voor heel Nederland.

Het stuk pleit voor het tegengaan van ongelijkheid en neemt afstand van ooit door het CDA ingeslagen wegen, waarbij het "neoliberale tijdperk van marktdenken voorbij is". In zijn speech vandaag sloot Bontenbal zich daarbij aan. We moeten volgens hem naar een samenleving waarin we weer een "stapje overhebben voor de ander". Nederland is volgens de kersverse CDA-leider "klaar met het cynisme", en hij gaat voor een campagne "zonder geschreeuw".

Het CDA moet volgens hem "vanuit het midden" opereren en de verschillen tussen arm en rijk verkleinen. Bestaanszekerheid wordt een belangrijk thema. Of Bontenbal hiermee het tij voor de partij de komende verkiezingen kan keren moet blijken, maar leden zijn bij een rondgang positief. Er klinkt opluchting en zelfs vreugde.

Bontenbal sprak vanmiddag in Amersfoort voor het eerst in zijn rol als nieuwe leider van het CDA:

Sommigen spreken van een "nieuwe tijd die aanbreekt". Zo zegt de Zeeuwse gedeputeerde Jo-Annes de Bat dat Bontenbal "helemaal past bij het CDA gedachtengoed van normen en waarden". Hij noemt hem ook "fris" en "wars van politieke spelletjes". Het Arnhemse raadslid Klaartje Koorn vindt dat de nieuwe CDA-leider "zegt waar dingen op staan" en noemt hem "bevlogen, betrokken en empathisch".

Het collectief CDA Midvoor, dat al langer pleit voor een CDA "weer terug in het midden", ziet "eindelijk weer iemand die de klassieke CDA-waarden onderstreept". Voorzitter Bart van Horck noemt Bontenbal een man van "inhoud, inhoud en inhoud". Hij ziet in appgroepen vooral blije berichten. "Mensen zien dit als een nieuw begin."

Naar dat nieuwe begin met een meer inhoudelijke koers snakt de partij, zegt vertrekkend CDA- Kamerlid Mustafa Amhaouch. Dat is bij "deze positieve no-nonsens gozer uit Rotterdam Zuid" volgens hem helemaal op zijn plek. "In debatten is hij feitelijk en inhoudelijk. We snakken bij het CDA naar positiviteit, Henri kan die brengen." Oud-leider Sybrand Buma zegt dat Bontenbal "het verhaal goed kan vertellen". Hoekstra noemt hem "zeer geschikt" en "in en in" CDA.

Zo rondvragend vliegen de complimenten rond en lijken de roerige tijden en verschillende verkiezingsnederlagen op rij even helemaal niet te spelen.

Natuurlijk wordt het een zware klus, het CDA zit in zwaar weer, erkent Van Horck. "Maar Bontenbal kan het aan en moet nu vooral gewoon heel erg zichzelf blijven."

De Overijsselse Rick Brink vindt dat het CDA en de nieuwe leider vooral goed moeten gaan communiceren. "In regio's voelen mensen zich niet gehoord, daar moet aan gewerkt worden." Volgens Brink heeft Bontenbal "absoluut de kwaliteiten". "Hij is slim, maakt makkelijk contact. Het zal niet eenvoudig zijn, maar ik heb vertrouwen in hem."

Bontenbal gaat in elk geval niet in het kabinet zitten. Ervaringen met het coronaministerschap (De Jonge) en Buitenlandse Zaken (Hoekstra) leidden tot het besluit dat de nieuwe leider vanuit de Kamer opereert. En dan oppositie of coalitie? Amhaouch: "Dat is eerst aan de kiezer. We moeten nu vooral de verwachtingen niet te groot maken. Bij het kernverhaal van normen en waarden blijven is van belang, desnoods als kleine partij."

Van Horck: "De automatische geur van het pluche? Dat is oud-CDA-denken. We moeten gaan staan voor onze eigen idealen. Of het nu vanuit een kabinet of vanuit de oppositie is."

"We hebben heel lang vanuit een kabinet geopereerd en compromissen moeten sluiten. We hadden onze idealen veel duidelijker moeten vertellen", zegt Bontenbal zelf. Dat is hij de komende maanden "met heel veel energie" van plan. Of dat tot coalitie of oppositie leidt, vindt Bontenbal "echt een vraag voor na 22 november".

Het CDA gaat met Henri Bontenbal de verkiezingen in. De CDA-verenigingsraad heeft unaniem ingestemd met zijn kandidatuur voor het lijsttrekkerschap bij de komende Kamerverkiezingen, zo laat de partij weten. Zijn naam ging al enige tijd rond, evenals die van zijn fractiegenoot Derk Boswijk. Haagse bronnen bevestigden vrijdag dat de keus op Bontenbal was gevallen.

Bontenbal noemt het nieuwe leiderschap bij zijn aantreden vandaag een "eer", maar ziet het ook als een "grote opdracht". Hij volgt Wopke Hoekstra op, die kort na de val van het kabinet aankondigde dat hij niet nog eens lijsttrekker wil worden.

Bontenbal mag het CDA gaan leiden in roerige tijden. De partij leed meerdere verkiezingsnederlagen op rij en staat er ook in de peilingen slecht voor. Volgens Bontenbal is het politieke landschap de afgelopen tijd opgeschud door veel bekende namen die de politiek verlaten, maar dat ziet hij ook als een kans. "Er komt nu ruimte voor nieuwe generaties", dus ook voor Bontenbal zelf.

Hij zegt voor een CDA te staan dat gaat opereren "vanuit het midden". Nederland is volgens hem "klaar met het cynisme" en hij kiest daarom naar eigen zeggen voor een campagne "zonder geschreeuw".

Volgens Bontenbal is zijn CDA een "wij-partij" en geen "ik-partij". Daarin verschilt het CDA wat hem betreft van sommige progressieve en liberale partijen. Het "ik-tijdperk" loopt volgens Bontenbal op zijn einde. Het gaat nu om een samenleving waarin we weer een "stapje overhebben voor de ander", aldus de kersverse CDA-leider.

Bontebal sprak vanmiddag in Amersfoort voor het eerst in zijn rol als nieuwe leider van het CDA:

De 40-jarige Bontenbal zit sinds 2021 in de Tweede Kamer. De natuurkundige maakt zich hard voor kernenergie en is gespecialiseerd in energiebeleid en duurzaamheid. Eerder werkte hij onder meer bij een netbeheerder en bij het wetenschappelijk instituut van zijn partij.

Of het CDA nu in een nieuw kabinet komt of niet, voor Bontenbal wordt het sowieso een leiderschap vanuit de Kamer. De partij wil (na coronaminister De Jonge en buitenlandminister Hoekstra) een leider die vanuit het parlement werkt. Op die manier moet de CDA-leider zichtbaarder zijn.

Vorige week stapte partijvoorzitter Hans Huibers op na kritiek binnen de partij op zijn functioneren. Dat ging onder meer over het volgens sommigen te trage aanwijzen van een nieuwe lijsttrekker. Even daarvoor brak partijprominent Mona Keijzer, die ook ooit een gooi deed naar het lijsttrekkerschap, mede uit onvrede over de gang van zaken met het CDA.

Officieel kunnen tegenkandidaten zich nog tien dagen melden, maar de kans is klein dat die nog serieus kans maken. Ze moeten dan de steun krijgen van 1 procent van de leden van het CDA of van tien lokale afdelingen. Dat is zeer onwaarschijnlijk gezien de brede steun in de verenigingsraad, waarin alle provinciale en lokale afdelingen zijn vertegenwoordigd.

Het partijcongres moet het leiderschap van Bontenbal ook nog goedkeuren, maar dat lijkt een formaliteit.

Dilan Yesilgöz is bij de Tweede Kamerverkiezingen van november lijsttrekker voor de VVD. Tot gisteravond konden VVD'ers zich kandidaat stellen, maar naast Yesilgöz heeft niemand zich gemeld, laat het partijbestuur weten.

Yesilgöz noemt het een "enorme eer" om lijsttrekker te zijn. "Met elkaar en met onze ideeën voor Nederland gaan we er alles aan doen om bij deze verkiezingen de grootste partij te worden. Daar ga ik de komende periode in elk geval met veel energie mee aan de slag."

Vorige maand maakte Yesilgöz bekend dat ze Rutte wil opvolgen als leider van de VVD. Ze zei dat ze klaarstaat om Nederland "nog sterker en weerbaarder te maken".

Yesilgöz is 46 jaar en was van 2017 tot 2021 Tweede Kamerlid. Daarna werd ze staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat. Sinds begin vorig jaar is ze minister van Justitie en Veiligheid.

Demissionair minister Liesje Schreinemacher voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking gaat eind dit jaar een paar maanden met verlof. Ze is zwanger, zo maakt ze vanochtend bekend in De Telegraaf.

Het is voor het eerst in de Nederlandse politieke geschiedenis dat een minister met zwangerschapsverlof gaat. De 40-jarige Schreinemacher zegt dat dat bijzonder voelt. "Maar het zou goed zijn als het snel normaal wordt. Als we de politiek en andere hoge functies een aantrekkelijke en werkbare plek willen maken voor jonge vrouwen, moeten we ervoor zorgen dat hier ruimte voor is en het normaal is. Net zoals jonge vaders dit met het ouderschap moeten kunnen combineren."

De komende tijd verwacht de VVD-minister haar taken gewoon te blijven uitvoeren. "Ik blijf vliegen zolang ik fit genoeg ben om te vliegen, en het natuurlijk medisch verantwoord is."

Schreinemacher is van plan om met verlof te gaan na de Tweede Kamerverkiezingen, die medio november worden gehouden. Ze verwacht dat een collega uit het huidige demissionaire kabinet haar taken zal waarnemen. Als na haar verlof nog geen nieuw kabinet is geformeerd, zal ze terugkeren als demissionair minister. Schreinemacher is bij de verkiezingen geen kandidaat-Kamerlid voor de VVD.

Het is weliswaar voor het eerst dat een minister zwangerschapsverlof neemt, maar bij staatssecretarissen gebeurde dat al wel. Tussen 2004 en 2006 ging zowel Karien van Gennip (CDA) als Melanie Schultz van Haegen (VVD) twee keer met zwangerschapsverlof.

Vrijdag werd al duidelijk dat hij de voorkeurskandidaat van het CDA-bestuur is, morgen wordt-ie naar verwachting officieel als kandidaat-lijsttrekker gepresenteerd: de 40-jarige Henri Bontenbal.

Hij mag het CDA een nieuw tijdperk in loodsen. Of het CDA in dat nieuwe tijdperk een wederopstanding beleeft of juist nog verder marginaliseert, moet blijken. Een zware klus wordt het in elk geval: de partij staat er in de huidige peilingen slecht voor, van de huidige 15 zetels zou weleens de helft of nog minder over kunnen blijven. De Peilingwijzer, waarin de politieke peilingen van I&O Research en Ipsos/EenVandaag worden samengevoegd, spreekt zelfs van 4 tot 8 zetels.

En het interne gerommel, dat na het vertrek van Pieter Omtzigt veel kiezers en leden de partij de rug deed toekeren, gaat nog steeds in alle hevigheid door. Vorige week nog brak prominent Mona Keijzer met de partij en donderdagavond liet partijvoorzitter Hans Huibers weten na interne kritiek niet verder te gaan.

Na eerder afmeldingen van 'oudgedienden' als Wopke Hoekstra en Hugo de Jonge, opmerkingen van partijprominenten en een profielschets die rept over "nieuw elan" werd de afgelopen weken duidelijk dat er een fris gezicht moest komen.

Voor dat frisse gezicht en het lijsttrekkerschap werd naast Bontenbal ook de 34-jarige Derk Boswijk genoemd, maar het bestuur draagt morgen in Amersfoort dus naar alle waarschijnlijkheid Henri Bontenbal voor. Bontenbal is sinds januari 2021 Kamerlid, maakt zich hard voor kernenergie en is gespecialiseerd in energiebeleid en duurzaamheid.

Sinds Sybrand Buma de partij vier jaar geleden verliet is het CDA alweer toe aan de derde partijleider. In tegenstelling tot Hugo de Jonge en Wopke Hoekstra, die als partijleider vanuit het kabinet opereerden, moet de nieuwe leider de partij vanuit de Tweede Kamerfractie leiden, zo staat in de profielschets. Zo kan het CDA weer meer kleur op de wangen krijgen, is het idee, na coronaminister De Jonge en buitenlandminister Hoekstra.

De afgelopen jaren kwam het CDA, na verschillende verkiezingsnederlagen en intern geworstel, al vaker met rapporten en manifesten met daarin de boodschap dat de partij weer meer terug moest naar het midden en het belang van de gemeenschap en het dichten van kloven. "Minder ik, meer wij", werd de slogan en "Voor heel Nederland" heet het laatste visiestuk.

Dat is nog geen gemakkelijke boodschap voor een partij die volgens critici de laatste jaren wel heel erg was aangehaakt bij het neoliberalisme van de VVD. Het wordt dan ook een uitdaging voor de nieuwe leider van het CDA om die nieuwe CDA-boodschap aan de man te brengen.

Of kunnen anderen dat beter? Juist gemeenschapszin is een groot thema van concurrent BBB, dat het CDA een dreun toebracht in de Provinciale Statenverkiezingen in maart. Partijleider Caroline van der Plas (ex-CDA) noemt het noaberschap en daar gooit ze hoge ogen mee.

En dat doet BBB misschien wel nog meer met het opkomen voor het boerenbelang in het stikstofdossier. Iets wat van oudsher boerenpartij CDA de afgelopen jaren niet zomaar kon doen, omdat het regeerakkoord anders dicteerde. En dat deed pijn bij de achterban.

De nieuwe CDA-leider moet overigens niet alleen BBB in de gaten houden, maar moet ook nog rekening houden met een mogelijke Omtzigt-partij. Bij de vorige verkiezingen was Omtzigt als CDA-kandidaat goed voor bijna 5 zetels aan voorkeursstemmen. Zijn nog niet bestaande partij peilt op dit moment tientallen zetels.

Of het populaire Kamerlid zichzelf ook echt in de strijd werpt, blijft nog even ongewis. Maar als Omtzigt - die in onmin vertrok bij het CDA en echt niet terug wil - meedoet met een eigen partij dan is dat geen goed nieuws voor de christendemocraten.

Tel dat op bij de geprofileerde PvdA/GroenLinksleider Frans Timmermans en de beoogd VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz die ook flink aan haar profiel heeft gewerkt en je komt uit op een uitdagend speelveld voor het nieuwe CDA-gezicht.

Gelukkig hoeft het niet in keer perfect, blijkt uit de profielschets. De nieuwe leider "krijgt ruimte om te leren en te groeien", staat er. De tijd zal leren hoeveel ruimte er precies is.